/Magazyn_081_03_001_0001.djvu

			Słownik wyrazów ludowych
zebranych
w Czerskiem i na Kujawach,
przez
lad. jP.allakowskicgo.
W KRAKOWIE.
NAKŁADEM AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI.
SKŁAD OŁÓWNY W KSIĘGARNI SPÓŁKI WYDAWNICZE.! POLSKIEJ.
1892.
V.
		

/Magazyn_081_03_003_0001.djvu

			6rÓ£( &/f
Słownik wyrazów ludowych
zebranych
w Czerskiem i na Kujawach,
przez
Upad. ^Kafla^ows^icgo.
W KRAKOWIE.
NAKŁADEM AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI.
SKŁAD UŁÓWMY W KSIĘGARNI SPÓŁKI WYDAWNICZEJ POLSKIEJ.
1892.
AcrMwutn
foliW#! AVW*mH Nauk
		

/Magazyn_081_03_004_0001.djvu

			Osobne odbicie z Tomu V. Sprawozdań Komisyi językowej
Akademii Umiejętności w Krakowie.
Kraków, 1892. — Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, pod zarządem A. M. Kosterkiewicza.
UNIWERSYTECKA
0.^00/2007
		

/Magazyn_081_03_005_0001.djvu

			Słownik wyrazów ludowych
zebranych w Czerskiem i na Kujawach
przez
WŁAI). MATLAKOWSKIEGO.
#
W tomie IV Sprawozdań Komisyi językowej Akademii Umiejęt¬
ności w Krakowie wydrukowano zbiorek wyrazów ludowych z dawnej
Ziemi Czerskiej, dokonany przezemnie przed kilkunastu laty; od tej
pory skrzętnie notując wyrazy przeważnie ludowe, spisałem nowy sze¬
reg, w którym niejedno słowo znajduje się już w słownikach, mimo
to nie waham się podać go na nowo, bądź to dla odmiennego odcie¬
nia w znaczeniu, bądź dla formy odmiennej od używanćj w mowie klas
wykształconych. Jestto materyał zupełnie surowy; nie mając bowiem
pod ręką słownika Lindego, nie mogłem porównać i sprawdzić wyra¬
zów. Nie wszystkie podane poniżej wyrazy słyszałem wśród ludu;
niektórych z nich używa mieszczaństwo miasteczek Warki, Goszczyna;
inne używane są po szlacheckich dworach.
Anielucha, wyraz używany w Czerskiem, u ludu, prawdopodobnie za¬
miast jemiołucha, przez upodobnienie z aniołem; rodzaj Turdus,
najprawdopodobniej T. pilaris; gnieździ się po olszynach, a pi¬
sklęta bywają wybierane przez pastuszków i jako przysmak pie¬
czone.
Anszlag, drewniane ramię, osadzone w pionowym walcu, uderzające
o tybloty cewek, a szamotaniem swojem potrząsające pytel, który
tym sposobem przesiewa mąkę i oddziela grubszą od pytlowej.
(Młynarstwo).
Babolc, lub Babol 1° ciemny zaschły śluz w nosie u dzieci 2° stra¬
szydło na dzieci.
1
		

/Magazyn_081_03_006_0001.djvu

			2
Bajory, trzęsawiska, mokradła; wyraz powszechnie używany w Czer¬
skiem, na oznaczenie trzęsawisk nad Pilicą.
Balcer, inaczej szywalnik, duży kołek, którym koło wiatraczne jest
przybite do ramienia; 4 ramiona są osadzone w wale wiatracz
nym i podtrzymują koło; (młynarski termin).
Balia, drewniane ogrodzenie z deszczułek szczelnie przystających do
siebie, w którem obraca się biegun (kamień młyński) na spodku;
balia zapobiega rozsypywania się mąki, która szczeliną między
kamieniami wydostaje się z pomiędzy nich.
Balykować, czołgać się na rękach i nogach (o dziecku); powszechnie
używany wyraz w Rawskiem, Czerskiem i na Kujawach.
na Babskie ucho; powiadają, że supeł jest zawiązany na babskie ucho,
jeśli końce po zawiązaniu sterczą prostopadle do zawiązanego
sznurka lub powrósła; jeśli porządnie zawiązane (t. j. nie na
babskie ucho), to końce nie odstają, lecz przylegają.
na Bałyku chodzić = bałykować.
Baniasty, wybujały; o zbożu bardzo wyrosłen), pokładającem się i nie-
plennem. (Kujawy).
Barchanlca, koszulka dziecina z barchanu.
Bieda, wymawiane „bida“, w znaczeniu zła pogoda, „Na dworze bida,
że ciężko psa wygnać1'.
Bidłno-dupa, (Kujawy); nazwisko ptaka, w Zakopanem nazywanego
białorzyt, gnieżdżącego się po kępach kamieni wśród pól, zdaje
się ten sam, co u Taczanowskiego nazywa się białorzytka (Sa-
xicola oenanthe).
Bisiadny (Kujawy); zalotny; o dziewce powiadają, że bisiadna, jeśli
lubi towarzystwo, tańce, lubi nastręczać się młodzieży.
Bławy, o oczach powiadają, że bławe, kiedy ktoś ma oczy bez wyrazu,
blade, jakby wymokłe; bezmyślne spojrzenie.
Błogo, dobrze; „Nie wielka tam skapnćna scheda, ale zawsze błogo
i to“ wyraz bardzo często i powszechnie używany.
Błdzek, przezwisko na głupawego chłopa; idjota.
Bogać, gdzietam, nawet, bo nieco, aha. „Cóż oddali dług? Bogać,
kolkę w bok“.
Barzej (czytaj barzy), powszechnie i jedynie używany stopień wyższy
od bardzo, staropolskiego barzo.
Bólak, (wym. bulok) każda naróść, niewielkich rozmiarów, a boląca.
na Bosdka, boso,
Bręga, odmiana bardzo często dająca się słyszeć, zamiast pręga; stąd
i kiecka w czerwone lub granatowe pręgi, zowie się bręzicha.
Bronidrz, broniarze są to drobne kamienie, których z pola nie wy-
wlóczy brona. (Kujawy).
Bucha, zwierzchnia szata, rodzaj burki, noszona na Kujawach.
Budzić, poruszać buraki motyką, walcem (Kujawy).
Bycze-jajo, v. purchawka (Lycoperdon).
Bżdził, smarkacz, nie umiejący panować nad swojemi naturalnemi po¬
trzebami; obrażające przezwisko.
		

/Magazyn_081_03_007_0001.djvu

			3
Z Barana kosić znaczy albo przez nieumiejętność, albo przez niedbal¬
stwo tak machać kosą, że ścina się trawę nierównolegle przy
ziemi, lecz środkiem niżej wycinać, a po brzegach rozmachu zo-
, stawiać wyżej obcięte smugi.
Ćmić, (o zębach) kiedy jest tępy nieustający ból. (Czerskie, Kujawy).
„Tak mnie zęby ćmią, będzie flaga“.
ćchórz, zamiast tchórz; powszechnie słyszy się tak wymawiany wy¬
raz w Czerskiem 1° na oznaczenie zwierzęcia, 2° jako obraża¬
jące przezwisko dla osoby, która nieobyczajnie zachowuje się
wobec drugich: „Skopcił się jak ćchórz.
Chebzik, może chebżdzik, izba w której sypiają dziewki dworskie, sy,
pialnia dziewek. (Konińskie, Piotrkowskie).
Chęchy, zarośnięte trawą wysoką mokradła, pła z zaroślami. (Kujawy).
Chlapciasty, bez jędrności, ochlapły; chlapćiaste uszy, t. j. świnie uszy.
robią z poły kapoty, przedrzeźniając żydów.
Chlebotać, siedzieć w oprawie nieszczelnie, luźno; „Kłonica chleboce“ =
rusza się w swojej osadzie; „Kołek w ziemi ochlebotany“, = tak
obruszany, że go łatwo wyjąć; wyraz powszechnie używany
w Czerskiem; „siekiera na trzonku ochlebotała się“.
Chmara, moc, wielka liczba; „Spadła chmara kawek i gawronów
na pola“. „Chmara wróbli siedzi na pszenicy i pije ją“.
Chrapęcina, zarośla, krzaki na mokradłach. (Kujawy).
Chrapy, bajory, zarośla rokiciny, wierzbiny, kępami na mokradłach
i trzęsawiskach (Czerskie); w takiem samem znaczeniu używa
wyrazu Rembowski (Wodzicki jako myśliwy), z tą różnicą, że są to
niskie miejsca wśród lasu, większą część roku zalane wodą.
Chudzielec, któś chudy.
Ciarka v. tarka, owoc ciernia (Prunus spinosa).
Ciawkacz, taki kanarek który śpiew swój rozpoczyna od ciawkania:
ciaw-ciaw-ciaf-ciaf.
Cielęciarek, pastuszek od cieląt; na podobieństwo tego istnieją nazwy:
koniarek, gęsiarek, owczarek.
Ciemięga, tak nazywają na Kujawach ruch żucia u zwierząt: „Oho to
chore bydle, bo nie gryzie ciemięgi11.
Ciemok, ciemność; „Co jś. tam zob&cę po ciemoku“. (Czerskie).
Cieślica, przenośnie nazywają szerokie i duże zęby. (Czerskie).
Cirkać, o wróblach, powiadają, że cirkają.
Cirzpić, często napotykane wymawianie słowa cierpieć.
Gnić się, nudzić się; (na Podhalu kotwić się, skuceć), oprócz tego
w znaczeniu: nie miło, nieprzyjemnie; „Cno jćj było, bo od
rana nic nie miała w gębie“.
Chłopyś = chłopaczek (zdrobnienie w Czerskiem).
Cliłopyszek, kamyszek, zdrobnienia na yszek, zamiast uszek.
Cpnąć, powszechnie znany wyraz w Konińskiem — rzucić, cisnąć,
(na Podhalu prasnąć).
ćupać, skąd przycupnąć; o dziecku mówi się gdy nagle i bezwład¬
nie przysiądzie, uderzywszy siedzeniem o ziemię.
		

