Wpływ mikroelementów na plon łubinu żółtego i seradeli, wartość następczą stanowiska dla pszenicy ozimej oraz wybrane elementy żyzności gleby

. - 


AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 


ROZPRAWY NR 106 


Grażyna Harasimowicz-Hermann 


WPŁYW MIKROELEMENTÓW 
NA PLON ŁUBINU ŻÓŁTEGO I SERADELI, 
WARTOŚĆ NASTĘPCZĄ STANOWISKA 
DLA PSZENICY OZIMEJ 
ORAZ WYBRANE ELEMENTY ŻYzNOŚCI GLEBY 


.5/.9 


,simowicz-Hermann, Gra 
iW mikroelementów na p 


BYDGOSZCZ - 2002
>>>
l' 'I l -' ,/') 
1« l,:- 


€f; 


AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 


ROZPRAWY NR 106 


Grażyna Harasimowicz.-Hermann 


WPŁYW MIKROELEMENTÓW 
NA PLON ŁUBINU ŻÓŁTEGO I SERADELI, 
WARTOŚĆ NASTĘPCZĄ STANOWISKA 
DLA PSZENICY OZIMEJ 
ORAZ WYBRANE ELEMENTY ŻYzNOŚCI GLEBY 


Biblioteka Główna A TR w Bydgoszczy 
\ 1"111 "III "III "III "III "III "1'1 11'11 "I" IIIII 'I'" lIII' 'III 1"1 
000000103436 


BYDGOSZCZ - 2002
>>>
REDAKfOR NACZELNY 
dr hab. inż. Janusz Prusii1ski, prof. nadzw. ATR 


OPINIODAWCY 
prof. dr hab. Czesława Jasiewicz 
prof. dr hab. Andrzej Kotecki 


REDAKTOR NAUKOWY 
dr hab. inż. Janusz Prusit'1ski, prof. nadzw. ATR 


OPR,;\COWANIE REDAKCYJNE I TECHNICZNE 
mgr Michał Górecki, Ewa Olawit'1ska 


r) Copyright 
Wydawnictwa Uczelniane Akademii Techniczno-Rolniczej 
Bydgoszcz 2002 


ISSN 0209-0597 


Wydawnictwa Uczelniane Akademii Techniczno-Rolniczej 
ul. Ks. A. Kordeckiego 20, 85-225 Bydgoszcz, tel. (052) 3749482, 3749426 
e-mail: wydawucz@atr.bydgoszcz.pl http://www.atr.bydgoszcz.pl/
wyd 


Wyd. I. Nakład 150 egz. Ark. aut. 8,95. Ark. druk. 8,50. Papier druk.. Id. III. 
Oddano do druku i druk ukot'1czono w listopadzie 2002 r. 
Zakład Małej Poligrafii ATR, ul. Ks. A. Kordeckiego 20, 85-225 Bydgoszcz 
Zamówienie nr 14/2002 


2co2 



 J; 
 /: ( r) 
. .. - '-..... 


{\
>>>
SPIS TREŚCI 


]. WSTĘP I CEL BADAŃ........................................................................................... 5 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ.......................................................................... ]0 
2.]. Metodyka badań polowych.............................................................................. ] O 
2.2. Metodyka badań laboratoryjnych .................................................................... ] 3 
2.3 . Warunki glebowe .............................................................. ............................... ] 5 
2A. Przebieg pogody .............................................................................................. ] 6 
3. WYNIKI BADAŃ ................................................................................................... ] 9 


3.]. Wpływ mikroelementów na plonowanie łubinu żółtego ................................ ] 9 
3.].]. Plon i jakość masy nadziemnej............................................................. ] 9 
3.1.2. Masa i skład chemiczny resztek pozbiorowyeh łubinu żółtego 
użytkowanego na zielonkę i nasiona .................................................... 23 
3.] .3. Nagromadzenie makro- i mikroskładników w plonach........................ 25 
3.] A. Porównanie ilości i jakości biomasy oraz nagromadzenia 
składników przy różnych kierunkach użytkowania łubinu 
żóhego .................................................................................................. 29 
3.2. Wpływ mikroelementów na plonowanie seradeli ............................................ 35 
3.2.]. Plon i jakość masy nadziemnej............................................................. 35 
3.2.2. Masa i skład chemiczny resztek pozbiorowyeh seradeli użyt- 
kowanej na zielonkę i nasiona.............................................................. 38 
3.2.3. Nagromadzenie makro- i mikroskładników w plonach........................ 40 
3.2A. Porównanie ilości i jakości biomasy oraz nagromadzenia 
składników przy różnych kierunkach użytkowania seradeli ................ 43 
3.3. Ocena wartości stanowiska po łubinie żółtym dla pszenicy ozimej ................ 49 
3.3.]. Plon i jakość masy nadziemnej pszenicy.............................................. 50 
3.3.2. Masa i skład chemiczny resztek pozbiorowyeh pszenicy..................... 53 
3.3.3. Nagromadzenie makro- i mikroskładników w plonach 
pszenicy................................................................................................ 53 
3A. Ocena wartości stanowiska po seradeli dla pszenicy ozimej ........................... 58 
3A.1. Plon i jakość masy nadziemnej pszenicy.............................................. 59 
3A.2. Masa i skład chemiczny resztek pozbiorowyeh pszenicy..................... 59 
3A.3. Nagromadzenie makro- i mikroskładników w plonach pszenicy.............. 59 
3.5. Porównanie ilości i jakości biomasy oraz nagromadzenia składni- 
ków przez pszenicę ozimą uprawianą na różnych stanowiskach..................... 66
>>>
3.6. Wpływ przedplonów i mikroelementów na wartość stanowiska dla 
pszenicy ozimej .......0.0. 0.................0.0...0.0.....0.0...0.0......... ................................. 81 
3.6.1. Zawartość azotu ogółem, azotu azotanowego i amonowego, 
przyswajalnych form makro- i mikroskładników. Odczyn 
gleby.................................................................................................... 81 
3.6.2. Zawartość i jakość materii organicznej (Corg), skład frak- 
cyjny próchnicy oraz zmiany struktury i właściwości fizyko- 
chemiczne kwasów huminowych ........................................................ 88 


4. DYSK USJ A ........................................................................... ...... ...........................106 


5. WNIOSKI ............................................................................................................... l 16 


LITERATURA ............................................................................................................. l l 8 


STRESZCZENIA......................................................................................................... 13 l
>>>
1. WSTĘP I CEL BADAŃ 


Łubin żółty (Lupinus /uteus L.) i seradela (Ornithopus sativus Roth.) są jednorocz- 
nymi roślinami strączkowymi, niezbędnymi i zalecanymi do uprawy na glebach lekkich 
[6,8,9,70,119, 155, 166, 174, 181, 183, 185, 189, 19J]. Gatunki te mają istotne znacze- 
nie dla produkcji białka paszowego, poprawy struktury i żyzności gleby, szczególnie 
w Pasie Wielkich Dolin - na glebach lżejszych, w warunkach niedoborów opadów. Łubin 
żółty użytkuje się zarówno na zieloną masę, jak i nasiona, które pod względem zawartości 
białka przewyższąją wszystkie uprawiane w Polsce rośliny. W uprawie seradeli pozyskuje 
się wysokiej jakości zielonkę albo nasiona i wartościową słomę. Jej wszechstronność po- 
lega na tym, że doskonale nadaje się do siewu w różnych terminach sezonu wegetacyjne- 
go i różnych stanowiskach [4, 5, 166, 171, 175-178, 188, 195]. 
Warunkiem uzyskania stabilnych i pełnowartościowych plonów łubinu żółtego 
i seradeli - podobnie jak i innych gatunków - jest zrównoważone zaopatrzenie w skład- 
niki pokarmowe [15]. Skład chemiczny części zielnych roślin, ich nasion czy słomy, może 
stanowić informację o zaopatrzeniu stanowiska i roślin w składniki pokarmowe. Gorlaeh 
[50], Gorlach i Gambuś [51] wskazują, że ilość mikroelementów zawarta w roślinie in- 
formuje o zapasie ich form przyswajalnych w glebie. Znajomość składu mineralnego roś- 
lin pozwala określić również przydatność żywieniową paszy wytworzonej z ich udziałem 
[118]. 
Zalecenia dotyczące nawożenia łubinu żółtego i seradeli związkami azotu pozo- 
stają rozbieżne [2,3, 10,64,83, 130, 131,150, ]55, 167, 177, 178, 192]. Rośliny te żyją 
w symbiozie z bakteriami Bradyrhizobium /upini i są zdolne do wykorzystywania azotu 
z atmosfery [84]. Wilczek [191] wyraża opinię, że występowanie niekorzystnych dla 
procesu symbiozy warunków środowiskowych lub założenie wyższego plonowania łu- 
binu żółtego wymaga uzupełnienia nawożenia azotem mineralnym. Fosfor i potas decy- 
dują nie tylko o ogólnym rozwoju roślin motylkowatych [84, 19]], ale również wpły- 
wają na wiązanie wolnego azotu w brodawkach, spełniając bardzo ważną rolę w szere- 
gu procesach życiowych, w tym w przemianie materii i energii. Fosfor wchodzi także 
w skład niektórych białek oraz błon cytoplazmatycznych. Zachowanie właściwego sto- 
sunku N:P w żywieniu roślin decyduje o prawidłowym przebiegu procesów metabo, 
licznych i wielkości plonu. Dobre zaopatrzenie w potas sprzyja gromadzeniu wolnych 
aminokwasów przez rośliny motylkowate, dodatnio działa na nodulację, wpływa na 
powstawanie i przemieszczanie się węglowodanów z organów asymilujących do korze- 
ni roślin. 
Dobór dawek w nawożeniu fosforem i potasem, a także mikroelementami dla łubi- 
nu i seradeli wynika z ogólnie przyjętych zasad nawożenia, czyli zasobności gleby 
i przewidywanych plonów [13, 75, 81, 83, 85, 86, 124, ]28, 138, 152-154, ] 73, 192, 
194, 196]. W celu zwiększenia plonu, złagodzenia niedoborów składników w glebie, 
ograniczenia niekorzystnego dla roślin wpływu okresowych niedoborów opadów, 
a także poprawy konsumpcyjnych, paszowych i technologicznych cech jakościowych 
plonu, stosuje się obecnie coraz częściej dokarmianie dolistne [22]. Wprawdzie nie za- 
stępuje ono nawożenia podstawowego, jednak jest bardzo efektywne [21, 27].
>>>
6 


Wielokrotnie wskazywano w badaniach na niezbędność boru w procesie symbio- 
zy, transporcie i przemianach węglowodanów, a także w metabolizmie kwasów nukle- 
inowych, procesach wzrostu komórek Gego niedobór może prowadzić do zamierania 
merystemów wierzchołkowych i narządów generatywnych). Wpływ boru na metabolizm 
rośliny jest wszechstronny, choć nie do końca poznany [57, 146-148, 194]. Rola molibde- 
nu w procesie wiązania wolnego azotu została stosunkowo dobrze określona dzięki ziden, 
tyf1kowaniu enzymów i koenzymów, w skład których wchodzi wspomniany składnik [19, 
41, 159, 172]. W uprawie roślin motylkowatych wskazuje się szczególnie na funkcje man- 
ganu w aktywowaniu przez ten pierwiastek szeregu reakcji enzymatycznych związanych 
z metabolizmem azotowym. Miedź bierze udział i jest aktywatorem szeregu reakcji enzy' 
matycznych, ponadto ma znaczenie w powstawaniu chlorofilu i jego stabilizacji, w prze- 
mianach związków azotowych, w tym w syntezie białka, działa korzystnie na rozwój 
brodawek korzeniowych, tkanki wzmacniającej i uodparnia rośliny na choroby [148, 152- 
154, 195]. 
Ocena reakcji roślin motylkowatych na nawożenie mikroelementami zmierza do roz- 
poznania biologicznych barier ich produktywności oraz określenia, które z nich warunkują 
otrzymanie oczekiwanych plonów o dobrych cechach jakościowych. Jak wynika z prze- 
glądu badań nad nawożeniem mikroelementami nowszych odmian roślin motylkowatych 
[6,19,28,33,79,80,81,83,95,96,146,159,170,180], ich reakcja zależała od gatunku 
rośliny, rodzaju i dawki nawozu, terminu stosowania oraz zasobności gleby w dany skład- 
nik. Nawożenie mikroelementami roślin motylkowatych żyjących w symbiozie z Rhizo, 
bium należy uznać za ważny element agrotechniki, kształtujący także środowisko tych 
roślin [128, 146, 147, 194, 205]. Bezpośredni efekt działania mikroelementów na rośliny 
strączkowe stwierdza się przede wszystkim w poprawie biologicznej wartości plonu, co 
ma szczególne znaczenie w żywieniu zwierząt [44, 67, 145, 202] i wpływa na wartość 
siewną nasion. Uwzględniając potrzeby pokarmowe zwierząt, wartość paszową zielonki, 
nasion czy słomy ocenia się na podstawie zawartości składników pokarmowych i wza- 
jemnych relacji pomiędzy poszczególnymi składnikami [32]. Relacje te są coraz częściej 
wyrażane w jednostkach opartych na podstawach molekularnych - w postaci równoważ- 
nika chemicznego. Pojęcie równoważnika stosuje się zarówno do pierwiastków, jak 
i związków. Równoważnik odzwierciedla równoważne relacje pomiędzy poszczególnymi 
pierwiastkami zachodzące w reakcjach chemicznych, biochemicznych i procesach fizjo- 
logicznych. 
Wdrażanie zasad zrównoważonego rozwoju rolnictwa i ochrony środowiska spra- 
wia, że obok oceny bezpośrednich efektów działań agrotechnicznych w większym stop' 
niu monitoruje się ich wpływ następczy [7, 31, 39, 41, 52, 58, 75, 91. III, 126, 135, 
186, 203, 204, 205]. Dobór gatunków w zmianowaniu i zbilansowane nawożenie roślin 
są czynnikami decydującymi o plonie i jego jakości, a także o żyzności gleb i ochronie 
środowiska, zwłaszcza wód gruntowych i powierzchniowych przed zanieczyszczeniami 
eutroficznymi. 
Wykorzystanie postępu naukowego, biologicznego i agrotechnirznego należy do 
głównych czynników decydujących o wysokim plonowaniu roślin motylkowatych [140, 
182, 184]. Jednak względy ekonomiczne i rynkowe warunkują uprawę wysokotowaro, 
wych gatunków po sobie lub w mniej korzystnych stanowiskach. Takie postępowanie 
sprzyja jednostronnemu wyczerpywaniu gleby ze składników pokarmowych, w tym 
również mikroelementów, których naturalne zasoby w glebach nie są duże [23, 45, 56]. 
Motylkowate uznawane były zawsze za dobry przedplon dla zbóż [70, 149]. Jakkolwiek 
wiedza na temat przedplonowego działania łubinu żółtego [16, 18, 31, 40, 64, 94, 136]
>>>
7 


i seradeli [8, 9, 119, 155, 179] na jakość gleby jest systematycznie poszerzana, to jednak 
w dalszym ciągu pozostaje niepełna. Na wysoką rolniczą ocenę uprawy łubinu i seradeli 
wpływa fakt że rośliny te są bogatym źródłem materii organicznej. Wprowadzają. 
z resztkami pozbiorowymi, do wtórnego obiegu dużą ilość węgla, azotu, potasu i innych 
składników [8, 49, 60-62, 69. 113, ] 14, 119, 120, 151]. W efekcie uprawy tych roślin 
bilans próchnicy jest dodatni, co decyduje o stopniu żyzności gleby [121, 123]. Korze- 
nie i ścierń roślin strączkowych pozostawiają od kilku do kilkunastu ton suchej masy 
resztek pozbiorowych w warstwie ornej gleby. W masie resztek nagromadzone zostaje 
po kilka kg fosforu, magnezu i wapnia oraz kilkanaście kg potasu i do kilkudziesięciu 
kg azotu. Składniki te w procesie mineralizacji materii organicznej, stopniowo zostają 
uruchomiane i stają się przyswajalne dla roślin [8, 64. 69, 143, 150]. O ilości składni- 
ków pokarmowych, które pozostają w resztkach decyduje przede wszystkim gatunek 
rośliny i stan jej odżywienia. Grzebisz [55] uważa, że większy plon roślin wytworzony 
w następstwie prawidłowej agrotechniki i komplementarnego zaspokojenia potrzeb 
pokarmowych, to także bardziej obfita masa resztek pozbiorowych, gdyż organy nad, 
ziemne i podziemne rozwijają się współzależnie. 
Pszenica ozima spośród roślin zbożowych ma największe wymagania przedplonowe 
i silnie reaguje na nawożenie azotem [1,2,21, 149, 200]. Z kolei rośliny motylkowate po- 
zostawiąją stanowisko korzystnie kształtujące wysokość plonu i wartość technologiczną 
ziama pszenicy oraz innych zbóż [18, 31, 74, 76, 87, 92, 93, 100, 162,204,205]. Powierz- 
chnia uprawy pszenicy ozimej w Polsce systematycznie rośnie i wynosi obecnie 
1,9 mln ha, co stanowi średnio 22% areału zajętego przez wszystkie zboża. Występuje 
jednak duże zróżnicowanie przestrzenne udziału pszenicy w strukturze zasiewów, która 
coraz częściej uprawiana jest w płodozmianie zbożowym na glebach lekkich, po słabych 
przedplonach. 
Wzrost udziału zbóż w strukturze zasiewów do 70%, a w niektórych rejonach lub 
gospodarstwach do 80, a nawet 100% gruntów ornych [144], dokonywany jest kosztem 
roślin pastewnych. W takich warunkach coraz trudniejsze staje się zapewnienie pszeni- 
cy dobrych przedplonów [162]. Jednocześnie coraz częściej obserwuje się ujemny bi- 
lans materii organicznej, pogłębiany przez spadek produkcji obornika i ograniczenie 
uprawy międzyplonów na zielony nawóz. Zjawiska te powodują stopniowe wyczerpy' 
wanie gleby ze składników pokarmowych i obniżenie jej produkcyjności [122]. 
Nawożenie mineralne i organiczne są ważnymi czynnikami, za pomocą których 
można wpływać na ilość i jakość plonu roślin oraz kumulację i rozkład materii orga- 
nicznej w glebie, a więc na jej żyzność i równowagę ekologiczną agrosystemu. Wobec 
tego niezbędna jest systematyczna ocena zmian zachodzących w roślinie pod wpływem 
czynników zewnętrznych i zmian w środowisku w następstwie uprawy współczesnych 
odmian roślin motylkowatych przy różnych formach i poziomach nawożenia. Pozosta- 
wiane corocznie resztki pozbiorowe roślin stanowią 50-60% zaopatrzenia gleby w ma- 
terię organiczną. Przy ograniczonej ilości i częstotliwości stosowania nawozów orga- 
nicznych, nabierają one dużego znaczenia w bilansie materii organicznej [123]. . 
Łubin żółty i seradela należą do roślin wzbogacających glebę w materię organicz, 
ną o wysokiej zawartości azotu i dużej jej podatności na humifikację [8, 54, 64, 69, 88. 
89,112-114,116,119,120,132,139,143]. Wprowadzanie tych roślin do zmianowania 
poprawia wartość stanowiska dla. roślin następczych. Kusińska [97, 98], Gonet [47] 
i inni [42,43,46,105,201] wskazują na ważną rolę czynników agrotechnicznych, które 
wpływają na skład frakcyjny i właściwości fizykochemiczne próchnicy glebowej. Za- 
stosowanie różnych metod ekstrakcji i frakcjonowania pozwala na ilościowe oznaczenie
>>>
8 


składu grupowego kwasów huminowych, kwasów fulwowych i humin. Stosując eks- 
trakcję wodą lub roztworem soli o odczynie obojętnym można wydzielić z gleby frakcję 
próchnicy rozpuszcwlną w wodzie (najbardziej mobilną) o szerokim oddziaływaniu 
ekologicznym [48,66]. Działalność rolnicza, w tym dobór gatunków roślin, zabiegi agro- 
techniczne, stan fizyczny i chemiczny gleby, natężenie procesów mineralizacji materii 
organicznej, a także inne czynniki wpły wają na zróżnicowanie poziomu rozpuszczalnego 
węgla organicznego. Obszerne badania metodyczne nad jego zawartością w glebach 
i nawozach organicznych przeprowadzili Dębska i Gonet [30] oraz Gonet i in. [48], którzy 
stwierdzili m.in., iż zawartość ekstrahowalnego węgla organicznego zależy przede 
wszystkim od zawartości węgla organicznego w glebie. 
Trudności w śledzeniu naturalnych procesów utleniania glebowej materii orga- 
nicznej skłoniły d0 poszukiwania metod rozkładu, które byłyby odzwierciedleniem na- 
turalnego procesu. Blair i in. [II], Łoginow [107], Łoginow i in. [108-110] wykazali 
przydatność metody rozkładu glebowej materii organicznej, poprzez utlenianie che- 
miczne z zastosowamem nadmanganianu potasowego o różnym stężeniu. W próchnicy 
wyróżniono tą metodą frakcję węgla organicznego najbardziej podatną na utlenianie, 
frakcję o niższej podatności oraz nie podlegającą utlenieniu w warunkach metody. Ist- 
nieje powiązanie między utlenianiem niektól)'eh związków organicznych a uwalnia- 
niem z nich azotu. Stąd ocena podatności materii organicznej na utlenianie pozwala 
wnioskować również o przemianach azotu w glebie, a w ślad za tym o możliwości ży- 
wienia azotowego roślin. 
Przemiany ilościowe próchnicy zachodzące w różnych typach gleb w warunkach 
zmianowania i monokultury, nawożenia mineralnego i organicznego, pod wpływem 
pielęgnacji i ochrony roślin poznano lepiej niż wpływ tych czynników na jej strukturę 
i właściwości fizykochemiczne [38, 42, 43, 46, 68, 101, 105, 187,201]. W przeprowa- 
dzonych w tym zakresie badaniach udowodniono, że czynniki siedliskowe i działalność 
rolri1cza, w tym zabiegi agrotechniczne i agrochemiczne są źródłem zmian jakościo- 
wych próchnicy. Kusińska [97] podaje m.in., że ilość węgla z dekalcytacji malała z po- 
stępującą monok\llturą kukurydzy, jednak nie podlegała zmianom wskutek ochrony 
chemicznej czy systemu uprawy. Nawożenie obornikiem zwiększało udział frakcji kwa- 
sów huminowych [47], tak jak wapnowanie i wysokie nawożenie azotowe, a uprawa 
ku-kurydzy w monokulturze obniżała ich udział w stosunku do zmianowania. 
W uprawie żyta sytuacja była odwrotna [97]. Nawożenie mineralne gleby wysokimi 
dawkami NPK zwiększało zawartość kwasów fulwowych [47]. Wyższa ich zawartość 
pokrywała się z niskim odczynem gleby [99], a ich ilość malała w kolejnych latach 
monokultury [97]. Wskazana cecha wykazała dużą zmienność sezonową [97, 98]. Hu- 
miny należą do dość trwałych frakcji próchnicy glebowej, jednak ich ilość także podle- 
ga zmianom wskutek działalności rolniczej [97,99]. 
Próchnica jest źródłem energii dla szeregu procesów zachodzących w glebach; za- 
soby energetyczne oraz ich charakterystyka oceniane są najczęściej derywatograficznie. 
Badania Dziadowiec [35] i Kusińskiej [97] wykazały, że kwasy fulwowe posiadają 
niższe wartości ciepła spalania niż kwasy huminowe. Na tej podstawie wyjaśniono, że 
mineralizacja materii organicznej przebiega selektywnie, co oznacza, że w pierwszej 
kolejności następuje rozkład frakcji o niskiej kaloryczności. Na podstawie analizy ter- 
micznej stwierdzono, że na zasoby oraz stan energetyczny kwasów huminowych mają 
wpływ zarówno gatunki roślin,jak i rodzaj nawożenia [47, 97,162]. W analizie tej mie- 
rzono własności fizyczne kwasów huminowych w zależności od temperatury i według 
kontrolowanego programu. W pewnym stopniu jest ona odzwierciedleniem procesów
>>>
9 


oksydacyjnych przebiegających w glebowej materii organicznej. Nie
1.óre elementy tej 
analizy można wykorzystać do prognozowania przebiegu i natężenia humifikacji. 
W zależności od warunków klimatycznych, biologicznych. a także składu jakościowego 
i ilościowego, substancja organiczna może ulegać całkowitemu rozkładowi lub też 
przekształceniu w procesach polimeryzacji i kondensacji w koloidalną próchnicę. Two- 
rząją zatem związki polimeryezne, zbudowane z monomerów składąjąeyeh się z mikro- 
strukturalnych jednostek podstawowych, takich jak np.: mostki strukturalne, czy grupy 
funkcyjne. Analiza strukturalna kwasów huminowych oparta na badaniu widm w pod- 
czerwieni (IR) pozwala zarejestrować i zidentyfikować obraz widm uwarunkowanych 
obecnością różnych jednostek strukturalnych w cząsteczkach kwasów huminowych. 
Czynniki zewnętrzne, w tym agrotechnika, a zwłaszcza nawożenie i zmianowanie, 
wpł)rwaja na istotne zróżnicowanie tych jednostek. 
Hipoteza badań własnych zakładała, że dolistne dokarIilianie mikroelementami łu- 
binu żółtego i seradeli - gatunków roślin strączkowych zróżnicowanych pod względem 
budowy morfologicznej części nadziemnych i podziemnych, a także tempa wzrostu 
i rozwoju roślin - wpłynie istotnie na ich plonowanie (plon nasion i zielonki oraz masy 
resztek pozbiorowyeh). Tym samym gatunki te i mikroelementy będą kształtować wa, 
runki dla wzbogacania !Sleby w materię organiczną, zwiększać jej żyzność i wartość 
przedplonową dla pszenicy ozimej oraz różnicować procesy związane z przemianami 
próchnicy. 
Celem pracy było określenie wpływu dolistnego dokarmiania mikroelementami łu- 
binu żółtego i seradeli na ich wzrost i plonowanie, a także na wartość następczą dla 
pszenicy ozimej. Dla określenia wpływu bezpośredniego oznaczono plon i skład che- 
miczny biomasy roślin, nagromadzenie składników pokarmowych zarówno w plonie, 
jak i resztkach pozbiorowyeh. Wpływ następczy oceniano z wykorzystaniem testu roś- 
linnego pszenicą ozimą i analizy gleby. Zbadano plon ziarna, słomy i resztek pozbioro- 
wyeh pszenicy oraz ich skład chemiczny. Dla określenia zmian zasobności w glebie 
oznaczono zawartość azotu ogółem, azotu azotanowego i amonowego, przyswajalne 
formy makro- i mikroskładników oraz odczyn. Z uwagi na fakt, iż materia organiczna 
jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o żyzności gleby, dla pełnej jej 
charah.1.erystyki przeprowadzono dodatkowe badania. Obejmowały one określenie 
wpływu uprawy i dokarmianiu łubinu żółtego i seradeli na zawartość i jakość materii 
organicznej, skład frakcyjny próchnicy oraz zmiany struktury i właściwości fizykoche- 
miczne kwasów huminowych. Uzyskane wyniki posłużą do określenia i charakterystyki 
stanowiska w aspekcie optymalizacji zmianowania.
>>>
2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


2.1. Metodyka badań polowych 


W lalach 1985-1990 w Stacji Badawczej Akademii Techniczno,Rolniczc:j w Mo, 
chełeku przeprowadzono ścisłe doświadczenia polowe opierając się na członach zmiano, 
wań ,.łubin żółty - pszenica", "seradela - pszenica", "pszenica 
 pszenica". Zmianowanie 
rozpoczynały buraki cukr( we na oborniku (w dawce 20 t . ha,j), po nich uprawiano psze, 
nicę ozimą, która była przedplonem dla roślin w prowadzonych eksperymentach. 


Doświadczenie L Wpływ mikroelementów na plonowanie 
łubinu żółtego i jego wartość przedplonową 
dla pszenicy ozimej 


W doświadczeniu określono wpływ dokarmiania mikroelementami na plon i sk
ad 
chemiczny 
ubinu żółtego użytkowanego na zielonkę (la) i nasiona (lb). Dokonano 
również oceny wartości przedplonowej stanowiska po łubinie żółtym dla pszenicy ozi- 
mej. W latach 1985, 1987 i 1988 na stanowisku po pszenicy ozimej wysiano łubin żółty 
odmiany Topaz. Założono dwa odrębne doświadczenia jednoczynnikowe metodą 'oso' 
wanych bloków w czterech powtórzeniach. W następnym roku stanowisko po obu do- 
świadczeniach z łubinem żółtym obsiano pszenicą ozimą odmiany LiwiIla. Badania 
wpływu następczego wykonano opierając się na doświadczeniach założonych metodą 
podbloków, dwuczynnikowych z obiektem kontrolnym w czterech powtórzeniach. Obiek- 
tem kontrolnym była pszenica uprawiana równolegle w polu eksperymentu. Zmianowa, 
nie, w którym uprawiano pszenicę rozpoczynały również buraki na oborniku, po nich wy- 
siano pszenicę, J..1:óra następowała po sobie na tym stanowisku w kolejnych dwóch latach. 
W ten sposób porównywano wartość przedplonową stanowiska po łubinie żółtym upra- 
wianym na zielonkę i nasiona ze stanowiskiem po dwuletniej monokulturze pszenicy. 
Powierzchnia poletek do zbioru wynosiła 10 me. 


Następstwo roślin w doświadćzeniu l 


Zmianowanie 
z udzialem roślin motylkowatych 


Zmianowanie 
obiektu kontrolnego 


Przedprzedplon buraki cukrowe buraki cukrowe 


Przed lon szenica ozima szemca oZIma 


Doświadczenie lubin żółty na zielonkę (la)1 lubin żółty na nasiona (lb) pszenica ozima 


Ooświadczenie pszenica ozima pszenica ozima
>>>
11 


Badania wykonano w trzech cyklach zakończonych w 1989 roku. Czynnikiem 
w doświadczeniach z łubinem żółtym było nawożenie mikroelementami. 


Nawożenie łubinu żółtego użytkowanego na zielonkę i nasiona 


Warianty nawożenia - obieh.'ty 


I. PK - nawożenie fosforem i potasem pod orkę zimową - obiekt kontrolny, 
2. PK + B - nawożenie fosforem i potasem pod orkę zimową + dolistne dokarmia- 
nie borem, 
3. PK + Cu - nawożenie fosforem i potasem pod orkę zimową + dol istne dokarmia, 
nie miedzią, 
4. PK + Mn - nawożenie fosforem i potasem pod orkę zimową + do listne dokarnlia, 
me manganem, 
5. PK + Mo - nawożenie fosforem i potasem pod orkę zimową -i- dol istne dokarmia, 
nie molibdenem. 


Łubin żółty wysiewano w I i II dekadzie kwietnia w ilości 170 kg . ha,j na nasiona 
i 200 kg . ha'] na zielonkę w rozstawie 20 cm. na głębokość 3 cm. Nawozy - fosforowy 
(superfosfat potrójny) P - 35 kg' ha-] i potasowy (sól potasowa) K - 100 kg' ha'} za, 
stosowano przedsiewnie. Mikroskładniki wnoszono w fazie rozety liściowej łubinu 
w formie dokarmiania dolistnego. 
Zastosowano wodne roztwory soli: 
- bor - w postaci 10 . hydrat tetraboran disodu (Na2B407' I OH 2 0) - 3 kg . ha-l, stęże, 
nie roztworu 0,3%, 
- miedź - w postaci 5 . hydrat miedzi(Jl) siarczan(VI) (CUS04 . SH 2 0) - 10 kg . ha- J , 
stężenie roztworu 1%. 
- mangan - w postaci 5 . hydrat manganu(lI) siarczan(Vl) (MnS04' SH 2 0) - 20 kg . ha-\ 
stężenie roztworu 2%, 
- molibden - w postaci 4 . hydrat molibdenianu(VI) amonu (NH 4 )ć . M0 7 0 24 . 4H 2 0) - 
0,5 kg . ha-I, stężenie roztworu 0.05%. 
Zbioru na zielonkę dokonano w fazie od pełni kwitnienia do formowania płaskich 
strąków. co następowało w l lub II dekadzie lipca. Lubin na nasiona zbierano w I lub II 
dekadzie września. Plon zielonki stanowiły części nadziemne rośliny bez dolnej 7 cm 
części łodygi (ścierni). W uprawie na nasiona określono oddzielnie plon nasion i słomy. 
w skład której zaliczono również strąkowiny. Bezpośrednio po zbiorze na zielonkę 
i nasiona pobierano resztki pozbiorowe metodą ,.dołków" [8] z monolitu glebowego 
o średnicy 25 cm i głębokości 25 cm i określono plon ich suchej masy. Resztki pozbio' 
rowe stanowiły korzenie z warstwy ornej i ścierń - dolna część łodygi o długości 7 cm 
oraz ściółka (opadłe liście i ewentualnie inne części roślin). W materiale roślinnym 
określono zawartość suchej masy, obliczono plon suchej masy, plon białka oraz ozna- 
czono zawartość makro- i mikroskładników, a także obliczono ich pobranie. 
Podstawowe zabiegi przygotowania gleby do siewu pszenicy ozimej i ochronę roś, 
lin wykonano zgodnie z zaleceniami agrotechnicznymi [198]. 
Schemat doświadczenia następczego 
Czynnikami doświadczenia były: 
l. Przedplon: 
- pszenica ozima - obiekt kontrolny,
>>>
12 


- łubin żółty użytkowany na zielonkę, 
- łubin żółty użytkowany na nasiona. 
2. Dokarmianie łubinu żółtego mikroelementami wg schematu zawartego w opisie doś- 
wiadczenia przedplonowego. 
W pierwszym i drugim roku uprawy pod pszenicę (obiekt kontrolny) stosowano: 
superfosfat potrójny - (P) 40 kg' ha-l, sól potasową - (K) 80 kg' ha" i saletrę amonową 
(N) 60 kg . ha' l. W trzecim roku monokultury pod pszenicę nie stosowano nawozów 
mineralnych. Pszenica w stanowisku po łubinie żółtym na zielonkę i nasiona była upra- 
wiana bez nawożenia mineralnego. 
Pszenicę ozimą wysiewano w ostatniej dekadzie września, w ilości 200-220 kg . ha'] 'na 
głębokość 2,5 cm. przy rozstawie rzędów 15 cm. Rośliny wchodziły w okres zimowy prze- 
ciętnie w fazie 4-5 liści. Zbiór pszenicy przeprowadzono metodą dwufazową, w doj- 
rzałości mleczno-woskowej, w II lub III dekadzie lipca bądź w l dekadzie sierpnia. 
Określono plon ziarna, słomy i resztek pozbiorowyeh oraz zawartość i nagromadzenie 
w nich makro- i mikroskładników. 