/Magazyn_081_03_008_0001.djvu

			4
Ci/rznie, powszechnie używane w Czerskiem na oznaczenie ciernia,
(Prunus spinosa) rosnącej w zwarciu, tworzącej zarośla li-ty ko
z ciernia samego, (to co Niemcy zowią Gestrtippe); jestto imię
zbiorowe; (podobnie jak n. p. kamienie) pojedynczy osobnik na¬
zywa się cierń, a owoce jego ciarki; wyraz tarnina, tarń, zgoła
nieznany w tej okolicy, gdzie t uległo zmiękczeniu; mimo to
zamiast ciarki niektórzy wymawiają tarki (używane na pokarm,
gotowane, parzone ukropem, suszone). U Wujka w tłumaczeniu
Biblii stoi cierznie.
Cyrzniawa, tłum, rojowisko czegoś czarnego, osobników czarnych i
podobnych, zdaleka patrząc, do siebie (Warka) np. ,,Patrzcie,
co za cyrzniawa w mrówisku“, „Co za cyrzniawa żydów obie¬
gła bóżnicę", „Cóż to za cyrzniowa wyległa na pole? Wy¬
raz ten powstał zgodnie z prawem mazurzenia (c zamiast cz) i
prawem miękczenia r na rz (jeśli stoi po samogłosce w tej sa¬
mej zgłosce: cirz-pić, siórzp) z wyrazu czćrniawa. Godnym
uwagi jest suffiks awa, podobnie jak w wyrazie szćrzawa, (coś
nie proporcyonalnie szerokiego).
Czdwić się = czaić się (Rawskie).
Dek, zamiast dach, wyraz powszechnie używany w Łomżyńskiem,
w szyi Królestwa, między Grajewem i Goniądzem.
Dętka, piłka dęta, pusta w środku.
Dlujisszy, stopień wyższy od długi; słyszałem najwyraźniej i wielokrot¬
nie na Kujawach.
Dotowizna niskie miejsce w polu omem (Rgilew).
Domowizna, = domostwo, obejście.
Ddwić (czytaj dowić), zamiast dławić, którego lud nigdzie w Czer¬
skiem, Rawskiem inaczej nie wymawia; ztąd udowić się i t d.
Doryicki, nazywają się wczesne jagniaki pokocone nie w porę, poczęte
skutkiem „dorwania się“ tryków do macior przed terminem
przeznaczonym przez hodowcę na parkanie się owiec.
Drdza, zamiast rdza, tak samo jak drdzeń, zamiast rdzeń, ciekawe wy¬
mawianie, wielokrotnie słyszane przezemnie u rozmaitych jedno¬
stek tak z ludu, jak i ze szlachty wykształconej, ale mającej
częste stosunki z ludem. (Kujawy).
Drdzeń — rdzeń. (Kujawy).
Ddrest = rdest, roślina rosnąca po mokrych rowach, po mokrych
polach (Polygonum).
Dyd, zdrobniałe Dydek, jedynie i powszechnie używany wyraz na
Kujawach, — nieznany na Mazowszu, gdzie mówią cyc i cycek.
Dudy na Kujawach = basetla; ciekawa rzecz, iż duda, dutka ozna¬
cza rurę; ztąd dudy = tchawica (trachea) w anatomii; „Grać
będą szałamaje, dudy: Będą się trzęsły młodym kolana, a sta¬
rym judy“.
Dudolió, grać na dudach to jest na basetli.
Dydolić, 1° mizernie grać na skrzypcach, 2° niezgrabnie krajać chleb
twardym nożem. (Mazowsze); prawdopodobnie onomatopojetycz-
		

/Magazyn_081_03_009_0001.djvu

			5
nego słowa dydu, oznaczającego piłowanie. Wymawiają też dyn-
dolić.
Dydu, dydu wyraz naśladowczy, — piłować.
Dyndolik, tępy kozik, nóż, którym krajać nie można, tylko się dyn-
doli clileb.
Buła, drewniany łuk, przymocowany nad karkiem końskim do dyszli-
ków; wyraz używany nad Pilicą w Czerskiem, gdzie ludność
nigdzie nie używa duły, ale ją widuje u t. z. powiślaków t. j.
mieszkańców za Wisły z pod Garwolina, Żelechowa, Karczewia.
Dziadowskic-wszy, nasiona rośliny, należącej do rodziny Byragineae,
które po dojrzeniu opatrzone będąc gęstemi haczykami, przycze¬
piają się do odzieży, tak, że trudno je oderwać, zwłaszcza je¬
żeli materyał kosmaty.
Dzieucha, dzieusyna, z akcentem na e, bardzo często dające się sły¬
szeć wymawianie.
Dziorg (może dzi&rg), drobniutkie kamyczki, albo gruby piach, żwir:
„Co się na tym dziorgu urodzi “? (Rawskie).
Dziorgcwaty, ziemia złożona z drobnych kamuszków, z grubego żwiru.
Dziergać, łamać, druzgotać żdżbła lnu w międlicy, po wyjęciu z wody
i wysuszeniu; tym sposobem paździory oddziela się od włókien
(Rawskie, Kujawy).
Furmany, garście zżętego zboża leżące na zagonach (Łomżyńskie w oko¬
licach Goniądza).
Fularka, tak powszechnie nazywają fujarkę w okolicach Warki.
Fyrgać, fyrgnąć = rzucać n. p. kamieniami (Rawskie).
Gamajda, niemrawa, powolny i niezdarny w robocie (Czerskie).
Gapa, tak powszechnie nazywają na Kujawach wronę; w Konińskiem
około Bieniszewa słyszałem jak na rybitwy mówiono „morskie
gapyM. „Patrzy jak gapa w gndt“
Gardy, powszechnie używany wyraz na Mazowszu na oznaczenie czło¬
wieka, lub bydlęcia, przebierającego w jadle, jedzącego bez
wielkiego łaknienia.
Gąska, w języku szkolnych malców nazywają się włosy spuszczające
się z potylicy na' rowek na karku; do bolesnych figlów należy
znienacka mocno pod wlos pociągnąć palcem „za gąskę".
Gęsi pępek, nazwisko bedłki (Agaricus); ogon omszony, cienki; spód
nie poduszkowaty, przepięknie zielonkawo żółtawy; dziurki bardzo
duże, wierzch suchy, jaśniejszy od borowika podobny do duń¬
skiej rękawiczki; spód znacznie jaśniejszy od wierzchu.
Gęsiarek, pastuszek od gęsi, p. cielęciarek.
Glatnać, jedząc mlaskać głośno językiem (Czerskie).
Gilbas, przezwisko, ktoś niezgrabny, a duży.
Glubka, tak powszechnie nazywają lubaszki w Konińskiem (Golina).
Glut, 1° wydzielina z nosa, inaczej świeczką zwana; mówią: klituś-
bajduś kluski gniót, wyleciał mu z nosa glut. 2° narosły grzy-
bowaty knot spalony u łojowej świecy. 3° sople lodowe wiszące
zimą u strzechy (Czerskie).
		

/Magazyn_081_03_010_0001.djvu

			6
Głowac, konopie z żeńskiemi kwiatkami dające potem nasiona; osobniki
z męskiemi kwiatami nazywają się płoskunkami (Czerskie).
Gniotek, przezwisko; któś nie stary, a leniwy do roboty, unikający
jej, lubiący siedzieć koło pieca, wygniatający stołki za piecem.
Gnojek, osobnik dotknięty ciepieniem niemożności utrzymania moczu
i robiący w nocy pod siebie (enuresis)
Gnojownik, na Mazowszu gnojówka, miejsce przed oborą, gdzie wy¬
rzucają gnój (Rgilew).
Gniazdo, resztka pozostająca w kadzi lub beczce jako zaczyn na nową
porcyą octu, resztka ciasta zostająca w dzieży i t. d. (Kujawy).
Golaźnia, to co w książkach nazywają halizną, a co jest wyrazem
zapożyczonym, lud niezna wyrazu halizna, tylko gol&znia, gołe
miejsce, gołoborze.
Gołoborze, niezarosłe miejsce w lesie, łysina, golaźnia, skutkiem jało-
wości gruntu (nie skutkiem wilogoci).
Gorczyca, roślina krzyżowa podobna do ognichy, ale mająca liście
gładkie podobne do rzepaku; w głód ludzie zbierali i jedli (Ku¬
jawy); czasami, jak do roku, rośnie masami na ugorze, iż
opłaci się zbierać dla wybijania z nasion oleju.
Gnarować, wyraz nieznany w Czerskiem, natomiast powszechnie używany
na Kujawach: 1° gospodarować z biedą, opędzać biedę, wy¬
starczać; n. p. „gnarujta się, jak roożeta" = dawajta; sobie
radę. 2° iść, szykować się, np: „kunie mu się, gnarują".
Grabieć, od zimna "palce, ręce grabieją" t. j. sztywnieją, jak grabie,
„Ręce mi zgrabiały, nie mogę pisać".
Gracz, kłos niezerznięty przez niedbalstwo żniwiarza 1 stojący za nim
na pniu. Dawniej, gdy było trudno o robotnika, żeńcom przygry¬
wała muzyka, ażeby im raźniej i weselej żąć było; otoż taki
kłos niezerznięty stał jak muzykant, gracz (Kujawy).
Grajda, indywiduum niemrawe, powolne (Rawskie).
Grdulc i Grdukać, mówi się o głodnem dziecku ssącem żarłocznie, o
spragnionym pijącym wodę chciwie, że aż zdaleka słychać od¬
głos przełykanego płynu.
Grdyk, Grdyca, Grzdyca, trzy różne formy wyrazu oznaczającego:
1° krtań (larynx) ; 2° jabłko adamowe (pomum Adami). „Ma
chudy, wystający grzdyk".
Grubachny, niezwykle gruby, przegruby; podobnie jak wielgachny,
długachny i t. p. (Kujawy).	,
Grubolacliny, bardzo nieproporcyonalnie gruby; mniej jednak niż gru¬
bachny; podobnie wielgolachny (Kujawy).
Gruchnąć, uderzyć kogo w twarz z łoskotem, z zamachem.
Gryka, nieznany wyraz u ludu w Czerskiem, gdzie grykę nazywają ta¬
tarką (Szczuczyńskie).
Grsebielucha, (Hiru..do riparia) jaskółka gnieżdżąca się w oberwanych
brzegach rzek n. p. Pilicy.
Grzywny, o drzewie dającem dużo ciepła, np. grabina, dębina dają
drewno grzywnę, w porównaniu do wierzbiny.
		

/Magazyn_081_03_011_0001.djvu

			7
Guła, czyli gapa, przezwisko na nierozgarniętą dziewczynę (Kujawy).
Gułaj, gawron, nierozgarnięty chłop (Czerskie, Kujawy).
Gucka, tak nazywają rybacy z nad jeziora Chodeckiego (Kujawy)
rybkę zupełnie podobną do płotki i tejże co ona wielkości, lecz
mającą piękne sino-niebieskawo łuseczki od grzbietu.
Gzary, toboły, graty „dać furmankę pod gzary“, „wlec się z takiemi
gzai'ami“.
Gzik i Gzica, twaróg ze śmietaną i ze szczypiorem (Kujawy).
„na lmię“, bez zarzutu, coś w rodzaju: „do rany przyłożyć11 n. p.
„Dziewuszyna, na imię, taka miła i dobra“ (Kujawy).
Jabłko, tylko tak lud i klasy wykszlałcone nazywają rzepkę (patella)
(kość w stawie kolanowym).
Jarki kruchy; „Nie właź na wierzbę, bo to jarkie drzewo“.
Jarcyzna, coś skruszałego, zrzęsiałego; mówi się o kruchych gatun¬
kach drzew jak osika, olcha, o starem drzewie.
Jaz, lud wymawia aż.
Jazgier, roślina złożona, w książkach zwana brodawnik (Taraxacum).
Jazgot, harmider, krzyk, hałas. „Jak na pogodę, to taki zrana jazgot
ptactwa". „Cóż za jazgot te dzieci robią, a to do słowa przyjść
nie można®. (Zbijewo, Kujawy).
Jęzór, zamiast ozor w pogardliwem znaczeniu, n. p.: „z jęzorem latać“
t. j. opowiadać urbi et orbi (Czerskie).
Jęzioro, z'amiast jezioro (Kujawy).
Jednostalny, wymawia powszechnie lud zamiast jednostajny.
Józwa, powszechnie zamiast Józefa; podobnież przy odmianie wyrazu
Józef, lud stale wymawia „do Józwa“, „z Józwem“ i t. d.; ztąd
nazwisko Józwikiewicz.
Jud, pluralis judy, rzecz, rodzaju męzkiego, zamiast literackiego udo,
uda; w Pasku też stoi „postrzelono mnie trochę śluzem w lewy
ud“ (Kujawy).
Irlcołać, mówią nad Pilicą, gdy się zbiera na kichnięcie i uczuwa draż¬
nienie w nosie.
Irzmo, lud wymawia czasami zamiast jarzmo. (Kujawy).
jwasia, zamiast Joasia. (Kujawy).
Kaczorek, kosmyk włosów stojący na głowie, skutkiem ich sztywności
zwłaszcza nad karkiem.
Kacanki, roślina z rodziny Compositae, książkowa nazwa nieśmiertel¬
niki (Gnaphalium) (Kujawy).
Koleń, nizkie, płaskie miejsce w równinie wśród lasu, zkąd wody nie
mają odpływu (Kujawy).
Kalonka, na Kujawach, kalenica na Mazowszu, sam szczyt dachu.
Kałabania, grubas otyły, a krępy, przezwisko (Kujawy).
Kałędek, brzuch; ztąd i na chłopaka z wypukłym brzuchem wołają ka-
łędek. (Kujawy).
Kania, 1° prawdopodobnie Agaricus procerus; 2° rondo od kapelusza.
(Czerskie).
		

/Magazyn_081_03_012_0001.djvu

			8
Kanak, ulubieniec (Warka) „O to matczyn kan&k".
Rasać się, szykować się, wyczekiwać czego z radością i niecierpliwo¬
ścią n. p. „Kasdł się, że go zbije“.
Kiecdk, chruściel. (Czerskie). *)
Kierecina, zarośla, krzaki na mokrych łąkach (Konińskie, Golina).
Kinal, duży nos; „A to ci md kinś,l“ (Warka).
Kiż-kiis, wołanie na źrebię (Szczuczyńskie).
Kiziak, źrebię (Szczuczyńskie).
Klituś-bajduś, przezwisko na takiego, co plecie, co kłóci nie do rzeczy,
lub baje byle co.
Klucha, 1° zgrubiałe od kluska, 2° tłuste dziecko (Czerskie).
Kłoda, beczka, (od Grajewa).
Kłyk, pień drzewa obłamany z gałęzi, głąb kapusty bez liści; „Liszki
objadły kapustę, pozostały tylko kłyki“ (Zbijewo).
Knowie, tak nazywa się koniec źdźbła zbóż po ścięciu; snopki układa
się kłosami do środka, knowiem do pola; garście kładzie się
knowiem od wiatru, a kłosem do wiatru; aby z zagona ich nie
zabrał (Czerskie, Kujawy).
Kobylak, szczaw’ kobyli; „O jd, to zn&m, z tego się obsmykd dla kaczek,
zwyczajny szczaw’ nie md takićj kaszy“.
Kobyłka, haftka, za którą zapina się konikiom.
Kocówie, wiórzysko, śmietnisko (Kutnowskie).
Kochajka, perlica, tak nazywają przez naśladowanie jej monotonnego
głosu, coś w rodzaju: kochaj!—kochaj!
Kocmołuch, bardzo rozpowszechnione przezwisko: brudas i fizycznie
i moralnie.
Kocołować, nie sypiać po nocach, doglądając czegoś, n. p. przy koniach
na noclegach, przy odstawach zboża, przy chorym.
Kokosz, tak nazywają kurę (jak w tłumaczeniu Wujka) nad Bobrą,
Lekiem i Jegrznią, t. j. w Szczuczyńskiem.
Kokoszki, bedłki pomarańczowego koloru (Cantharellus). (Czerskie).
Kołowaty, o burakach, o marchwi, mówi się, gdy w pierwszym już
roku wyrastają w łodygę i kwitną, zamiast rosnąć w korzeń.
Iioniarek, pasterz koni (p. cielęeiarek) (Kujawy); Sienkiewicz używa
wyrazu, koniuch, nie wiem, czy gdziekolwiek używany przez lud
polski.
Konik, haftka zawadzająca się za kobyłkę.
Kopacz, 1° ten co kopie kartofle, buraki. 2° o krowie, co kopie mó¬
wią kopaczka.
Kopańka, niecka (Rawskie, Kujawy); wyraz nieznany w okolicach
Warki.
Korytko, osobliwie zakończone koryto , do którego sypie się zboże
z kosza, a z korytka w kamień młyński, trącając o krawędzie
czworogrannej sochy (młynarski termin) (patrz socha).
*) W poprzednim zbiorze błędnie podałem objaśnienie, że to bąk (Ar-
dea stellaris).
		