Doświadczenie II. Wpływ mikroelementów na plonowanie 
seradeli i jej wartość przedplonową 
dla pszenicy ozimej 


W doświadczeniu oceniano wpływ dokarmiania mikroelementami na plon i skład 
chemiczny seradeli użytkowanej na zielonkę i nasiona. Zbadano wartość przedplonową 
stanowiska po seradeli dla pszenicy ozimej. W trzyletnim okresie 1987-1989 w Stacji 
Badawczej Moehełek przeprowadzono jednoczynnikowe doświadczenia (11) z seradelą 
odmiany Mazurska Biała, uprawianą na zielonkę (lIa) i nasiona (łłb) o identycznym 
układzie czynników jak w doświadczeniu l. Doświadczenia założono metodą losowa- 
nych bloków, w czterech powtórzeniach. W drugim roku stanowisko po obu doświad- 
czeniach z seradelą obsiano pszenicą ozimą odmiany Liwilla i w tok analizy włączono 
także obiekt kontrolny. 


Następstwo roślin w doświadczeniu II 


Zmianowanie 
z udziałem roślin motvlkowatych 


Zmianowanie 
obiektu kontrolnego 


Przedprzedplon 


buraki cukrowe buraki cukrowe 


Przedplon 


pszenica ozima Dszenica ozima 


Doświadczenie 


seradela na zielonkę (lIa) I. seradela na nasiona (Ub) pszenica ozima 


Doświadczenie 


pszt:nica ozima pszenica ozima 


Badania wykonano w trzech cyklach zakończonych w 1990 roku. Czynnikiem 
w doświadczeniu z seradelą było dokarmianie mikroelementami. przeprowadzone we- 
dług tego samego schematu. jak w doświadczeniu I. 
Seradelę wysiewano bez rośliny ochronnej od końca l do końca łł dekady kwietnia 
w ilości 38-40 kg . ha'l, w rozstawie rzędów 15 cm, na głębokość ] -2 cm. Nawożenie
>>>
1.3 


fosforem i potasem zastosowano pod orkę przedzimową w dawce jednolitej na wszyst' 
kich obiektach doświadczenia. Seradelę w fazie rozety liściowej (ostatnia pentada maja) 
dokarmiano dolistnie wodnymi roztworami soli zawierąjącymi mikroskładniki zgodnie 
z dawkami podanymi w doświadczeniu 1. Przed siewem umieszczono w łanie i całko- 
wicie zagłębiono w ziemi wazony o średnicy 25 cm i głębokości 25 cm, z perforowa- 
nym dnem. Z tych wazonów pobierano po zbiorze seradeli resztki pozbiorowe. 
Zbiór zielonej masy przeprowadzono w momencie, gdy seradela była w fazie za- 
wiązywania strąków na 2-3 piętrze (II i III dekada lipca). Seradelę na nasiona zbierano 
w latach suchych w I dekadzie sierpnia, a w lata wilgotne w I dekadzie września. Plon 
zielonki stanowiły części nadziemne rośliny bez dolnej 4 cm części łodygi (ścierni). 
W uprawie na nasiona określono oddzielnie plon nasion i słomy. Bezpośrednio po zbio- 
rach, z wazonów pobierano resztki pozbiorowe i określono plon suchej masy. Reszti
i 
pozbiorowe stanowiły korzenie roślin wypreparowane z monolitów glebowych pobra, 
nych z wazonów, a także ścierń i ściółka. W materiale roślinnym określono zawartość 
suchej masy i obliczono jej plon oraz oznaczono zawartość i pobranie z plonem skład- 
ników pokarmowych - podobnie jak w doświadczeniu J. 
W doświadczeniu I i 11 zbadano również wpływ dwóch członów zmianowania - 
motylkowatych i pszenicy na zmiany żyzności gleby. W tym celu bezpośrednio po zbio- 
rze roślin pobrano próbki gleby z warstwy 0-25 cm, oznaczono zawartość azotu ogó- 
łem, azotu azotanowego i amonowego, przyswajalne formy makro, i mikroskładników 
oraz odczyn, a także wpływ uprawy i nawożenia łubinu żółtego i seradeli na zawartość 
i jakość materii organicznej, skład frakcyjny próchnicy oraz zmiany struktury i właści, 
wości fizykochemiczne kwasów huminowych. 
W doświadczeniu [ prowadzona ocena wpływu dokarmiania mikroelementami na 
plon i skład chemiczny łubinu żółtego stanowiła część eksperymentu realizowanego 
w ramach projektu badawczego CPBR 10.17/1 [163]. W doświadczeniu II temat doty- 
czący reakcji seradeli na nawożenie mikroelementami realizowano w ramach projektu 
badawczego CPBR 10.2/2 [164]. 
W poszczególnych latach badań rozkład zmienności wysokości i jakości plonu lu, 
binu żółtego i seradeli wynikąjących z dokarmiania mikroelementami był systematycz- 
ny, dlatego też w pracy zaprezentowano średnie wyniki dla okresu badawczego. 


2.2. Metodyka badań laboratoryjnych 


Analizy chemiczne materiału roślinnego i gleby wykonano metodami powszechnie 
przyjętymi w badaniach chemiczno-rolniczych, stosując się do metodyk określonych 
przez Nowosielskiego [127], Lityńskiego i in. [103] oraz metod referencyjnych, obo- 
wiązujących w masowych badaniach wykonywanych w okręgowych stacjach chemicz- 
no-rolniczych [125]. W materiale roślinnym zawartość suchej masy oznaczono metodą 
suszarkowo-wagową. Azot ogółem (N) oznaczono metodą Kjeldahla, fosfor (P) i ma- 
gnez (Mg) metodą kolorymetryczną, potas (K) i wapń (Ca) za pomocą fotometru pło- 
mieniowego. Zawartość mikroskładników oznaczono kolorymetrycznie określając - bor 
(B) metodą spektrometryczną z zastosowaniem I, I' Diantrymidu (1,1 bis antrachino- 
nyloaminy), pomiary przeprowadzono w temperaturze 293 K przy długości fali 620 nm. 
Miedź (C u) oznaczono przy użyciu dwuetylodwutiokarbaminianu sodu, mangan (Mn) - 
stosując nadsiarczan amonu. a molibden (Mo) - metodą rodankową.
>>>
14 


Stosunki równoważnikowe makro- i mikroelementów w biomasie roślin wyliczo- 
no określając masę równoważnikową w g na mol. Dla używanych w badaniach pier- 
wiastków stosowano tzw. wartościowość formalną, określoną liczbą atomów wodoru 
reagujących zjednym atomem pierwiastka. Jeżeli pierwiastek nie reaguje z wodorem, to 
jego wartościowość porównywano z innym pierwiastkiem o znanej wartościowości. 
W celu określenia zmian zasobności gleb analizowano ich skład przed założeniem 
doświadczeń i w zmianowaniu, czyli po zbiorze łubinu żółtego, seradeli i pszenicy 
oZimeJ. 
W próbach zbiorczych gleby (tworzonych z czterech powtórzeń) pobieranych na 
obiektach z łubinem żółtym i seradelą omaczono zawartości: węgla organicznego (Corg) 
analizatorem TOC "Primaes" tim1Y Skalar (Breda, Holandia). azotu ogółem (N-og.) me- 
todą Kjeldahla, formy azotu metodą kolorymetryczną wg Jacksona: azot azotanO\vy 
(N - NO)") z wykorzystaniem kwasu fenylodisulfonowego i azot amonowy (N - NH
) 
z odczynnikiem Nesslera. Przyswajalne związki fosforu i potasu określono metodą Egne- 
ra-Riehma, magnezu (Mg) metodą Sehachtschabela. Przyswajalne tÓnny mikroskladni- 
ków oznaczono wg zaleceń JUNG [125] w I molowym roztworze HCI: kolorymetrycznie 
określono - bor (B) metodą Bergera- Truoga z zastosowaniem l. l' Diantrymidu, miedź 
(Cu) - przy użyciu dwuetylodwutiokarbaminianu sodu, mangan (Mn) - metodą Sehacht- 
schabela i molibden (Mo) - metodą Grigga. Odczyn gleby określono potencjometrycznie 
w roztworze KCl l mol, dm'3. 
Zawartości Corg oznaczone za pomocą TOC są 1,3-krotnie wyższe od otrzymywa- 
nych standardową metodą Tiurina [30]. Zawartość Corg w próbie obliczono z różnicy 
między zawartością węgla całkowitego (TC) oraz węgla nieorganicznego (lC) [48]. Roz- 
puszczalny węgiel organiczny (RWO) oznaczono w próbkach powietrznie suchych, sto- 
sując ekstrahent 0,004 M CaCh. Oznaczenie RWO wykonano analizatorem TOCN "Pri- 
macs" firmy Skalar (Breda, Holandia), zgodnie z procedurą opisaną przez Goneta i in. 
[48]. Ekstrakcję z gleby i oczyszczanie kwasów huminowych prz
prowadzono metodą 
Schnitzera [36]. Oczyszczenie kwasów dokonano w celu uzyskania preparatów zawierają- 
cych małe ilości popiołu. Niska popieIność była warunkiem koniecznym dla otrzymania 
nadających się do interpretacji wyników analiz fizykochemicmych, np. widm w podczer- 
wieni i analizy termicznej. W czasie ekstrakcji oznaczono zawartość węgla organicznego 
w poszczególnych trakcjach: w I trakcji - C - z dekalcytacji, w 11 określanej jako suma 
frakcji węgla kwasów huminowych i węgla kwasów fulwowych (Ckh+C Id -). oraz w 11L 
zawierającej trakcje węgla kwasów fulwowyeh (C kf ). 
Analizę struk1:uralną kwasów huminO\vych (KH) przeprowadzono po ich zliofilizo- 
waniu, stosując technikę pastylek w bromku potasowym oraz pomiar widm w podczer- 
wieni spektrometrem IR Spectrum BX firmy Perkin Elmer. Widma w podczerwieni kwa- 
sów huminowych wykonano \lo." zakresie 400-4000 em'l dla tabletek 3 mg KH w 800 mg 
KBr [36] i analizowano w nich szerokość, intensywność oraz obecność określonych 
asm 
absorpcyjnych. Analizę termiczną kwasów huminowych przeprowadzono na derywato- 
grafie OD 102 systemu Paulik-Paulik Erdey, formułując próbki z 40 mg preparatu KH 
zmieszanych w proporcji 1:9 z Ah03 i ogrzewanych z szybkością 3,3°C . min'], w atmos- 
ferze powietrza [47]. Wykonano termiezmt analizę różnicową (DT A). termograwimetrię 
różnicową (DTG) i termograwimetrię (TG). Badania strukturalne i analizę termiczną 
kwasów huminowych przeprowadzono na próbach łączonych z obiektów nawożonych 
mikroelementami.
>>>
15 


Oznaczenie frakcji prÓchnicy podatnych na utlenianie roztworami KMn04 o stęże- 
. niach 0,0333 mol . dm,1 i 0.3333 mol . dm') w środowisku obojętnym wykonano zgodnie 
z procedurą okrec;loną przez Dziadowiec i Goneta [36] oraz Łoginowa i in. [109]. 
Obliczenia statystyczne wykonano metodą analizy wariancji za pomocą pakietu sta- 
tystycznego Statistica for Windows StatSoft. Inc. (1997); NIR obliczono z dokładnością 
p = 95%. Dla oceny istotności różnic między obiektami (przedplonami) zastosowano test 
Tukeya. a wpływ nawożenia mikroelementami porównywano w stosunku do obiektu kon- 
trolnego. ko;-zysrając z wielokrotnego testu Dunneta. Współzależności pomiędzy wybm- 
nymi zmiennymi wyrażono za pomocą współczynnika korelacji liniowej Pearsona. 


J " 
....h.,. 


Warunki glebowe 


Doświadczenia zakładano na glebach płowych typowych [170]. Zaliczane są one do 
następujących jednostek hierarchicznych systematyki gleb: rząd - gleby brunatnoziemne, 
typ - gleby płowe, podtyp - gleby płowe typowe, rodzaj -, wytworzone z gliny zwałowej, 
gatunek - piasek gliniasty lekki. Można je zakwalifikować do gleb lekkich, zawierających 
poniżej 20% frakcji spławialnej. 


Tabela l. Skład chemiczny gleby (w warstwie 0,25 cm) - przed założeniem doświad, 
czeń 
Table I. Chemical composition of the soil (in horizon 0-25 cm) - before the experi- 
ments 


Doś\\ iadczenia - Experiments 
Doświadczenie I Doświadczenie II 
kompleks żytni bardzo dobry kompleks żytni dobry 
Zawartość Experiment I Experiment II 
Contcnt very good rye complex good rye complcx 
Lubin żółty - Yellow lupine Seradela - Scrradella 
na zielonkę na nasIOna na zielonkę na nasIOna 
for green crop for seeds for !ITeen crop for sceds 
Węgiel - Carbon 
Corg..- Corg Q' k£!:-l 7.27,7.37 6.78,7.18 6.37-6.
Q 6.69-7.22 
Azot - Nitrogen 
N - og. - Total N g'h.- I 0.70,0,75 0,70,0,74 0.70,0.74 0.70,0.75 
I\-NO, mg' kg. l 7,1,7,5 7.6-7.8 6,2,8.0 6,7,7) 
!\i-- NH 4 13.2,13,5 13.0,14,3 14.] ,14.6 13.9,14.2 
FGrmy przyswajalne - Available fomls 
p mg' kg' 38 ,42 37 ' 40 30 ' 35 30 ' 36 
K mg. kg,j 76 - 81 77.. 
W 66 ' 76 69 ' 75 
Mg mg' kg' 23 - 24 23 - 24 19,21 20 - 22 
B mg' kg' 0.25 ' 0,26 0,23 ' 0.26 0.19 - 0.23 0.20 - 0,23 
CLI mg' kg- 3,0,3.1 2,7 - 3.0 1,9 - 2..1 1,8 - 2,2 
Mn mg . ki:" 23.4 ' 25.0 22.0 ' 24.4 lp,2 ' 17.3 17.1,20.0 
Mo mg' kg' 0.54 ' 0.61 0.55 ,0.60 0.56 ' 0.61 0,58, C.62 
H 2 0 5.2 ' 5.4 .1.8 ' 5.2 5.4 ' 5,6 5.4 ' 5.6 
pH KCl 4.2 ' 4.4 4.3,4.7 4.5 ' 5.0 4.5_
>>>
16 


Na podstawie składu granulometrycznego gleby, stosunków powietrzno-wodnych 
oraz składu chemicznego określono kompleks przydatności rolniczej gleby w doświad- 
czeniu l jako żytni bardzo dobry (klasa bonitacyjna gleby - IVa), a w doświadczeniu n 
jako żytni dobry (IVb). Skład chemiczny gleby oznaczony przed założeniem doświadcze- 
nia zestawiono w tabeli I. Ocenę poziomów zasobności gleby dokonano na podstawie 
liczb granicznych do wyceny zawartości makro- i mikroelementów w glebach [199]. 
Określono poziom zasobności gleb w fosfor i potas jako niski, magnez -- bardzo niski do 
niskiego. Gleba pod uprawę seradeli charakteryzowała się niskim poziomem boru oraz 
manganu i średnim miedzi oraz molibdenu - a pod łubin żółty średnią zasobnością 
w miedź (dolne granice zakresu), mangan i molibden oraz niską w bor. 


2.4. Przebieg pogody 


Temperaturę, ilość i rozkład opadó\' zestawiono na podstawie danych ze Stacji 
Badawczej Moehełek (tab. 2). W sześcioletnim okresie badawczym wystąpiły trzy lata 
o temperaturze wyższej oraz trzy o opadach wyższych niż średnia z 42-lecia (1949- 
1990) dla tego rejonu, który charakteryzuje się szczególnie niskimi opad
mi w stosunku 
do średniej krajowej. Trzyletnie okresy badawcze uprawy łubinu żółtego i seradeli przy- 
padały na jeden rok o obfitych opadach, rok posuszny i o przeciętnym uwilgotnieniu. 
Pierwsze dwa lata uprawy łubinu żółtego, 1985 i 1987, eharaJ...1:eryzowały się w porów- 
naniu ze średnimi wieloletnimi niższą roczną temperaturą powietrza odpowiednio 
o 1,2 i b,8°C, a w okresie wegetaej i kwiecień-wrzesień o O, I i 1°C, ale za to wyższymi ca- 
łoroeroymi opadami o 192,5 mm i 127,5 mm, a w okresie wegetacji o 209,9 mm 
i 88,2 mm. Takie warunki meteorologiczne wyjątkowo korzystnie wpływały na produkcję 
zielonej masy łubinu, lecz niekorzystnie na plony nasion. W trzecim roku uprav.ry łubi, 
nu żółtego (1988) roczna temperatura powietrza była wyższa niż w wieloleciu o 0,9°C, 
a w okresie wegetacji łubinu o 0,7°C, przy opadach rocznych o 74,1 mm i VI' okresie we- 
getacji o 24,4 mm wyższych od średnich wieloletnich. Wiosna w 1988 roku była ciepła 
i sucha, w kwietniu i maju spadło łącznie tylko 16,8 mm deszczu. ale miesiące od 
czerwca do września obfitowały w opady. Przy takim układzie opadów, łubin wschodził 
gorzej niż w latach poprzednich, ale dobrze plonował w uprawie na zielonkę. Dojrze- 
wapie nasion następowało wolno i nierównomiernie. 
Pierwszy rok (1987) uprawy seradeli był chłodny. W porównaniu ze średnimi wielo- 
letnimi, roczna temperatura była o 0,8°C niższa, a w okresie wegetacji seradeli (od kwiet- 
nia do sierpnia) niższa o 1°C, opady zaś najv.ryższe z zanotowanych, o 127.5 mm w roku, 
a w okresie wegetacji o 46,9 mm. W 1988 roku temperatura była wyższa o 0,9°C, 
a w okresie wegetacji o 0,7°C, natomiast opady były v.ryższe VI' skali roku o 71 A mm, 
w tym w okresie wegetacji o 8,4 mm niż średnia za wieloleeie. W 1989 roku opady roczne 
były niższe o 131,1 mm, w tym w okresie wegetacji o 101,7 mm, przy ogólnie wysokich 
rocznych temperaturach powietrza o 2°C wyższych, a w sezonie o 1°C wyższych niż śred- 
nie z wielolecia. Pierwsze dwa lata uprawy sprzyjały rozwojowi wegetatywnemu seradeli, 
natomiast wystąpiły problemy z dojrzewaniem nasion. W trzecim roku rozwój wegeta- 
tywny, jak i generatywny seradeli był utrudniony z powodu suszy.
>>>
a- 
:J' 


,a: 

O' 
a- , 
or, 
oc 
i:; a- 
c::; 

 

 o 

 
.2 


(l) 
N 
() 
"SD :; 
o ::: 

 o 

 u 
;) 
Q) 
::: 


u 
'on 
o 
..: o 
::; 

 
 


 


N 

N 
(l)
 
.D .D 
t:! t:! 
f-f- 


17 


I I;..: 
 on "" on -::o 
I S 
. "'""o 
 
 :xo c" "" 
'-Ć e-: '" 00 o: r-- on ':: \5 r': - c" ro-i 
N a- ::; - 
 
i v ("f"'... tri lr, ;:;; 
 7 
, 
-- OC. "" OC 7. "1 
 r- a- 7 c'"; X; 
 
 
- 
 - ó 00 - H '" e-: -:: ""' ,.., '" 
7 "", N "'"" 7 '" ,.., 
- 
- on - c"1 r-- - "1; "", '"" "", r-- O'. N. r:- 
 v) 7 roi 71 ,.., 00 7 a- O' N 7 N 
N ,.., 
 ,.., - ,.., ,.., 
- 
 
. 
 r-: "", 
 on "", 
 a-, 
, r-- - 7. OC. 
X eX OC OC; o: DO ..,f "", - -C roi O' N 
- N lr, 7 N ,,", 
- 
C '"'! a- IX; OC. \O. N. 7. 
 a-, 
 7 r-- 
 
N o: N 7 7 - "", - O' OC "", ci "'I ..-: 
2.J - - - - - - - ,,", 7 r-- lr, 7 "", 
- - 
'- 
:::: 2 a- o cr- O, N .- V) 
 r-- 7, OC. "1 
- =: '"'! "", "", 
 e r-- 'Ó v) r-- e-: oc ,....: '
 ó 
 O' . , on O' 
- - - - - - - - "", r-- 7 7 lr, 7 
;: N 
- 
g - "- 
E u 
o :::: '- - N o r:- "", '"" \O, "-' 7 'r, r--. 
 - 
:;;:  
 ,....: eX ,....: x O' r-- r-- 
 00 ci lr; O' N "'J 
- - - - - - - lr, "", lr, a- N on r-- 
I ! 
'-' - v - 
.
 c - 
:/; - 
 
 N. IX; 7 a- N 
 r:- e; oc 7. a-. on r-- 
"-'  ..,f 'Ó 'Ó '" d ..,f 
:;j 
 on 
 '" lr, l!"', N 7 X 
;;. t:: - - - - - - - a- "", r-- oc, 
 lr, lr, 
.
 ;::: 
- C) 
0- c- 
o 
 
 C- x. 
 lr, oc 0'. - DO. C/; - 
 OC - 
 - 

 ,.., ..,f - ..,f ,.., on N 
 o:: 
 Ó 'r, d - -:: 
- - - - - - - r-- ,.., - ,.., 
- p o; 
u -. 
g ":) 
r-: "", N r:- '"" - '" 7. r-- a-, r--. 
. DO. r-- 
 O- 
- V ,....: 
 r-- r-- oc 00 r-- o N d ,.., - DO - r-- 
f- - '" 7 - - 7 N 
I--- 
- - "", r, r, -C. 7. N "", \O. 
 "'! "", \o. OC, 
- roi o 9 
- - N on \O - a- 7 a- N r, a- 
N N "", C'", "" - 
f--- 
- 
 x - O'. r-- "" 7 r--. a- a-. "", 
- r-;- '1 '") : r"1 lr, - e-: - r-. N ..,f ,.., r-- 
, - N ""' - - - 
I--- 
I - "'
 lr, N. - 
 
. a- r:- "1; o 7 - 
r- "'? - - - roi "" ";' '" on \O 7 o:: 'Ó M 
, - - 7 - 7 - N 
, 
'J C/; -
 
 
I .u ... u 
'" to: 

 "-' '" 
 
.s 
 on 
 ["-. 00 a- : N ; on \O l- X a- 
 , 
:;j OC; 00 00 00 'x a- OC OC OC OC; oc a- N 
j ::J O"- a- a- O"- a- C'. 7 N a- O"- a- a- O' O"- oo:t "" 
I - - - - - - - '" 7 - - - - - - 7 
N ... r.:; '- 
1. 2- I
 8 
I I
 I
 
L -
>>>
18 


Pszenicę ozimą uprawiano po łubinie żółtym w pierwszym i trzecim roku badań 
prz)' opadach rocznych mniejszych niż średnia wielolemia o 36,5 mm w 1986 roku 
i o 131, l mm w 1989 roku oraz średniej temperaturze wyższej o 2°c:. 
Wschody i rozwój przedzimowy pszenicy w tych latach przypadały także na suchą 
jesień i początek zimy. Drugi rok uprawy (J 988) charakteryzował się korzystnym dla 
rozwoju pszenicy przebiegiem pogody (opady były o 74,1 mm a temperatura o 0.9°C 
wyższe niż średnia wieloletnia). Uprawa pszenicy ozimej po seradeli przypada na lata 
1987'.1988.1988-1989,1989-1990. Pierwszy rOK (1987'1988) uprawy pszenicy ozimej 
po zbiorze seradeli przypadał na mokrą jesień (opady od września do grudnia wynosiły 
226.5 mm) i wilgotny 1988 rok. W całym okresie wegetacji 
 wrzesień 1987-lipiec 
] 988 - pszenica korzystała z około 540 mm opadu. W drugim roku uprawy 
 w okresie 
wegetacji od września 1988 do początku lipca 1989 roku 
 rośliny korzystały z połowy 
ilości wody w stosunku do pierwszego roku (272 mm). a w trzecim tylko z nieco więk- 
sZ(
j ilości - 300 mm niż w roku drugim. Średnia wieloletnia suma opadów - od wrześ, 
nia do poło\\!} lipca - wynosiła dla tego rejonu 350 mm. Uprawa pszenicy po seradeli 
przyperlała na okres łagodnych zim. Średnia temperatura miesięczna w czasie tych 
trzech zim była dodatnia.
>>>
3. WYNIKI BADAŃ 


3.1. Wpływ mikroelementów na plonowanie łubinu żółtego 


3.1.1. Plon i jakość masy nadziemnej 


W okresie prowadzenia eksperymentu zmienność rocznych plonów zielonki łu- 
binu warunkowana była przede wszystkim ilością i rozkładem opadów. W mokrym 
1985 roku plon suchej masy wynosił 8,8 t . ha-!, a w suchym 1988 roku byl o połowę 
niższy - 4,3 t . ha'!, natomiast przy przeciętnym uwilgotnieniu w 1987 roku plon był 
również wysoki - 8,2 t . ha'! [59,64, 163]. Średni plon łubinu żółtego użytkowanego 
na zielonkę w trzyletnim okresie badawczym wynosił 7, I t . ha'l suchej masy (tab. 3), 
a rozkład zaistniałych pod wpływem dokarmiania mikroelementami zmienności w po- 
szczególnych latach badał) byl systematyczny. Uzupełnienie doglebowego nawożenia 
fosforem i potasem, dol istnym dokarmianiem manganem i molibdenem skutkowało 
istotnie wyższym plonem zielonki łubinu żółtego. 


Tabela 3. Plon masy nadziemnej i białka ogółem łubinu żółtego uprawianego na zie, 
lonkę i zawartość makro, i mikroelementów 
Table 3. Dry matter yield from the above'ground component and total protein yield of 
yellow lupine grown for green crop, and content of macro- and microele, 
ments 


Wyszczególnienie Nawożenie - Fertilization I Srednia NIR o . o , 
Description PK PK+B PK+Cu PK+Mn PK +Mo I Mean LSD oo , 
Plon suchej masy \Ii t . ha' - Dry matter yield in t . ha' 
6.72 6.85 6.45 7,78 I 7,75 I 7.11 0,614 
Plon bialka ogólem w kg . ha-! - Total protein yield in kg . ha" 
10]9 1012 972 I 1145 I 1162 I 1062 n.i. -n.s. 
Zawartość makroelementów w g . kg' s.m. - Macroelement content in g . kg'l DM 
N 24,2 23,7 25,0 23,7 23,6 24,0 0.36 
P 3.4 3,3 3.4 3,5 3,3 3.4 n.i. -n.s. 
K 19,\ 19,8 17,9 20,0 \8,6 19,1 0,71 
Mg 1,7 1.9 1,6 1,8 1.6 L7 n.i. -n.s. 
Ca 5,5 5.2 5.1 5.7 5,1 5,3 n.i. -n.s. 
Zawartość mikroelementów w mI! . k''- s.m. - Microelement content in mg . kg. 1 DM 
B 28,2 34,\ 28,0 26,6 27.5 28,9 2.27 
Cu 2\ ,7 21,2 28,4 2\,5 21,3 22,8 1,46 
Mn 167 \63 \70 \98 166 ] 73 9,6 
Mo 0,96 0,94 \,03 1.02 1,48 1.09 0,13 


n.i. - rożnice nieistotne: n.s. - insignificant differences 


Plon białka w latach badań, podobnie jak plon zielonki, uzależniony był przede 
wszystkim od przebiegu pogody. Łubin żółty okazał się wysoko wydajną rośliną
>>>
20 


motylkowatą. W 1985 roku zebrano z plonem zielonki 1375 kg białka z hektara, 
w kolejnych latach już mniej, bo w 1987 roku - 1122 kg, a w 1988 roku - 689 kg 
[163]. Dokarmianie łubinu żóhego manganem i molibdenem średnio w okresie badaw, 
czym zwiększyło zbiory białka w porównaniu z pozostałymi obiektami, ale różnice nie 
były udowodnione statystycznie (tab. 3). Dolistne dokarmianie mikroelementami róż- 
nicowało w pewnym stopniu zawartość makroskładników w roślinach. Łubin żółty na- 
wożony przedsiewnie fosforem i potasem stanowił punkt odniesienia dla efektów uzy' 
skanych dzięki dokarmianiu mikroelementami. Zawartość azotu zmieniała się dwukie- 
runkowo. Dokarmianie borem, manganem i molibdenem istotnie obniżało, a miedzią 
podnosiło jego udział w masie nadziemnej w stosunku do obiektu nawożonego fosfo, 
rem i potasem. Wpływ dokarmiania mikroelementami na zawartość fosforu, magnezu 
i wapnia był nieistotny na poszczególnych obiektach. Zawartość potasu w zielonce 
istotnie wzrosła, osiągając korzystny - uwzględniając wartość pokarmową - poziom 
20 g . kg-] suchej masy, kiedy obok przedsiewnego nawożenia potasem zastosowano 
dolistne dokarmianie manganem. 
Uzupełnienie zawartości mikroelementów w roślinach poprzez ich dolistne zasto, 
sowanie okazało się bardzo skuteczne. Efektem dokarmiania łubinu żółtego w fazie 
rozety liściowej borem, miedzią, manganem i molibdenem był istotny wzrost zawartości 
tych mikroelementów w biomasie nadziemnej roślin zbieranych na zielonkę w fazie 
płaskiego strąka. Stwierdzono również, że dokarmianie borem dawało przyrost jego 
zawartości w biomasie nadziemnej o 2 l %, dokarmianie łubinu miedzią spowodowało 
podniesienie jej zawartości w biomasie nadziemnej o 30,9%, a w przypadku pozosta- 
łych mikroelementów zmiany były następujące: przyrost manganu wynosił 18,5%, 
a molibdenu - 54,2% w stosunku do obiektu kontrolnego. 
Plon nasion (12% H 2 0), pozostawał w ścisłej zależności od sumy opadów. W su. 
chym 1987 roku wynosił tylko \,2 t . ha,l, w 1988 roku o przeciętnym uwilgotnienil 
zebrano nieco więcej - 1,4 t . ha'], a w dość mokrym 1985 roku plon nasion wynosi 
2,5 t . ha'l [59, 64, 163]. W okresie badawczym (z wyjątkiem suchego 1987 roku. 
w którym nie udowodniono wpływu czynników) plon nasion był istotnie wyższy wów, 
czas, kiedy nawożenie fosforem i potasem uzupełniono, miedzią i manganem (tab. 4). 
Dokarmianie mikroelementami nie zmieniało natomiast istotnie masy słomy, której 
średni plon wynosił 3,2 t . ha'l, a w latach 1985, 1987-1988 wahał się od 2,6 do 
3,7 t . ha'l [59, 64, 163]. Współczynnik plonu nasion w stosunku do całej masy nad, 
ziemnej łubinu nasiennego kształtował się w zakresie od 0,32 do 0.35, osiągając naj, 
wyższą wartość po zastosowaniu miedzi. 
Plon białka zawartego w nasionach łubinu żółtego był o ponad połowę mniejszy 
niż przy zbiorze na zielonkę i wynosił średnio 601 kg. ha'l, a w kolejnych latach ekspe, 
rymentu kształtował się następująco: w 1985 roku - 850 kg. ha-I. w 1987 - 448 kg . ha'l 
i w 1988 - 505 kg' ha'] [59,64,163]. Dokarmianie mikroelementami zwiększało wy' 
dajność białka, lecz tylko miedź i mangan dawały istotny przyrost plonu białka w sto' 
sunku do obiektu kontrolnego. 
Uzupełnienie nawożenia fosforem i potasem mikroelementami (z wyjątkiem magne- 
zu i wapnia) przyczyniało się do nieudowodnionego statystycmie wzrostu zawartości ma- 
kroskładników w nasionach. W słomie zmiany zawartości makroskładników były nie- 
wielkie i niejednolite. Średnia zawartość azotu w nasionach wynosiła 59,7 g . kg- 1 , 
a w słomie 10,5 g . kg'l. Zawartość pozostałych składników kształtowała się odpowiednio: 
fosforu - 9, I i 1,8 g . kg'], potasu- 10,6 i 14,2 g . kg-I, magnezu - 2,5 i 0,9 g . kg'l, wapnia 
- 1,5 i 3,1 g. kg'l.
>>>
21 


Tabela 4. Plon nasion i słomy łubinu żółtego oraz zawartość w nich makro- i mikroele- 
mentów wraz ze wskaźnikami ich translokacji. Plon białka ogółem w na- 
sionach 
Table 4. Yield of yellow lupine seeds and straw content of macro- and microelements 
and translocation ratios. Total protein yield in seeds 