/Magazyn_081_03_013_0001.djvu

			■
9
Kos, zmazurzony kosz, piramidalnego kształtu, w który wsypuje się
zboże do miewa.
Kotyny, kawały zoranej ziemi, nie rozsypujące się, lecz trzymające się
kupy, albo skutkiem tego, że rola zanadto zarosła zielskiem, albo
że gliniasty grunt zanadto zesechł się i skiby nie rozsypują się1
Koza, powszechnie znany wyraz na oznaczenie kawałka roli porosłej
zbożem, nieregularnej formy wśród łanów innego zboża, lub pól;
n. p, „Cóż to znaczy ta koza łubinu w tem życie? (Kujawy).
IŁoziabroda, bedłka.
Kożlarz, prawdopodobnie Boletus scaber. Berdau. Ogon wysmukły
a cienki, u góry popstrzony jakby drobnym pyłkiem, ku dołowi
czarnem żyłkowaniem powleczony, jakby siateczką. Kapelusz
jak poducha, pulchny, grubachny; spód wypięty, zielonkawo-pia-
skowo-jasny. Wierzch jakby różowawy, jaśniejszy od borowika.
Brzeg bardzo gruby; rureczki bardzo duże.
Kożuszek, bedłka, prawdopodobnie Agaricus arvensis, lub mastoideus.
Berdau; podobna do pieczarki, tylko że ma spód biały; rośnie
po rżyskach. (Warka).
Krawzyk, prawdopodobnie Boletus cyanescens. Berdau. Ogon u sta¬
rych cienki, wysoki, omszały czarno i gęsto, jak butelka z winem;
wierzch jasno piaskowo-malwowy za młodu, na starość pomarań¬
czowy. Spód za młodu ciemniejszy od wierzchu i popielato
zielony. (Zbijewo).
Kręgi, drewniane koła massive, nadziewane na sochę żelazną i objęte
żelaznemi obręczami; w nich osadzone są t. zw. laski, t. j. grube
szczeble grabowe cewi, obracane przez palce koła młyńskiego.
Krudować (w Czerskiem karczować), wydobywać z ziemi pnie po ścię¬
tym lesie. (Szczuczyńskie).
Krudunek, czynność krudowania. (Szczuczyńskie).
Krzest, genitivus Krtu, chrzest (Zbijewo); dusze dzieci, zmarłych bez
chrztu, po śmierci wołają pod figurą krtu, krtu, i wtedy się mówi:
„Ja ciebie krcę, duszo krześcijańskil, idż w pokoju11. (Zbijewo.)
Krcić, chrzcić.
Krzcyna, okruszyna. (Czerskie, Rawskie).
Krzcyć, kruszyć, wyraz powszechnie używany. (Czerskie).
Krzyw, winien; wyraz powszechnie używany od ludu na Kujawach,
w znaczeniu jak u Reja: „Da mu gałąź w gębę, to już jej
łaje, a gałąź co krzywa? on sobie krzyw, iż jej nie obaczył“.
(Żywot poczciw. człowieka).
Krzywek, dębowy budulec z krzywych części dębu, umyślnie obrabiany
na pewne części okrętu. (Z nad Pilicy, z nad Bzury).
Krzyżwy, trzeźwy, tak brzmi w wymowie ludu na Mazowszu i na Ku¬
jawach.
Jiścieć. W Suwalskiem, Szczuczyńskiem mówią zboże kście, zamiast
kwitnie n. p.: buraki, marchew wykściły, t. j. już powyraatały
w łodygi i okwitły; „Jabłka, gruszki okściły“.
		

/Magazyn_081_03_014_0001.djvu

			1
10
Kur, w Szczuczyńskiem (kogut); wyraz kur nieużywany wcale w Czer¬
skiem.
Kurcipka, jedynie używany wyraz w Czerskiem na oznaczenie czere¬
mchy (Prunus padus).
Kurdszek, bedłka — Agaricus Cantharellus jedynie używany termin
na Kujawach.
Kurwa, powszechnie używany; nieobsiane miejsce w śród obsianej niwy
przez nieuwagę lub niedbalstwo (Czerskie, Kujawy).
Kurze g dag da, owoc trzmieliny (Evonymus europaea). (Warka).
Kurze-łapki, pierwiosnek (Primula veris). (Warka).
Kurzy-patrz, haemerolopia, widzenie wieczorem (Kujawy); na Pod¬
halu zowią kurek.
Iiurze-serca, rodzaj trawy (Briza). (Rawskie).
Kusielec, o dziecku w kusej koszulinie powiadają, że kusielec. (Warka).
Kuśpit, coś kusego, nie wyrosłego: kusy warkocz, niewyrosły chłop.
Kwardy, zamiast twardy (Czerskie), bardzo powszechne wymawianie ;
patrz krzyż wy.
Kwardz, coś bardzo twardego.
Lanka, piłka lana niewydrążona.
Latowy, — letni. (Kujawy),
Leleń, zamiast jeleń. (Czerskie).
Liw, iwa (Salix capraea); wyraz iwa zupełnie jest w Czerskiem nie¬
znany.
Liwina, zarośla, lub drzewo iwy; ten gatunek wierzby wcześnie z wio¬
sną dostaje kotek, czyli basiek, pięknych kanarkowo kwitną¬
cych, które lud używa na palmy na Kwietnią Niedzielę; po
poświęceniu, kotki nie rozgryzając trzeba połknąć, co ma chro¬
nić cały rok od bólu gardła.
Liry tak nazywają śpiew jaskółek: „Oho będzie deszcz, bo jaskółki
śpiewają liry". (Zbijewo).
Luty, starożytny wyraz, dotychczas powszechnie używany nad Pi¬
licą: umarły w książkowym języku „Oj będzie ci luto“ = bę¬
dzie ci żal.
Labuzia (książkowa nazwa pałka,) (Typha), piękna wodna roślina, two¬
rząca zarośla razem z tatarakiem, trzciną, kosaćcem. W Raw-
skiem z łabuzi plotą chomonta; wyraz użyty przez Rembowskiego
(Wodzicki jako Myśliwy).
Eagas, obieżyświat, oberwaniec, niepewne indywidum.
Eapuclia, znany chwast, plaga jarzyn; krzyżowa roślina z siarczano-
żółtym kwiatem; na Mazowszu zwana ognichą — na Kujawach
łapuchą.
Eepak, kamień polny wielkości głowy. (Rgilew).
Łoni,. zeszłego roku.
Loński, zeszłoroczny; wyrazy znane zapewne na całym obszarze etno¬
graficznym polskim, od Kujaw do Tatr — mimo to wykluczone
z książek, nawet pisarze-noweliści, '■zerpiący tematy z ludu, nie
używają ich, chociaż są jedne z najczęściej używanych.
		

/Magazyn_081_03_015_0001.djvu

			11
Łubik, zamiast łubin (Lupinus).
Łuzdecka, uzdecka; Łuździenica, uzdzienica. W Czerskiem jedynie uży¬
wane formy.
Łych, przezwisko na wysokie czoło; „Md łych jak kolano". (Warka).
Łycha, zgrubiałe od łyżka. „Mamo, mamo, cy pyza ma ocy, j£ pyzę
na łyzę, a pyza wyskocy“. (Czerskie).
Łys — łysina; „Łys, zez, kuternoga, naznaczony od Boga“.
Łyskać się, tylko w tej formie używane w Czerskiem słowo błyskać się-
Łyskaivica = błyskawica; tak samo jak lud, używa Wujek w tłuma¬
czeniu Biblii Job. 39. 35.
Łysy - Maciek, powszechnie używany wyraz na Kujawach na ozna¬
czenie pliszki białej (Motacilla alba); na Podhalu „Pińka biała“.
„Oho jest łysy maciek, będzie ciepło." „Łysymaciek za pługiem
chodzi, ogonem trzęsie“.
Łysina, w znaczeniu łeb; dać komu po łysinie. (Zbijewo).
Siada, osad nadzwyczaj żyzny, osiadający po ustąpieniu wylanych wód
na Powiślu; wyraz znany i na Kujawach.
Majdan, wycinka w lesie, gdzie są tracze, robią klepki, palą węgle-
i t. d. (Czerskie, Kujawy).
Marnota, pieszczotliwie o kotku bawiącym się, igrającym ; coś w ro¬
dzaju głuptasek, bestyjka. (Rgilew).
Matyjdsek. Niewiem od czego powstało bardzo znane wyrażenie „Oj
pośpiwas ty se Matyjdska" , t. j. będziesz w trudnem położeniu.
Matyjasić, marudzić, popłakiwać. (Czerskie, Rawskie).
Matyjaśny, marudny, niechcący się bawić, (Czerskie, Rawskie); po¬
wszechnie używany termin; „Musi dzieciśkowi coś być, bo taki
matyjaśny11.
Mędak, jedynie używany wyraz u ludu na oznaczenie stadnika (Czer¬
skie).
Maślankowe, oczy, blade, bez wyrazu. (Kujawy, Czerskie).
Michałek, lekki odcień obłędu, a raczej jego cechy zdradzające się
jakimś waryjackim postępkiem, lub odezwaniem się: „On ma
michałki11.
Micha, czy miha zamiast misa , zgrubiałe (Czerskie).
Migtkiew, mięta. (Zbijewo).
Mlecz, roślina złożona (Leontodon).
Młodzie, drożdże (Zbijewo); „Dziecko rośnie jak na młodziach."
Młodzie się, chmurzyć się, mieć się na deszcz, zbierać się; powszechnie
używane na Kujawach.
Morska gapa, rybitwa, rybołówka (Hydrochelidon nigra).
Mrygać = mrugać. (Czerskie).
Muśka, drewienko, którem pomuskują kosę w czasie kośby. (Kujawy).
Muzykant, kłosy płonę, stojące prosto nad innemi pochylonemi od plonu.
Mysionka, łajno myszy między ziarnami zboża. (Zbijewo).
Mysiotrzew, w książkach muchotrzew.
Myszak, pozioma część T-owatej podpory, unosząca krokwie w dużych
stodołach. (Kujawy).
		

/Magazyn_081_03_016_0001.djvu

			12
Mzyk, ćma, chmara, moc czegoś, nieprzeliczona liczba.
Na duch, duchem, wartko, co sił, szybko. (Rawskie).
Nagrdulić, nagnieść, ciasto nagrdulone, niewyrosłe, zakalcowate. (Zbi
jewo).
Ndkarśnik, obroża do wiązania koni, gdyż uździenica ciągle pozostając
na łbie wycierałaby koniowi sierść za uszami. (Zbijewo).
Nakrzcyć, narobić krzcyn, od krzta = okruszyna.
Nałóżmy, nawykły, nałożony do czego. ('Zbijewo).
Narościć, zacząć się nieść (o kurach); powszechnie używany termin
na Kujawach.
Nasierszały, ze stojącą sierścią (o bydle, o koniu) od zimna lub od
choroby. (Kujawy).
Nawiedzić, w znaczeniu odwrotnem od niendwidzieć (Czerskie, wieś
Stromiec).
Na-wrzeczy = wrzekomo.
Niechać, powszechnie używane słowo zamiast nieruszać; „niechaj tego“
nie rusz tego. (Czerskie).
Niedogarek, niedopalona resztka polana, szczapy, belki, papiórosa (Czer¬
skie, Kujawy).
Niejgcy, niesmaczny, o osobie. (Kujawy).
Nochal, duży nos, kin&l; w Zakopanem góra Nos&I. (Czerskie).
Nuhać, wołać wciąż na kogo nu-nu. „Co to za pracownica, ciągle nad
nią trza stać i nukać“.
Obegnać, oborać do okoła.
Obierka, belka leżąca na slupach nad ścianą i w jej płaszczyźnie. (Ku¬
jawy).
Oborywat się, niechętnie brać się do czego, tak robić jak woły, gdy
zawraca się niemi i oborywa, t. j. wolno i niezgrabnie.
Obracajka, spódnica. (Sieradzkie).
Obzuć, nabić dzwona na sprychy już promienisto utwierdzone w piaście.
(Kujawy).
Ochlebotać, obluzować, n. p. trzonek noża, kołek w płocie i t. d.
Ociec, tak lud wymawia ojciec, podobnie jak w tłumaczeniu Wujkowem
Biblii.
Odciemić, zawsze używane przez lud zamiast odsłonić, jeżeli chodzi
o odsłonienie okna, lampy, słońca. (Czerskie).
Odcykać się, odcyknąć, obudzić się z twardego snu. (Czerskie).
Odgrążać, u świń to samo, co u krów odpuszczać; mówi się, gdy w wy¬
mionach zaczyna zbierać się mleko. (Kujawy).
Ododziać, zawsze używany zamiast odkryć kołdrę. (Czerskie, Kujawy).
Odondany, nadąsany, okazujący na twarzy niezadowolenie. (Zbijewo).
Odwracanka, czynność odwracania, t. j. orania roli po raz wtóry.
Ogata, ogacenie, t. j. opatrzenie ściany domu, obory, stodoły deskami,
gałężmi, gnojem, słomą na zimę.
Ognaryjd, ordynarya; lud wiąże ze słowem gnarować = z biedą da¬
wać sobie radę, wiązać koniec z końcem.
Okara, wszystko, co nieproporcyonalne w częściach, a duże w całości:
		

/Magazyn_081_03_017_0001.djvu

			■»
13
n. p. o szafie, o wozie, o domu mówią „a cóż to za okara“.
^ (Kujawy).
Olszóicka, 1° rodzaj bedłki, 2° gatunek lichej torfowatej ziemi, na któ¬
rej udaje się olszyna. (Kujawy).
Opaskudzić się, pogardliwie mówią zamiast oszczenić się, okocić. (Czer¬
skie).
Oprzojka, dziewka zajęta przy hodowli drobiu we dworze- (Zbijewo).
Ościory, 10 oddzielone grube łuski z ziarna żytniego przy zmieleniu;
2° umyślnie „na zuber" zmielony owies dla koni.
Otawa, (potraw) wyraz nieznany w Czerskiem, a powszechnie używany
w Szczuczyńskiem.
Owarzyty, mówią o grochu, gdy łatwo się rozgotować daje. (Kujawy).
Owczarek, pastuszek do owiec (p. cielęciarek).
Pacha, połowa sąsieka w stodole: „Jedną pdchą leży żyto, drugą
pszenica".
Pagaj, chleb, i wogóle zakalcowate pieczywo.
Palce, grabowe zęby w kole młyńskiem, obracające cewie.
Pajtasik, mały chłopak, trzymający się jeszcze matulinej kiecki. (Czer¬
skie).
Pałka, 1° nierozwinięte pióro u ptaka; „Pisklęta jeszcze w pałkach".
(Czerskie). 2° nogi upieczonego ptaka.
Pańkus, (czy pajkus?) tosamo co gzik, gzica, twaróg ze szczypiorem.
(Lubelskie).
Paprajstwo, gromada dzieciaków, rybek, stado prosiąt, w ogóle zbio¬
rowisko drobnych stworzeń.
Parzknć, powszechnie używana w Czerskiem i Rawskiem forma wy¬
razu parskać.
Parskać, czy parszczyć; słyszałem w wyrażeniu: „Trzeba zasmarować
koniowi ranę, bo muchy p&rszczą“. (Kujawy).
Parkać się, parzyć się (Czerskie, Kujawy) o owcach.
Pas, powrósło, do wiązania zboża w snopy. (Szczuezyńskie).
Pąsterz, u ludu w Szczuczyńskiem — na Mazowszu pastuch.
Pasturek, zdrobniałe od pasturz (Kujawy).
Pasturz, oryginalna forma, używana na Kujawach.
Paskudnik, choroba u bydła, rodzaj odmy; mówią: „paskudnik krowę
tłucze"; zdzierają „paskudnika" z oczu igłą, przebijając jakąś
błonę, najpewniej normalną łącznicę. Paskudnika dostają konie,
gdy zdrożone opiją się wody.
Paszk, miejsce zaduszne, zamknięte i ciepłe; o izbie ciasnej i zadu-
sznej mówią: „jak w paszku". (Czerskie).
Patruch, makówka polna, w której po dojrzeniu otwierają się dziurki —
oczka, któremi wytrząsają się ziarenka. (Czerskie).
Pazerny, chciwy, gotowy wszystko wydrzeć przez zazdrość; bardzo
rozpowszechniony wyraz. (Czerskie).
Pazurki, Aąuilegia. (Zbijewo).
Pawęz, żerdka, drążek, który kładzie się wzdłuż na wozie siana; przywią- *
żuje się na przodzie do dyszla, na zadzie do rozwory. (Czerskie).
		