Wyszczególnienie Nawożenie - Fertilization Srednia NIR o . o5 
Description PK PK+B PK+Cu PK+Mn PK+Mo Mean LSD oo5 
Plon w t . ha. l - Yield in t . ha"1 
Nasiona-12% H
O 1,42 1,57 1.83 1,75 1,53 1,62 0,176 
Seeds- 12% H 2 0 
Sloma - s.m. 3,08 3,10 3,14 3,37 3,32 3,20 
Straw - DM n.l. -n.s. 
Plon białka ogółem w kg . ha'] - Total Dfotein vield in kg . ha" 
Bialko ogółem 513 603 699 641 549 601 112 
Tota1 protein 
Zawartość makroelementów w nasionach w g . kg' s.m. 
Macroe1ement content in seeds ing. kg'] DM 
N 58,7 59,7 61,3 59.9 58.9 59,7 n.l. -n.s. 
P 8,S 9,1 9,4 9,3 8,9 9,1 n.l. -n.s. 
K 10.2 10,7 10,7 11,0 10,6 10,6 n.l. -n.s. 
Mg 2.7 2,3 2,3 2,6 2,7 2,5 n.i. -n.s. 
Ca 1,5 1,6 1,5 1,5 1,5 1.5 n.l. -n.s. 
Zawartość mikroelementów w nasionach w mg . kg'] s.m. 
Microe1ement content in seeds in ma . kg'] DM 
B ] 7.4 25,0 18.0 18,4 17,2 19,2 1,84 
Cu 9,0 9,2 13,4 9.2 9,3 10,0 0,97 
Mn 123 125 120 150 122 128 6.99 
Mo 2,12 2,21 2,18 2.25 3,78 2,51 0,35 
Za\
artość makroelementó\\ W słomie \\ g . kg' s.m. - Macroelement content in straw in g . kg' DM 
N 10.7 10,3 10,5 10,9 10,3 ]0,5 n.i. -n.s. 
p 1.8 1.7 1.9 1.7 1,S 1.8 n.l. -n.s. 
K 14.3 14,6 14.2 13.4 14,3 14,2 n.i. -n.s. 
Mg 1.0 0.8 O. 0.8 0.9 0.9 n.l. -n.s. 
Ca o ') 3.0 3.1 3.2 3,0 3.1 n.l. -n.s. 
,),- 
Zawartość mikroelementów \\' słomie \\ mg . kg' s.m. 
Microelement content in straw in mg . k
"] DM 
B ] 5.5 22.1 16.4 ]6.6 15,70 17.30 1.760 
Cu 3,50 3,40 7.00 3.60 3,60 4.20 0.640 
Mn ]47 142 146 179 147 152 8.760 
Mo 0.23 0.24 0.19 0.29 0,S3 0,36 0,09 
Wskażniki translokacji mikroelementów - Microelements translocation ratios 
PK PK+B PK+Cu PK+Mn PK+Mo 
B w nasionach: B w słomie: B in seeds: B in straw 1.1 1,] 1.1 1.1 1.1 
Cu w nasionach: Cu w słomie: 2.6 2,7 1.9 2.6 2,6 
Cu in seeds: Cu in straw 
Mn \\ nasionach: Mn w słomie: 0.8 0.9 0,8 O.S 0,8 
Mn in seeds: Mn in straw 
Mo \\ nasionach: Mo w słomie: 9.2 9,2 11,5 7.8 4,6 
Mo in seeds: Mo in straw 


n.i. - rożnice nieistotne: n.s. - insignificant differences
>>>
22 


Dolistnie dokarmianie roślin borem, miedzią, manganem i molibdenem w początko- 
wym etapie wzrostu wegetatywnego istotnie zwiększało zawartość tych mikroskładników 
zarówno w nasionach, jak i w słomie. Dokarmianie borem powodowało wzrost jego 
udziału w nasionach o 43,7%, z poziomu 17,4 do 25,0 mg . kg'l, a w słomie o 42,6%, 
z 15,5 do 22, I mg' kg'!. Nawożenie pozostałymi mikroskładnikami skutkowało wzrostem 
ich udziału w następującym zakresie: miedzią w nasionach o 48, 9%, od 9,0 do 
13,4 mg . kg'] i w słomie o 100%, od 3,5 do 7,0 mg . kg'l, manganem w nasionach 
o 21,4%, od 123,4 do 149,8 mg . kg,j i w słomie o 20,2%, od 146,9 do 178,8 mg . kg'!, 
molibdenem w nasionach o 78,3%, od 2.12 do 3,78 mg' kg'] i w słomie o 260%, od 0,23 
do 0,83 mg' kg-l. Zmienność koncentracji mikroelementów w łubinie żółtym pod wpły- 
wem stosowania ich w dokarmianiu była duża i zależna od kierunku użytkowania. W zie- 
lonce łubinu żóhego zbieranej w fazie płaskiego strąka przyrost zawartości stosowanych 
mikroelementów był niższy niż w organach wegetatywnych i generatywnych roślin 
zbieranych po osiągnięciu pełnej dojrzałości. Niezależnie od kierunku użytkowania 
roślin stwierdzono istotny wzrost zawartości w ich biomasie tego mikroskładnika, któ, 
rym je nawożono, natomiast nie udowodniono statystycznie zmian innych badanych 
mikroelementów. Zawartość mikroelementów w masie nadziemnej roślin, niezależnie 
od kierunku ich użytkowania, można przedstawić w następującym malejącym szeregu: 
Mn  B  Cu  Mo. 
W uprawie łubinu na nasiona określono wskaźnik translokacji mikroelementów, 
który wyrażony jest stosunkiem zawartości danego mikroskładnika w nasionach do za, 
wartości w słomie. Wskaźnik translokacji boru był identyczny na wszystkich obiektach 
doświadczenia. Również dol istne dokarmianie borem nie miało wpływu na jego zmianę, 
co świadczy o równomiernym wzroście zawartości tego mikroelementu zarówno w na, 
sionaeh, jak i w słomie nawożonych nim roślin. Wskaźnik translokacji miedzi wskazuje, 
że przeciętnie 2,6-2,7 razy więcej tego mikroelementu zawierały nasiona niż słoma. Do- 
karmianie roślin miedzią w większym stopniu podnosiło jej zawartość w słomie niż 
w nasionach. Zawartość manganu w nasionach w stosunku do słomy - podobnie jak bo- 
ru - charakteryzowała się dość stałym stosunkiem, a dokarmianie tym składnikiem 
roślin prowadziło to do równomiernego jego przyrostu zarówno w nasionach, jak 
i w słomie. Organy generatywne różniły się zawartością molibdenu od organów wege- 
tatywnych. Przy stosunkowo niskim zaopatrzeniu roślin, molibden gromadzony był 
przede wszystkim w nasionach. Wskaźnik translokacji molibdenu w roślinach wahał się 
od 4,6 do 11,5. Niską wartością tego wskaźnika charakteryzował się łubin nawożony 
tym mikroskładnikiem. Jego zawartość w nasionach rosła, ale w znacznie większym 
stopniu wzrastał jego udział w słomie. 
W tabeli 5 zestawiono stosunki równoważnikowe makro, i mikroelementów w zie- 
lonce i nasionach. Stosunek N:P oraz K: (Ca+Mg) dla zielonki i nasion był bardzo zbli- 
żony, a Ca:N, Ca:P zdecydowanie szerszy w zielonce niż w nasionach. Stosunek azotu 
do zastosowanych w badaniach mikroelementów w zielonce i nasionach ksztahował się 
odmiennie. W zielonce był on dla wszystkich mikroelementów szerszy niż w nasionach. 
Zastosowanie mikroelementów zawężało te stosunki w zielonce i w nasionach. Stosu- 
nek Cu:Mo był bardzo szeroki w zielonce i zdecydowanie węższy w nasionach.
>>>
23 


Tabela 5. Stosunki równoważnikowe makro- i mikroelementów w zielonce i nasionach 
łubinu żółtego 
Table 5. Equivalent ratios of maero- and mieroelements in yellow lupine green erop 
and seeds 


VVyszczególnienie Nawożenie - Fertilization T Srednia 
Description PK PK+B I PK +Cu PK+Mn PK +Mo I Mean 
Stosunki równoważnikowe w zielonce 
Eauivalent ratios ofmacro, and microelements in green CroD 
N:P ] 5,7 ]5,9 ]6,3 15.0 ]5,8 ]5,7 
Ca:N 0,]2 0,]2 O,] ] 0,]3 0,] ] 0,]2 
Ca:P ],9 ] ,8 ],7 ],9 1,8 ],8 
K:(Ca + M2:) 4,7 4,9 4,7 4,7 4,9 4,8 
(N:B)'IO'- 6,62 5,36 6,89 6,87 6,62 6,47 
(N:Cu)' lO" 3,37 3,38 2,66 3,33 3,35 3,22 
(N:Mn) . 10'- 3,78 3,80 3,84 3,]2 3,70 3,65 
(N:Mo) . 10'4 17,3 17,3 ]6,6 15,9 ]0,9 ]5,6 
Cu:Mo 51,2 51,1 62.4 47,7 32,6 49,0 
Stosunki równoważnikowe w nasionach 
Equiva]ent ratios in seeds 
N:P ]4,7 ]4.5 ]4,4 14,2 14,6 ]4,5 
Ca:N 0,01 0,0] 0,0] 0,0] 0,0] 0,0] 
Ca:P 0,20 0,20 0,18 0,]9 0,20 0,19 
K:(Ca+Mg) 3.5 4,] 4,] 3,9 3,7 3,9 
(N:B) . lO" 26,0 ]8.4 26,3 25,1 26,4 24,4 
(N:Cu)' ]O.j ] 9,7 ]9,6 ]3,8 19,7 19,] ] 8,4 
(N:Mn) . 10'2 12.4 ]2,5 ]3,3 10,5 ]2,6 ]2,3 
(N:Mo)' 10,4 ]9,0 ]8,5 19,3 ] 8,2 ] 0,7 ] 7,] 
Cu:Mo 9.6 9.4 ]3.9 9,3 5,6 9,6 


3.1.2. Masa i skład chemiczny resztek pozbiorowych łubinu żółtego 
użytkowanego na zielonkę i nasiona 


Łubin żółty pozostawił średnio po zbiorze zielonki 1,91 t . ha,j s.m. resztek pozbioro, 
wych (tab. 6). Masa resztek wyższa od średniej występowała przy niedoborze opadów 
w 1987 roku i wynosiła 2,31 t. ha,j, a niższą masę resztek stwierdzono w korzystniejszych 
warunkach wilgotnościowych w 1985 roku - 1,88 t . ha,j oraz w 1988 roku -1,54 t . ha,j 
[59, 64, ] 63]. Pozostająca po zbiorze masa resztek pozbiorowych była istotnie wyższa 
w efekcie uzupełnienia doglebowego nawożenia fosforem i potasem dokarmianiem do, 
listnym manganem, natomiast pod wpływem boru, miedzi i molibdenu nie wykazano 
zmian Istotnych. Stosowane w nawożeniu dol istnym mikroelementy niejednolicie i w nle- 
wielkim stopniu wpływały na zawartość makroelementów: azotu 16.6-17,7 g . kg,j, fosfo, 
ru ],6,1,8 g . kg,j, magnezu 2,0,2,4 g . kg'] i wapnia 2,3-2,7 g . kg'] (tab. 6). Zawartość 
potasu, w. resztkach pozbiorowych roślin nawożonych borem była naj wyższa - 
17,8 g . kg'] i istotnie różniła się pod tym względem od resztek roślin pozostających na 
obiekcie kontrolnym. Dokarmianie badanymi mikroelementami decydowało o stanie za- 
opatrzenia w dany składnik całych roślin. Znalazło to odzwierciedlenie również w zmia-
>>>
24 


nach zawartości mikroelementów w resztkach pozbiorowych. Analogicznie do wzrostu 
zawartości danego mikroelementu w masie nadziemnej łubinu żółtego następowała 
także istotnie wyższa jego koncentracja w pozostających po zbiorze resztkach pozbio- 
rowych. Dokarmianie borem zwiększyło o 43,7%, miedzią o 48,9%, manganem 
o 21,4% i molibdenem o 78,3% zawartość tych mikroelementów w resztkach pozbio- 
rowych w stosunku do ich ilości zawartych w resztkach łubinu bez nawożenia dolistne- 
go i były to różnice statystycznie istotne. Zastosowanie boru nie miało wpływu na istot- 
ne zmiany w zawartości pozostałych badanych mikroelementów. Takie samo działanie 
obserwowano w ocenie wzajemnego oddziaływania na zawartość innych mikroele- 
mentów dokarmiania miedzią, manganem i molibdenem. 


Tabela 6. Masa resztek pozbiorowyeh łubinu żółtego uprawianego na zielonkę i za- 
wartość w nich makro- i mikroelementów 
Table 6. Weight of post-harvest residue of yellow lupine grown for green erop and the 
content of maero- and mieroelements 


Wyszczególnienie Nawożenie 
 Fertilization Srednia NIRoo5 
Description PK PK+B PK+Cu I PK+Mn I PK+Mo Mean LSD oo5 
Masa w t . ha CT s.m. - Weight in t . ha" DM 
1,87 1,86 1.87 I 2,14 I 1,80 1,91 0,109 
Zawartość makroelementów w g . kg" s.m. - Macroelement content in g' kg' DM 
N 16,5 17,7 17,7 16,9 17,1 17,2 n.i. -n.s. 
P 1,8 1,8 1,8 1,6 1,7 1,7 n.i. -n.s. 
K 16,2 17,8 16,9 15,6 15,8 16,5 0,88 
Mg 2,0 2,3 2.4 2,2 2,3 2,2 n.i. -n.s. 
Ca 2,5 2,7 2.6 2,3 2,6 2,5 n.i. -n.s. 
Zawartość mikroelementów w mg . kg" s.m. - Microelement content in mg . kg" DM 
B 17,4 25,0 18,0 ] 8,4 17,2 19,2 1,82 
.. Cu 9,0 9,2 13,4 9,2 9,3 10,0 0,86 
Mn 123 125 121 150 122 128 7.13 
Mo 2,12 2,21 2,18 2,25 . 3,78 2,51 0,331 


n.i. - rożnice nieistotne; n.s. - insignificant differences 


Masa resztek pozbiorowyeh łubinu zbieranego na nasiona była naj wyższa w mo, 
krym 1985 roku i wynosiła 3,75 t. ha']. W kolejnych latach eksperymentu, o mniejszych 
opadach ich masa wynosiła w 1987 roku - 3,28 t. ha'], a w ]988 roku - 2,83 t. ha'] [59, 
64, 163]. Przeciętnie masa resztek pozbiorowych łubinu zbieranego na nasiona 
w okresie badawczym osiągnęła 3,28 t . ha'] (tab. 7). Porównując masę resztek pozbio, 
rowych przy różnych kierunkach użytkowania łubinu należy stwierdzić, że była ona 
średnio o 72% wyższa przy zbiorze na nasiona (tab. 6 i 7), niż przy zbiorze łubinu na 
zieloRkę. Uzupełnienie nawożenia fosforem i potasem mikroelementami zwiększało 
masę resztek pozbiorowych łubinu, ale różnice nie były istotne. 
Zawartość makroskładników w resztkach pozbiorowych - przy porównywanych 
kierunkach użytkowania - była zróżnicowana. Rośliny, które zakończyły w sposób na- 
turalny wegetację wydając nasiona, pozostawiły resztki pozbiorowe bogatsze w fosfor 
i magnez, a resztki pozbiorowe roślin zbieranych na zielonkę były bogatsze w azot, po- 
tas i wapń. Korzystna reakcja łubinu żółtego uprawianego na nasiona, na dokarmianie
>>>
25 


miedzią uwidoczniła się także w istotnym wzroście zawartości azotu w resztkach po- 
zbiorowych. 


Tabela 7. Masa resztek pozbiorowyeh łubinu żółtego uprawianego na nasiona za- 
wartość w nich makro- i mikroelementów 
Table 7. Weight of post-harvest residue of yellow lupine grown for seeds and the 
content of macro- and mieroelements 


VVyszczególnienie Nawożenie - F ertilization Srednia NIR o . o5 
Description I PK I PK+B PK+Cu PK+Mn PK+Mo Mean LSD oo5 
Masa w t . ha. 1 s.m. - VVeight in t . ha' DM 
1 3,07 I 3.18 3,35 3,31 3,51 3,28 111.i. - n.s. 
Zawartość makroelementów w g . kg' s.m. - Macroelement content in g . kg' DM 
N 13,1 13.1 14,8 12,4 13,4 13,4 0,97 
P 3,0 3,3 3,7 3,3 3,3 3,3 n.l. -n.s. 
K 5.9 6.2 6,2 5,8 6,9 6,2 0.36 
M2' 1.2 1,3 1.2 1,2 1,1 1.2 n.l. -n.s. 
Ca 1,9 2,1 2,1 1,8 2,0 2,0 n.l. -n.s. 
Zawartość mikroelementów w mg . kg' s.m. - Microelement content in mg. kg'TDM 
B 16,0 20,9 15,2 15,7 14,9 16.5 1.53 
Cu 6,8 6,8 12,3 6,6 6,9 7,9 0.98 
Mn 114 115 117 141 114 120 5.11 
Mo 0,40 0,38 0,39 0.50 1,01 0,54 0.124 


n.i. - rożnice nieistotne: n.s. - insignificant differences 


W resztkach pozbiorowych roślin łubinu nasiennego dokarmianego molibdenem 
stwierdzono istotnie więcej potasu w porównaniu z obiektem kontrolnym. Zawartość 
pozostałych makroskładników nie była istotnie różnicowana przez dokannianie mikro- 
elementami. Uzupełnienie w uprawie łubinu doglebowego nawożenia fosforem i pota- 
sem dolismym dokarmianiem borem zwiększyło jego zawartość w resztkach o 30.6%, 
miedzią dawało przyrost miedzi o 80.9%, manganem - manganu o 23.8o,ó. a molibde- 
nem - molibdenu o 152%. Zmiany te były statystycznie istotne. Nie obserwowano. aby 
stosowany w dokarn1ianiu mikroelement ograniczał lub stymulował wzrost zawartości 
innych mikroskładnikó\\. 


3.1.3. Nagromadzenie makro- i mikro składników w plonach 


Łubin żółty z plonem zielonki pobrał najwięcej azotu: od 162 do 184 kg . ha,j, 
mniej potasu - 115-156 kg' ha'\ i w kolejności wapnia - 32,9-44,3 kg. ha,j, fosforu- 
2] ,9,27,2 kg . ha. j i magnezu - ] 0.3-] 4.0 kg . ha. j (tab. 8). Porównując reakcję łubinu 
żółtego na zastosowane mikroelementy można stwierdzić, że uzupełnienie podstawo- 
wego nawożenia fosforem i potasem dol istnym dokarmianiem manganem powodowało 
udowodniony statystycznie wzrost pobrania wszystkich badanych makroelementów. 
Zastosowanie molibdenu również zwiększało nagromadzenie tych składników, przy 
czym azotu, fosforu i potasu istotnie. Dokannianie miedzią obniżało pobranie każdego 
makroelementu, wpływ boru był niejednolity, a stwierdzone różnice nie udowodniono 
statystycznie.
>>>
26 


Pobranie danego mikroelementu z plonem zielonki jest funkcją plonu i zawartości 
składnika w roślinie. Łubin żółty dokarmiany borem pobrał w plonie zielonki 229 g . ha'} B. 
Była to ilość istotnie wyższa niż na pozostałych obiektach. Nie stwierdzono wpływu boru 
na różnicowanie pobrania innych mikroelementów. Udowodniono, że dokarmianie mie- 
dzią skutkowało istotnie wyższym pobraniem miedzi i nie miało wpływu na gromadze, 
nie innych mikroelementów. Dolistne dokarmianie manganem dało najwyższe i udo- 
wodnione statystycznie, w porównaniu z obiektem kontrolnym, pobranie tego mikro, 
elementu w zielonce, ale również istotne wyższe miedzi i molibdenu. Wynikało to 
przede wszystkim z wysokich plonów zielonki łubinu dokarmianego manganem. Do- 
karmianie roślin molibdenem pozwalało zebrać z plonem zielonki istotnie więcej tego 
i pozostałych mikroelementów. 


Tabela 8. Pobranie makro- i mikroelementów z plonem masy nadziemnej łubinu żółte- 
go uprawianego na zielonkę 
Table 8. Macro- and mieroelements uptake with the above-ground eomponent yield of 
yellow lupine grown for green erop 


VVyszczegó]nienie Nawożenie - Ferti]ization Srednia NIR o . o ' 
Description PK PK+B PK+Cu PK+Mn PK +Mo Mean LSD o Oj 
Pobranie makroelementów w kg. ha' - Macroelement uptake in kg. ha'! 
N 163 162 ]61 ]84 183 17] 9,2 
P 22,8 22,6 21.9 27,2 25.6 24.0 2.00 
K ]28 136 1]5 156 144 ]36 15.1 
Mg 11.4 13,0 10,3 14.0 12,4 12,2 1,62 
Ca 36,9 35,6 32.9 44.3 39,5 37,9 4,38 
Pobranie mikroelementów w g' ha,l - Microelement uPtake in a . ha'! 
B 185 229 177 205 21 I 202 21.1 
Cu 146 ]44 18] 168 165 ]61 18,7 
Mn ] 121 1122 1093 ]538 ]288 ]234 138.2 
Mo 6,41 6,33 6,60 8,13 11,39 7,77 U9 


W plonie nasion łubinu żółtego najwięcej było azotu - 85,2 kg . ha'!. mniej pozosf;, 
łych makroskładników. w tym potasu 15,2 kg . ha: l , fosforu 13,0 kg . ha'], magne.u 
3,6 kg . ha'! i wapnia 2,2 kg. ha'! (tab. 9). Uzupełnienie przedsiewnego nawożenia fosf
, 
rem i potasem łubinu żółtego dokarmianiem dolistnym mikroelementami decydowało 
o wyższym pobraniu z plonem nasion badanych makroskładników z tych obiektów. Na, 
wożenie borem istotnie zwiększyło pobranie wapnia i potasu. Najwyższe i istotne staty, 
stycznie pobranie azotu, fosforu, potasu oraz wapnia z plonem nasion stwierdzono na 
obiektach nawożonych miedzią. Dokarmianie manganem istotnie zwiększyło pobranie 
wszystkich makroskładników, natomiast wplyw molibdenu na pobranie badanych makro, 
składników nie został udowodniony statystycznie. 
Dolistne dokannianie mikroelementami w szerokim zakresie modyfikowało ich 
pobranie z plonem nasion. Rośliny dokanniane borem istotnie zwiększał: pobranie tego 
mikroelementu, nawożone molibdenem - molibdenu, czyli składnika, którym je dokar, 
miano. Miedź i mangan spowodowały istotny wzrost plonu nasion, z którym rośliny 
pobierały nie tylko więcej miedzi i manganu. ale również wszystkich mikroelementów. 
Różnice były udowodnione statystycznie. 
Z plonem słomy rośliny łubinu żółtego pobrały nąjwięeej potasu - 45,3 kg' ha'!, nie, 
co mniej azotu - 33,8 kg' ha'] i wapnia - 9,9 kg . ha'], fosforu 5,7 kg . ha'], a najmniej
>>>
27 


magnezu - 2,8 kg . ha-I. Mikroelementy stosowane dol istnie nie różnicowały istotnie po- 
brania makroelementów z plonem słomy łubinu. Wynoszenie z plonem słomy mikro- 
składników było istotnie zależne od dokarmiania roślin mikroelementami. Udowodnio- 
no statystycznie, że nawożenie borem istotnie zwiększyło jego pobranie. Tak samo 
zachowywały się rośliny na pozostałych obiektach, czyli dokarmianie miedzią istotnie 
zwiększało jej pobranie, a molibdenem - molibdenu. Słoma z obiektów, na których 
stosowano mangan gromadziła istotnie więcej boru i manganu. 


Tabela 9. Pobranie makro- i mikroelementów z plonem masy nadziemnej łubinu żół, 
tego uprawianego na nasiona 
Table 9. Macro- and microelements uptake with the above-ground component yield of 
yellow lupine grown for seeds 


VVyszczególnienie Nawożenie - Fertilization Srednia NIR o . o ' 
Description PK PK+B I PK+Cu I PK+Mn I PK+Mo Mean LSD oo ; 
Pobranie makroelementów w nasionach w kg. ha- - Macroelement untake in seeds in kg . ha' 
N 73,4 82,4 98.7 92,2 79.5 85.2 10,18 
P 11,0 12,6 15.1 14.3 12.0 13.0 1.99 
K 12) 14,8 17,2 16,9 14.3 15.2 2.01 
Mg 3,38 3,17 3)0 4,00 3,65 3,58 0.378 
Ca 1,88 2.21 2,42 2.31 2,03 2.17 0)31 
Pobranie mikroelementów w nasionach w g . ha- - Microelement uptake in secds in g . ha' 
B 21,7 34,1 28.4 27,9 23.1 27.0 4.11 
Cu 11.4 12.7 2U 14.2 12,4 14.4 1,75 
Mn 155 174 198 233 167 185 25,4 
Mo 2,67 3,07 3.53 3.50 5.13 3.58 0.433 
Pobranie makroelementów" slomie w kg . ha CT - Macroelcmcnt untake in straw in kg' ha- 
N 32.9 31.9 32.9 36.7 34.2 33.8 n.1. -n.. 
P 5.54 5.27 5.97 5.73 5.98 :'1.70 n.1. - n.
. 
K 44.0 45.3 44.6 4:'1.2 47.5 45.3 n.1. - n.
. 
Mg 3.08 2,48 2.83 2.70 2.99 2.82 n.1. - n.s. 
Ca 9.86 9.30 9.73 10.78 9,96 9.93 n.1. - n.s. 
Pobranie mikroelementó" "słomie" g . ha- - Microelemcnt uptake in straw in g . ha-I 
B 47.5 68.6 :'11.5 56.1 52.1 55.') 6.96 
Cu 10.6 10.4 22.1 I 1.9 lU ] 1.3 1.86 
Mn 448 438 45() 600 485 48:'1 44.3 
Mo 0.70 0.70 0.57 0.97 2.70 I. I 3 0.287 


n.l. - rożnice nieistotne: 11-". - insignilicant difl"erences 


Resztki pozbiorowe łubinu uprawianego na zielonkę gromadziła _12.8 kg . hal azotu. 
31,4 kg. ha-I potasu, 6,3 kg. hal fosforu, 4,8 kg. hal wapnia i 4,3 kg. ha-' magnezu 
(tab. 10). 
Dolistne dokarmianie mikroelementami łubinu użytkowanego na zielonkę zwięk- 
szyło nagromadzenie makroskładników w resztkach pozbiorowych \\ porównaniu 
z obiektem, na k.1:órym nie stosowano ich w nawożeniu. Jednak tylko fosfor w efekcie 
nawożenia miedzią i manganem gromadzony był w istotnie wyższych ilościach. Uzu, 
pełnienie przedsiewnego nawożenia fosforem i potasem dolistnym dokarmianiem mi- 
kroelementami sprzyjało ich nagromadzeniu w resztkach pozbiorowych. Bor, miedź, 
mangan i molibden z tych obiektów, na których uzupełniano je dolistnie zostały nagro-
>>>
28 


madzone w resztkach pozbiorowyeh w istotnie wyższych ilościach. Istotny wpływ na 
gromadzenie innych mikroelementów w masie resztek miał jedynie mangan, który po- 
wodował wzrost pobrania boru. 
Resztki pozbiorowe łubinu żółtego - pozostające w glebie po zbiorze roślin na na, 
siona - nagromadziły najwięcej azotu - 43,9 kg . ha'l, o ponad połowę mniej potasu - 
20,4 kg . ha'], wapnia - 6,5 kg . ha'], fosforu - 5,7 kg . ha'l i najmniej magneZ1l - 
3,9 kg' ha'] (tab. II). Uzupełnienie podstawowego nawożenia fosforem i potasem łubinu 
żółtego mikroelementami zwiększało nagromadzenie w jego resztkach pozbiorowych 
makroskładników. Istotne różnice stwierdzono w gromadzeniu azOlU i wapnia pod wpły, 
wem stosowania miedzi oraz azotu, wapnia i potasu przy dokarmianiu roślin molibdenem. 


Tabela 10. Masa makro- i mikroelementów nagromadzonych w resztkach pozbioro, 
wych łubinu żółtego uprawianego na zielonkę 
Table 10. Weight of macro- and microelements accumulated in post,harvest residue 
of yellow lupine grown for green crops 


Wyszczególnienie Nawożenie - Fertilization Srednia N IR o . o , 
Description PK PK+B I PK+Cu PK+Mn PK +Mo Mean LSD o o' 
Masa makroelementów w kg' ha'l s.m. - Macroe'ement weight in kg . ha'l DM 
N 30,9 32.9 33.1 36.2 30.8 32,8 n.i. - n.s. 
P 5.61 6.14 6,92 7,06 5,94 6.33 0,687 
K 30.3 33.1 31,6 33.4 28.4 3] .4 n.i. - n.s. 
Mg 3,74 4,28 4.49 4,71 4.14 4.27 n.1. - n.s. 
Ca 4,68 5,02 4,86 4,92 4,68 4)33 n.i. -n.s. 
Masa mikroelementów w g . ha' S.m. - Microelement weight in Q' . ha' DM 
B 27.1 35.7 26.7 31.2 25.9 29,3 3,33 
Cu 11,9 11,3 23.0 13.7 12.4 ]4.5 3,04 
Mn 214 208 230 314 207 234 28,2 
Mo 0,69 0.74 0.69 0,86 1.76 0.95 0.220 


n.i. - rożnice nieistotne: n.s. - insignificant differences 


Tabela 11. Masa makro- i mikroelementów nagromadzonych w resztkach pozbioro, 
wych łubinu żółtego uprawianego na nasiona 
Table II. Weight of macro' and microelements accumulated in post-harvest residue 
of yellow lupine grown for seeds 


\
, yszczegó]nicnje I Nawożenie - Fcrti'ization Sn:dnia NIR o . o ' 
Description PK PK+B PK+Cu PK+Mn I PK+Mo Mcan LSD oo ' 
Masa makroelemcntów w kg' ha" s.m. - Macroe]cment weight in kg . ha' DM 
1'\ 40.2 41.7 49.6 41.0 47.0 43.9 4.28 
P 5.53 5,72 6.03 5,30 S,97 5.71 n.I.-I1.". 
K 18.' 19,7 20.8 19.2 24,2 20.4 2.96 
Mg 3.68 4.13 4.02 3.91 3.86 3.93 n.1. -n.s. 
Ca S.83 6.68 7.04 5.96 7.02 6.51 1.003 
Masa mikroelemcntów w g . ha' s.m. - Microelement weight in g . ha'l DM 
B 49.1 66.5 50,9 52.0 52,3 54,1 S.04 
Cu 20.9 21.6 41.2 21.8 24.2 26.0 4.87 
Mn 349 364 393 465 399 394 49.8 
Mo 1,23 1.21 1,31 1.66 3.55 1.79 0.554 


n.i. - rożnice nieistotne: n.s. - insignificant differences
>>>
29 


Dolistne dokannianie łubinu mikroelementami pozwalało istotnie zwiększyć ich 
nagromadzenie w resztkach pozbiorowych. Na obiekcie nawożonym borem jego masa 
zawarta w resztkach wynosiła 66,5 g . ha'!, zastosowanie miedzi podnosiło jej zasób do 
41,2 g . ha'!, dla pozostałych mikroelementów były to następujące wartości: manganu _ 
399 g . ha'!, a molibdenu - 3,6 g . ha'!. 


3.1.4. Porównanie ilości i jakości biomasy oraz nagromadzenia 
składników przy różnych kierunkach użytkowania 
łubinu żółtego 


Plon suchej masy nadziemnych części łubinu w okresie zbioru nasion był o 34,9 % 
niższy (rys. 1), niż w fazie płaskiego strąka. Łączna biomasa nadziemna i resztek pozbio- 
rov.ych, wytworzona przez rośliny zbierane na zielonkę, była już tylko o 15,5% wyższa 
niż biomasa roślin zbieranych na nasiona. Na zmniejszenie tej różnicy wpłynęła przede 
wszystkim duża masa resztek pozbiorowych pozostawianych przez rośliny użytkowane na 
nasiona. Stwierdzono istotną korelację pomiędzy plonem masy nadziemnej łubinu upra- 
wianego na zielonkę (r = 0,42) i na nasiona (r = 0,66) a masą resztek pozbiorowych. 


t. ha'l 
10 
9 
8 
7 
6 
5 
4 
3 
2 


liN 
-------; D s 
Oz 
II RP 


o 


2 
PK 


PK+B 


PK+Cu 


2 
PK+Mn 


PK+Mo 


Legenda: N - nasiona. S - sloma. Z - 7ielonka. RP - resztki p07biorowe 
Legend: N - seeds. S - straw. Z ' green crop. RP post,harveSI residue 


Rys. 1. Plon biomas) (s.m.) ogólem lubinu żółtego \\ uprawie na zielonkę (\) i nasiona (2) 
Fig. I. Total biomass (DM) yield of yello\\' lupine eulti\'ated for green erop (I) and seeds (2) 


Łubin uprawiany na zielonkę charakteryzował się tym, że w ogóJnej biomasie roś- 
lin. wysokiemu plonowi masy nadziemnej towarzyszyła mniejsza masa resztek pozbio, 
rowych. a u roślin zbieranych na nasiona relacja była odwrotna. Łubin zbierany na zie, 
lonkę jak i użytkowany na nasiona wytworzył więcej biomasy, kiedy podstawowe na- 
wożenie fosforem i potasem uzupełniano mikroelementami. Najwięcej biomasy przy 
obu kierunkach użytkowania wytworzyły rośliny dokarmianie manganem, a następnie 
molibdenem. Działanie pozostałych mikroelementów było różnicowane przez kierunki
>>>
30 


użytkowania i tak: miedź silniej niż bor sprzyjała przyrostowi biomasy łubinu nasienne- 
go, a w uprawie na zielonkę było odwrotnie. 