/Magazyn_081_03_018_0001.djvu

			14
Pąkowie, tak lud na Kujawach nazywa pączki na kwiat na owocowych
drzewach.
Pępek, pęczek kłosów zostawianych na pniu, ubranych polnemi kwiat¬
kami na zakończenie żniwa; w Czerskiem ten pępek zostawiają
na polu, przyczem chwytają dziewkę, przewracają ją, i trzyma¬
jąc za nogi, ciągną do okoła pępka: to się nazywa Boborać“;
na Kujawach pępek przynoszą do domu.
Pierdołka, ulęgałka, gruszka polna. (Konińskie).
Pluta, słota.
PlusJc, slota, niepogoda: „Pole cwdrtku bedzie plusk“. (Kujawy).
Płoskunka, żeński osobnik konopi, wydający siemiona.
Piokać, od monotonnego wołania indyk: „pio-pio-pioa.
Plegnąć się, Plądz się, zamiast lęgnąć się; powszechnie używane na
Kujawach i w Czerskiem. „Uplęgło się takie pokraczne".
Plon, ziarno, które się samo wykrusza z kłosów podczas zwózki do
stodoły i zostaje na dannicy lub na płachcie.
Pio, rodzaj kożucha z ziemi i roślin, pływającego na trzęsawisku; gdy
się pło' przerwie, bydlęciu, które się na niem pasło, grozi śmierć,
(Kujawy).
Płoń, nie zamarznięte miejsce na rzece, tam gdzie są wiry, i nurt naj¬
silniejszy. (Czerskie). W Zakopanem pł&nią nazywają kałuże
wody: „Tako płdnid wody stoi na polu“. Jak kopią studnię, to
także nazywają pl&nią wodę, gdy się ukazuje. „O już nie dużo
kopać, bo pianki się pokazują1*.
Płdłnąć, z rozmachem uderzyć czemś długiem, szerokiem. (Czerskie).
Pantufka, czy pantówka, w piosence słyszałem taką nazwę na karto¬
fel na Kujawach: „Panienka nieusznurowana, pantówka nieugo-
towana.
Podciech, rodzaj Boletus, ogon cienki, cielisto-gładki, a żółtawo-blady;
wierzch kapelusza siarkowo żółty, podobny do skóry łosich rę¬
kawiczek; spód ciemniejszy od wierzchu, zielonkawy jak mech
na strzesze; bardzo drobniutko rurkowany. (Kujawy).
Podwalnica, belka w wiatraku, na której leży i obraca się kark wału.
Pójdź/ca, powszechnie używane w Czerskiem, na Kujawach; istnieje
przesąd, że głos jej przepowiada śmierć w domu, blisko którego
zakrzyczy: „Pójdź, pójdź w dołek pod kościołek“.
Pokraka, coś niezgrabnego, kulawego.
Poryzać, gderać. (Kujawy).
Polekować, (wymawiaj polikować) — ponaprawiać, poreparować n. p.
wóz, płot, oborę i t. p. (Czerskie).
Polnie, zamiast południe, powszechnie używane. (Czerskie).
Pógarcówka, lud w Czerskiem stale opuszcza ł w wymawianiu wyra¬
zów z pół: pókwaterek , pómisek , pólicęk, pólaski (drabiny dla
owiec).
Posiepać się, popadać się o skórze na rękach i nogach, od zimna i wil¬
goci n, p. u pasterzy, brodzących jesienią za bydłem po mo¬
krych łąkach boso.
		

/Magazyn_081_03_019_0001.djvu

			15
Posusz, uschłe gałęzie, zbierane na opał. (Kujawy).
Połyrać, poniewierać; (Czerskie, Rawskie, Kujawy).
Poducha, zgrubiały od poduszka; „ziaba jak poducha". (Czerskie).
Pólik, stale używane na Kujawach zamiast policzek (patrz: pógarcówka).
Poszwa, 1° duża poszewka; 2° przezwisko na tłustą babę.
Powyrek, drążek do noszenia cebra z wodą. (Czerskie, Rawskie).
Prychcić, byle jak uwarzyć, po partacku kucharzyć.
Przewieźć, przewieźć ropuchę; w Czerskim zabawa chłopców, którzy
kładą ropuchę na końcu deszczułki podpartej środkiem, a w drugi
koniec dają silne uderzenia, skutkiem czego biedne stworzenie
wylatuje w powietrze.
Przegibać, zamiast zginać, bujać; lud bardzo często używa gibki za¬
miast giętki, gibać, zamiast bujać czemś wiśnem. (Czerskie).
Przeprzeczyć, przejść przed kim drogę napoprzek: „Zając przeprzeczył
mi drogę, przed wyjazdem z domu“. (Czerskie).
Przyjaciółka, rodzaj bekieszki do stanu, sukiennej na lisach, z lisim
kołnierzem; powszechnie używany od kobiet wiejskich w okolicach
Warki.
Przyboś, bez pończoch, a w trzewikach. (Czerskie, Kujawy, Rawskie).
Przypawęzić, przycisnąć i utwierdzić siano na wozie p&węzą (Czerskie).
Przysucha, cienkie warstewki mięsa w połciu słoniny; takie przysuchy
usmażone stanowią duży przysmak; w Anglii w powszechnem
użyciu. (Czerskie).
Pu, szeroko po Kujawach i Czerskiem używany przyimek zamiast
ku: „Poszed pu mostowi“, „MA się pu wiośnie“.
Pukać, rozpuszczać o pączkach drzew na wiosnę; (Czerskie); podobnie
mówi lud na Podhalu.
Pumiana, coś niesłychanego, niebywałego; „Pumiana, co się tam
dzieje11 (niestworzone rzeczy); „Pumiany, co on opowiadał"
(dziwy, historye arabskie). (Kujawy).
Po próg, po przedzkg — wyrażenie mazurskie na oznaczenie, że coś
ma się odbyć w sekrecie; nie wyjść za pewne granice: „Tu
siedź, po próg, po przedzkę.
Podbitka, deska zamiast najniższej łaty; na podbitce leży najniższy szar
wykrętaków słomianej strzechy. (Zbijewo).
Podorywka, przezwisko na szlachcica zajętego domem i gospodarstwem,
zadomowionego; hreczkosiej. (Kujawy).
Purchawa, v. bycze jaje — Lycoperdon. (Czerskie, Rawskie, Ku¬
jawy). Póki białe zowią je byczemi jajami, gdy zarodniki w nich
dojrzeją i grzyby pękają zowią je purchawami, v. purchadami.
Pyrka, zeschłe krowie łajno.
Pyza, 1° u ludu duże kluski kartoflane kształtu gomółek; 2° legumina
opisana w książce p. ćwierciakiewiczowej. 3° o tłustem dziecku.
Psidpara, często używane przy wymyślaniu komuś.
Jiakarskie nasienie, pogardliwe przezwisko; komuś wyrzucają w twarz,
że pochodzi od rakarza. (Czerskie).
Bemię, tak wymawiają ramię. (Czerskie).
		

/Magazyn_081_03_020_0001.djvu

			16
Rebekować, 1° przejść z protestantyzmu na katolicyzm (rewokować, od¬
woływać błędy); 2° wymiotować, powszechnie znane znaczenie
wyrazu w Czerskiem.
Rosować, mówią w Szczuczyńskiem o kwitnieniu zbóż trawiastych
„Już żyto rosuje“.
Jlównianka, książkowy wyraz, lecz używany przez lud w Szczuczyńskiem.
Rudawizna, krwawy odpływ miesięczny.
Itygle, w wiatraku belki, stanowiące skielet budowli.
Byglówka, klatka złożona z rygli, spojonych ze sobą, stanowiąca zrąb
wiatraczny.
Ryba, mięsień na ramieniu, biceps brachii. (Czerskie).
Rybie oczy u kogoś, blade jakby serwatką zaszłe oczy (Czerskie, Raw¬
skie, Kujawy).
Rzeżucha, rośliny podobne do trawy (Carex) z ostremi brzegami liści.
(Czerskie).
Rzęchy, strzępy, znoszona odzież. (Kujawy).
Sady, (w Czerskiem), szady (na Kujawach), cisawy z białem; o sierści-
u bydła.
Sam, jedynie używany na Kujawach wyraz na oznaczenie przysłówka
tutaj: „Pójdź sam“ „Ady jest sam“. „Tara i sam11.
Sar, samiec od sarny; lud nie zna wyrazu kozioł używanego przez
myśliwych.
Sasanka, śliczna, wczesną wiosną, kwitnąca roślina (Pulsatilla) w dwóch
odmianach: jedna po lasach (lila niebieska), druga po pagórkach
kosmata.
Sąsiek, przedziały (połowy) stodoły, rozdzielone klepiskiem (Czerskie);
powszechnie używany wyraz.
Siciarz, bedłka z rodzaju Boletus.
Siubiela, 1° zły duch kobieta, czyhający na dzieci niechrzcone, po¬
rywający i podstawiający na ich miejsce t. z. „odmieńców11, t. j.
dzieci pokraczne z dużemi głowami, niechodzące. 2° wysoka,
chuda, nieprzyjemna kobieta. (Czerskie).
Skołowacieć, 1° postradać zmysły; 2° o marchwi, burakach i t. d., za¬
kwitnąć w pierwszym roku, zamiast róść w korzeń.
'Skotarz, pastuch od bydła (Konińskie); u Wujka skot = rogacizna.
Skowróżyć, gdórać (powszechnie używane na Kujawach).
Skrzek, l°roślina wodna, 2° żabi skrzek = ikra żabia, 3° potrawa nie¬
zwykle osolona; „słone jak skrzek11. (Kujawy).
Skrzot, przezwisko na dziecko płaksiwe i wrzaskliwe, nie dające ni¬
komu spokoju w domu swoim wrzaskiem. (Kujawy, Konińskie).
Skutku, czkawka (Czerskie).
Skrzekorać, o kurach, kiedy z głodu wydają monotonne głosy około
domu, przypominając się o żer.
Skwarek, 1° wysmarzone kawałki pokrajanej słoniny; 2° wyrzuty
skórne zaschłe na wargach przy gorączkowych chorobach (Her-
pes labialis).
Słgp, sieć między kijami, rodzaj płotu, stojącego wpoprzek rzeki lub
		

/Magazyn_081_03_021_0001.djvu

			17
ogradzającego część stawu; ku temu słępowi napędza się ryby,
t. j. słępi się, tak żeby powięzły w okach słępu.
Stępić, 1° napędzać ryby do słępu; 2° wogóle wystraszać ryby cho¬
wające się w łabuziach, w korzeniach pod brzegiem rzeki lub
stawu. (Kujawy).
Sobek zamiast egoista, który to wyraz nieznany ludowi.
Socha, 1° kawał drzewa widłowato zakończonego dwoma gałęziami-
2° wysoki słup dębowy rosochaty u góry podtrzymujący krokwie
w stodole. 3° żelazna belka kwadratowa w przekroju poprzecz¬
nym, dźwigająca cćwie, a w dolnym końcu rosochato rozwidlona
i rosochami obejmująca paprzycę zakutą w biegunie (kamieniu
młyńskim). 4° pierwotny przyrząd do orania, używany po ka¬
mienistych okolicach.
Srala-bartek, wiatr kręcący się latem po drogach i po polu; trąba
miniaturowa. „O! srala-bartek poozruc&ł gdrście. (Czerskie).
Srebrnik, znany chwast, z liśćmi pierzastemi, srebrzystemi pod spodem,
żóltemi kwiatkami, rosnący po trawnikach (Alchemilla). (Kujawy),
Śryż, patrz strzyż.
Strzyż, drobna kra, kiedy zaczyna się woda ścinać w drobne płatki.
„Jeszcze rzćka nie zamarzła, ale śryz tęgo idzie". (Czerskie).
Strug, (Kujawy), olśnik (na Mazowszu), narzędzie do strugania, wy¬
gładzania rzeczy z gruba obkrzesanych siekierą (dyszel, spry-
chy i t. d.
Stryjnd, żona stryja.
Stecka, ścieżka. (Czerskie).
Stulidupka powszechne i znane zielsko t. z. Thlaspi bursa pastom,
w książkach Tobołki.
Sukę paść, przy wożeniu długich sztuk bu dulca na saniach (dwie pary)
lub wozie (zad odłączony od przodka), drągiem przywiązanym
do końca zadniego na zakrętach drogi nadaje się kierunek „pa¬
sie się 8ukęw, aby zadnie sanie nie zjechały z drogi. (Czerskie)
Świat, przysłówkowo: zupełnie wystarczająca ilość, aż nadto. „Czy
zdążę do kolei? „O świat!“ Czy wystarczy płótna na koszule!®
„Wystarczy, świat11! (Czerske).
Suchego-dgba, stanąć, na głowie i z wyciągniętemi pionowo w górę
nogami; gdy pierwszy raz grzmi, chłopcy stają suchego dęba
(Czerskie).
Świerczak, ptaszek, tak charakterystycznie i smutno świergocący w przy-
dróżnych wierzbach i gruszach (Emberiza miliaria. (Kujawy).
Sygaó, rzucać, miotać kamieniami. (Czerskie.).
Smyrgać, powszechnie używany wyraz, rzucać, (Czerskie, Rawskie).
Syrowiadka, bedłki, zwane gdzie indziej gołąbkami (Agaricus russula),
ludowy wyraz na Kujawach.
Świarcyć, (i pochodne n. p. przyświorcać), 1° świadczyć, 2° wyświad¬
czać, wieść się. „No cóż, dobrze w&m się tu swi4rcy“ ?
SzczyJc, delikatna trawka rosnąca po błotach, tak że część liści czyli
t. z. piór leży na wodzie; o bydle mówią „kiedy kaśle, to ino
3
		

/Magazyn_081_03_022_0001.djvu

			18
go na szczyk" (Zbijewo). Przenośnie „Przyjdzie wiosna to się
wszyscy na szczyku odgryziemy1'. (Kutnowskie).
Szórzawa, coś nadzwyczaj szerokiego n. p. o płótnie, o roli, o rzece.
„Goi, to za sćrzawa, ten was pówłocek.“
Śklanki, wiśnie soczyste, przeźroczyste i czerwone (nie ciemno wiśniowe)
Ślaclietczyzna, robota za najem we dworze (Łowickie); chłopi po
ukończeniu swoich robót chodzili na żniwa do sąsiednich dworów.
Szłyk, żeberka od liści, „Chrabąszcze tak objadły liście, że tylko zo¬
stały szłyki“; to samo o kapuście. (Kujawy).
Szorować, biedź prędko, pędzić; mówi się o wodzie na wiosnę, że
brózdami szoruje; „Poszorował do wsi po wodę“. (Czerskie).
Sur, miałka, pulchna ziemia i piasek, osiadający w rzece, niebezpieczny
dla koni, bydła, które dostawszy się w takie miejsce grzęźnie
i zapada się, nie mogąc ani oprzeć się, ani płynąć.
Szywalnik, p. balcer.
Torgownik, piękna roślina, rodzaj koniczyny z ogromnemi główkami
podługowatemi, po dwie na jednej łodydze (Trifolium incarna-
tum, albo alpestre?) (Kujawy).
Trcina, około Zbijewa zamiast trzcina.
Trukace, kanarki tak wyuczone, że rozpoczynają śpiew od trukania.
Trupki, w książkach nieśmiertelniki (Gnaphalium). (Czerskie.).
Trzusc, gatunek bylicy, drobnołodyżastej, rosnącej krzakami po mie¬
dzach, używanej na miotełki, na opał. (Czerskie, Rawskie).
Trząska, mieszanka owsianki, żytnianki, lub pszeniczanki ze sianem
(Czerskie), jako pasza dla bydła zimą.
Turant, rodzaj pięknej, dużej goryczki (Gentiana), rosnącej po łąkach
(Szczuczyńskie nad Bobrą i Lekiem), fioletowej barwy.
Turek, rodzaj bedłki, z dużym ochlapłym, strzechowatym kapeluszem,
piaskowoszarym. (Czerskie).
Tybloty, trzy szczeble drewniane grube, cylindryczne, umieszczone
w małych cewiach; o tybloty uderza anszlag i trząchaniem
swojem porusza pytel.
Ulisia zamiast Julisia
TJlek	„ Julek
Ulianna . Julianna
w Czerskiem słyszałem tak wymawiane
Ulianka stoi wielokrotnie użyte w piosence, zapisanej przez Graj-
nerta z nad granicy Ślązka (Tyg. Ilustr. 1864. str. 183).
TJbier, ubranie głowy u panny młodej do ślubu, zawsze w pewien
zwyczajowy sposób (koronka panieńska i wstążki pewnych barw,
upinane na głowie). (Kujawy).
Umór, w wyrażeniu „na umór“ — uporczywie, nieprzeparcie, k ou-
trance, coute que coute; (Czerskie, Kujawy).
Uskromić się, ułatwić się z robotą (Zbijewo).
Usranej maści, t. j. wątłej budowy, nikły, słaby (Czerskie),
Urzewniać się, 1° biadkać, 2° skarżyć się, żalić się; bardzo rozpo¬
wszechnione słowo. (Kujawy).
		

/Magazyn_081_03_023_0001.djvu

			19
TJzuchlić, bezzębnemi szczękami (dziecko, cielę, starzec) odgryźć kęs
z trudem.
Wach, zdrobniałe imię od Wawrzek. (Kujawy).
Waniać, 1° przewąchiwać, 2° przeszukiwać coś. (Czerskie).
Wartko, lud, może na całym obszarze polskim (Kujawy, Czerskie
Podhale), używa przeważnie wyrazu wartki, wartko, tam gdzie
książkowy język stawia przymiotnik: prędki.
Wasacz, choroba bydlęca, rodzaj paraliżu. (Zbijewo).
Wewiórka, zamiast wiewiórka (Zbijewo).
Węgierka, czyli gwiazda wieczorna, tak lud nazywa planetę Wenus,
jeśli świeci wieczorem, jutrzenką zaś, jeśli rano. (Czerskie).
Węczyć, wydawać dźwięk podobny do zgłoski węę...; kamień pusz¬
czony z bicza (zabawa pastuszków) węczy w powietrzu (Czerskie).
Wiąeha, duża wiązka, n. p. słomy. (Czerskie).
Wiecha, 1° wiecheć słomy na wysokim trzonku drewnianym; 2° chuda
a wysoka kobieta.
Wiejałek, tak na Kujawach nazywają piękny gatunek wierzby używa-
nój na palmy, gdzie indziej zwanej liwina (Salix caprea).
Wielgachny bardzo wielki.
Wierzchenek, wieczko, nakrywka od pudełka. (Kujawy).
Wichta, powszechnie zmienione imię Wiktorya; podobnież lud mówi
dochtór.
Wis, sitów v. rogoża, v. łabuzia; wiążą z tego pęczki, na których
uczą się pływać; niektórzy sypiają na wisie, co ma zapewniać
długie życie. (Kujawy).
Wiśny, giętki, gibki; n. p. o prętach wierzbiny.
Wodnity, zamiast wodnisty; na Kujawach wiele przymiotników uży¬
wają z końcówką ity, które w Czerskiem są znane z końcówką
isty, np. owarzyty, żylaty.
Wole oczy, powszechnie znany termin ludowy (Czerskie, Kujawy) na
piękny żółty wiosenny kwiat (Calta palustris), w książkach
zwany kaczyńcem.
Wojtek, 1° patrz: podciech (Kujawy), 2° bocian.
Wiokać, wołać ciągle na konie wio, wio!
Wsidrz, wszarz, pogardliwe przezwisko na nędzarza, brudasa, biedaka.
(Czerskie).
Wszoły, weszki u kur. (Rawskie, Kujawy).
Wszołek, pogardliwe przezwisko na nędrzarza, lub niedbalca. (Czerskie).
Wujna, żona wuja. (Kujawy, Czerskie).
Wyforaić, wyrzucić kogoś, wyrugować. (Zbijewo).
Wygogolić, gdy ktoś odziany ciepło, a szyję ma nieobtuloną, powia¬
dają, że się wygogolił. (Zbijewo).
Wykiścić śię] o owsie mówią, że wykiścił się, gdy liście ukazały się
z pochew liściowych.
Wykoprzeć, wyprzeć, odparzyć się; ; „Pod nosem mu wykoprzało" ,
„w pachwinie dziecku wykoprzało". (Czerskie).
Wyprztęczyć, wypiąć, wystoperczyć. (Czerskie).
		