N kg . ha" 
250 


50 


BN 
OS 
OZ 
BRP 


200 


150 


100 


2 
PK 


I 
l 
PK+B 


i 2 
PK+Cu 


i 2 
PK+Mn 


7 
I 2 I 
I 
PK+Mo l 


O 


Rys. 2. 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. ] 
Legend: exp]anations see Fig.] 
Nagromadzenie azotu w biomasie ogółem łubinu żółtego uprawianego na zielon, 
kę (I) i nasiona (2) 
Accumulation of nitrogen in total biomass of yellow lupine cultivated for green 
crop (] ) and seeds (2) 


Fig. 2. 


P kg . ha. 1 
35 


5 


I l 
I 
I 
Legenda: objaśnienia oznaczeń podano \\ rys. l 
Legend: explanatiol1s see Fig.1 


PK +Cu 


PK+Mn 


I 
PK+Mo I 


BN 
OS 
Oz 
BRP 


30 


25 


20 


15 


10 


O 


Rys. 3. Nagromadzenie fosforu w biomasie ogółem łubinu żółtego uprawianego na zie- 
lonkę (l) i nasiona (2) 
Fig. 3. Accumułation of phosphorus in totał biomass of yellow łupine cultivated for 
green crop (I ) and seeds (2)
>>>
31 


Pobranie zarówno makro- (rys. 2-6), jak i mikro składników (rys. 7-10) było wyż- 
sze z plonem zielonki łubinu żółtego, niż z masą nadziemną - nasionami i słomą - łubi- 
nu uprawianego na nasiona. 


K kg . ha-' 
200 
180 
160 
140 
120 
100 
80 
60 
40 
20 
O 


.N 
OS 
.Oz 
.RP 


Legenda: objasnienia oznaczeń podano w rys. 1 
Legend: explanations see Fig. I 


Rys. 4. 


Nagromadzenie potasu w biomasie ogółem łubinu żółtego uprawianego na zie, 
lonkę (I) i nasiona (2) 
Accumulation of potassium in total biomass of yellow lupine cultivated for 
green crop ( I) and seeds (2) 


Fig. 4. 


Mg kg . ha-' 
20 / 
18 
16 
14 
12 
10 
8 ' 
6 
4 
2 


. . mmmmmm ........... "m . N 
. O S 
Oz 
.RP 


O 'JT;-T I 
I PK 


... m . ... ........... ........... .... "'m 
 
-, -"I 
-- i ::I-----,-
--IT':I- 
I I 2 I 1 1, 2 I ! l I 2 . 1 I 2 
PK+B , PK+Cu I PK+Mn I PK+Mo i 
Legenda: objaSnienia oznaczeń podano w rys. I 
Legend: explanations see Fig. I 


Rys. 5. Nagromadzenie magnezu w biomasie ogółem łubinu żółtego uprawianego na 
zielonkę (I) i nasiona (2) 
Fig. 5. Accumulation of magnesium in tota] biomass of yellow lupine cultivated for 
gteen crop (I ) and seeds (2)
>>>
32 


Ca kg . ha" 
50 
45 
40 
35 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
O 


.N 
OS 
Oz 
!. RP 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. l 
Legend: explanations see Fig. l 
Rys. 6. Nagromadzenie wapnia w biomasie ogólem lubinu żółtego uprawianego na zie- 
lonkę (I) i nasiona (2) 
Fig. 6. Accumulation of calcium in total biomas s of yellow lupine cultivated for green 
crop (I) and seeds (2) 


Rośliny zbierane w fazie płaskiego strąka akumulowały w plonie o 43,4% więcej 
azotu, 028,6 % fosforu; o 124,5% potasu; o 9]% magnezu i aż o 213% wapnia, niż 
w plqnie nasion i słomy. Nagromadzenie makro- i mikroskładników w biomasie całej 
rośliny łubinu żółtego uprawianego na zielonkę było wyższe niż przy uprawie na nasio- 
na. Łubin żółty do momentu zbioru na zie]onkę pobrał i zakumulował w częściach ziel, 
nyeh i resztkach pozbiorowyeh najwięcej makroskładników: do 220 kg . ha'] azotu, 
] 89 kg . ha'] potasu, 49 kg . ha') wapnia, 34 kg . ha'] fosforu i 19 kg . ha'] magnezu. Ilość 
zgromadzonych mikroskładników wynosiła średnio w kolejności malejącej: 1475 g' ha,l 
manganu, 231 g. ha'] boru, 175 g. ha'] miedzi, 9 g' ha'] molibdenu (rys. 7,]0). 
W uprawie na nasiona ilość makroskładników nagromadzona w roślinach w pełnej 
dojrzałości wynosiła średnio: 150 kg' ha'] azotu, o połowę mniej potasu - 79 kg. ha,l. 
fosforu - 23 kg . ha'], wapnia - 18 kg . ha'] i magnezu - 10 kg . ha']. Ilości dotyczące 
mikroskładników wynosiły: 1065 g . ha'] manganu, 136 g . ha'] boru, 54 g . ha'] miedzi 
i 6,5 g . ha'] molibdenu. W resztkach pozbiorowych łubinu uprawianego na nasiona 
zostało więcej: o 24% azotu, o 22% fosforu i potasu, o 35% magnezu oraz o 32% wap, 
nia w stosunku do nagromadzenia tych makroelementów w masie resztek pozbiora, 
wyeh roślin zbieranych na zielonkę. Ich udział w ogólnym pobraniu składników wyno- 
sił odpowiednio: azotu - 13%, fosforu - ] 7%, potasu - 15% , magnezu - 23% i wapnia 
-10%. 
Dokarmianie łubinu żółtego mikroelementami spowodowało większe ich nagro' 
madzenia w biomasie roślin w stosunku do obiektu kontrolnego, przy użytkowaniu na 
zielonkę: boru o 25%, miedzi o 29%, manganu o 38% i molibdenu aż o 85%, 
a w użytkowaniu na nasiona zanotowano wzrost pobrania boru o 43%, miedzi o 98%, 
manganu o 37%, a molibdenu o 147%.
>>>
33 


Bg' ha. l 
300 


o 


.N 
OS 
Oz 
.RP 


250 


200 


150 


100 


50 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. l 
Legend: explanations see Fig. I 
Rys. 7. Nagromadzenie boru w biomasie ogółem łubinu żóhego uprawianego na zie, 
lankę (ł) i nasiona (2) 
Fig. 7. Accumulation of baron in total biomass of yellow lupine cultivated for green 
crop (1) and seeds (2) 


Cu g . ha- l ._ 
250 .: 


200 


.N 
OS 
Oz 
.RP 


o 


150 


100 


50 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. l 
Legend: explanations see Fig. I 
Rys. 8. Nagromadzenie miedzi w biomasie ogółem łubinu żółtego uprawianego na zie- 
lonkę (I) i nasiona (2) 
Fig. 8. Accumulation of copper in tata] biomass of yellow lupine cuJtivated for green 
crop ( I ) and seeds (2)
>>>
34 


Mn kg . ha') 
2000 
' 


]800 
]600 
1400 


Im; 
OS 
Oz 
.RP 


1200 
]000 f" 
800 (; 
600 ł--" 
400 
/! 
') 00 

 
- I. 
O -i--- 


PK 


I 
l. 


PK+B 


PK+Cu 


PK+Mn 


; PK+Mo : 


Leg.enda: obiasllIenia oznaczen podano II 1"\'" ! 
Legend: explananons see Fig. ! 


Rys. 9. Nagromadzenie manganu II hiomasie' ogÓłem łuhinu i.Ól1ego urr
I\\'1anego IHI 
zielonkę (I) i nasiona (2) 
Fig. 9. Aeeumulation of mangan esc in tota! biomass of yello\l lupine eultil'ated for 
green eror ( 1 ) and seeds (2 I 


Mo g . ha' 
14 l 


8 


miN 
Os 
Oz 
.RP 


t2 J/ 
! 
, 
]0 J/ 
: 


6 


4 


2 


O 


2 
PK 


! 2 ! 


2 


2 
PK+Mn 


PK+Mo 


PK+B 


PK+Cu 


Legenda objaśnienia oznaczen podano \\' 1"\', ! 
Legend: explanations see Fig. 1 


Rys. 10. Nagromadzenie molihdenu w biomasie ogólem lubinu żółtego uprawianego nu 
zielonkę ( l ) i nasiona (21 
Fig. lO. Aceumulation of molyhdenum in total biomass of yellov,' lupine eultivmed for 
green eror ( l ) aild seed - (2)
>>>
35 


"'I ! 
-'..... 


Wpły\v mikroelementów na plonowanie seradeli 


3.2.1. Plon j jakość masy nadziemnej 


W trzyletnim okresie badawczym plon S.m. zielonki seradeli wynosił średnio 
4.6 t . ha'! (tab. 12). Największy plon stwierdzono w 1988 roku - 5.2 t . ha. l . niższy 
w 1987 roku - 4,6 kg' ha'], a nąjniższy w 1989 roku - 3.9 kg' ha'] [64, 164]. Wprawdzie 
1987 rok charakter;,zowal się nąjbardziej obfitymi opadami (560.8 mm). to prawdo, 
podobnie ze względu na niższą temperaturę \\ okresie wegetacj i. plon z tego roku był 
niżsZ) niż z 1988 roku o nieco mniejszych opadach (507 mm). ale o wyższej średniej 
temperaturze. Suchy 1989 rok (301.8 mm) mniej sprzyjal rozrostowi masy wegetarywntCi 
i plonowaniu seradeli. 
Uzupełnienie przedsiewnego nawożenia fosforem i potasem dol istnym dokarmia- 
niem manganem istotnie zwiększylo plon zielonki. Na tym obiekcie stwierdzono również 
nąjwyższy plon bialka 804 kg' ha'l. jednak rÓŻnice pomiędzy obiektami nie byl) istotne. 
\\ kolejnych latach eksperymentu plon bialka uzależnion) był od przebiegu pogody 
i kształtowa! się analogicznie do plonu zielonki i wynosi! 1985 roku - 727 kg . 'ha,I, 
II 19
P roku - X97 kg' ha'!, a \\ 1989 roku - 556 kg. ha'l [64.164]. 


Tabela 12. Plon masy nadziemnej i białka ogólem seradeli uprawianej na zielonkę i za- 
wartość makro- i mikroelementów 
Table 12. Dry maner yield from the above-ground component and total proteltJ }!eW ot 
senadella grown for green crop. and contem of ll1acro, and microelf'Jnf'nts 


I \Vyszczcgólnienie I 
, Dcscription I PK 


4.61 
ha'l 
I T26 


I run 
I 
In.i. - n.sl 
, 


, Zallanosć makroelementÓl1 II ; . kg' s.m. - Macroclcment comen] in g . kg" Dtv! 
: N I 25.1 25.0 26.1 ! 24.4 25.
 
5.y 11.1. -n.s. 
I p i 3.:) 3.5 3/) :1.(. i _1.1 :1.6 n.1. - n.s. 
I--:. ! 24.4 24.6 25.1 24.4 2H 24.9 ]1.1. -11.S. 
MIT i lA , 1,4 ; ].4 1.2 1.2 U 
I , 11.1. -n.s. 
I Ca I S' 8,4 i S.9 I 7.9 S.4 1-;,4 
..' n.1. - n.s. 
. . ('. '0 - 
 
 O. 'cr- I 


Zallartosc m!kroeiemel1lol1 \1 m
 
B 3],4 43.3 
Cu 24.) 25.) 
Mn IS6 190 
Mo 1.13 1.1) 


s.m. 1vltcroelclllelll cont,n. 111 111_ k" DM 
:14.6 
40.
 
1X4 
1.lq 


33u
 ]3.() 35.y 3.6] 
26.9 2X.) :.61 
21
 191 I j/, 
I. i 7 1.2 I O.IOi 


n.1 - rożnice nieistotne: n.s. ,- insignificam ditJcrences 


Zieionka seradeli zawierała nąjwięcej azotu - 25.3 g . kg"! i potasu - 24.9 g . kg'1 s.m.. 
stosunkowo dużo wapnia - 8.4 g' kg". a mniej fosforu - 3,6 g. kg'l i magnezu - l.3 g. kg'] 
(tab 12). Nawożenie mikroelementami nie różnicowało istotnie zawartości makroskład, 
nikó\\ w porównaniu z obiektem kontrolnym. Dolistne dokam1ianie roślin borem. mie, 
dzią. manganem i molibdenem spowodowało istotny wzrost ich zawal10ści w zielonce:
>>>
36 


ich przyrost w stosunku do obiektu kontrolnego wynosił: boru o 38%, miedzi o 64%, 
manganu o 16% i molibdenu o 48%. 
Średni plon nasion seradeli wynosił 0,48 t . ha-I, a plon słomy 5,18 t . ha'l (tab. 13). 
W okresie badawczym plon nasion kształtował się następująco: w latach o korzystnym 
uwilgotnieniu: w 1987 roku - 0,43 t . ha'l i w 1988 roku - 0,39 t . ha,l, a w suchym 1989 TO- 
ku zbiór był najwyższy - 0,63 t . ha'l. Plon słomy wynosił: 1987 roku - 6,6 t . ha. l , 
w 1988 roku - 5,6 t . ha-I i w 1989 roku 3,4 t . ha. l . W suchym 1989 roku seradela wydała 
wysoki plon nasion i niski słomy [164]. Nasiona seradeli służą wyłącznie jako materia! 
siewny i nie są wykorzystywane na paszę dla zwierząt jak to się dzieje w przypadku na- 
sion łubinu. Oprócz nasion seradeli użytkuje się słomę, która tylko w niewielkim stopniu 
ustępuje wartością żywieniową zielonce seradeli i dlatego przeznacza się ją na paszę. Plon' 
białka zebrany w masie słomy seradeli wynosił średnio 538 kg . ha-I i był niewiele niższy 
niż zebrany z plonem zielonki (tab. 13). Najwięcej białka wydała seradela dokarmiana 
manganem i miedzią, ale różnice nie były udowodnione statystycznie. 
Dokarmianie dol istne seradeli mikroelementami nie różnicowało plonu nasion i sło- 
my w porównaniu z uprawą seradeli nawożonej tylko fosforem i potasem. Nie zmieniała 
się istotnie również zawartości makroelementów w nasionach i słomie. Nasiona seradeli 
zawierały średnio: 36,3 g . kg-I azotu, 9, I g . kg-I potasu, 5, I g . kg'l wapnia, 4,8 g . kg. 1 
fosforu i 3, I g . kg" magnezu. Słoma seradeli jest dobrą paszą dla zwierząt, bogatą 
w azot - 17,4 g . kg- J , potas - 18,5 g . kg'l, wapń - 4,7 g . kg'l, fosfor - 2,9 g . kg,j i dość 
ubogą w magnez 1,4 g . kg'l. Stwierdzono, że dolistne dokarmianie seradeli mikroele, 
mentami spowodowało istotny wzrost ich zawartości w nasionach i słomie. I tak masa 
boru w nasionach wzrosła pod wpływem nawożenia tym składnikiem o 53%, a w słomie 
o 56%, miedzi odpowiednio o 65% i 111 %, manganu o 23% i 33%, a molibdenu o 49% 
i 115% w stosunku do obiektu kontrolnego. Daje się zauważyć, że reakcją na nawożenie 
miedzią i molibdenem był dużo wyższy przyrost zawartości tych mikroelementów 
w słomie, niż w nasionach seradeli. Nie stwierdzono, aby dokarmianie borem wywarło 
istotny wpływ na zawartość miedzi, manganu lub molibdenu. To samo odnosi się do 
wzajemnego oddziaływania pozostałych mikroelementów. 
Stosunek zawartości mikroelementów w nasionach do zawartości w słomie sera, 
deli był odmienny dla każdego składnika (tab. 13). Wskaźnik translokacji boru miał 
zbliżony poziom na wszystkich obiektach. Dokarmianie borem dość jednolicie zwięk, 
szało jego zawartość zarówno w nasionach, jak i w słomie, nawożenie borem i molib, 
denem prowadziło do wzrostu wartości tego wskaźnika dla miedzi, co świadczy o wyż, 
szym przyroście jej zawartości w nasionach, niż w słomie. Dokarmianie seradeli mie, 
dzią spowodowało, że znaczniej wzrastała jej zawartość w słomie, niż w nasionach. 
Wskaźnik translokacji manganu był jednakowy na wszystkich obiektach, a wzrost jego 
zawartości pod wpływem dokarmiania następował proporcjonalnie w ocenianych częś- 
ciach roślin. Molibden wyróżnił się największą zmiennością tego współczynnika. Miedź 
obniżyła jego zawartość w całej roślinie, lecz w większym stopniu w słomie, a działanie 
manganu było odwrotne. Dokarmianie seradeli molibdenem dało w efekcie przyrost 
jego zawartości w całej roślinie, jednak przyrost w słomie był wyższy. 
Stosunki równoważnikowe pomiędzy wybranymi makroelementami w zielonce 
i w nasionach seradeli były mało zróżnicowane (tab. 14). Stosunek N:B, N:Cu i N:Mo był 
węższy dla zielonki niż dla nasion, dla N:Mo odwrotnie, a N:Mn był równoważny 
w badanych częściach roślin. Nawożenie mikroelementami powodowało zawężenie tych 
stosunków w zielonce i w nasionach. Stosunek równoważnikowy Cu:Mo w nasionach był 
dużo węższy niż w zielonce.
>>>
37 


Tabela ]3. Plon masy nadziemnej seradeli uprawianej na nasiona i zawartość makro- 
i mikroelementów 
Table ]3. Dry matter yield and total protein yield from the above-ground component 
of serradella grown for seeds, and macro- and microelements content 


VVyszczególnienie Nawożenie - Fertilization Srednia NlRo.o5 
Description I PK , PK+B I PK+Cu r PK+Mn I PK+Mo I Mean LSD o . o5 
Plon w t . ha' - Yield in t . ha,j 
Nasiona - 12% H 2 0 0,47 0,47 0,47 0,50 0,50 0,48 n.i. - n.s. 
Seeds - 12% H 2 0 
Sloma - s.m. 5,33 5,14 5,07 5,49 4,87 5,]8 n.i. -n.s. 
Straw - DM 
Białko ogółem 538 522 550 569 5] ] 538 n.i. -n.s. 
Tota! protein 
Zawartość makroelementów w nasionach w g . kg' s.m. 
Macroelement content in seeds in g . kg'} DM 
N 36,5 35,] 35,9 37,5 36,3 36,3 n.l. -n.s. 
P 5,00 4,70 4,80 4,80 4,90 4,80 n.i. - n.s. 
K 8,90 9,10 8,90 9,]0 9,30 9,]0 n.i. -n.s. 
Mg 3,10 3.30 2,80 3,20 2,90 3,]0 n.l. -n.s. 
Ca 5,20 5,40 4,80 5,10 4,80 5,10 n.i. -n.s. 
Zawartość mikroelementów w nasionach w mg . kg' s.m. 
Microelement content in seeds in mg . kg'} DM 
B ] 5,4 23,6 ] 7,7 17,9 17,3 ]8,4 2,78 
Cu 8,00 9,00 ]3,2 9,50 8,80 9,70 1,56 
Mn ] ]1 1]7 112 ]36 ]09 ] ]7 7,97 
Mo 2,]0 2,08 2,] ] 2,]2 3,13 2,3] 0,]97 
Zawartość makroelementów w słomie w g . kg' s.m. 
Macroelement content in straw in g . kg'} DM 
N 16,7 17,3 ]7,8 ]7,5 17,5 ]7,4 n.l. - n.s. 
P 2,70 3,00 2.90 3,00 2,90 2,90 n.l. -n.s. 
K 17,6 17,9 19,7 ]9,2 ]8,2 ]8,5 n.l. -n.s. 
Mg 1,40 1,30 1,50 1,40 1,40 1,40 n.l. -n.s. 
Ca 4,80 4,40 5,00 4,50 4,70 4,70 n.i. - n.s. 
Zawartość mikroelementów w słomie w mg . kg' s.m. 
Microelement content in straw in mg' k ,} DM 
B 1 ],8 18,4 14,9 ]4,7 ]3,6 14,7 3,]7 
Cu 2,60 2,70 5,50 3,20 2,70 3,30 0,67 
Mn 120 126 ]28 159 ]25 132 ] 1,70 
Mo 0,33 0.29 0,30 0,29 0,71 0,38 0,043 
VVskaźniki translokacji mikroelementów - Microelements translocation ratios 
PK PK+B PK+Cu PK+Mn PK+Mo 
B w nasionach: B w słomie 1,30 1,30 ],20 ],20 1,30 
B in seeds : B in straw 
Cu w nasionach: Cu w słomie 3,]0 3,30 2,40 3,00 3,30 
Cu in seeds : Cu in straw 
Mn w nasionach: Mn w słomie 0,90 0,90 0,90 0,90 0,90 
Mn in seeds : Mn in straw 
Mo w nasionach: Mo w słomie 6,40 7,20 7,00 7,30 4,40 
Mo in seeds : Mo in straw 


n.i. - rożnice nieistotne: n.s. - insignificant differences
>>>
38 


Tabela 14. Stosunki równoważnikowe makro- i mikroelementów w zielonce i słomie 
seradeli 
Table 14. Equivalent ratios of maero- and mieroelements in serradella green crop and 
straw 


Wyszczególnienie Nawożenie - Fertilization Sndnia 
Descriprioń PK Mean I PK+Cu PK+Mn PK+Mo Mean 
Stosunki równoważnikowe w zielonce 
Equivalem rarios in green crop 
N:P 15.90 15.80 16.00 15.00 15.40 15,6) 
Ca:N 0.1 7 O.H; 0,18 0.17 0,17 0.\1 
Ca:P 2.70 2,80 2.90 2.50 2.60 2,70 
K:(Ca -'- Mg) 4.70 4,70 4.60 5,10 5, I O 4,80 I 
(N:BI'IO-- 6.1 7 4
45 5.82 5,62 i 5.87 5.59 I 
(N:Cu) . 1 ero' 3.10 2.96 I 1.96 2.74 3.05 2.76 l 
(N:Mn) . 10'" 3.53 3.44 3,70 2.96 I 3,78 3.4fi 
(N:Mo)' 10--' 15.20 i 14.90 15.00 14.30 10.60 14.00 
Cu:Mo 49.10 I 50.20 76.60 52.00 34.70 5250 
Stosunki równoważnikowe w nasionach - Equivalem rarios in secds 
N:P 13,70 12.70 13.60 12.90 13.30 I 1::.20 
Ca:N 0.15 0.13 0.15 0.14 0.14 0.14 
Ca:P 2.10 1,70 1.00 1.70 I 1,90 l 1.90 I 
K:(Ca+Mg) 5.10 5.60 5.40 5.80 5.30 5040 
(N:B) . 1 O'
 10.90 7..25 922 9.19 9,93 9.30 
(N:Cu) . Hr- 19,40 I 9040 9,80 I 16.50 19.60 16.90 
(N:Mn) . 10'- 3,65 I 3.58 3..63 2,87 3.66 3.48 
(N:Mo) .\0-+ 34.60 40.80 40.70 41.20 16.90 34.80 
Cu:Mo 17.80 21.00 41.60 25.00 8.60 22.80 


.... ? ') 
.J._._. 


Masa i skład chemiczny resztek pozbiorowych seradeli 
użytkowanej na zielonkę i nasiona 


Po zbiorze seradeli na zielonkę, który nastąpił na początku formowania strąkó\\ 
w pełni wegetacji rośliny, średnia masa pozostawianych \\ glebie resztek pozbioTO\.\ych 
była obfita i wynosiła 4,2 t . ha'l. W kolejnych latach badań kształtowała się następ1,;ąco: 
w 1987 roku ,
4,8 t. ha'!, w 1988 roku - 4, I i w 1989 roku - 3.5 t. ha'! [64, 164]. V całym 
okresie badawczym z porównywanych mikroelementów dokarmianie miedzią i nanga- 
nem istotnie zwiększyło masę resztek pozbiorowych w stosunku do ilości oznaczmej na 
obiekcie kontrolnym (tab. 15). Nawożenie seradeli borem nie różnicowalo zaw."1ości 
makroskładników, miedź istotnie obniżała zawartoŚĆ wapnia tak samo jak mangari mo- 
libden. Ponadto mangan wpłynął na istotny spadek zawartości potas li i jednoeśnie 
wzrost fosforu. Zawartość tego makroelementów była też istotnie wyższa na obktach 
dokarmianych molibdenem. Resztki pozbiorowe seradeli uprawianej na zielon.
 były 
dość bogate w makroskładniki, które są potencjalnym źródlem składników pokamowych 
dla roślin następczych, zawierały bowiem 17.7 g. kg'! azotu,jeszeze więcej - 19.7 g '1q( 
potasu, znacznie mniej - 4,5 g . kg"l wapnia., 3,9 g . kg') fosforu oraz 1,3 g . kg. 1 magnezu. 
Zawartość mikroelementu w resztkach roślinnych istotnie wzrastała w efekcie dołistnego 
dokarmiania nimi seradeli. Istotności zmian oceniano w odniesieniu do roślin, ktliycIl nie 
nawożono mikroelementami. Zastosowanie boru powodowało zwiększenie jegJ zawar-
>>>
39 


tości o 41 %, miedzi - przyrost miedzi w resztkach o 3
% odpowiednio pozostałych 
mikroelementów.- manganu o 8%, a molibdenu o 5%. 


Tabela 15. Masa resztek pozbiorowych seradeli uprawianej na zielonkę i zawartość 
w nich makro, i mikroelementów 
Table 15. Post,harvest residue weight of setTadella gro\,vn for green crop and the 
coment ofmacro, and microelements 


I Wyszczególnienie I Na\\ożenie - Fertilization Srednia NIR o . o ' 
, Description ! PK PK
B i PKmCu I PK
Mn PK-Mo I'vIcan LSDItO' 
I Masa \\" t . ha'; s.m. -, Weight in t . ha'; DM 
[ I 4,01 I 3.90 I 4.34 I 4.40 I 4.19 4.1 '7 i 0,::':5 
: Zawaność makroelementÓw \\ g . kg': s.m. -- l'vIacroelemeIlt conten! in g . kg' DM 
I '" I 18.0 I b.9 T 17.3 i I K.::' I ) K.2 I f.7 In.i. - n.s. 
p I 3.40 3.60 I 3.80 , 4.hO 3.')0 3.90 I 0.43 
I K [ ::'0.::' 20.4 ! 1').1 II.: I ')1 - ] lI.7 i 1.9: 
I _I. 
i Mg I 1,40 1.10 T 1.30 1.30 1.'W 1.30 n.1. - n.s. 
I 
I Ca I 5.00 5.00 T 3.90 4.50 i 4.30 4.
0 0.47 
I /a\\artość mikroelementÓ\\ \\ mg' kg' s.m. - MlCroelement content JJll11g . k!:(' DM 
I B I 16.0 I :::'.h ! I
. ' I 16.0 [ l 
.2 17.5 1.77 
I Cu I lI.OO 9.30 l 11.90 9.10 lI.60 'i.80 0.78 
: !'vi n I 133 I l"" l 1" 
 144 135 135 10.9 
.J_' ,'- 
, Mo I 0.:2 0.75 I 0.69 0.68 0.76 0,71 0.036 


n.1. -- rożnicc nieistotne: n.s. - insignificant differcnces 


Masa resztek pozbiorowych przy użytkowaniu seradeli na nasiona wynosiła średnio 
!, 72 t ha i (tab. 16) i różniła się w latach badań. W 1987 roku rośliny pozostawiły najwięcej 
resztek -- 2.37 t . ha i, mniej w 1988 roku - 1.21 t . ha,1 i w 1989 roku -- 1.53 t. ha,l [64. 164]. 


Tabela 16. Masa resztek po zbiorowych seradeli uprawianej na nasiona i zawartość 
\\ nich makro, i mikroelementów 
Table 16. Post,harvest residue weight of serradella grown for seeds and the content of 
macro' and microelements 


\\yszczegó]nicnie Nawożenie - Fertiiization Srednia I NlR o .1I' 
Description PK PK-B I PK+Cu T PK-Mn PK-"-Mo Mean LSD o . o ' 
Masa w t . ha' s.m. - WC1ght 111 t . ha' DM 
1.57 1.85 I 1.76 : 1.55 l JW I. 7') 0.136 
Zawartość makroelementó\\ \\ g . k!!.' s.m. - l'vIacroelel11ent content in !!. . kl(' DM 
!'\ I ] 7.6 I l" 7 1 7 .6 l IlJ.8 19.4 18.4 n.1. -- n.s. 
I. 
P I 4.0 i 3.6 3.6 I 4,1 3.8 3.8 n.1. -- I1.S. 
K IR.O I 17.0 17.2 I 2:.4 21.0 19.1 1.89 
, 
Mg 2.1 I 2.0 ! :.1 I 2.1 I. li 1.0 n.1. -- n.s. 
I Ca 4.4 I 4.1 T 3.6 I 5.0 4.1 4.3 0.56 
I Zawartość mikroelementó\\ \\ mg . k!!." s.m. -- Microelemcnt content in mg . kg' DM 
B 1'1.1 27.5 r 18.3 T 19.6 19.6 20.8 2..16 
i CLI ]U.6 l:.] 18.6 I 11.1 ]O.
 12.6 2.11 I 
1'.1n 144 148 I 140 i 177 135 , 14 l ) 12.9 
Mo 0.68 O .5"i I 0.6U i O.Oh 1.:7 (1.76 O.] ., 


n.i. 
 roznice nieisto!nć: n.s. ' insignificant difi'erellce:;
>>>
40 


Uzupełnienie nawożenia fosforem i potasem seradeli uprawianej na nasiona borem 
istotnie zwiększyło masę jej resztek pozbiorowych (tab. 16). Dokarmianie do listne 
borem nie różnicowało istotnie zawartości makroskładników w resztkach pozbioro- 
wych. Spośród badanych mikroelementów mangan istotnie zwiększał w nich zawartość 
potasu i wapnia, molibden - potasu, a miedź istotnie zmniejszyła zawartość wapnia 
w stosunku do obiektu kontrolnego. Resztki pozbiorowe seradeli po zbiorze na nasiona 
charakteryzował podobny - jak przy zbiorze na zielonkę - udział azotu - 18,4 g . kg'] 
i potasu - 19,1 g . kg'] oraz pozostałYch makroskładników jak wapnia - 4,3 g . kg'!, 
fosforu - 3,8 g . ha'] i magnezu - 2,0 g . kg']. Dokarmianie seradeli borem pozwoliło na 
istotne zwiększenie zawartości tego mikroskładnika także w resztkach pozbiorowych; 
przyrost jego zawartości wyniósł 44% w stosunku do obiektu kontrolnego. Efekty na- 
wożenia pozostałymi mikroelementami były także istotne: zawartość miedzi wzrosła 
o 75%, manganu o 23%, a molibdenu o 87% w odniesieniu do roślin, które nawożono 
tylko fosforem i potasem. 


3.2.3. Nagromadzenie makro- i mikro składników w plonach 


Pobranie makroskładników z plonem zielonki seradeli nie było istotnie różnicowane 
przez mikroelementy (tab. 17). Z plonem masy nadziemnej rośliny wyniosły najwięcej 
azotu - 116 kg . ha'] i potasu - 112 kg . ha'], stosunkowo dużo wapnia - 37,7 kg . ha,l, 
zhacznie mniej fosf
ru - 16,4 kg . ha'] i magnezu - 5,9 kg . ha']. Nawożenie borem zwięk- 
szyło o 28% pobranie boru, miedzią - miedzi o 50% i molibdenem - molibdenu 
o 42%. Natomiast rośliny dokarmiane manganem, przede wszystkim z racji istotnie wyż' 
szego plonu, charakteryzowało istotnie wyższe pobranie boru, miedzi, manganu i mo- 
libdenu. Oceny te należy odnieść do pobrania składników z zielonką seradeli, która nie 
była dokarmiana dolistnie mikroelementami. Wielkości wynoszenia mikroelementów 
z plotlem zielonki można zestawić w postaci malejącego szeregu MnBCu Mo. 


Tabela 17. Pobranie makro, i mikroelementów z plonem masy nadziemnej seradeli 
uprawianej na zielonkę 
Table 17. Macro, and microelements uptake with the yield of the above-ground com, 
ponent of serradella grown for green crop 


Wyszczególnienie Nawożenie - Fertilization Srednia 
.O5 
Description PK I PK+B I PK+Cu I PK+Mn PK+Mo Mean L9 o . 05 
Pobranie makroelementów w kg . ha' - Macroelement uptake in kg . ha' 
N 117 110 113 128 115 116 n.i-n.s. 
P 16,1 15,4 15,5 18,8 16,2 16,4 n.i.-n.s. 
K 112 106 106 126 114 112 n.l. -n.s. 
Mg 6,48 5,94 5,84 6,10 5,47 5,97 n.l. -n.s. 
Ca 37,8 36,0 36,9 40,9 36,9 37,7 n.L -n.s. 
Pobranie mikroelementów w g . ha' - Microelement uDtake in Q . ha' 
B 145 186 147 175 150 161 15,10 
Cu 113 110 169 140 113 129 17,60 
Mn 855 818 774 1121 786 871 78,00 
Mo 5,20 4,94 5,08 6,16 7,37 5,75 0,791 


n.i. - rożnice nieistotne; n.s. - insignificant differences
>>>
41 


Pobranie makroskładników z plonem nasion i słomy nie było istotnie różnicowane 
przez nawożenie mikroelementami (tab. 18). Z plonem nasion seradela wynosiła z hektara 
najwięcej azotu - 15,3 kg, potasu - 3,9 kg, wapnia - 2, l kg, fosforu - 2,0 kg i magnezu - 
1,2 kg. Nagromadzenie makroskładników w słomie seradeli było znacznie większe niż 
w nasionach przede wszystkim dlatego, że plon słomy był ponad dziesięciokrotnie wyż- 
szy. Rośliny pobrały 91,2 kg . ha'! potasu, nieco mniej azotu 86, l kg . ha'!, stosunkowo 
dużo wapnia - 25,6 kg . ha'!, fosforu - 15,2 kg . ha"! i magnezu - 7 kg . ha"!. Na obiektach 
nawożonych poszczególnymi mikroelementami stwierdzono istotny wzrost ich pobrania 
z plonem zarówno nasion, jak i słomy. Ponadto dokarmianie manganem istotnie podniosło 
pobranie z plonem nasion i słomy boru i miedzi. Bor powodował zwiększenie wyniesienia 
tego składnika z nasionami i słomą o 50%. W odniesieniu do pozostałych składników 
wzrost pobrania wynosił dla miedzi - w nasionach o 68% i w słomie o 105%, dla manga- 
nu odpowiednio o 30% i 37%, a dla molibdenu o 60% i 119%. Istotność zmian odnosi się 
do obiek.'tu kontrolnego, na którym nie stosowano nawożenia mikroelementami. 


Tabela 18. Pobranie makro, i mikroelementów z plonem masy nadziemnej seradeli 
uprawianej na nasiona 
Table 18. Macro- and microelements uptake with the yield of the above'ground com, 
ponent of serradella grown for seeds 


Wyszczególnienie Nawożenie - Fertilization Srednia NIR o . o5 
Description PK I PK+B I PK+Cu PK+Mn PK+Mo Mean LSD o . o  
Pobranie makroelementów w nasionach w kg . ha" - Macroelements uptake in seeds in kg . ha'T 
N 15.0 14,5 ]4,9 16.3 ]6,0 15,3 n.l. -n.s. 
P 2.00 1.90 1.96 2,06 2.15 2,01 n.l. 
n.s. 
K 3,73 3,81 3,80 4.03 4.12 3.90 n.1. -n.s. 
Mg 1,l3 \,26 \,04 \,25 125 \,\9 n.l. -n.s. 
Ca 2.15 2,23 1.98 2.24 2,\1 2,\4 n.l. -n.s. 
Pobranie mikroelementów w nasionach w g . ha" - Microelements uptake in seeds in g . ha' 
B 6,60 9,90 7,50 7.90 7,70 7.90 \,13 
Cu 3,40 3,70 5.70 4,20 3.90 4.20 0.67 
Mn 46,S 48,5 47.3 60.7 48.7 50.4 3,47 
Mo 0,87 0.87 0,88 U.93 1.39 0,99 0.1 ]6 
Pobranie makroelementów w słomie w ko . ha' - Macroelements uptake in straw in kg. ha' l 
N 86,0 83,5 87.9 91.0 81.8 86,] n.l. -n.s. 
p 14,6 ]5,5 15,J 16,7 14,3 ]5.2 n.l. -n.s. 
K 89,4 86,2 96,4 ]00.6 83.5 91.2 11.1. - n.s. 
Mg 7,00 6,58 7,41 7,50 6,43 6,98 n.1. 
n.s. 
Ca 27,0 23,6 26.9 26.2 24'\ 25,6 n.i. - n.s. 
Pobranie mikroelementów w słomie w g . ha' - Microelements uptake in straw in g . ha"" 
B 62,3 93,5 75,4 80,9 66.5 75.7 13,33 
Cu ]3,7 13.2 28,1 ]7.0 12,7 ]6,9 3,\9 
Mn 636 647 646 869 604 680 74,2 
Mo 1,60 1,4 ] 1.4 I 1,50 3,50 1,88 0,3 70 


n.i. - rożnice nieistotne: n.s. - insignificant differences 


Dolistne dokarmianie mikroelementami działało na metabolizm całej rośliny i na- 
gromadzenie składników również w resztkach po zbiorowych seradeli uprawianej na 
zielonkę (tab. 19). Bor nie zmieniał istotnie gromadzenia makroskładników. Udowod- 
niono statystycznie, że miedź i molibden obniżyły nagromadzenie wapnia, a mangan
>>>
42 


decydował o istotnym przyroście w nich masy azotu i fosforu w stosunk'U do obieL..w 
kontrolnego. Resztki pozbiorowe seradeli kumulowały dużą ilość makroskładników: 
potasu - 82 kg . ha,l, nieco mniej azotu - 73,9 kg , ha-I oraz wapnia - 18,9 kg . ha-I, fos- 
foru - 16, I kg . ha-I i magnezu - 5,4 kg . ha' l . Udowodniono statystycznie wyższe na- 
gromadzenie boru w resztkach seradeli dokannianej borem, dokarmianej miedzią - 
miedzi, manganem - manganu i molibdenem - molibdenu 


Tabela 19. Masa makro- i mikroelementów nagromadzonych w resztkach pozbioro- 
wych seradeli uprawianej na zielonkę 
Table 19. Weight of macro- and microelements accumulated in post-harvest residue 
of serradella grown for green crop 


Wyszczególnienie Nawożenie - Fenilization Srednia NIRu_o5 
Description PK PK+B PK +Cu I PK +Mn I PK +Mo Mean LSD oJJ5 
Masa makroelementów w kg . ha' s.m. - Macroelemeot weight in kg . ha" DM 
N 7'1'1 65.9 75,1 80,1 763 73.9 6,07 

... 
p 13.6 14,0 16.5 20.2 16,3 16,1 2,94 
K 81.0 79,6 833 75,7 90,9 82,1 n.l. - n.s. 
Mg 5,61 4.29 5,64 "',72 5,87 5.43 n.l. - o.s. 
Ca 20.0 195 16,9 19,8 18,0 18,9 1.90 
Masa mikroelementów w mg'kg- s.m. - Microelement weight in g . kg-I DM 
B 64.2 88,1 68.10 10.4 12,1 12.6 8,24 
Cu 36,1 363 51.60 40.0 40.2 40,8 4,28 
Mn 534 517 511 634 564 564 45,9 
Mo 2,89 2,93 2.99 2,99 3,18 3,0 0.231 


n,l. ,rożoice nieistotne: n.s. - insignificant differeoccs 


Resztki pozbiorowe seradeli dokarmianej dol istnie mikroelementami i uprawianej 
na nasiona charakteryzowały się wyższą kumulacją makroskładników w porównaniu 
z obiektem kontrolnym (tab. 20). 


Tabela 20. Masa makro- i mikroelementów nagromadzonych w resztkach pozbioro- 
wych seradeli uprawianej na nasiona 
Table 20. Weight macro- and microelements accumulated in post-harvest residue 
of serradella grown for seeds 


Wyszczególnienie I Nawożenie - Fertilization Srednia NlRoJJ5 
Description I PK I PK+B T PK +Cu PK+Mn PK+Mo Mean LSDo. o5 
Masa makroelementów w kg . ha I s.m. - Macroelement weight in kg . ha I DM 
N 21.6 32,1 3],0 30.7 34.9 31.4 3.63 
P 6.28 6.66 6.34 6.36 6.84 6.5 n.l. - n.s. 
K 28,3 31.4 30,3 34,7 37,8 3'\5 3.64 
Mg 3.30 3.70 3.70 3.26 3.42 3,48 oj. - n.s. 
Ca 6,9] 7.77 634 7.75 738 1.23 n.l. - n.s. 
Masa mikroelementów w me; . kI- S.m. - Microelement weight in g' kg-I DM 
B 30.0 50.9 32.2 30,4 353 35,7 5.81 
Cu 16.6 22,4 3 2 ":ł 1 17.2 19,4 21.7 5.04 
Mn 225 274 241 275 243 253 26.2 
Mo 1.01 1,05 1.06 1.02 2.29 130 ! 0.235 


nj, - rożoicc oieistotne: o.s. - insignificant differences
>>>
43 


Bor istotnie zwiększył nagromadzenie w nich azotu., mangan - potasu, a molibden 
obu tych składników. Resztki roślinne zawierały w masie pozostającej na hektarze 32,5 kg 
potasu, 31,4 kg azotu., 7,23 kg wapnia oraz 6,5 kg fosforu i 3,5 kg magnezu.. Dokarmianie 
seradeli borem spowodowało istotne podniesienie pobrnnia boru, ale również miedzi i man 
ganu.. miedzią - miedzi, manganem - manganu.. molibdenem - molibdenu. 


3.2.4. Porównanie ilości i jakości biomasy oraz nagromadzenia 
składników przy różnych kierunkach użytkowania seradeli 


Plon biomasy nadziemnej nasion i słomy seradeli zbiernnej w pełnej dojrzałości 
nasion był wyższy o 34% niż użytkowanej na zielonkę. l1:órą zbierano we wcześniejszej 
fazie rozwojowej (rys. II). Przy obu kierunkach UŻ)1kowania dokarmianie manganem 
dawało największy przyrost masy nadziemnej. Porównując łączną biomasę seradeli 
(masę nadziemną + resztki pozbiorowe) można stwierdzić, że była ona o 23% wyższa 
przy użytkowaniu na zielonkę, niż na nasiona. Występowała średnia korelacja między 
biomasą seradeli uprawianej na nasiona a masą resztek pozbiorowych oraz wysoka przy 
uprawie na zielonkę. Udział resztek pozbiorowych seradeli uprawianej na nasiona 
w ogólnej biomasie stanowił 23%, natomiast przy użytkowaniu na zielonkę był dwu- 
krotnie wyższy - 47%. Dokarmianie manganem seradeli użytkowanej na zielonkę 
zwiększyło plon biomasy ogółem o I t . ha'l s.m., co stanowi przyrost o 11,6% w sto- 
sunku do obiektu kontrolnego. Nawożenie seradeli na nasiona mikroelementami nie- 
znacznie zmieniało łączny plon jej biomasy. 


t. ha 
10 ;f-"-"-----------------"----.---- --------- . N 
9
; · 

 
8 
 - n u n__ . RP 
I 
7+ 
i 


3 


6 


5 


4 


2 


2 
PK 


l i 2 
PK+B 


2' 
PK-tCu 


2: 
PK+Mn 


l i 2 
PK+Mo 


Legenda: objaSnienia oznaczeń podano \\ rys_ l 
Legend: explanations see Fig. II 
Rys. I]. Plon biomasy (s.m.) ogółem seradeli w uprawie na zielonkę (I) i nasiona (2) 
Fig. ] I. Total biomass yield (DM) of serradella cultivated for green crop (I) 
and seeds (2)
>>>
44 


Rośliny w masie nadziemnej - przy obu kierunkach użytkowania - zgromadziły (śred, 
nio) najwięcej azotu - l 16 kg' ha- j - uprawa na zielonkę i 101 kg' ha,j- uprawa na nasiona, 
na drugim miejscu był potas odpowiednio - 112,4 kg . ha,j i 95,1 kg . ha- j , trzecim z rzędu 
wapń - 37,7 kg' ha- j i 27,7 kg . ha-j, następnie fosfor - 14,4 i 17,2 kg' ha-j, a na ostatnim 
magnez - 5,9 kg . ha,j i 8,2 kg . ha-] (rys. 12-16). Najwyższym pobraniem makroskładników 
z masą nadziemną seradeli, niezależnie od kierunku użytkowania, charakteryzowały się 
rośliny nawożone manganem. 


N kg . ha. 1 
250 





..,_,



.,,
 ,
,_,.u._
,
u
¥".'d'.'.'
 um.
v
,,
.
. m
uu«.m_.,
w.

' 
.,. ,,_ 
mmu
_,
__'_'_'_'_
U'


'.'W' 


III N 
OS 
: O Z 
.RP 


o 


PK+Mo 


200 


150 


100 


50 


PK+Cu 
Legenda: objaśnienia oznaczen podano \\ rys. 1 
Legend: explanations see Fig. l 
Rys. 12. Nagromadzenie azotu w biomasie ogółem seradeli uprawianej na zielonkę (l) 
i nasiona (2) 
Fig. 12. Aeeumu]ation of nitrogen in tota] biomass of serradella eultivated for green erop 
(1) and seeds (2) 


Pobranie mikroelementów z masą nadziemną seradeli użytkowanej na zielonkę było 
wyższe niż z uprawianą na nasiona (rys. 17-20). Z zielonką seradela wynosiła średnio 
z hektara: 160 g boru, 129 g miedzi, 870 g manganu i 5,75 g molibdenu, natomiast ze sło, 
mą i nasionami odpowiednio 83,6 g, 21, I g, 730 g i 2,8 g. Rośliny dokarmiane danym mi- 
kroelementem wynosiły go w ilościach dużo wyższych przy obu kierunkach użytkowania 
seradeli: boru - 186,1 g . ha,j z zielonką i 103,4 g . ha'] ze słomą i nasionami. Wartości po- 
brania pozostałych mikroelementów kształtowały się następująco: miedzi - 169,5 
i 33,8 g' ha,j, manganu - 1121,0 g .ha,j i 929,7 g'ha'i, molibdenu -7,37 g . ha'! i 4,89 g .ha. l . 
Resztki pozbiorowe seradeli były bogatym źródłem składników pokarmowych dla 
roślin następczych szczególnie wówczas. gdy dokarmiano je mikroelementami. Nagroma' 
dzenie w nich azotu wahało się od 66 do 80 kg . ha-] dla seradeli zbieranej na zielonkę 
i 24-31 kg . ha- j przy jej uprawie na nasiona, fosforu odpowiednio ]4,20 kg . ha'] 
i 5-6 kg . ha,j, potasu 76,91 kg . ha- j i 25-33 kg . ha,j; magnezu 4.0-6,0 kg . ha,j 
i 3,0-3,5 kg . ha,j, a wapnia ]7-20 kg' ha,j i 6,0-6,7 kg' ha'] (rys. 12-16). Jak wskazują 
powyższe dane masa makroskładników nagromadzona w resztkach pozbiorowych seradeli 
użytkowanej na zielonkę była zdecydowanie wyższa, niż w seradeli zbieran
i na nasiona.
>>>
45 


P kg . ha-I 
40 


liN 
OS 
Oz 
II1II RP 


5 


PK+B 


PK+Cu 


35 


30 
25 


20 


15 


10 


o 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. ] 
Legend: explanations see Fig. 1 


Rys. 13. 


Nagromadzenie fosforu w biomasie ogółem seradeli uprawianej na zielonkę (ł ) 
i nasiona (2) 
Accumulation of phosphorus in tota! biomass of serradcl1a cultivated for green 
crop (I) and seeds (2) 


Fig. ]3. 


Kkg' ha-I 
250 


o 


liN 
OS 
Oz 
II1II RP 


200 


150 


]00 


50 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. ] 
Legend: explanations see Fig. l 
Rys. ] 4. Nagromadzenie potasu w biomasie ogółem seradeli uprawianej na zielonkę (1) 
i nasiona (2) 
Fig. ]4. Accumulation of potassium in total biomass of serradel1a cultivated for green 
crop (1 ) and seeds (2)
>>>
46 


Mg kg . ha-! 
80 


10 


.N 
OS 
mz 
.RP 


70 


60 


50 


40 


30 


20 


PK+Cu 


, 2 
PK+Mn 


,- 
I 2 


PK+Mo 


Legenda: objaśnienia omaczeń podano w rys. I 
Legend: ex pl anati on s see Fig. I 


Fig. 15. 


Nagromadzenie magnezu w biomasie ogółem seradeli uprawianej na zielonkę 
CI) i nasiona (2) 
Accumulation of magnesium in total biornass of serradella cultivated for green 
crop (I) and seeds (2) 


Rys. 15. 


Ca kg . ha- ' 
80 


;.N 

OS 

IJZ 
:. RP 


O 


I 
I 
I 
i 
Legenda: objaśnienia omaczeń podano w rys. I 
Legend: explanations see Fig. I 


70 


60 


50 


40 


30 


20 


10 


Fig. 16. 


Nagromadzenie wapnia w biomasie ogółem seradeli uprawianej na zielonkę () 
i nasiona (2) 
Accumulation of calcium in total biomass of serradella cultivated for green crm 
CI) and seeds (2) 


Rys. 16.
>>>
47 


Bg'ha-' 
300 


250 


liN 
OS 
Oz 
II RP 


200 


50 


o 


2 


PK 


PK+B 


PK+Cu 


PK+Mo 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. ] 
Legend: explanations see Fig. l 


Rys. 17. Nagromadzenie boru w biomasie ogółem seradeli uprawianej na zielonkę (1) 
i nasiona (2) 
Fig. 17. Accumulation of boron in totaI biomass of serradella cultivated for green crop 
(1) and seeds (2) 


Cu g . ha-! 
250 /
----_.._-_______._.._'___.__'______..m._.___.._.. 
1 . 


o 


liN 
OS 
Oz 
II RP 


200 


150 


100 


50 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. ] 
Legend: explanations see Fig. l 


Rys. 18. Nagromadzenie miedzi w biomasie ogółem seradeli uprawianej na zielonkę (1) 
i nasiona (2) 
Fig. 18. Accumulation of copper in total biomass of serradella cultivated for green crop 
(1) and seeds (2)
>>>
48 


Mn g . ha-I 
1800 
1600 
1400 
1200 
1000 
800 
600 
400 
200 
O 


I 
Mo g . ha" 
12 


liN 
Os 
Elz 
.RP 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. I 
Legend: explanations see Fig.1 
Rys. 19. Nagromadzenie manganu w biomasie ogółem seradeli uprawianej na zielonkę 
(I) i nasiona (2) 
Fig. 19. Aeeumulation of manganese in total biomass of serradella eultivated for green 
erop (I) and seeds (2) 


10 


liN 
OS 
Oz 
.RP 


8 


6 


4 


2 


O 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. l 
. Legend: explanations see Fig. l 
Rys. 20. Nagromadzenie molibdenu w biomasie ogółem seradeli uprawianej na zielonkę 
(I) i nasiona (2 ) 
Fig. 20. Aeeumulation of molybdenum in total biomas s of serradella eultivated for green 
erop (l) and seeds (2) 


Dokarmianie seradeli mikroelementami zwiększyło również ich nagromadzeni, 
w resztkach pozbiorowych. Obfitszym źródłem mikroskładników dla środowiska gle 
bowego okazały się resztki roślin zbieranych na zielonkę, które pozostawiały (średnio)
>>>
49 


na hektarze 72,6 g boru, 40,8 g miedzi, 564 g manganu i 3 g molibdenu, niż zbieranych 
na nasiona, z którymi pozostawało w glebie 35,7 g boru, 21,7 g miedzi, 253 g manganu 
i 1,3 g molibdenu. 
Wytworzenie biomasy nadziemnej i podziemnej prowadziło do pobrania szczegól- 
nie dużych ilości azotu - 134 kg . ha'] w uprawie seradeli na nasiona i 208 kg . ha-I przy 
użytkowaniu jej na zielonkę, zbliżonych ilości potasu, odpowiednio 134 i 200 kg . ha'l, 
znacznie mniej wapnia 74 i 61 kg. ha-I, fosforu 24 i 39 kg. ha. 1 oraz najmniej magnezu 
12 i 12 kg. ha-I. 


3.3. Ocena wartości stanowiska po łubinie żółtym 
dla pszenicy ozimej 


W trzyletnim okresie oceny uprawy pszenicy ozimej po sobie i po łubinie żółtym 
lata 1985-1986 i 1988-1989 były posuszne, natomiast okres wegetacji 1987-1988 cha- 
rakteryzował się korzystnym dla rozwoju pszenicy przebiegiem pogody. Na wszystkich 
ocenianych stanowiskach najwyższy plon ziarna i słomy pszenicy zebrano w drugim 
roku eksperymentu (J 987-1988); w pierwszym roku uprav.'Y (1985-1986) plony były 
pośrednie, a naj mniejsze przy niedoborach opadów ( 1988,1989) (tab. 21). 


Tabela 21. Plon ziarna, słomy i masa resztek pozbiorowyeh pszenicy ozimej na róż- 
nych stanowiskach 
Table 21. Yield of grain and straw, and weight of post-harvest residue of winter 
wheat on different stand s 


Plon w t . ha'! Masa resztek 
Yield in t . ha'l pozbiorowych, t . ha'l 
Lata ziarno - grain słoma - straw Post-harvest residue weight 
Years in t 'ha'l 
Pszenica w stanowisku po pszenicy - trzeci rok na.;tępstwa po sobie 
Wheat on the stand after wheat - in the third vear of the succession 
]985,1986 3,00 4,73 2,57 
1987,] 988 3,60 5,50 3,00 
1988-] 989 2,86 3,96 2,09 
Srednia - Mean 3,15 4,73 2,55 
Pszenica w stanowisku po łubinie na zielonkę 
Wheat on the stand after ]uuine for green crou 
] 985,1986 4,05 5,79 3,72 
] 987,] 988 4,68 6,32 3,4] 
] 988,1989 3,25 5,03 2,87 
Srednia - Mean 3,99 5,71 3,33 
Pszenica w stanowisku po łubinie na nasiona 
Wheat on the stand after luuine for seeds 
1985-1986 4,21 5,5] 4,00 
] 987-] 988 4,79 6,56 3,66 
1988,1989 3,42 4,98 3.00 
Srednia - Mean 4,14 5,68 3,55
>>>
10 


3.3.1. Plon i jakość masy nadziemnej pszenicy 


Pszenica ozima należy do tej grupy roślin, które źle znoszą nawet krótkotrwałą 
uprawę po sobie, Plon ziarna pszenicy uprawianej po pszenicy, czyli w drugim roku 
monokultury był istotnie (o 27 i 3 1%) niższy niż po łubinie żółtym, ale nie różnicowany 
przez kierunki jego użytkowania (tab. 22). Zawartość azotu, fosforu, potasu i magnezu 
w ziarnie pszenicy uprawianej po łubinie, przy obu kierunkach jego użytkowania, była 
wyższa niż w ziarnie z obiektu kontrolnego, w tym azotu i potasu istotnie. Udowodnio- 
no statystycznie, że pszenica uprawiana po łubinie zawierała w ziarnie więcej boru 
i manganu przy zbiorze przedplonu na nasiona, a miedzi przy obu kierunkach użytko- 
wania, niż na stanowisku po sobie. Uzupełnienie przedsiewnego nawożenia fosforem 
i potasem łubinu mikroelementami skutkowało nieco wyższym plonowaniem pszenicy 
na tych obiektach, ale różnice nie były udowodnione statystycznie. Nawożenie łubinu 
miedzią i molibdenem istotnie zwiększyło zawartość azotu i potasu w ziarnie rośliny 
następczej. Pozostaje mikroelementy stosowane w przedplonie nieistotnie zmieniały 
zawartość makroelementów w ziarnie. Niezależnie od kierunku użytkowania łubinu 
widoczny był efekt następczy nawożenia tej rośliny borem, miedzią, manganem i mo- 
libdenem. W ziarnie pszenicy zebranym z tych obiektów zawartość wymienionych mi- 
kroelementów była istotnie wyższa. 
Zawartość składników pokarmowych w ziarnie pszenicy w znacznym stopniu re, 
gulowana jest właściwościami genetycznymi rośliny, natomiast niedobory i nadmiary 
zasobów glebowych znacznie wyraźniej ujawniają się w składzie chemicznym słomy. 
O wysokiej wartości przedplonowej łubinu żółtego dla pszenicy świadczy zarówno 
istotnie wyższy plon słomy zebrany z tych obiektów, jak i wyższa zawartość w niej 
azotu i potasu, od uzyskanych na obiektach, gdzie przedplonem była pszenica (tab. 23), 
Zawartość fosforu i magnezu w słomie zmieniała się nieznacznie i przedplon nie miał 
na to wpływu. Słoma pszenicy uprawianej po łubinie żółtym na nasiona wyróżniała się 
istotnie wyższą zawartością wapnia w porównaniu z innymi stanowiskami. Wpływ 
przedplonów na koncentrację mikroelementów był udowodniony statystycznie, chociaż 
niejednolity. Więcej manganu i molibdenu oznaczono w słomie pszenicy na stanowisku 
po łubinie, niezależnie od kierunku jego użytkowania, miedzi tylko wówczas, gdy 
przedplonem był łubin na nasiona - porównania te odnoszą się do uprawy pszenicy po 
sobie. Pszenica uprawiana w monokulturze zawierała w słomie istotnie więcej boru niż 
w stanowisku po łubinie żółtym na zielonkę. 
Uzupełnienie przedsiewnego nawożenia fosforem i potasem łubinu poprzez dolist, 
ne dokarmianie molibdenem istotnie zwiększyło plon słomy pszenicy. Następcze dzia, 
łanie mikroelementów było udowodnione statystycznie i niezależne od kierunków użyt- 
kowania łubinu. Molibden stymulował wzrost zawartości azotu, wapnia oraz molibdenu 
w słomie pszenicy. Miedź natomiast powodowała, że w słomie pszenicy z tych obiek, 
tów więcej było azotu, potasu, wapnia i oczywiście miedzi. Bor i mangan zastosowane 
w uprawie łubinu niezależnie od kierunku jego użytkowania, wykazały długofalowe 
działanie. Ich koncentracja w słomie pszenicy z tych obiektów była wyższa.
>>>
CI:! P 

 
c;; u 

 E 

 
i: -o 
CI:! 
.:L- e: 
o CI:! 
-o 
 
-. '5. 
.t: 2 
'0 
oN ;$ 

 
:g o 
Qj 
-. 
I 

 s::.. 
.3 P 
U 
Q. Q) 
-o l- 
Q) 2 
N 
l- £: 
Q. 
C '" 
O 
U 
 
'VJ Q) 
;2 .... 
'N e: 
Q) 
CI:! 
 
N Q) 
;$ E 
;$ Q) 
Qj 

 O 
l- 
Q) U 

 E 

 
Q) 
Q) 
 
O ;a 
l- 
.:L- , 
E O 
l- 
U 
CI:! 
, E 
O 
l- "- 
.:L- O 
CI:! i: 
E Q) 
'u i: 
.m 
;3 O 
U 
C;; Q) 
;$ £ 
CI:! 
N 
 
C;; 
.V' ..... 
E CI:! 
Q) 
'N 
 
O 
 
-. l- e: 
.52 Q) O 

 i: 1;; 
Q) ::: ;$ 
N C;; N 
VJ .... "- 
Q.::;: O .... 

 l- 
CI:! -O 
 
e: 
.... Q) .
 r/) 
CI:! -.i: 
'N Q) 
O e: Q) 
e: .... 'C;; E 
.oc: 
.3 'E l- Q) 
c.. O Qj 
N N 
N 
CI:! N 
Q) Q) 
.!:J :D 
oj oj 
f- f- 



 
O 'D 'D 'D N 'D O 
 on O 
 'D O 
 - 

 ') ') ') ') N r-- ') ') ') ') 'D 6 I oc 
c) c) c) c) c) c) O' c) c) c) c) c) c) 
::;: 
- 

 e: oc. ""- on N N ""- ') N. N 'D (""', 

 
 I-;-bL - r-- ') 
 -D c) ') N or, ') ..;: - r-:- ..;: 
 
.;- ') .;- ') 'D ') .;- .;- .;- .;- 'D .;- .;- OC 
(3 
P.. - -" 
::: 
(3 E 'D 00 N r-- ') ') 
 - 
 r-- .;- \O \O 
OJ - 
 
;:j N 00 ') 
 \o. r-- 'D. 
 ex:, .;- (""'
 

 U ..;: ocS c) ..;: 00 00 c) - Ń -D N N Ń - 
l- 
.5 - - - - - - - - - 
E - 
...... 
 'D 
O - - o r-- 'D r-- N \O ') ...-, .;- .;- 
"i: CO .;- r--. - O .;-. O 
 - on ') 
 r--. N ci 

 Ń - ..;: Ń Ń N Ń ..;: Ń Ń "" N c) 
(3 
U en 
I O - ') 'D N 00 O ...... r-- N '" '" O r-- 
e; r-- on r-- 'D r-- r-- r-- 'D .;- 00 r-- 00 r-;. I "'-. 
(j U c) c) c) c) c) c) c) c) c) c) c) c) - 
5 O .- c) 
- 
"" - 
.
 '" ci 

 r--. on "'. r--. on "'. r--;, 00. q ') "'. r--;, "'. '" 
 
- - - - - N Ń - - I I 
::: 
'O '" '" 
-"" - 
'c: 
"'O 'bIJ 00 N 
"" 
 ';-. - 00 ""- '" N. "'. - '" '" 00 "'":. o. N - 
:2 -" Ń Ń Ń ..-) Ń Ń Ń 
 ') 
en N ') ') N (""'. ') c) 
'OJ bIJ 
.", - 

 ci ci 
ro 
 '" 
::: .;-. "'. '). OC. 
 O 
 
 
 N ';-. 
 
Oj c:- ') N ') ') ') ..;: ') ...... ') ..;: M ') ') I I 
N 
'" '" 
- 
oc. r-- N. 00. ex:, O on r--. r--. 
 r-- O. on (""', 00 
Z ocS c) 
 
 c) - N. 
r-- 00 oc 00 '" ') . 
- - - N - N - - - N - N N - - 
Oj ::2 
E .
 en 
Oj . or, (""', on M - '" N .;- r-- '" O .;- ') 
 
'N Oj 00. o. "'. o. o;. O O ') - 'D 
..c -. ') I 
..Q .t; ...... ') .;- ') .;- ..;: ') ..;: ..;: .;- ..;: ..;: ..;: c) .- 
l- .... C 
O- O 
.!!ł ::: o en 
.2 2 00"'0 

 U ::: 
Q) ;:; e .:: 
 
oN N .0.... 
O "i: o :::; ::: O ::: O . .r-.; '" 
::: .... O P CO U 
 
 CO U 
 
 E 
 .2 
Oj l- -" t: o:; .- 
z Q) ::: + 
 + + 
 
 + + + :E E 

 
 o 
 
 
 
 a 
 
 
 
 t; "i: .
 
U Q) Q) i..: :::; 
 ::: 
Q) c:- c:- c:- c:- c:- 
 c:- c:- c:- c:- o.. 
 £ o - o 
:E I -" '" -S g .
 
-" o ;:; . I ;::-. I 
. - ::: 
Q) '" ::: t; '" 0-" Oj I Qj 
 
I 
 '" Q) Oj "'O .
 o Q) 
'" "'O .
 iU .
 Q) Q :E '" Qj 
? '" "'O ::: Oj 
 
 
 
 o 
 .... 
E o.- 5iJ -6 Q) -6 r/} o o l- 
Q) ::: 
 9' Oj Oj '" -"" Q) ..2 E 

 Oj l- -" 'c. iU C. 
 ...) '" 
:;; Oj o;:; 0- B c- I , (3 
; ::: :e ci) :e "i: 

 c- 
 o ;:j o 
 c- ::J 'r;. - (/1 I ::: o; OJ 2 
.- t: (3 Qj p ;:j Q) 
'" o .
 Oj 
 
 
 "'O u .C; '" 
 "'O 
 '0 I .
 E 
o .;:; u .::! :c 'N .3 Q) :o '" .3 .! ::: :.2 '" ::: 
- . 
 
 ::: ;:; Oj "'O o 
 c- '" Q) 
o.. .r-.;: o Q) oN Oj Qj ; oN '" Qj 
c.. 2 2 .2 Q) Qj 
"'O ::J N ::: .N 

 
 - E - ó"'O Qj o P 
Q) en Q) U 
N 
 c:- oD :::; 
 o::: Q) :.2 
 . '" 13 
l- U N ej 
c:- ::J U C. £ ...... 'E 
....J - Z Oj O 


51 


en 
Q) 
U 

 

 
"'O 
"i: 
Oj 
U 
t.= 
.
 
er. 


ci 
'" 
;.; 
::: 
:2 
er. 
.
 


::: 


Q) 
U 
.
 
2 


:::
>>>
52 
.
 I 
o 
.
 ..... 
u 
E 'E 
.... "O 

 
..:.:: I:: 
o 
 
"O 0)' 
. .E 
.... 
 