/Magazyn_081_03_024_0001.djvu

			Wyporki, skórki z jagniąt zawcześnie urodzonych. (Zbijewo).
Wyrybić, klepiąc kosę niejednostajnie „wyciągnąć" jej ostrze, tak że się
robi jakby falbanka, jakby rybia płetwa. (Kujawy).
Wy sądny, o piersiach u kobiet; powiadają, że wysadna panna, gdy
ma okazale piersi. (Kujawy).
Wyskwitnąć się, wymknąć się. (Kujawy).
Wysranka, szlachetniejsza dziczka-gruszka, wyrastająca gdzieś koło
stodoły, obory, z ziarna pochodzącego od szczópnej gruszki.
Wywielga, tak zazwyczaj u ludu zwana jest wilga (Oriolus).
Zachament, przesąd, zabobon. (Warka).
Zacharywać, wkręcać się w czyjąś łaskę. (Czerskie).
Zagnniacz, rataj orzący pierwszą skibę na każdą lichę, na każdy
skład; on oznacza dla innych ratai szerokość zagona. (Kujawy).
Zakazywać się, odgrażać się. „Tak się zakazyw&ł, że dużo zrobi, a tu
figa". (Kujawy).
Załózki, (lud wymawia załuski), małe żelazne kliniki, które podbija,
podkłada się (założyć) pod kamień młyński celem ustawienia go
w należytym poziomie.
Zapał, jałowa smuga, najczęściej piaszczysta żyła, leżąca pod cienką
warstewką urodzajnej ziemi, tak że może być dla oka niewidoczną,
a mimo to odbija się na urodzajach; zboże na tej żyle jest za¬
wsze liche i ulega bardzo łatwo przypaleniu od słońca. (Czerskie).
Zapiekać, dokuczać.
na Zarotę, się zrobiło, to znaczy rokuje coś dobrego. (Kujawy).
Zastrzał, cztery grube, potężne belki, stojące pochyło, oparte na dole
na podwalinach, u góry podpierające sztymber wiatraczny.
Zatrzęsienie, ogromna liczba, moc. „Było na odpuście zatrzęsienie lu¬
dzi". (Czerskie).
Zadra, 1° trzaseczka drzewa: „Zadra weszła mi w palec i obiera się".
20 zadzierająca się skórka około paznokci na palcach u rąk.
Zbylić, wspomnieć, napomknąć, pamiętać: „Ani zbyli o mnie“ ; bardzo
rozpowszechnione słowo w Czerskiem.
Zcapić (od cap = łap), złapać prędkim nagłym ruchem. (Rawskie, Czer¬
skie).
Zcęcniały, zanikły, zagłodzony, zabiedzony. (Kujawy).
Zdzierus, twardy, wyciągający za wszystko jak najwyższą opłatę: „To
zdzierus ksiądz“. (Czerskie).
Zębolicha, kobieta mająca duże, szerokie i widoczne zęby; „O to zę-
bolicha, takie ma cieślice w gębie". (Czerskie).
Zgło, dotychczas żywy wyraz w uściech ludu, oznacza koszulę na trupa;
„Dla dziecka zgiełko uszyć". (Kujawy).
Zjarczeć, stać się jarkim, kruchym, niewytrzymałym.
Zmechacieć, stać • się jak mech, 1° o włosach, gdy się dziecku wytrą
od poduszki na potylicy i staną się mięciuchne, marne. 2° o su¬
knie, gdy się wytrze i dostaje meszku, zaczyna się drzeć.
Zofija w Płockiem, Mławskiem wilga (Oriolus); w śpiewie tego miłego
i pięknego ptaka lud słyszy słowa: „Zofija pójdź na piwo !“.
		

/Magazyn_081_03_025_0001.djvu

			21
Zróbek, koń, zniszczony przez pracę; ztąd człowiek-bankrut. (Kujawy).
Zrzęsiały, o drzewie zleżały, słaby, niewytrzymały skutkiem czasu.
„Te wypory już zrzęsiały, trzeba podeprzeć słupy innemi.
(Czerskie).
Żubrować, wartko i z chrzęstem jeść (o koniach): „Jużeście owies
zezubrowały ?“ (Czerskie).
Zuchłać, (prawdopodobnie od żródłosłowu tego samego co żu-ć, żuch wa
r= szczęka), z trudem odkąsywać bezzębnemi szczękami (o nie¬
mowlęciu, o starcu); nadzwyczaj rozpowszechnione słowo od Ku¬
jaw do Czerskiego. Czas teraźniejszy jedni wymawiają: zuchle,
drudzy: zuchd.
Zaga, z niemieckiego, na Kujawach piła.
Żabka, drewienko, piramidalnego kształtu, zacięte w grubszym końcu;
za to zacięcie zakłada się szponkę, utrzymującą płachtę w śmidze
wiatraka; wyraz znany i na Podhalu ale z innem znaczeniem
Ziaba, tak lud w Czerskiem wymawia wyraz żaba.
Z gaj, żgajek, mała rybka, zwana po książkach: ciernik (termin tłuma¬
czony z niemieckiego), koluszka (z ruskiego). (Gasterosteus aca-
leatus). Lud nie zna tych książkowych terminów.
Złoć, bardzo rozpowszechniony wyraz: 1° kiedy pada śnieg z deszczem
powiadają, żłoć pada (Szczuczyńskie); 2° kiedy pada i marżnie
na drzewach, na drodze. (Suwalskie, Kujawy, Podhale).
Zmijka, powiadają, że liszka ma najprzód jedno dziecko, potem 2, 3,
4, potem znowu 4, 3, 2, a w końcu jedno lisię, i to ostatnie
zowie się żmijka; psy takiego lisa nigdy nie złapią. (Zbijewo).
Zuczki-żuczki, wołanie wabiące na świnie. (Szczuczyńskie).
Źrebarek, pasturek od źrebiąt. (Kujawy).
Chociaż to do spisu wyrazów nie należy, załączam tu kilka spo¬
strzeżeń z dziedziny językowej.
10 W okolicy Chodcza, Kłodawy, słyszałem bardzo często ludzi
mówiących: Orgilew, Ordutów, zamiast Rgilew, Rdutów (wsi w powie¬
cie Kolskim).
2° Kobieta z pod Opatowa , nazywała stale to miasto Łopotów.
3° Kubiak, Pietrzak, Matusiak i t. d. u ludu na Kujawach wcale
nie są ustalonemi nazwiskami, lecz patronymica; n. p. Kubiak, to syn
Kuby; odpowiednio do tego córki nazywają: Paiolanka, Kubianka.
4° Wieś Bogołomję w parafii Chodecz, nazywa lud okoliczny
Gogołomijd.
Uzupełnienie.
Antonik, roślina zwana po książkach: dziurawiec (Hypericum); lud
kładzie ją do wódki. (Rawskie).
Bżdziucha, w książkach czarna porzeczka. (Riebes nigra). (Czerskie).
Wyrzypiać, wytrzeszczać; „Nie póde do domu sama, bo sie boje muzuł¬
mana, Bo muzułman siedzi w lipie i wyrzypia na mnie ślćpie“.
(Kujawy).
UNIWERSYTECKA
V!i; Tor
		

/Magazyn_081_03_026_0001.djvu

			Ir /O >7
:
Biblioteka Główna UMK
lllll!IIIIIIUIIIIIIIIIIIillll!llllllllllllll!llllllll!
300043780415
'
1