:o 
oN 3: 
..... o 
.D d) 
.z :-. 
I I 
:::! c.. 
I:: o 
o ..... 
"O.. u 
IJ) 
"O .... 
O) 2 
N 
.... .8 
o.. 
"O c 
O .E 
u 
 
'U'J d) 

 ..... 
'N c 
O) 
a U'J 
N C 
3: IJ) 
E 
3: 
 
'o O) 
C o 
..... 
IJ) u 
E E 
IJ) 
d) "9 
o ;:; 
.... 
..:.:: o 
E .... 
U 
I E 
l=' ..... 
...;2 o 

 .... 
E c 
IJ) 
'u C 
'U'J 
.8 o 
.... u 

 !) 
3: ..:: 

 "O 
N 
I:: 
o:: 
.V' "'; 
E 
 
'N ł 
o 
:-. .... I:: 
.S:c! 
 o 
C "..,::i 
I:: ,::: 
 
IJ) 3: N 
N 
 .....:= 
U'J .... 
0..1:: O "..::; 
IJ) .... 
:-. ,::: :2 E 
t: 
2) 
 .
 rJ; 
-;;; IJ) :-.E 
O 3: (1) 
I:: ..... ,::: 
...2 ..:.:: 
 
 
.... 
o... E Ci) d) 
,...; ,...; 
N 

 N 
d) O) 
.D :o 

 
 

 
 


o N \O O O O- V") O 0- t'- \O t'- - 
O ":t M 
 

 V") ":t V") ":t "1 00 V") ":t V") V") ":t t'- V") O 
ci ci ci ci O ci ci ci ci ci ci ci ci ci ci 
- 
U'J t'- N 00 q q "'! t'- V") - - 
E c , 
:2: 
 Ń V") ci - - N 00 \O 
 ci \Ó «i' "'1- M 
!) t'-' 
C ":t ":t ":t V") t'- V") V") ":t ":t V") t'- ":t V") N 
O 'Ol 
P- - ..:.: 
C g! 
O O - 
t,) N V") \O V") ":t O M '" \O O ":t \O 
::: - \O t'- 
Oj U -, t'- "'! O t'-o t'-o - \O "'1- r') "'1- t'- V") 
 
.... V") r') ":t 00' ":t ":t v")' \Ó --D 00 --D \O --D ci 
!) 
C 
'E - 
..... 
O M 
 \O ":t M "'! V") "t "'! N r') t'- M t'- 
E C!:1 ci M --D t'-' N --D t'- v) --D N OÓ --D 
 -, "t 

 N - N - - - - - N N - - - - .r, 
O 
U 
I q \O "t 
..:: oj t'-, ":t 0-, ":to "1 0-, ex:- "'1- "'o "1 "'1- "'! \O 
t,) U N Ń N M N M N N r') M M M M O ci 
;..-. 
C 
Oj f..- 
.... ci ci 
!) 
C Ol C C 
O- 00 "'! 00 q O, q O- '" '" '" '" '" 
E 
 ci ci - ci - - - ci ci ci ci ci o' I 1 
::: 
'e - - 

 
 
C - '" 
"O '0£ t'-o o q ex:- V") o q o r') ":t 
o:: "'o "'o "'! t'- 00 0 
::2 
 ..:.: 00 - - ci N O 
 ci N ci ci 0 0 ci - 
00 - - - - - - - - - - 
U'J OJ: 
,t,) 
'U'J - 
O 
t:: uj uj 
o:: C 
;;. oc "'! t'- 00 00 O- '" t'- '" 0 0 00 '" O- 
(\1 o... ci - ci ci ci ci ci ci ci - ci ci ci I I 
N .- 
c C 
i-- 
":to \O, \O, "'1- t'- t'-o oc "'o 
 0 0 00 o t'- M 
Z «i' «i' N \O 
M r') r') ":t r') M M M M M ":t ci ci 
.... "O 
E O) t'- - 
o ';;' o:: M 00 ":t \O O O 00 ":t V") N '" M - 
en oC t'-, N t'-o t'-, t'-, "'o 
 "1 \o, t'-o \O, '" t'- '" M 
"", ;;: 

 ::: ":t .r, V") V") V") V") V") V") V") V") V") v) V") ci 
o:: 
.... - 

 U3 
C en 
.
 C -, OJ)--::J 
.2 Il) C 
C -= OJ 
1) '" g '0 l:: 
.
 .£:: ::: C O U C O -, ." 

 
 
 
 c .2 
;;. (3 Q C!:1 U C!:1 ::: 

 .... 
 + + 
 + + + + e '" .- 
...:.: + :E E 
Z 1) 
 
 
 
 C 
 
 
 
 2: C c .
 
"'- : (3 o; oj .. ::: 
 C 
t,) o... o... o... o... o... !) o... o... o... o... !) £ o - 2 
.!d I 
 
 ...:.: oj a:; '" 
oD -, . 
.!;: 'c !" 
...:.: o - C C lO 1 li .£:: 
1) oj .
 OJ I -::I I .,; OJ oj 
g "O I 1) !) '" o; 1) !) .:0: Q 
 "O 1) 
o:: "O C ..:: ::: .... '2 ::: 1) oD 
.... oj ::: 1» C C C ifJ o ..1 .... e 
 
C 1) o:: OJ) oj oj en - 1) .... 
!) c oj l:: E .... ..:.: 'p, "O .... ..... 'p, "O ....J ..... ..- 
.... .... .... I 8 '9 ...:.: 
...:.: "" .
 P- £ (1) P- o ::; £ 1) -, 'E 
::: P- c S ::; P- .... ::: ..... 1 ;:; .
 
.- o - ifJ .
 ifJ C 
::2 .2 o IE 1) 
..... o c 
 (1) ::: --::J .... E oj ::: "O Oj '0 "" 
i3 ..:.: t,) '" oj 
 "N 1) t,) c !) c C 
o..
 !) .
 .2 '" 'o o '" :o o 
 en ::: c 1) 
.... .£:: o:: P- 
o C .,.; '" -.:; -£; oN c -.:; ;;. 
. O- ::: ::2 o Il) -.:; 
"E ::: 1) o .:::; 
"'- - - c - 0'"0 .... 
 o 
N Il) t,) 
 .... 
,.; lO ..c :E o::: 1) 32 !) .
 
.... o... U U N .... 
o... j ::: Z .... £ ..... "" 
....J P- o:: O c 


'" 
OJ 
:.; 

 
.... 
.OJ 
C 


-::) 


o 


.
 
'" 
C 


ci 


::: 



 
17, 
'0 


::: 


:.; 
:.; 


.
 


c
>>>
53 


3.3.2. Masa i skład chemiczny resztek pozbiorowych pszenicy 


Średnia masa resztek pozbiorowych pszenicy w okresie badawczym wynosiła 
3, I t . ha'], najmniej resztek stwierdzono na wszystkich stanowiskach w ostatnim roku 
badań (1988-1989) i była ona zbieżna z niskimi plonami ziarna i słomy (tab. 21). Masa 
resztek pozbiorowych pszenicy ozimej była istotnie wyższa na stanowisku po łubinie 
żółtym niż przy uprawie pszenicy po sobie (tab. 24). Na różnicowanie w nich zawarto- 
ści makro- i mikroskładników przedplon nie miał wpływu, z wyjątkiem zawartości 
manganu, którego w stanowisku po pszenicy było istotnie mniej niż po motylkowatych. 
Dolistne dokarmianie łubinu miedzią powodowało, że na tych obiektach masa resztek 
pozbiorowych pszenicy była istotnie wyższa, stwierdzono też więcej azotu i miedzi 
w porównaniu ze stanowiskie po łubinie nawożonym tylko potasem i fosforem. Działanie 
następcze pozostałych mikroelementów wyrażało się istotnie wyższą ich zawartością 
w resztkach pozbiorowych pszenicy pochodzących z obiektów, na których w przedplonie 
mikroelementy te stosowano. 


3.3.3. Nagromadzenie makro- i mikroskładników w plonach pszenicy 


Istotą testów roślinnych jest założenie, iż ilość pobranych przez roślinę składni- 
ków jest proporcjonalna lub równa ilości tego składnika znajdującego się w glebie 
w formie przyswajalnej. Pszenica uprawiana w krótkotrwałej monokulturze nagroma- 
dziła w ziarnie istotnie mniej makro, i mikroskładników niż uprawiana na stanowisku 
po łubinie żółtym przy obu kierunkach jego użytkowania (tab. 25). Miedź i molibden 
stosowane w dolistnym dokarmianiu łubinu istotnie zwiększyły pobranie z plonem 
ziarna pszenicy azotu, fosforu; miedź i potasu, sama miedź - magnezu, a wszystkie 
trzy wymienione wcześniej mikroelementy - wapnia w stosunku do pobrania tych 
makroelementów z obiektów, na których w przedplonie łubin nawożony był tylko 
fosforem i potasem. Udowodniono statystycznie, że mikroelementy wnoszone w upra- 
wie łubinu wykorzystywane były również przez roślinę następczą. Pszenica pobrała 
w plonie ziarna istotnie więcej boru, miedzi, manganu i molibdenu z obiektów, na 
których stosowano te mikroelementy w przedplonie. Nagromadzenie boru i miedzi 
było dodatkowo zróżnicowane przez kierunki użytkowania łubinu. Udowodniono, że 
pszenica uprawiana po łubinie na nasiona pobrała tych składników więcej niż po 
łubinie zebranym na zielonkę. 
Pszenica uprawiana po łubinie żółtym pobierała istotnie więcej badanych makro- 
i mikropierwiastków w plonie słomy niż na stanowisku po sobie (tab. 26). Nagromadzenie 
w słomie makroelementów, manganu i molibdenu było wyższe przy obu kierunkach użyt- 
kowania przedplonu, natomiast boru i miedzi tylko po łubinie na nasiona. Nawożenie 
przedplonu miedzią i molibdenem istotnie zwiększyło pobranie azotu i potasu z plonem 
słomy pszenicy uprawianej na tych stanowiskach. Działanie następcze boru i manganu 
uwidoczniło się w istotnym obniżeniu pobrania fosforu. Ponadto stosowanie w przed- 
plonie boru zwiększyło pobranie magnezu, wapnia, molibdenu i samego boru; miedzi _ 
wzrost pobrania wapnia, boru, manganu i miedzi; manganu - magnezu i manganu; 
molibden powodował wzrost nagromadzenia w słomie magnezu. wapnia i molibdenu _ 
wymienione różnice były istotne w odniesieniu do obiektów, na których łubin przed- 
plonowy nawożono tylko fosforem i potasem. 
Resztki pozbiorowe pszenicy z monokultury charakteryzowały się istotnie mniej- 
szym nagromadzeniem składników mineralnych niż w stanowisku po łubinie (tab. 27).
>>>
54 


.:: 
.£:J 
::i 
- 



 
..2 
Q) 
:. 
I 
O- 
o 
.... 
t.) 
Q) 
.... 
r.8 
.8 

 
o 
"'ii 
Q) 
.... 
.: 


I 
::i 
::: 
o 
o.. 
-o 
Q) 
N 
.... 
o.. 
-O 
O 


t.) 
-/1 
O 
::: 
-N 
Q) 
""ia 
N 

 

 
-O 
=: 
Q) 
!= 
Q) 
Q) 
O 
.... 

 
'E 



 
Q) 
E 
2 
Q) 
O 
.... 
t.) 
'E 
-o 

 
ro 
I 
O 
.... 
t.) 
ro 
E 
...... 
O 

 
=: 
O 
t.) 
Q) 
-5 
"'O 

 
"'ii 
Q) 

 

 


I 
O 
.... 

 
ro 
E 
-t.) 
-/1 
O 
t: 
ro 

 
N 
N 
ro 
.... 
O 


.V' 
E 
'N 
O 
:. .- 
t.) != 
.;:: a 
Q) =: 
N Q) 
RE 

2 
t.) Q) 
:.0 

 .... 
o
 
o E 
:.o ro 
N ::: 
O ro 
o.. .- 

 E 
Q) a 
......
 
DJ o 
Q)-O 
.... 


.... 
2 ::: 
c o 

 "'ii 
'o .!:::! 
Q) ...... 
::i .... 
-02 
Om en 
e=: 
...... Q) 
/1 E 

 Q) 

Q) 

 o 

 t) 

'E 
0..-0 
'o 
 
.:E aJ 

 .c.
 
 
ro - 
 '0.. 
:::E:
 
 ::i 


.,f 
N 
ro 
Q) 

 
E- 


.,f 
N 
2 

 
E- 


o 

 


f- 


J!J 
c 
1 
C 
o 

- 
i5 
u 


c 

 - 


::I 
U 


tii 
.... 
1 

 
'E f- 
'- 
o 


c co 
1 
C 
o 
U 
I 



 
u 
;-. 
c 
tii 
.... 
1 
c 
'E 

 
-o 
'E f- 
"O 
o;; 
3 
J1 
-u 
-J1 
.s 
.... 
o;; 

 
o;; 
N 


o;; 
u 


r-- 



 


::: 


- 


Cl. 


f- 


z 



-5,-t; 
N
O

 

P':::cd'"O 

 .Q .
 1 .
 



i5"" 

 8. o.. 


1 c 
'2 o 
1 ;; 
.
 .
 

 't 
z
 


-'" 
1 
C "O 
2 o;; "O 
 
.
.
 @ 
 
-'" ;;. o.. c 
.;: 5 e .2 
o-=u
 

.
 

 

;:J"-"5 
.... 
Cl. 


t"t"t"t"V\Dt"00l""-\D o-- 
("'ł')("'ł')("ł')("'ł')"I::tMMMMMł.r)("ł') 
óóóóóóóóóóóó 


00 
M 
Ó 



;'



l""-
:--6-6
 
t" t" V \D t" V t" V vl""-t"V 


OJ) 
-'" 
OJ) 
E 


N. 


t" 


ł-rt')ł-O N_rt')If)O"l::t1f) 
ONł-OIf)ł- \O OM 0... 
-6-60::-6.ń-6-6.ń0::r-:r-:l""- 



 
-.6 


ti 
_OOł-N C"!.N
 V) 00... ::: 
':-6Ń""NM':OÓŃ-i'MM I 


-. 


N 


...-..----------- 


OOo--O--ON qo---o-O o. 
óóó':':-ó"":':':':- 


q 


v:. \D. \D. \D. \D. 
 t". t". t". t". t". t". 


v:. 


OJ) 
-'" 
OJ) 


vi 
OOt"OOMOo--\DOOVO. c 
óó_'óóóóó':ó-"- I 


o 
Ó 


----........------- 


o-- t" o o \D \D \D o l""- t". t". \D. 
.....:Ń

ŃŃ

("ł')("ł')("ł')("ł') 


l""- 
M 


q 
00 


t"0\D00t"0 \D\DNOOl""- 
000::0::000::0::00000::000000 


V 
V 
Ń 


r-ONO"-o\rt')..-r- ("łjlJ)lr, 












 


;-. 
c 
"O 
!:: 
c"O 


 
:;;: (5 
1 u 
:El 
o d 
I 1 
o;;
 
E .... 
'N Q) 

 .5 
.
 
 
c 
1 
N 
J1 
Cl. 


::: c o 
COU

 
+ + + + 
::::::::::::::: 
Cl.Cl.Cl.Cl.Cl. 
;-. 
c c 
o;; 1 
.
 OJ- 
 
 
[ -2 .
 
 
::i o-=s g- 
.Q
 

 t 



d 
. ::: Q) - 
] -
 
j u 


::: c o 
COU

 
+ + + + 






 

 ;-. 
I a 
.
 .
 
.g E 
 
J3 
.
 
;-'0;; 
:5; 
.N ::: 


c 
:g 
....:i 


J1 
"O 
1 1 
.:: 
 
0...... 

s 

"O 
£
 
o:; ;;. 
-
 
1: 




 
1 C 

 1 
:Ob 

.N t:: 
C ::: o 
e .= '.g 
c: 
 ..c .
 
cd i...: 8-2 

 S 
 .
 
 
"'" 
,
 
I ci
 c; 
.
 
:g 5 
13..JI
 
.... I 
 oN 
r.FJ Cd'O ::: 

5:.Q 
:fi c.. 5 
£
.
 
z 

 


vi 
c 
I 


l""- 
M 
-6 


ti 
c 
I 


= 


c 


ti 
c 


= 


vi 
= 
I 


c 


c 


vi 
c 
I 


l""- 
N 
t" 
e) 


= 


vi 
c 
, 


= 


00 
M 
o 
Ó 


- 
- 


l""- 


N 


N 
C"", 
Ń 


vi 
c 
I 


c 


vi 


= 


= 


ti 
c 
I 


tO 


vi 
c i 
I 


tO 


- 'I 
:- II J1 
1 
1
 
I 
 

 .
 

\"O 


'2 
o;; 
u 
t;: 
c 
OJ) 
.ti) 


I 
"O 
t: 1 
C ... 
8 '8 
I 
 

6 
0_ 
g
 


 


I 
I 
I 
I 
.;:: I vi 
a 
 I 
 


I 
 

 := 1 J1 
2 "E :
 

 '::1 c 
E C I '" 
.
 E 
 
.
 
 I '"E 
o p 

 .gl.- 
c:: :::1
>>>
.
 
c 
co: 


lO 
"E: 

 

 
v 
o 
l- 
.::: 

 


ca 
.:L- 
o 
-o 


E 
'0 
oN 
c 
oD 

 


-o 
c 
co: 
li 



 
= 
o 
o.. 
-o 
il) 
r..: 
c.. 


::: 
..2 


v 
o 


(l) 
. 
I 
o.. 
2 
u 

 
..2 


u 
'10 
;2 
.N 
il) 
co: 
" 

 


.9 
c 
o 
:;;; 
V 
l- 


.C) 


.;;:; 
o 
. 
u 


-o 
V 
's;. 
c 
50 
:;;; 
il) 
..c 
::: 


il) 
N 
lO 
C. 


co: 
l- 
'" 
'N 



 



 
il) 
O 
o.. 


N 
::: 
-g 
V 
:.J 
V 
? 
..;;;: 


;:; 

 
O 
C. 


;: 


" E 
 



 
E 
 I) c 
c: 
 .2 
.
 2 
;.oJ 
c I) C. co: 
fti 2 :j N 
.D..: I) 
O '-..c l- 
Q.. E f- 2 


V) 
N 
oj 
(l) 
oD 

 


V) 
N 
I) 
:D 
'" 
f- 


c. 
::; 


oj 
.J!j ..c 
ii) t- bt 
i5 

 
i5 
U 


4- 
O 
. 
-'" 
'" 
"S.. 

 
i 


c 


u 
2 
- 
l- 
i:! 
:= 


.
 
..:;;: 
= 
-o 
'" 
32 
vo 
(l) 


(; 
.E 
o 
c:.. 



 



 


O 
u 


'" 
.... 
:g 


-'" 
(l) 
2 

 
Q) c: c .b 

 
 (Oj 

g-i5 
.:: o I- ._ 
5-=U
 
.-- 
 
 ' ''' _ N 
s:::...r;2 0_ 
]::ir..t..
 
C:: 


e 
(l) 


= 


.
 (5 

 
 
.
 .!S 
::: 
et! Qj 
2",-- 


O 
:t 


t- 



 



 
u 


- 


CI:) 


oj 
u 



 


- 


'" 
:L":: 
Jf 
- 


c:.. 


- 


2 


g. 


-oo-N')-'I".......')')-'I" 
NN-O\I.r/ -.::t",C""!.0"-.::t"r-'"'

7,, 
.-::.-::.-::6N'-----N- 


'D 


1.r)
t-'o::::1"O\NO"_OOCir_\O- 
NI.r)("')("')OI.ri'::j-\OI.r)r"""/I.r)\O 
---N-----N-_ 


r-: 


O'-o-CJ'.77'-r:..",!V-J OOI.ri\O 

\Óxó-" I.r) - V'

 6
 ci 
N')'I"')')') 'I" 'I" V) 'I" 'I" 'I" 


oc 
'D. 
'D 


I,Q \O NOC o--. \O OC\.COO\COG 
r- 
 O\
 C'.- '0::::1'"" 0'" \Dr 
 '0::::1'"" 
"' 
 OC; 
1f'J-\C''::j-r-r-r---O\OCQ'\OO 


'I" 
0'. 


r-
__OG7NCJ'.r,r- N\QO 
r--" \O... r-.J lf'J OC ("ł") r-! \CO' ::7'", (""ł"')... lr
 
-NN0!NŃN-MNr""".N 


....... 
.,f 


\.C\COOOOOX;r-N'o::::1" (""ł"')OO 
Or--OCMOOO"-....("'ł")-777 

 \Ó ..ń V'
 \Ó Vj -.ó r-: 2JÓ r-- 
 6 


v--. 
\C 
-.r5 


OOr--7N\C - O'-M\CMlr11f'J 
0."'..-::6....:. 6 c:5c:5ć6N' 6 
r---Q'-.- ----____ 


N 
'I" 
a 


r-r--'::j-1f'J r"'i...r--OC77 X \O" 
r-.....:("ł")Ń
NŃŃv).....:ŃN 
CJ'.- --_______ 


"". 

 


000'1"'1"'1" 'I".N-N.......'I".'I". 
8


ii
g
g


 


» 
E 

 


 
;.;: o 
(l) OJ 
:Dl 
o "i'j 
I (l) 
"'..:: 
E 
 
.
 
 
o c 
.
 
 
= 
(l) 
N 
lO 
c:.. 


::I 
 O 
CI:)u:t:t 
:L



 3 
c:.. c:.. c:.. c:.. c:.. I) 
» :t 
= I 
et! Qj.
 
.
 v 
 t: 
'" 
._!OI) -o 
(::..C 2-1-. 
 
:::;O-lt..2g-CI) 
b
 
 -g 
 

.
.2 
 
==
;- 
:!:O ;::) 
....i 



 ł- o 
CI:)U:t:t 
+ + + + 
:L:L:L:L:L 
c:.. c:.. c:.. c:.. c:.. 

 
.
 


;- 
c; 
o.. 
::I 
.Q 
:o 
oN 
= 
:!:O 
j 


lO 
V 
et! g 
 

 
;.... 
.
 -- tE 
'" 
-o 

 o 
 
et! ro 
::: Q) ;;;.- 
:-0- 
5 


....... 
oc 


6 


....... 
a 
N 


....... 
"'. 
00 


er, 
V) 
....... 


') 
O' 
2 


'I" 
N 
"". 


'" 
0'. 


\C 
V) 


er, 


-. 


o UJ 
!OI)-::J 
v == 
- '" 
:o.;:: 
2'
 ,2 
c 2.S 
 

 
 
 
 
:E ,2 ..: .
 :; 
.
 

:5 I 
t:::O..D
2 
"B
o3Ev 
'- I , R .= 
[/] I 
.

... 
Cti'o -i 1"= 
:a.2
 C.6 
;f; s:::..:::! 0.- 
0'"'0 
 b v 
O::
:.:2

 
2 "- '" 2 O 


55 


"" 



 


" 
V) 
N 


'" 
'" 
-.r5 


\C 


v--, 
N 


'I" 
....... 
\C 
Ó 


N 
....... 
'1". 


v--, 
....... 


N' 


....... 
2 



 

 
[j .2 
= "i'j 
v .
 
(l) 
p '- 
12
 
E - 
.
 
 
= = 
(l)
 
.r-..; Q) 
:; 2 
c:; .
 
= =
>>>
56 


.
 
c::: 

 
's 
Lo. 

 

 
o 
"1:1 


'" 
.... 
c::: 
Q) 
E 
Q) 
Qj 
o 
Lo. 
u 
'E 
"1:1 
c::: 

 
a) 
c::: 
'0.. 
:3 


;-, 

 
'O 
oN 
c::: 
:E 
;::I 
- 


I 
;::I 
c::: 
..Q 
O- 
"1:1 
Q) 
N 
Lo. 
O- 
"1:1 
O 
U 
'UJ 
O 
c::: 
oN 
Q) 
"@ 
N 

 
.[ 
oN 
O 
;-, 
.
 
c::: 
Q) 
N 
'" 
O- 
;-, 
E 
O 
- 
'" 



 
..Q 
Qj 
;-, 
I 
o. 
o 
Lo. 
U 

 
2 
.8 
c::: 
.2 
t;; 
Qj 
Lo. 
.5 
"1:1 
Qj 
'=- 

 

 
.:: 
'" 
t;; 
Q) 
....c::: 

 


..... 
Q) 
i: 
.
 
..c::: 
.... 
.
 


E 
Q) 
c::: 
..2 
0- 
N 



 
'0 
..... 
c::: 
Q) 
E 
Q) 
Qj 
O 
Lo. 

 
's 


'" 
.... 
s:: 
Q) 
c::: 
O 
O- 
E 
o 
U 


"@ 
..... 
Q) 
c::: 
6 'E'E 
Lo. 
..... 

 i: o 
E Q) Q) c::: 
E 
 O 
C1) C1) 
 op 
'c Qj o. 
 

 O ;::1.- 
.s 
 Q) op 
&. 'E t: 
 



 
N 

 
Qj 

 
E- 


\O 
N 
Q) 
:c 

 
E- 


'" 
E 
... 
s:: 
o 
p. 
E 
o 
u 

 
... 
s:: 
'S 
.... 
o 
Q) 
.:.t. 
«S 
c.. 
;:J 
I 


- 
U 
;o, 
c::: 

 
..... 
... 
r:: 
'E 

 
'0 

 
r:: 

 
«S 
:;;;: 
'" 
.
 

 
13 
o 
c... 


Q) c::: 
.- o 
r:: .- 
...t;; 
.N N 
0.- 

:z 
'" '- 
;Z
 


.:.t. 
... 
s:: 
 
::I "'
 s:: 
.
.r:: a 
 
.:.t. «S P. 
.- 
 o g 
c: o ł-..._ 
E

 
 
P. oN 0:'= 
13 :::J f,J... oz 
N ::I 
o- 
o.. 


o 

 


r- N-\C!V)Nt"- _\OO\r-- 

 NN
OOr-Or-- oor-V)(".ł 
Ń Ń..-)ŃŃ
..-)(,f..-)ŃŃ
..-) 


- 


....,o--....,tr-..or---('o.1o--tr o-- 
('o.1tro--OoO'-..o..o..".o-r--o 
NNNv
NNN
MNM 


- 

 
l- 
.c! 
-.:: 

 


V") 
('0.1 


::I 
U 


00 000 ('0.10'000000\0\0 
Ó
tÓr--:oo o\
r--:r-
..ńr--:oó 
('0.1('0.1""'('0.1('0.1('0.1""'''''''''''''''''''''''''' 


- 


N 
-.:) 
N 


CD 


r--NOO'('o.1oo 0'..0....,....,..". 
6V") O oo-.:)"":..o""'('o.100- 
r---\DQ-,O\OO ---- 


..". 
-.:) 
O' 


'" 
u 


r-- \D \D ('0.1 ...., r) V") \O r) 00 0'. 
Ń-.:)d
oo-.:)v)ooŃr--600 
________N_N_ 


- 



 


- 
f;- 
C! 
.:: 
;:"::2t 


I-- 


o.. 


I-- 


;z 


00. 
N 


\D 
('0.1 

 


NO' OO..oO--O'-"'N.."...". 
NOO\Or-O\VO"O- 

 

\oÓ
..r)-r;v)-o:i'tÓtÓtr)tÓV') 


N 
..". 


Ort")vOOO
\OV')\OO' - 
"":
"":"":6"": Ń-.:)oo.-.:)....: o- 
.."...o..oV")t"-..oV")V")\OV")..oV") 


00 
r--. 
rr 


VN_\O_r-OOO'NtOVN 
rrO..oV")....,0'000t-tr....,O' 
-.:) -.i -.i -.i V")" .."." ..-) v) v) -.i v) -.i 


t"- 
o-- 
N 
6 


,", 
\O 
.,., 
6 


N 
...., 


"'!. 
00 
..". 


r-- 
o-- 
-.i 


r-- 
..". 
..o 


ó 
- 


..".. 
V") 
N 


a- 
r-- 
N 


O' 


...., 


t- 
a- 
..". 
6 


\D 
o-- 
V") 
6 


...., 
...., 
..o 


r-- 
'1 


r-- 
00 
...., 
ó 


O' 
00 
..". 
6 


- 
..o 


..".t"-V")oooo 00 oo\Oootr q 
\0"0.....:;)00 ...ó
ŃóŃoo"
 
_NN_NNNNNN('.JN 


..c - 
r-- O' 
Ń Ń 


:.. 
s:: 
e 
g] 
.:.t. E 
:;;; o 
... u 
:El 
Ot;; 
I ... 
"'.:: 

 
 
.= "'"' 
N ... 
°E 
.

 
r:: 
... 
N 
'" 
o.. 


::I r:: o 
CDU

 
+ + + + 
;;-:



 
 

 
I 
ct3 
'c 
-.::J 
P. 
 
e en 
u 


:.. 
r:: r:: 
«S ... 
.
d-

 
«S .:.t..- Ol) 
5.. c =- ł- 
:::IO
tE 

,
 

 
::oNO..... 
oN «S 
 
 
r:: s:: - 'p 
:E :; 

 u 
-' 


::I r:: o 
CDU

 
+ + + + 
;:,,::;:,,::;:,,::;:,,::;:,,:: 
o.. o.. o.. o.. c... 
:.. 
r:: '" 
'" -o 
.- ... 

 "'.
 
 
""'" c: c.. ł- 

 .
 
 tS 
£
 
"E 
..o 
 - 
 
-Nc:a3 
r- -.
 
:E J 

 
-' 


- 
ta 
... 

 
I 
.;g 
-a 
... 
7.) 


at.o 
... r:: 
:o
 

.
 g 
g
.
 "E 
.. s:: :J.t::: co:::: s:: 


-;
 
.g 
.,.......c:::J E 
 

 
 ro I CL) ._ 
Q'- 
 - 
 :;: 
VJ.goe 0'- 
....J1
E
J2
 
I 
.?2 8 '9 's i: 
(..j"O::; I B 
 
::o g:.;;;: '" 
 .
 
 

o.5g-..Q
a3 
o
 t t a3 c e 
e: 
:.;;;: 
 
 
.
 
ZE.",8o=E
>>>
.. 


c 
:E 
::; 



 

 
V 
-. 
I 
p. 
o 
... 
() 
v 
... 
,o 
- 


I 
::; 
..Q 
p. 
"O 
V 
t'" 
5- 
"O 
O 


B 
c 
,3 
] 

 
.:: 
v 
::; 
"O 
"u: 
a. 
... 
.... 
m 
a. 
 
... 
'" 
i 
J: 
O 
P. 
-;:; 

 

 


() 
'm 
O 

 
oN 
V 
'" 
N 



 


.V' 


ON 
O 
-. 
.
 
= 
a. 
N 
m 
p. 
..r:: 
() 
-. 

 
5 

 
:::i 
c.. 
..: 
3 
N 
VJ 
2: 
"" 
VJ 
'" 
:= 
N 


... 
3 
.
 



 
O 


J: 
J: 

 
= 
-5 
.
 


f] 
= 

 


:: 
3 
a. = 

 c v O 
1 ro p r5 
- 
 .Q .
 
2 
 E 
.:L.;3

 
- a. VJ 
2 I 
 

:-:: 
 
 
.2
rj
 

 E (l) 
p 
Ci 
'E 
"O 


.
 
 6 

 ro : 

-: 
 
(5'; :: '" 
@JQB 

:o U 
Z .N - 


t- 
N 
E 
a. 
-e 
E- 


t- 
N 
2 

 
'" 
E- 


'" cli 
=
..c 

 OJ: 
5 
Q.. 

 U 
() 
ca 

 - 
= 
'E 
'O 0:1 
d) 
-'" 
cli 
.2- 

 


u 
;;.-. 
= 
e - 
.
 



5 
..: 
= 
u f-- 
cli 
:2 
VJ 


a. 



 
ł3 
o 
c.. 


u c: 
c: ,2 
.
 c:; 
o .b 


;.;- 

 - 
Z ci: 


d) 
= 
Q.. 
::; 


-'" 
d) 
= u 

C'j'"O
 
d) 'c 
 
 
-'" cli Q.. = 
.- ;;:: o o 
E 
 t5 .
 
- 
 
 
 
.g- '
 & - 

 "5 
... 

 


O 
:2 


OONr'ił.r)t--\.Of"ł") o o 
O' N N ° II") N. q '1". '1". N. 0'. '1". 
ó...:...:...:...:------- 


- 


t- 
O' 
Ó 



 


O' \Ci II") O' N ° II") - oc II") t- t-. 

 or) -6 00 0'0' Ó -6 ...: "f ..-) Ń II") 
N\OOOCt.nt'-V-O"-t.nt'-o-. 
___N___N_N__ 


oc 
-6 
oc 


'I"'I"'I"II")NqONO'oMII")"!- 

Ńł-ńoo"'a-'" N 
...:


 lrl 
-Nf'i"1--N-N(¥"')NNN 


'" 
u 


..;f 
2. 


',,-, 

..r:: 



 
- 


c.. 


- 


z 


or:. 
II") 


0'0. 
II") 
M 


0'0\0 t- Mt-'tO'MNII") 
...:Ó\O ÓN "f "f
or)OOO'o' o:- 
M\O 't 't 't 't M \Ci 't 't 't 't 


II") 
or:. 
N 


Oo::t\,QO"O"-MOtr) \Ov)/"i"j 




;-







 


M 
OC. 
r. 


-\OO"-o::toc 00 t.nOOM\Ot.n t- 
('f'jr-r-O"-t.nr--tMNM\OMO"- 

 ł-ń v) 
 ł-ń lI/ 
"
 ł-ń 
 tń -q: 


II") 
.r{ 
N 


t-O
,O"-O"-M--MO'- - 
oo-6"':ó"f"f"': ..f.r{r.
 
N M o::t,..-, M rr-; M o::t o::t r.f""1 o::t,..r-, 


't 
'!; 
O' 


trI o::t r- r-- \O 

"'



 
 
v)

;:; 
 


't 
Ó 
N 


o::tr--NOONMo::t-oM 0'\ 
'tŃ..fr-:ŃÓ.r{Ń-6r-:MÓ 
Nrr,rrJN("'")("'iNMMNMM 


. 
p 


o 
o:IU:22 
-r + + + 





 
o...o...p-c..::.. ;; 
a. 
. 2 

 
 I 
.
 
 
 
 .
 

 .:L. .
 .... ..a 
5"52c.2 o.. 
 
,Q] ;;:: 1J g rJ) 




 

 d)  
c - - .... 

 u 
....J 


='0 
o ... 
-"''E 
-'" o 
d) () 
:El 
o "iO 
l d) 
E
 
.- ... 
'" d) 
oc: 
cli .- 
.
 
 
c: 
d) 
N 
r- 
P- 


::: o 
o:IU22 
-+- + + + 
2222;;: 
 
d) 
2 
1 
.
 
"O 

 
en 


cli 

 J: 
3 "O 
"(;; - 
 
 
.....\ 
 rr., 
:0;;;5-5 
.N = _ 
 
.:: . ;;:: "E 


O-ł 

 0- 
 
 
- ;;:: '-- ,- 

 ....... .:: 
P.. u 
:::;) 


M 
° 
N 
Ó 


t- 


-. 
- 


't 


\O 
0'0. 
"'" 


oc 
0'0. 
II") 


,..., 
t- 
2 


- 
\D 
t- 
e) 


o 
:5 


't 
r: 


r- 
'"" 
.-r-, 


o 
OJ) 
2:i 
2
 - 
"O ,2 
1:: 
 'E 
i....: =:E.!:::i .s 
 

 
 -2 .- C) B.g 
lr."""':'::-' E
 
6 -t3 '; ...!. 'g u ,- 
O.D
O v 

o
-@
2
 
.....1-=0..2..: 
.1. 
 .
 u d) E :: 
",'0 ::; I - '" 
 

 = 0 ::2 
 4- .- = 
c:.. o 5 
 
6
o.. 3 2 
 oN d) 
c
d)U
?e 
p:: t:: 31 
 5 
.
 
ZQ..",c2b=E 


57 


N 


2 


'I" 
v: 
N 
r, 


\D 
"!- 
II") 


M 
N. 


't 
oc 
:x; 
e) 


't 
't 
ci 


o 
:5 


t- 
\D. 
N 


r--. 
't
>>>
58 


Dokarmianie mikroelementami łubinu w przedplonie w szerokim zakresie zmie, 
niało gromadzenie składników nie tylko w masie nadziemnej pszenicy, ale również 
w pozostających po jej uprawie resztkach pozbiorowych. W masie resztek pszenicy 
stwierdzono istotnie więcej azotu, potasu, magnezu, wapnia i boru na stanowiskach po 
łubinie żółtym użytkowanym na nasiona i zielonkę i nawożonym borem, miedzią i mo- 
libdenem. Nagromadzenie fosforu było wyższe na stanowisku po nawożeniu borem 
i miedzią. Działanie następcze mikroelementów stosowanych w przedplonie ujawniało 
się również istotnie wyższą ich akumulacją w masie resztek pozbiorowych pszenicy. 


3.4. Ocena wartości stanowiska po seradeli dla pszenicy ozimej 


W trzyletnim okresie oceny uprawy pszenicy ozimej po sobie i po seradeli, pierw- 
szy rok (1987-1988) charakteryzował się korzystnym dla rozwoj li i plonowania pszeni, 
ey przebiegiem pogody, a dwa kolejne lata, 1988-1989 i 1989- I 990 były posuszne, co 
odbiło się na poziomie plonu. Na wszystkich ocenianych stanowiskach najwyższy plon 
ziarna, słomy i resztek pozbiorowych pszenicy stwierdzono w pierwszym roku ekspe, 
rymentu (1987-1988) (tab. 28). 


Tabela 28. Plon ziarna, słomy i masa resztek pozbiorowych pszenicy ozimej na róż- 
nych stanowiskach 
Table 28. Grain and straw yield, and weight of post-harvest residue of winter wheat 
on different stands 


Plon w t . ha' - Yield in t . ha'l Masa resztek 
pozbiorowych w t. ha'! 
Lata badań ziarno - gmin słoma - straw Weight ofpost-harvest residue 
Years of the testing in t. ha'] 
Pszenica w stanowisku po pszenicy - trzeci rok następstwa po sobie 
Wheat on the stand after wheat - in the third year ofthe succession 
1987,1 Q88 3,64 4,95 2,10 
1988-1989 2,83 3.60 1.88 
1989,1990 2.51 2,82 1.56 
Średnia -, Mean 2.99 3,79 1.84 
Pszenica w stanowisku po seradeli na zielonkę 
Wheat on the stand after serradella cultivated for !..Teen crop 
1987,1988 4.56 6.39 3.38 
1988,1989 3.87 4.58 3.17 
1989,1990 3.38 3.95 2,98 
Srednia - Mean 3,94 4,97 3,18 
Pszenica w stanowisku po seradeli na nasiona 
Wheat on the stand after serradella cultivated for seeds 
1987,1988 4,38 6,12 3.19 
1988-1989 3.66 4,40 3.10 
1989-1990 3.37 4.17 2.86 
Srednia - Mean 3,80 4,89 3,05
>>>
59 


3.4.1. Plon i jakość masy nadziemnej pszenicy 


Plon ziarna pszenicy uprawianej na stanowisku po pszenicy był istotnie niższy niż 
po seradeli użytkowanej na zielonkę i na nasiona (tab. 29). Wyższa wartość stanowiska 
dla pszenicy po seradeli niż po sobie widoczna była również w składzie chemicznym 
ziarna. Istotnie wyższym poziomem zawartości makro- (z wyjątkiem fosforu) i mikro- 
elementów wyróżniło się ziarno pszenicy na stanowisku po seradeli niż po pszenicy. 
Z małymi wyjątkami kierunek użytkowania przedplonu miał wpływ na koncentrację 
składników w ziarnie pszenicy. Magnezu, wapnia i molibdenu istotnie więcej było 
w ziarnie pszenicy uprawianej po seradeli zbieranej na zielonkę. Nie udowodniono 
statystycznego zróżnicowania plonu ziarna pszenicy w wyniku dokarmiania mi- 
kroelementami przedplonu w porównaniu z obiektem kontrolnym. Działanie następcze 
mikroelementów stosowanych w przedplonie sprowadzało się do istotnego wzrostu 
zawartości potasu w efekcie zastosowania miedzi i molibdenu. Istotnie wyższe zawarto- 
ści w ziarnie boru, miedzi, manganu i molibdenu były silnie skorelowane z zawartością 
tych składników w glebie (tab. 35). 
Plon słomy pszenicy i zawartość w niej wapnia, miedzi, manganu i molibdenu 
były istotnie wyższe w roślinach ze stanowiska po seradeli, niezależnie od kierunku jej 
użytkowania, niż przy uprawie pszenicy po sobie (tab. 30). Poziom zawartości azotu 
i magnezu był istotnie wyższy tylko w stanowisku po seradeli na zielonkę, natomiast 
zawartość fosforu i potasu jak i boru była niezależna od przedplonu. Dokarmianie mi- 
kroelementami seradeli nie zmieniało istotnie plonu słomy rośliny następczej. Udowod- 
niono statystycznie, że słoma pszenicy ze stanowisk, na których w przedplonie stoso- 
wano miedź charakteryzowała się wyższą zawartością azotu, wapnia i miedzi, dokar- 
mianie molibdenem podnosiło koncentrację wapnia i molibdenu, borem - boru i man- 
ganem - manganu w stosunku do obiektu kontrolnego. 


3.4.2. Masa i skład chemiczny resztek pozbiorowych pszenicy 


Istotnie wyższą masę resztek pozbiorowyeh pszenicy stwierdzono w stanowisku 
po seradeli niż po sobie (tab. 3 l). Na wyższą wartość stanowiska po seradeli niż po 
pszenic) wskazuje także zwiększona zawartość makro- i mikroskładników w masie 
resztek pozbiorowych. Tylko zawartość wapnia nie była zróżnicowana przez przedplo- 
ny. Mikroelementy wykorzystywane w dolistnym dokarmianiu seradeli miały wpływ 
również na zmianę składu chemicznego resztek pozbiorowych pszenicy. Dokarmianie 
miedzią istotnie zwiększyło zawartość azotu i miedzi, molibdenem - azotu i molibdenu. 
a borem przyczyniło się do podniesienia zawartości boru, manganem - manganu 
w resztkach pszenicy w porównaniu z obiektem kontrolnym. 


3.4.3. Nagromadzenie makro- i mikro składników w plonach pszenicy 


Pobranie makro- i mikroskładników z plonem ziarna było znacznie wyższe przy 
uprawie pszenicy w stanowisku po seradeli w porównaniu do pobrania z uprawy 
w monokulturze (tab. 32). Ziarno akumulowało od 46,3 do 79,4 kg . ha') azotu i był to 
składnik pobierany w największej ilości. Występowały też istotne różnice w pobraniu 
składników, wynikające z kierunku uŻ)1kowania seradeli.
>>>
60 


l 
.;: 
c 
.
 
c 
.
 
E 
'- 
0::1 
.:L- 
o 
-o 


I 
V 
Qj 
o 
'- 
.52 
E 


0::1 
Qj 
-o 
0::1 

 
JJ 


-g 
0::1 
..si 
Qj 
-g 
'- 
'- 
V 
JJ 


! 
C- 
o 
'- 
u 
;u 

 
.9 
s:: 
.S: 
;; 
Qj 
'- 


I 
::I 
C 
o 
P.. 
-o 
v 
N 
'- 
P.. 
-O 
O 
U 
'JJ 
s: 
'N 
l) 
0::1 
N 
::: 


JJ 
C 
l) 
E 
l) 
Qj 
:::: 
U 
'E 


::: 

 
a: 
E 
l) 
l) 
O 
'- 
=-= 

 

 


;;1 
;; 
" 
'- 
U 

 
'+- 
O 


" 
'- 
.:L- 
0::1 
E 
'u 
'JJ 

 
;; 
::: 
0::1 
N 



 
:g 
O 
U 
l) 


;;1 
;:; 
':t 

 
::: 


'1)' 

 

 
.;::; 
O 


. 
U 



 



 "?i O 
N 
rJ} 4- 
P.. ON 
",i3..,.-, 
E:::.... .- 
ro 
 
'N C) rJ:J 
c o 
 
 . ..:! ::: 
- - 
 - 
c....20, 


Cl) 1:: 
. -. 2 


O' 
N 

 
l) 
.o 
0::1 
E- 


O' 
N 
l) 
:o 
0::1 
E- 



 t= 
o:; 
I-- 
s:: '01 

 -
 

 
 
U :; s:: 
U 


-a 
.... 
1. 
c:: 
'E 
.... 
O 


c:: 

 
(5 
U 
I 
..c: 
U 
;;-, 
-= 
c: 
i:; 
.5 
E 
.
 
..:;1 
s:: 
" 
'" 
:::;;: 
'" 
'u 
'en 
O 
T"' 
co 
"' 
;; 
to-.:: 


Oj 
s:: 
Oj 
.;: ,.... 
.2 '2 
::.....C 


"" 

 
 
.
 
 ":g 
.
 
 a 
 


C'.
 
'- 3 e o 
o 
.= 
:e. .(, o.
 v 
d:) :::. Cl........ 
 
r::: ::; Q.. 
Q.. 


o 

 


- 



 



 


" 
C) 
"" 


'l) g 
o 
 
'S .
 
:::- 
;z
 



 


'" 
U 



 


- 


'os: 

.:.:: 

 


- 


Q.. 


- 


z 


M\O"t"tr-r-OO
OOO- 
("'f"j("'f"j

,

NN("'f"j("'f"j",,"("'f"j 
ÓÓÓÓÓÓÓÓÓÓÓÓ 



 

 


n "tM\O"t-"tO 
ó-
O:-
"r- oo
'r'
o"o"
oo 
n "t "t \O.... "t "tn-cr-n n 


M 
\Ó 
"t 


,,-o
\Cr-("'f"j-"""O-'''-O
jO
 
o",
r--- -",r--.or-NN 
 
v)

...ćr-:r-'-Ó0'
r-:r-:
 


-c 
....., 
-c 


M-r-OV)V)...cN'-O"-OV)r-r) 
\O.. r-", \O'" "-O" r--: 
 
'" 00" 0'... 00 
"' 
N
NNNNN("'I")NNNN 


Oj 
..c: 


n 
V"
 
M 


\Q, 


r-O'_oo-O'V)"-Or-"-O"-O"-O 
óó":ó-óóóóóó::5 


\Q. 


OO-MO"t 
":"'''''''I Ń 



::
5::':"':: 



 
M 


:::'NV)V)N 
'-.DONOO 0'" 



M"'
M Ń
M

(""j 


"t, 
.... 


"-O QO o 00 r- 00", 
 ('f"'
 

 
...:;; 
.. 
""')M"'
M


jMMMMM 


\Q, 
r- 


;"'


N 
 



d 
 
-NNNNN--N-N- 


g:", 
M 


OO
""T-r') """ o,..r
V)V)oo;::) 
r- O'- ::: ;:: O' 0'.. 
 OC'" oc'" oc XJ 
 
M


"""')MMr"")t"';MMM 


;;-, 

 
v 
5 9 
",,;; 

 5 
.
 
 
.gca 
I 'l) 
Oj.c:: 
E ::: 
.
 
 
i3
 


-' r::: o 

U

 





 
 
c... c... c... c... c... 2: 
ro;..J i 

 v '" 
@ 
 ł- 
:::
2 .g 
e c u 2 
C'. o u::: 'V'l 
::; v ro &$ 

.
 ..... 
d. ro 
 
 
-gcroo 
.... i:"'" 
1. 1. 
1/"! 1/"! 


:::: C o 

u2:2: 
-i- + + + 





 
c.... c..... c.... c.... o.. 
-:J 
'l) 
'" 
:-- 


;2 
a 




=
 

.
 B 
 
-' d ro rJ) 


'" .... 




 
e 
 
'" 1. 
1/"! 1/"! 



 
;; ., 
 


.;;;: 



 - 

 
 es 
.'" Q 
1/"! 
..J 
I 


-5 
'l) 
.... 
'VJ 


:E ,. 
o
 
I . 
::: .!"-.; 

 'o ::i 
"-2
 
;;% 
 


:;;: 
z es. '" 


- 
8 
ó 



 
'"':. 
v", 


. .- 
-=
 
2 p ro 
u .
 
if 


V", 
o 
Ó 


r- 
M. 
\Q 


r- 
00 
"t, 


r- 
r- 
6 


00 
00 


"t 
"t 
M 
Ó 


oc 
c 
Ó 


vi 

 


o 


"t 
M 
o 


c 


s:: 


M 
.... 
o 



 


vi 

 


s:: 
I 


oc 
-c, 


vi 
C 
I 


vi 


'" 
':..J 

 

 
:
 


oc 

 

 


s:: 


G 
,- 


.
 
er. 



 (5 
g '
 
v .S 
9
V..... 
2: ..... 
..:.t.
 


er, 


c 


::...; 


Ci': 


'l) 

" 
c Oj C 
u t: _ 
 
I 
 c-: 
. 
P.
[)
 
2 iZJ .!"-.; V 
u "'O o 2 

 a3 
 u "_ 

 b g 'E 


u 


::: 


u 
u 


.;: 


c
>>>
, , 
E 
 

 
'" o 
.... 
.
 u 

 

 
-= 
t: '"O 
'" := 
.::.!. '" 
o có 
"O 

 
'" "O 

 '" 
.... 
v .... 

 
 
v OJ: 
OJ: I 
(:.. 
:; 2 
t:: U 
.£ :v 
Q. ..2 
v 
u .3 
N 
.... 
Q. 
"O .
 
O ] 
u 'lo 
'O .... 
t:: 
'N 
 
'lo 
(ij t:: 
N E 
;:: 'lo 
::: v 
o 
'3 .... 
t:: .2 
1) 
E - 

 '"O 
:= 
'lo o: 
9 
..2 o 
.... 
'" u 
.. 
E 
, '- 
9 
..2 o 
.. .... 
- 
 
'".J t:: 

 o 
u 
'lo 
'" ..r=; 
::: 
;::: '"O 
'" 
'" 
1) .. 
'lo 
- :;: 
" 
o ,.,. 
.... 
, 
 
".J 
U ;:: .9 
" '- 
6- .. 
o N 
. 
 

 'lo .,... 

 ';::'
 
lJ ::: 
 
C U := 
2 
 
.::.!. [fJ 
:=: 
C'", 
 
r'1 
- 
 
lJ 
.J:; .J:; 
'" o: 
f- f- 


61 


V) V) N N """ M V) O"- O \O - O"- OC 
O 3 r-- 
2: V) V) \O \O \O 00 \O V) V) V) \O r-- \O O 
ci ci ci ci ci ci ci ci ci ci ci o' ci ci ci 
I-- 
'" t:: 't r-- o 00, 00, o """ \O """ \O. M - 
'E 2: r-- M r-- Ń -D O' V) M 
 ..,f -D ..,f - M M 
(!) """ V) """ V) r-- V) V) V) V) V) 00 V) \O -D -D 
t:: '
 
O .::.!. 
Q. - 
 
E 
O N O M 00 O M O O"- \O e'" 
U C'", e'" e'" e'" \O N 
:; V) V) - V) 't V) O"- """, \O. O O 0"-. 
CO U O"- - 
..,f ..,f ..,f 
 ..,f V) v) ..,f V) r-- -.:i -.:i V) Ó . 
.... - 
C) 
.S - 

 
"- ci. 
O N 't 0"-. 't C'. O lr, N 
 r-- """ "l C N 
CO ci - r-- e'" ..,f e'" ..,f 
 ,..: - O' Ń N I 't 

 N N N N N N N - N N N N N e'" 
'" '" 
O 
U 
I r-- r-- 
..r=; oj \O """. "l 0"-, "l C', 
 OC r:. r:. 't """ """ 
".J U Ń e'" e'" e'" e'" e'" e'" Ń C'", e'" e'" e'" e'" Ó Ó 
;;-. 

 - 
.... 

 u; 

 
 r-- O"- 't - 't r-- t-- C' t-- O"- 00 V) t:: 
Ó . -, Ó Ó Ó Ó Ó Ó - I 
;:: - - - - ci 
.- 
'0 r:: 
-" 
- 
-5 f- u; u; 
oj 'b! O 00. V) "l \O r:. O"- O e'" \O 
 O e'" t:: t:: 
::2 ::.:: -" a: O ó Ó - Ó Ó Ó Ó Ó O' I I 
'" 
'".J 
 - - - - - - - - - - - - .- 
'r/) C t:: 
O 
t - 
'" u; u; 

 
 r-- O"- O, C' O. C' t-- O. t-- t-- t-- 00 t:: t:: 
N o.. Ó ci - Ó - Ó - O Ó Ó Ó I I 
.- 
C '" 
- 
V) e'" 
Z \O, OC N 0"- C', OC e'" r:. -.o. """. ""! 00, OC. """ \O 
C'", e'" ..,f ..,f e'" ..,f ..,f e'" e'" """ e'" e'" e'" e'" Ó 
ci 
;::',"'0 
:=Cj t-- ci. 
.£':;' '" 0"- C C'", C' - t-- """ O 00 ,,
 C' C'", '" 
'" ..r=; t-- t-- O"- O 0, - 0"-, v-
 O"- O"- 00 lr, 
;:: I
 er, ..,f ..,f lr) lr) v) """ """ ..,f lr, ..,f lr, ..,f Ó 
e t:: 
- i!1J 
u .2 2 
;:; ;j "9 I , .- 
'6 " '" o = '" o E
 .
 
,.,. - o 2 co j :;;:;: 2: co u :;;:;: 2: 2 e ;j 
'" -" c .
 
 
Z 2i .:; o + T + -. + -'- + -'- a L: C v c: 
"'- ::.:: 
 ::.:: ::.:: ::.:: ::.:: ::.:: ::.:: ::.:: 
 lJ v. - .S: 
lJ U lJ c2 -" '" .- ;:; 
1; o.. c... o.. o.. 2: o.. o.. o.. o.. o.. :;;:;: 
 ;j 
-'" o ;j I I 

 '" I ;:; . t:: 
u I u "" c: er. a lJ ::: - - 
'" lJ .
 "O '" oD 2 lJ 
"O ..r=; '" !'-' lJ .... 
"O oj ,- lJ t:: r:/J o .:L. lJ 2 
.... ;:; c :$ .
 '" 
 Si) v 
 '" er. v -I c: v -" 
 
lJ @ "" '- .
 .... -'"' - !'-' t:: .... lJ I .
. o oj :: 
-" - 
 g. := () c.2 c-.rJj 
 .9 C) 2 .CIi I ;:: u .... c: 
 c- o :: .... lJ 
,- C o := '" v o er. v Od '0 I lJ 
.... ,s: "" v '" V t; '" E "O t:: '" .
 E 
'" :::: ;;:; -" 
 
o.;:: u ;j .2 oj .
 t: u .... C) o ::: "- ;:; 
 
u '" u ;j V lJ ;j 
, o.. O" o 
c.. .
} 6 .
 lJ '" oj r:/J '" .to; lJ 
(!) "O [fJ  "'O t:: E ;:: .... 00 o 
"'2 :: 
 N oj t:: '" 0"0 (!) U "'O o .... 
'" .... - .... o:: (!) 32 e t:: :;. U 
N :; o.. (!) :; 'lo :; N (!) (\j 'E 
.... .... 2 
o.. r/) u r/) u Z O- o: .:: t:: 


'" 
lJ 
U 

 

 


"O 


'" 
u 
,- 


.
 
er. 


= 


u 


er. 
u 


:: 


lJ 
U 


.;;: 
o 
.... 


t::
>>>
62 


'" 
"Q) 
"O 
'" 
..... 
v 
VJ 
I 
:::I 
=: 
o 
o.. 
"O 
V 
N 
..... 
o.. 
"O 
O 
'u 
'f) 
O 
t: 
oN 
V 
o;:; 
N 

 


I 
..... 
V 
VJ 
I 
C- 
O 
tJ 
v 
..... 
-2 
.8 


.... 
.S? 
'" 
"Q) 
..... 
t: 



 

 
=: 
v 
E 

 
v 
o 
..... 

 
E 


VJ 

 
v 
E 
v 
"Q) 
o 
..... 
o 
'E 
"O 
t: 
'" 
O 
..... 
o 
'" 
E 


+- 
o 

 

 
15 
o 
-£ 


I 
O 
.... 
.::.t. 
'" 
E 
'0 
'VJ 
.8 
.... 
'" 

 
o:! 
N 
N 
'" 
.... 
O 
'G)' 
E 
'N 
o 
-. 
o 
=: 
Q) 
N 
V) .... 
o..@ 
.... = 


 

 a 
::"Q) 
(3 O 

 .... 
N
 
O 
 
C- - 
..G .::? 
v t: 
N .
 
VJ .... 

 E 
'" '" 
VJ..G 
'" o 

"O 


"O 
=: 
'" 
'" 
v 
..c 



 


..... 

 c 
.
 .S: 
+-
 
o 

n:: 
"O
 

 
 

 a 
r:r.. ;:: 

 a 
ad) 
i b 

 "2 
0.."0 
'o a 
;c ci 
on= 
v v 

e 


r") 
'" 
"Q) 

 
'" 
E- 


r") 
v 
:o 
'" 
E- 


o 
z: 


- 


JE 
03 
=: 

 
E 
o 
.) 
"@ 
.... 
v 
.
 
'- 
o 


;:: 
z: - 
'OJ: 


 
00 
:::I E 
u 


- 


CD 



 
i1 
g 
U 
i 
..c:: 

 
c 

 
.S 
.... 
'" 


ro 
U 


- 


b1} 
z: 


;;. 
'0 

 
=: 
-o 
ro 
:2 
V) 
..) 
'V) 
;: 
a 
;:: 
ro 
N 


- 


f-;- 
b1} 

 
 
b1} 


f-- 


o.. 


- 


z 



u
.:Er 

 . ; .
 

 
 
 
 

e


 
ro o I :::i 

:.E
-o+- 
.,., 1:;.;::'v; 

 
r: 
 


.
 .2 

 ro 
.
 .
 
;;.- 
O; .... 
;z:
 



 
v 


V) 
2ro]
 

 .
 ro 
 
._ 
 O c.. = 
o .... o 
a -= ('.) oz 
Q. .
 
 .
 



+- 
t:: :i 
o.. 


oc 
n 
Ó 


",V)","MM'oO'oOo--o--r- := 
","","","","V) "'" nnnnV)"," 
ÓÓÓÓÓÓÓÓÓÓÓÓ 


oc 

 
"'" 


'-O o-- o-- r- '-O := o-- := n V) '00. 

...r;)ÓrlM
Ń
V)M
r- 
'00"''0000'00 '00 V) V) V) r-V) V) 


V) 
r- 
"i 


'-OOo--oo:=r-M","-n '00 
V)","'-O OV)OO oc "'""'". 
.n"';oo"';-:5"';"iV)-:5V).nV) 


M 

 


.- O'-.lr)oo:::t" 


o"' 


"iŃ.n"i
V)óóó- 
MMMMMM-MMMMM 


0, 


000'\00'00' 
_ óó
ó
 Ó 


0, -. 
 O. n, -. 


", 


00 '.J:) N \D O' 00" 
 '-Dr \D" \O" r--: \o" 


Ń

 ------ 


'-O, 
O-- 







:.:!- 
6

.6 6- 



 
". 


'-DNNO O.,("#jO'\O'O'o-..OO 
Ń",,,,,ńnnŃŃŃŃŃŃ 


oc. 
r- 


",",".,
'-O.o-.-o...., V) 
OOOO:::::OOO'
OOOO
OO

 


"'" 
OC, 


I 
NNN-..q-OO
 r-_tnt.rł 


M.- 0--00-- 0. 
(""'),.,..,(""')(""')M (""') Ń
M,..r-jM (""') 


;;., 
'" 

 
02 

o: 

 O 
v .) 
:El 
0(;; 
I V 
ro-= 
E ;: 
'f;; V 
0= 
.
 
 
C 
v 
N 
V) 
o.. 


:::I C O 
CDUZ:Z: 
+ + + + 





 
0..0..0..0..0.. 


.... O 
CDU z: z: 
+ + + + 

;t




 
z: z: 
I I 
.::? '" 
C ';:: 
-O "O 

 e 
VJ VJ 


ro -o 
= v 
ro 
 o.. 
.
 
.:: 2 
ro .- ..:::. OJ) 
o..o8c 
=:vro
 

 .
 
 biJ 

c=

 
v V 
VJ VJ 


ro 
= 
.
 
 

 o 
e- '00 

 ro 
ro c: 
d) ro 
-o c 
ro 
.... 
v 
VJ 


Ch 
-o 
v v 
= v 
._ r:r. 
c...... 

2 
::
 
.2
 


 
13 


...., 
", 
o 
Ó 


V". 
", 
oc 


"'" 
n 
oc. 
o 


o- 


'" 


o 
c 
i 


tO 


V) 
ci 


00 
ci 


"'" 
ci 


OC 

 


o- 
...., 
V". 
Ó 


r. 
-o 
c 
t 
;;.,.- c 
i:g .2 
t.ECd 
L: g 
 .t: 
tE:..::t:
....... 
or,.... ::: -ł 

 
 £: ! 
0::0::::2 
VJ o 
 
-J ! 
. E 
I ;::'t:: 8_ _ ro 

..o ..- l 
w5


 

Q..5g-
 
ó"O t b 
 

 1;!::;1 1: V) 
Z i:;.. ",2 "O 


'-O 
...., 
o 
Ó 


...., 
V", 
oc 


V) 


oc 
Ó 


I 

! 
ńl 


. 1 
Ch , 

 ! 
.
 l 
,,: I 

 : 
- 


._ l 


::: i 



 ! 


c 
! 


.= i 



 I 
.... 


I 
.- 1 


c 


". I 
'-O 
ó! 


! 
 

 I 
 
l:: .
 
1::: 
.
 l...ł 
IJ
 


! 
I. S 
I 


.
 


,... 
S ci c 
= o 

 .
I g 
- N 
O) :=: I 
u rE, 
o 
I.
 

 r..:.-I c 
E 
I 
 
.
 El 
 

 
I.
 
.0 o '- 

 .
I.- 
c:: E
>>>
I 

 
.2 
..... 
..... 


.:2 
'" 
F 
(;j 
.;,(. 
o 
-o 


ro 
CI) 
-o 
ro 
'- 
CI) 
CJJ 


CI) 
-o 

 
Q) 
CJJ 
I 
C. 
o 
'- 
u 
CI) 

 
.2 
o 
;; 

 



 
..Q 
o.. 
-o 
(1) 
1::: 
o.. 


-o 
o 


u 
'CJJ 
;2 
'N 
(1) 
'" 
N 

 


CI) 
E 
N 
O 
-. 
u 


-o 
CI) 
';;' 
c: 
. C;; 
'- 
bIJ 


c: 



 

 


CI) 
N 
CJJ 
C. 


..... 
..... 
F 
i::i 
'N 
N 
.
 
E 
'J) 
P 
.2 



 
..c 

 

 


, 
2 


.:"'- 
ro 


..... 
o 


..... (1) 
=..:.: 
.
 
 
 
=Ę- 

 E 
.9 
:£
f=
 


N 
,-r-, 
'" 
(1) 
..o 
ro 
f- 


N 
,-r-. 


.2 
..o 
ro 
f- 


..!. 

 

 


CJJ 
C 
CI) 
E 
.2 
(1) 
p 
u 
..... 
c: 
-o 
c: 
ro 



 
Q) 
c: 
o 
O- 
..... 
(5 
u 


e 
CI) 
.
 
c: 
'+- 
o 
CI) 
.:"'- 
'" 

 
I 


(j 

. 


e
 
g 
..... 



 
;g 
-o 
'" 
:2 
CJJ 


'- 

 


.
 
8 
'- 
2 L- 



 
a:; 
c: 
o 
g- 
o 
u 
'" 
g 


':J .2 
Oj c 
'ó t'.: 
::: 
'" '- 
z Li: 


.:"'- 
u 
c: -o 
2ro
c 
OJC:5
 


c-_ 
Q P o 
5';: 
 .
 

.
. o N 

=u...- 
N "5 
Q: 


o 

 


f-- 


c: 



 
- 
'", 
_..c 
OJ 


u 


- 


co 


'" 
u 


OJ 

 


- 



 

. 

 


o.. 


- 


z 


'" 
t-- 
o 


r-
-_("'jr-O'OONN\O
 
O. "! "! N. "'. N. 00 '" o o r-') o. 
------00....:....:....:_ 


N 


\Ot"fi
OOO'oo
r-
OO\O-.::t 
\O-.::tr-NN\O
OO
MOOo-- 
---N----NN-- 


r-: 
'" 


00 r-- r- DO r-- 00 -.::t ar, \O 
 f'! 

Ń
"":
 
 "":Ńr-') 
7' r\ 
-Nf'łiNNNNNt"fiNNN 


t-- 
-Ó 


\Q::x) \Q OOr-- 
 N(tjO
N N 
r- cios. ... 
 -",....:r-...O"r--... 00 
OO-"'O'O'
OO_"'-"'
 


00 

 



... N 
...
...OO... N.- 
 8 
 8 t;; 
... 
Nt"fi,..,..,Nf'#')t"fi-"'ŃŃŃŃN 


N 

 


O'O'\t"fi\OOO'\OO'OM..q-\,:) 
o--.NOO
M N ('--t"f")--.::t- lr:-.. 

r-:r-:r-:OÓr-:-.::t
'-Ó
-.ó
 


7 
00 
-Ó 



:-

:- 
;'!; -.00. N_,,! 
 
O' -,...., - - - 00"'::::::::: = 0'''' 


7 
0'_ 
00 




; 


 
 ci



 
 


"'. 
'O 
7 


\Q tr) -.::t 
 lrj r--r -.::t -.::t if) r-- N 
 
v-;ŃO::-.i'v5 (V""j -6

,..,..,:xS-..:i 
'-Or--r--r--r--r--a.n\Qr--
\Q\Q 


2 
2 
g 2 

E 
: O 
(1) U 
:gl 
"'; 
1 :':! 


 
.- '- 
" CI) 
O 
 
8
 
c: 
(1) 
N 
en 
o.. 


= O 
cou:;E:;E 
+ -r- + + 





 
c... c... c... c... c... 


g óJ 
'" (1) 
.
 
 '" 8J 
e c - :..... 
c..o
2 
::i Q) 
""'::I 
C.R 
 
 
C) '" 
'" 
e c(/)£ 
CI) ::; 
r/} U 


= o 
co():;E:;E 


;; 
CI) 

 
I 
'" 
-5 
c.. 'J) 
p -c13 
u 


..,- -r- + T 





 
c... c... c... c... c... 



 rr.. 
a "E 
= ro 
 
 
;; 
 :..... 
;::,.9 :g t.2 
= : _ d
.....ł 

 t:::.8 
0roQ)ro 
'"O cr./'J  

 E 
Q) 
 
r/} U 


oc; 
,-r-, 


8 
,-r-, 


7 
'" 
00 
ci 


t-- 
oc; 


N 
7_ 
N 


'" 

 
N 


oc 
-c. 


'" 


2i 25 
g E C"j 
.. .- ':..) t-.. 
aJ£
(/"'- 
:;E 
I 
.:':! 


c
 
o 
 ... - .3 
(/)0 02 0 
-6.....1 1 .:"'-::-0 
" .....-) o c:: 

 :;...
U1- 
Vl 
 
o I 
 
.....ł o,.:;L er:. 
 

c.....JE
 
0"'2
Uu 
e::: t::..:£ 
 
 
ZO-ro2..::: 


,-r-, 
00 
d 


7 


63 


r-') 
'" 
N 
o 


'-S 
r-') 
,-r-. 


O' 
t-- 
7 


r\ 
"'- 


t-- 
N 
t-- 
o 


r, 
N 
0'_ 


cO 


fi. 


v: 
(1) 
U 
E 

 


t-- 
O' 


-:; 


et 
'J 
,- 


5iJ 
':r, 



 
= (5 

 
o .
 
]-= 


 
c 
; 
 

 Q 
.r-.,:; Q) 
o 2 

 .
 
E 


:r. 


= 


u 


= 


CI) 
() 


.
 


c:
>>>
64 


I 
o 

 
E 
.:2 
a 
'12 

 
.:;,(. 
o 
'"O 


.:2 
II) 
'"O 
c.: 
.... 
(1) 
VJ 


I 
=- 
t:: 
..Q 
.g- 
(1) 
N 
.... 
P- 
'"O 
o 


u 
'VJ 
o 
t:: 
oN 
II) 
0;;, 
N 

 


. d)' 
E 
'N 
o 
-. 
u 
't: 
(1) 
N 
VJ 
P- 

 
t:: 
o 
-;;:; 


I 
.... 

 
VJ 
1:: 
II) 
E 
1) 
Q) 
o 
.... 
u 
'E 
'"O 
t:: 
c.: 
Ii 
Q) 
'"O 
c.: 
.... 
.... 
(1) 
VJ 
I 
P- 
o 
.... 
u 
(1) 
.... 
£ 
.8 
t:: 
o 
05 
Q) 
.... 
t:: 
'"O 
Q) 
';;" 

 
c.: 
.;:: 
VJ 
05 
(1) 
..a 

 


.... 
1) 
1:: 
.
 


(1) 
N 



 
';:; 
.
 



 
'o 
1:: 
II) 
E 

 
II) 
o 
.... 
.:;,(. 
E 


VJ 
1:: 
Q) 
t:: 
o 

 
o 
u 
05 
.... 
Q) 
.5 
E 


b 
.... 
.:;,(. 
c.: 
E'i= 
II) 
 
'c c 
c.: Q) 
.... ... 
oD t:: 
o (1) 
Q... Q) 


f") 
f") 
.:2 
(1) 

 
E- 


'-- 
o 
(1) 
.:;,(. 
c.: t:: 
..... o 
P-._ 
=- 
 
II) N 
..c .- 
E-'';:; 


f") 
f") 
(1) 
:c 
c.: 
E- 


o 

 


- 


::: 

 


'" 
i: 

 
o 
P- 
E 
o 
u 
--a 
.... 
Q) 
::: 
'E 
.o- 
o 
Q) 
""" 
0:1 
P.. 
:;) 
l 
-'= 
u 
" 
::: 
--a 
.... 
Q) 
::: 
'E 
;;:: 
'o 
,;::: 
-o 
0:1 
::;;; 
'" 
(1) 
.
 
.... 
.D 
o 
o... 


'd 
--,= 

 


::: 
U 


- 


Q) - 
o 
.2 
 
o .- 
:-= 
... - 
0:1 .... 
;z:
 


""" 
Q) 
::: "O 
2 .
 '"O t:: 
fl) !:: a 
 

 
 P-::: 
::: o 2 g 
o


 
Q.. .
 o .- 
"'8 ::: 
 .
 
N 
 
.... 
o... 


O'-\O\O\O'tO OVO'-Nt- 
v0 o N'tt-O'O'OOO'- 
Ń
"'

-q:
ŃŃŃŃ
"Ń 


00 
o 
Ń 


ONoo_vr-'tO N -'1N 
V'1\OOOVt-'tO'-t-'1t-O 
NNN'1NN NNN 'tN'1 


00 
t- 


NNVt-t-O''1V o 't 
'Ń-.DŃ \00 r-:- M -.DrJÓÓó ",o 
NN'tNNN NN '1'1'1N 


co 


\O. 
V 


't 
-.D 
t- 


't 

r--oo 
O' '1 - 


V 
-N O'. 00 ("'f") 00 ("'f") ('ł"j O'- 
NN......OO("'fjOO-O 


V 
00 

 


0:1 
U 


O'-'100VO'-t-t-Nv't\Or- 
v) v:5 0--"' I,Q" 
 r--: Ń 
 r-: v) r-: v) 


------------ 


- 



 


("'f""}N...... ("""')OOOO
OO"NM 
N 't V 'to 't V 't V 00 

v)'-D"v)v5
 M
_...:t.,M

("'f") 


- 


V 
\O 
M 


'1 
't 
\O 
Ó 



 
't 


t- 
O' 
.,f 


V 
r-:- 


O' 
\O 
M 


\O 
O' 
": 



E 


00 00 V oo't't\OOooN't 
Ó r-:-'1rJÓ.,f.ńÓM"MÓÓ 
t.r')t.r')t.r')1.f) V) V)-.:::tt.r')t.r')t.r')t.r') V) 


o 
oc 



 
- 


o... 


- 


z 


.,f 
'1 


'1 
0 0 
'1 


O\"::'f'O\--O"OO OO"-N 
N'tOV 't_O'V'tvr- 
M-.:i'v)"::'f'''V-)
M-q-"'
MMM 


r- 
e: 


\0 0 
'1 




.
o






'" 
 
_("'--IN_(""..IN--N--- 


'" 
v:. 
r. 


;, 
o 

 
02 
"""i: 
:;;: o 
Q) u 
:.ol 
o 05 
l Q) 
d-'= 
E ;;:: 
.- .... 
N Q) 
o i: 
.@ 
 
::: 
Q) 
N 
'" 
o... 


:;O ::: o 
cou::;:;:::;:;: 





 
0...0...0...0...0... 


d "O 
::: Q) 
co d Q.. 
.
 J:..s 2 

5""5 
 
=' _ u fl) 

.
 
 
 

 c.:
 
 

:::
..g 
J5 
 


:j ,.... o 
cou::;:;:::;:;: 





 
;; o... o... o... o... o... o; 
Q) Q) 
::;:;: ::;:;: 
l l 
d d 
't: .;:: 
"O "O 
(1) II) 
.... .... 
en en 


d "O 
::: II) 
.
 
 
;;:: d .:: 
E:E':':
 
e-'(i; u 
 

 d d 00 
d=-= I-. 


..g 
"O - d 
0:1 .... 
.... .... 
Q) (1) 
en en 


;, .- 

:g .2 
1:; 
 
 
- .t:: 

 5 
 
c.:.:: .
 :; 


 @ \ 

:gS2
 
-J I 
g
 
.1. 
 .
 
 E 
d" O ._ tł'" 
:ag

o 



 2 2 
 
c2 
.
 
 
 
Z 

 
 £E 



. 
't 
6 


No 


V 


'" 
r- 
-.D 


.,f 
N 


ci 
::: 
I 


c 


r. 
O' 

 


r- 
N 

' 


r- 
'" 
r- 
e: 


r- 


,.,.) 



 
O; ::: 
-;::: o 
ilJ 'Z 
::: d 
Q3 .
 
g
 


 
.- - 
::: ::: 
- (1) 
.
 E 
::: Q) 
.
 
 
o o 

 t 

 'E
>>>
V 
rr. 


!i 
v 
"'O 
:':I 
.... 
.... 
'" 
rr. 


I 

 
:: 
o 
c.. 
"'O 
'" 
t" 
o. 
"'O 
o 


c.. 
o 
.... 
.) 
'" 

 
£ 
.2 
-; 
'" 
.... 


.) 
'rfJ 
o 
:: 
N 
'" 
:':I 
N 



 


. aJ' 
.
 


'" 

 
"'O 
rr. 

 


;, 
.) 


..... 
rfJ 
'" 
; 
.... 
;:! 
"3 
rr. 
O 
c.. 
..... 
:':I 

 

 


'" 
N 
CI) 
c.. 


.) 
;, 

 
l= 
.2 

 
N 

 



 

 
'- 
O 
rr. 

 


.:Lo 
'" 
;; 
CI) 

 

 
r. 
:C 


-= 


N 

 
.r 



 
'" 


r 

 r- 1) 
'" 

 l= 
2 
 
 

C)=Q 


J.)--=ł 
- o 


-'" 


, 
I 2 
.:.L. - () 
 
et: _ 
 


v o;: 
 @ 
G:) v o 
 

 c ? 
c:: U -J G 
... -J E 
;j--o 
 
 


SJ () 

"':i 
Z e 


"'" 
r", 


"'" 
". 

 
.rJ 
oj 
f- 


Q) 
-e 

 


:: 



 
:: 

 
o 
P.. 
E 
o 
u 
?3 
iU 
:: 
r 


4- 
o 


lJ 
-'" 
'" 
E. 
=:J 
I 


::; 
2 
.... 

 


.
 

 
-5 
'" 
::;;: 
CI) 
.2 
r 
.... 

 



 
... 


'" N 


1-'" 

 
?C'd

 
- _ iU '_ 
a; 
 ;;; 
.::£.. . !::... c: 
.
 C 2.2 
.2


 
]'
 &'
 
.... 
c.. 


1; .Q 
o:; 
"t; N 
-- 

 ..... 
;z:Lf 


o 
I'- 
Ó 


o 

 


","ONV\OOI.O","I'-OV\ "" 
"'"."'"."'"."".\0.",".0. .N.-."1."!. 


- 


\O. 


:: 

 


OOO'-\OI'-\OV\-NO'-OOo-l.O 
O"-OO"-\OO-I.r)\O\ON
t- 
-N-NNN---N-- 


oj 
--= 
bJ: 


O' 



 
U 


M-OOO
o--OI.r)O'-O'-Or- 
r--:óoo


ó
ł.r:'ó
r-"'--6 
-NN--N--('.I--- 


- 


"'" 
r-: 
OG 


iJ:1 


0"-00\00 O"- \O 0""'""0 
v):=!
'-:

V;V)Nrr)

 
\OO'-t-t-OOt-t.r)f"---OV;-.o..c 


r", 
V) 
"" 


"'" 
CG. 


'" 
U 


N""\O -I'-N-I'-OV)- 
--..::tOONN
r-łjt-OOO 00" 

MMM
Mr-iŃrr)ŃMN 


- 


OJ: 

 


NO'-OO",,""\OOI.r)N 00..:;)00 
\OO"
 -OOr'iOOO'-O"MOO 
ł.r}
r-:t.r)\o
t.r) 



tr

 


- 



 
:L:' 
-'" 


o- 
r", 
Ń 


t-\OO\Q("'f/ 
OCO'NO
 t-" 


"r--:v)r-
t.r) r-:
MŃ,..,.)- 
("łj
.r'ir'ir'j r'i N
M("'f')M r'J 


- 


c.. 


- 


r-: 
I'- 


8
 
1.0 


-OCf"'l')("'f')O- 
- 0-" Ó 

 Ó ...o 
O':C'.-::;---
 


I'- e'") 
1.01'- 
...:5 x 


N"",""=' 
c;.
-
.. 
OO
':1' 00 


z 


("
 C'- V) -...:;.1..- O' N O'
" r- N 
...ćV)Mr-"N"':G
l/")r-:v:;CG -6 
NNr-ro0Jrr-.NNNNNNN 


"'" 
.,,; 


..--. 
r 
2 
ag 
-'" 

 o 
lJ U 
I 


r o 
iJ:1U

 
+ + + 4.- 
:L:L:L:L:L 
f"1 c... c... .... c... 



 -g 
ca 
,.... 
";; v-  c 

 -= :.f t5 
.... - - 
c., o u"" 
= 
 
 
 
.;g N Q) 60 


""O.. 
eC:i:2 
lJ ... 
r/) 
 


r 
o 
 
I u 
E
 
.
 
 
.
 
 
:: 
'" 
N 
'" 
c.. 




 
iJ:1U",-",- 
-'- + 
a::'22
2 
u 

 
I 
:C 
'2 
"O 
lJ 
.... 
r/) 


;:! 
ce 



 
"'= 
lJ 
U 
..:2 
 
.g
 
t
 
lJ Oj 
UJ
 
U 



 
 
5- .2 

 g 

 
 
;.: 
O 
r/) 


....-,..- ::::: 
g]
 
.. 
 
.t; 

 o v;,- 
02
 

 


c
 
I 6 Q) .", 
dW:.D:::: 
rzo] 

 ..J I - 
2 I :s .
) 
:J] -O'
 
 

..Q= 

c..:::I 
cf1J .
 
z 

 


65 


"" 
O'- 
N 
ci 


I'- 
e'") 

 


"" 
lt"', 


N 
-6 
". 


I'- 
"t 
V) 


I'- 
"": 
"" 


"'" 


"'" 

 
e'") 



 


t"'"; 
I'- 
OG 
ci 


ci 
:: 
I 


:: 


"" 
"" 
v:. 


l: 



 
N, 
I'- 


.j, 
c: 


c: 


.j, 


", 


v. 
U 

 

 
.;:) 


l: 


r--- 
("-. 
..ć 


r--- 
"'1", 
r". 


--:J 


ce 
u 


Ci, 
'j" 


E 
(C .9 
?= 
 
;:;1j 
]
0 
t:


 
8 t _ ";:: (t) 
I 
.
 g .
 

b := 
 .
 
eoo.
'i)i:: 
u'"O
e I 

 63 ., u ._ 
E-=

 


::: 


OJ 
c: 
v, 


v 


c:
>>>
66 


W ziarnie pszenicy uprawianej po seradeli na nasiona pobranie magnezu 
i wapnia była istotnie niższe niż po seradeli na zielonkę. Nawożenie seradeli miedzią 
przyczyniło się do pobrania istotnie wyższych ilości azotu, wapnia i miedzi, molibde- 
nem - azotu, magnezu, wapnia i molibdenu w ziarnie pszenicy. Uzupełnienie przedplo- 
nu borem istotnie zwiększyło jego pobranie w ziarnie pszenicy. To samo dotyczyło 
manganu. Następczy efekt mikroelementów określano w odniesieniu do stanowiska, na 
którym uprawiano seradelę nawożoną tylko fosforem i potasem. Stwierdzono wysoką 
korelację między zawartością mikroelementów w glebie a ich nagromadzeniem w ziar- 
nie pszenicy (tab. 35). W plonie słomy stwierdzono istotnie więcej wszystkich makro- 
i mikroelementów na stanowisku po seradeli niezależnie od kierunku jej użytkowania 
(wyjątek stanowił fosfor i magnez, w odniesieniu do których istotne różnice dotyczyły 
tylko użytkowania na zielonkę) niż po pszenicy (tab. 33). Spośród wszystkich składni- 
ków słoma kumulowała najwięcej potasu, od 34,1 do 57,5 kg' ha,l. Z wyjątkiem wapnia 
pobranie pozostałych składników w słomie było istotnie różnicowane przez dokarmia- 
nie przedplonu mikroelementami - miedź i molibden istotnie zwiększyły pobranie azo- 
tu, fosforu, potasu i magnezu. Udowodniono działanie następcze nawożenia mikroele- 
mentami przedplonu i ich wpływ również na zwiększone wyniesienie z plonem słomy 
tego składnika, który na danym stanowisku stosowany był dolistnie. Wyższy plon ziar- 
na i słomy pszenicy ozimej w stanowisku po seradeli świadczy o tym, że rośliny Jby\y 
dorodniejsze niż wówczas, gdy uprawiano je po sobie. Odnosi się to nie tylko do masy 
nadziemnej, lecz również do bardziej rozbudowanego systemu korzeniowego z którym 
pozostawiały większą masę resztek pozbiorowych (tab. 34). Udowodniono statystycz- 
nie, że nagromadzenie w tych resztkach makro- i mikroskładników na stanowisku po 
seradeli zarówno użytkowanej na zielonkę, jak i nasiona było wyższe niż przy uprawie 
pszenicy w monokulturze. Każdy ze stosowanych w przedplonie mikroelementów zo- 
stał nagromadzony w resztkach pozbiorowych pszenicy w istotnie większych ilościach, 
ponadto miedź i molibden wpłynęły istotnie na zwiększenie nagromadzenia azotu 
w porównaniu z obiektem kontrolnym. 


3.5. Porównanie ilości i jakości biomasy oraz nagromadzenia 
składników przez pszenicę ozimą uprawianą na różnych 
stanowiskach 


Strukturę biomasy pszenicy ozimej w stanowisku po łubinie żółtym i po serad i 
przedstawiono na rysunkach 21 i 22. Badania nad reakcją pszenicy na stanowiskcpo 
łubinie żółtym wykonano w latach 1985-1986. 1987-1988 i 1988- l 989, a wpływ Ira- 
wy i nawożenia seradeli na pszenicę oceniano w latach 1987-1988, 1988-1989 i 189- 
1990. Ocena działania następczego przedplonów przypadała w obu eksperymentac na 
jeden rok o korzystnym rozkładzie opadów i na dwa lata posuszne, dlatego czynnij ten 
nie różnicował porównywanych doświadczeń z pszenicą. 
Ogólna biomasa pszenicy uprawianej w monokulturze wynosiła średnio 9,2 t ha,i 
i była niższa niż w stanowisku po seradeli - 11.5 t . ha'l i po łubinie żółtym - 12,2 t ha'] 
(rys. 21, 22). Obserwowano dużą zbieżność wpływu kierunków użytkowania przedplo- 
nów na ogólny plon biomasy pszenicy.
>>>
67 


t .ha" 
14 


8 


liN 
OS 
III RP 


12 


10 


6 


4 


2 


O - IJ 

'-",H'-- 
i I 1 
I Kontrola I 
: Contro1 


2 
PK 


2 


I 1 


! 2 


Mm.-
' 
. 1 I 2 


I 
I PK+Cu PK+Mn i PK+Mo 
Legenda: N - nasiona, S - sloma, RP - resztki pozbiorowe 
Legend: N - seeds; S - straw; RP - post-harvest residue 


Rys. 2 J. Plon biomasy pszenicy ozimej VI' zależności od przedplonu - łubin żółty upra' 
wiany na zielonkę ( I) i nasiona (2) oraz dokarmiania mikroelementami 
Fig.21. Biomass yield of winter wheat in re lat i on to forecrop - yellow I up in e cultlVated 
for green crop (I ) and seeds (2), and microelements fertilization 


t. ha' 
12 


10 


liN 
OS 
III RP 


· i l 
Kontrola. 
Control . 


2 
PK 


I l 
i 2 ! 


: 2[ i 2 1 
PK +Cu PK +Mn 


2 


O 


PK+B 


Legenda: objasnienia oznaczeti podano w rv' 21 
Legend: explanations sec Fig. :::] 


Rys. 22. Plon biomasy pszenicy ozimej \\ zależności od przedplonu - seradela uprawiana 
na zielonkę (1 ) i nasiona (2) oraz dokarmiania mikroelementami 
Fig. 22. Biomass yield of winter wheat in relation to forccrop -- serradella cultivated for 
green crop (I) and seed, (2). and microelements fertiJization 


Wykazano, że plon ziarna pszenicy był wysoko skorelowany z masą resztek po- 
zbiorowych roślin przedplonowych, zawartością w glebie makroskładników i słabiej 
z zawartością mikroskładników;" nie stwierdzono korelacji z odczynem gleby (tab. 35).
>>>
68 


Tabela 35. Współczynniki korelacji dla wybranych zależności 
Table 35. Correlation coefficients for selected relations 


Badane cechy Stanowisko - Stand 
po łubinie żółtym po seradeli 
Examined properties after yel10w IUDine after serradel1a 
1 2 3 
Korelacje między plonem ziarna pszenicy a wybranymi cechami stanowiska 
Correlations between wheat Ilrain vield and selected DfoDerties ofthe position in the crop rotation 
Plon ziarna x zawartość węgla organicznego (Corg) 

 glebie r z * = 0,86; r n ** = 0,76 z = 0,22; r n = 0,79 
Seed yield to (Com) content in soi I 
IPlon ziarna x zawartość azotu ogółem (Nog.) w glebie r z = 0,95; r n = 0,79 r z = 0,61; r n = 0,85 
Seed yield to total N content 
Plon ziarna x zawartość fosforu (P) przyswajalnego r z = 0,75; r n = 0,86 r z = 0,81; r n = 0,57 
Seed yield to P available content 
Plon ziarna x zawartość potasu (K) przyswajalnego r z = 0,87; r n = 0,83 r z = 0,77; r n = 0.86 
Seed vield to K available content 
Plon ziarna x zawartość magnezu (Mg) przyswąjalnego r z = 0,81; r n = 0,86 r z = -0,21; r n = 0.42 
Seed yield to Mil available content 
Plon ziarna x zawartość boru (B) przyswajalnego r z = 0,43; r n = 0,33 r z = 0,52; r n = 0,49 
Seed yield to B available content 
Plon ziarna x zawartość miedzi (Cu) przyswąjalnej r z = 0,21; r n = 0,26 r z = 0,73; r n = O,4H 
Seed yield to Cu available content 
Plon ziarna x zawartość manganu (Mn) przyswąjalnego r z = 0,23; r n = 0,26 fz = 0,25; r n = 0,45 
Seed yield to Mn available content 
Plon ziarna x zawartość molibdenu (Mo) przyswajalnego r z = 0,31; f n = 0,42 r z = 0,09; r n = 0,56 
Seed yield to Mo available content 
Plon ziarna x pH gleby Seed vield to pH of soil f7 = 0.42: f n = 0,15 r 7 = 0,38: f n = -O,2H 
Korelacje między zawartością mikroelementów w glebie 
a ich zawartością i nagromadzeniem w plonie ziarna pszenicy 
Correlations between microelernents content iI) the soi1 
and their content and accumulation in wheat grain yield 
awartość boru (B) przyswajalnego w glebie x 
awartość boru \\' ziarnie r l = 0,92; r]1 = 0,97 fz = 0,78; f]1 = 0.91 
B available content in soi! to B content in seed 
"awartość miedzi (Cu) przyswajalnej w glebie x 
"awartość miedzi w ziarnie r z = 0,92; r n = 0.89 r z = 0,94: r]1 = 0.99 
CLI available content in soil to Cu content in seed 
Lawartość manganu (Mn) przyswajalnego w glebie x I 
zawartość manganu w ziarnie fz == 0,96; r n = 0,99 r I = 0,82; r n = 0.82 
Mn available content in soil to Mn content in seed 
!zawartość molibdenu (Mo) przyswąjalnego w glebie x 

awartość molibdenu w ziarnie r z = 0.98; r n = 0,94 fz = 0,80; f]1 = 0,95 
Mo available content in soi1 to Mo content in seed 
!zawartość boru (B) przyswajalnego w glebie x 
!nagromadzenie boru w ziarnie r z = 0,92; r" = 0,96 r z = 0,82; r n = 0.87 
Is available content in soil to B accumulation in seed
>>>
69 


cd. tabeli 35 


] 2 3 
lZawartość miedzi (Cu) przyswąjalnej w glebie x 
miedzi nagromadzenie w ziarnie r z == 0,9]; r n == 0,92 r z == 0,98; r n == 0,94 
tu available content in soil to Cu accumu]ation 
n seed 
!Zawartość manganu (Mn) przyswajalnego w glebie x 

agromadzenie manganu w ziarnie r z == 0,96; r n == 0,99 r z == 0,90; r n == 0,83 
Mn available in soil to Mn accumulation in seed 
[Zawartość molibdenu (Mo) przyswajalnego w glebie x 
!nagromadzenie molibdenu w ziarnie r z == 0,98; r n == 0,94 r z == 0,94; r n == 0,95 
Mo available in soi! to Mo accumulation in seed 
Korelac:je między wybranymi parametrami żyzności gleby 
Correlations between selected soil fertility narameters 
Masa resztek pozbiorowych roślin motylkowatych x 
zawartość węgla organicznego (Corg) w glebie r *** == 0,93 r == 0,96 
Weight post,harvest residue ofpapilionaceous plants 
o Corg content in soi! 
Masa resztek pozbiorowych roślin motylkowatych x 
zawartość azotu ogółem (Nog.) w glebie r == 0,70 r == 0,94 
Weight post-harvest residue ofpapilionaceous plams 
o total N content in soil 
Masa resztek pozbiorowych roślin motylkowatych x 
zawartość azotu - N - NO J w glebie r == n.i. r == 0,53 
Weight post,harvest residue of papilionaceous plants r=n.s. 
o N - NO J content in soil 
Masa resztek pozbiorowych roślin motylkowatych x 
awartość azotu - N - NH; w glebie r == n.i. 
Weight post-harvest residue of papilionaceous plants r == n.s. r == 0,87 
o N - NH; content in soil 
Masa resztek pozbiorowych roślin motylkowatych x 
.a!ifatycznośĆ-- KH r == n.l r == 0,6! 
Welght post,harvest residue ofpapilionaceous plants r == n.s. 
o KH ooaliphaticness" 
l7 a \\artość węgla organicznego x ..alifatycznośĆ-- KH r == ,0,62 r == ,0,45 i 
ICorg content to KH ,.aliphaticness" 


'r , korelacja dotyczy roślin uprawianych na zielonkę - correlation regards plants grown for 
green crops, 
**r n - korelacja dotyczy roślin uprawianych na nasiona - correlation regards plants grown for 
seeds, 
***r - korelacja dotycz)' roślin niezależnie od kierunku użytkowania - correlation regards 
plants irrespective of utilization trend 
n.l. - rożnice nieistotne: n.s. - insignificant differences 


Udział ziarna w biomasie pszenicy z monokultury, w stanowisku po łubinie żółtym 
i seradeli był bardzo zbliżony. Masa resztek pozbiorowych pszenicy w monokulturze 
stanowiła średnio 23% ogólnej biomasy. w stanowisku po łubinie i seradeli była nieco 
wyższa i wynosiła 25-27%. Efektem dol istnego dokarmiania mikroelementami przedplo-
>>>
70 


nu łubinu żółtego i seradeli był zbiór większej biomasy pszenicy z tych obiektów w po- 
równaniu z nawożonymi tylko fosforem i potasem. Stwierdzono wysoką korelację między 
masą azotu nagromadzoną w resztkach pozbiorowych roślin przedplonowych a biomasą 
wytworzoną przez pszenicę. Pobranie azotu w biomasie ogółem pszenicy, przy uprawie 
roślin w monokulturze, było dużo niższe (wynosiło od 74 do 86 kg . ha'1) niż w sta- 
nowisku po łubinie żółtym na zielonkę - średnio 120 kg . ha,l i na nasiona 
)25 kg . ha'l (rys. 23) oraz po seradeli odpowiednio 124 i 109 kg . ha- 1 (rys. 24). Dokar- 
mianie przedplonu mikroelementami skutkowało wyższym nagromadzeniem azotu w roś- 
linie następcz
i. Najwyższym pobraniem azotu wyróżniła się biomasa pszenicy ze sta- 
nowiska po łubinie i seradeli nawożonych miedzią. Stwierdzono wyjątkowo korzystny 
wpływ tego mikroelementu na gromadzenie azotu. Najwyższe jego pobranie było w psze- 
nicy ze stanowiska po łubinie żółtym na nasiona i wynosiło 143 kg . ha-l. Największy 
udział w pobraniu azotu z biomasą miało jego nagromadzenie w ziarnie pszenicy. 
Masa fosforu pobrana przez całe rośliny pszenicy uprawianej po sobie wynosiła 
18-23 kg . ha,l, w stanowisku po łubinie żółtym - 25-30 kg . ha') (rys. 25), a po seradeli- 
24-27 kg . ha-I (rys. 26), nawożenie przedplonu miedzią także zwiększyło pobranie z tych 
obiektów fosforu (ponad 35 kg . ha'l). Najwięe
i fosforu gromadziła pszenica w ziarnie. 
Stwierdzono wyższe nagromadzenie fosforu w pszenicy na stanowisku po łubinie użyt- 
kowanym na nasiona niż na zielonkę. W przypadku seradeli było odwrotnie. Potas był 
drugim makroskładnikiem po azocie, nagromadzonym przez biomasę pszenicy w dużych 
ilościach: w monokulturze - 59-74 kg' ha'ł. na stanowisku po łubinie - 106-109 kg' ha,j 
(rys. 27), po seradeli - 92-102 kg . ha'l (rys. 28). Najwięcej potasu nagromadziło się 
w słomie, w drugiej kolejności w resztkach pozbiorowych pszenicy. Kierunki użytko- 
wania motylkowatych uprawianych w przedplonie w niewielkim stopniu różnicowały 
pobranie potasu z masą pszenicy. Dolistne dokarmianie mikroelementami roślin przed- 
plonowych łubinu i seradeli wyrażało się wyższym pobraniem z tych stanowisk potasu, 
a najwięcej tego składnika nagromadziła pszenica, której przedplon nawożono miedzią 
(do 123 kg. ha-I). 
Pszenica uprawiana w monokulturze pobrała na budowę całej biomasy 9-13 kg' ha,l 
magnezu, nieco więcej gdy przedplonem były rośliny motylkowate ,- po łubinie żółtym 
17 kg . ha- l (rys. 29), po seradeli - 14-19 kg . ha'! (rys. 30). Nagromadzenie magnezu 
w pszenicy uprawianej po łubinie żółtym nie było różnicowane przez sposób jego użyt' 
kowania. Uzupełnienie nawożenia fosforowego i potasowego mikroelementami w upra- 
wie przedplonów miało działanie następcze, ""yrażająee się wyższym pobraniem przez 
pszenicę magnezu z tych obiektów. Podobnie jak w nagromadzeniu azotu. fosforu i potasu 
- miedź działała także najsilniej na wzrost pobrania magnezu (najwyższe - 21 kg' ha. l .. 
pszenica po seradeli nawożonej miedzią na zielonkę). 
Pobranie wapnia z biomasą pszenicy kształtowało się następująco: 13-17 kg . ha-I 
w monokulturze, 22-25 kg' ha ,I po łubinie żółtym (rys. 31),21-24 kg. ha'] po seradeli 
(rys. 32). Największy udział w pobraniu wapnia z biomasą miało jego nagromadzenie 
w słomie pszenicy. Systematycznie więcej wapnia pobrały rośliny na stanowisku po 
łubinie żółtym na nasiona w porównaniu ze stanowiskiem po zbiorze na zielonkę: 
w doświadczeniu z seradelą było odwrotnie.
>>>
71 


N kg . ha'] 
160 


140 


liN 
Os 
II RP 


120 


100 


80 


60 


40 


o 
i I ! 1 
I Kontrola I 
I Controi 


PK 


I I lK:B i I 
 
 I p 
 !t
J 
Legenda: objaśnienia oznaczeń podano \\' rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 


20 


Rys. 23. Nagromadzenie azotu w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przedplonu 
- lubin żółty uprawiany na zielonkę (J) i nasiona (2) oraz dokanniania mikro- 
elementami 
Fig. 23. AccumuJation of nitrogen in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
yeJJow lupine cultivated for green crop (J), and seeds (2), and microelements 
fertilization 


N kg . ha' 
140 


120./ 


liN 
OS 
II RP 


100 y--- 


80 -(
- 


60 


40 


20/ 


2 
PK+B 


2 


2 
 


r l 


2 


Kontrola, 
Control 


2 
PK 


..... ....m............. um h. 
/ 

 -r----------,---- --.- 
,------'---' 


PK+Cu 


PK+Mn i PK+Mo 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 
Rys. 24. Nagromadzenie azotu \'" biomasie pszenicy ozimej " zależności od przedplonu 
- seradela uprawiana na zielonkę (J) i nasiona (2) oraz dokanniania mikroele, 
mentarni 
Fig. 24. Accumulation of nitrogen in winter wheat biomass in reJation to forecrop - 
serradeJJa cultivated for green crop (J ), and seeds (2), and microelements fertili- 
zation
>>>
72 
p kg . ha. 1 
40 .N 
OS 
35 .RP 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
O 


Legenda: objaśnienia oznaczell podano w rys. 2] 
Legend: explanations see Fig. 21 


Rys. 25. Nagromadzenie fosforu w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przedplo, 
nu _ lubin żółty uprawiany na zielonkę (]) i nasiona (2) oraz dokanniania mi, 
kroelementami 
Fig. 25. Accumulation of phosphorus in winter wheat biomas s in relation to forecrop- 
yellow lupine cultivated for green crop (l), and seeds (2), and microelements 
fertiJization 


P kg . ha-! 
30 


5 


III N 
;Os 
.RP 


25 


20 


]5 


O 
: ..1 
i Kontrola l 
Contro] l 


2 I 
PK 


II 2 i 


_---:-__ ...------
--.f-- 
2 2 


2 
PK+Mo : 


10 


PK+B 


PK+Cu 


PK+Mn 


Legenda: objaśnienia oznaczeil podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 2] 


Rys. 26. Nagromadzenie fosforu w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przedplo' 
nu _ seradela uprawiana na zielonkę (l) i nasiona (2) oraz dokarmiania mikro, 
elementami 
Fig. 26. Accumulation of phosphorus in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
serradella cultivated for green erop (l), and seeds (2), and microelements 
fertilization
>>>
K kg . ha" 
140 


120 


100 


I I ! 2 ! 
PK+Mn 


80 


60 


40 


20 


o 


Kontrola I I ' 
ControI 


2 
PK 


2 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 


73 


liN 
OS 
II RP 


1 2 
PK+Mo I 


Nagromadzenie potasu w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przedplonu 
- lubin żółty uprawiany na zielonkę (I) i nasiona (2) o.raz dokarmiania mikro, 
elementami 
Accumulation of potassium in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
yellow lupine cultivated for green crop (l), and seeds (2), and microelements 
fertilization 


Rys. 27. 


Fig. 27. 


K kg . ha'; 
120 


100 


II1II N 
OS 
II RP 


80 


60 


40 


20 


o 


2 


2 


2 
PK+Mn 


Kontrola 
Control 


2 
PK 


PK +Cu 


PK+B 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano \\" rys. 21 
Legend: explanatiol1s see Fig. 21 


2 


PK+Mo 


Rys. 28. Nagromadzenie potasu w biomasie pszenicy ozimej \I zależności od przedplonu 
- seradela uprawiana na zielonkę (I) i nasiona (2) oraz dokarmiania mikroele, 
mentami 
Fig. 28. Accumulation of potassium in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
serradella cultivated for green crop (I), and seeds (2), and microelements 
fertilization
>>>
74 


Mg kg,' ha" 
20 
18 
16 
14 
12 
10 
8 
6 
4 
2 


liN 
OS 
; II RP 


O I I :olo1a \ l 
Controi 


:K 1 1 
 :+B \ ' l K: 
 l ' ; K: 
"-I;l 
J 
Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys, 21 
Legend: explanations see Fig, 21 


Rys. 29. Nagromadzenie magnezu w biomasie pszenicy ozimej w zależności od JTzed, 
plonu - łubin żółty uprawiany na zielonkę (I) i nasiona (2) oraz dokarniania 
mikroelementami 
Fig. 29. Accumulation of magnesium in winter wheat biomass in relation to forecop - 
ye1\ow lupine cultivated for green crop (I), and seeds (2), and microelenents 
fertilization 


Mg kg . ha" 
25 


r.
- _=.
 

_


= 
_
_
.


,

_-.--."
.
 
-
=.
 ,- 





._

,
-

-' '
.-
 ,
.- 

.r 


-

'


-: 11\ N 
OS 
.RP 


20 


5 



. 


15 


lO y\ 
 


O 


. i 
I I 
; Kontrola: 
I Controi I 


: l 


2 : 


2 l I :: 


PK 


PK+B 


PK+Cu 


PK +Mn I PK +Mo 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 2\ 


"ys.30. Nagromadzenie magnezu w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przed- 
plonu - seradela uprawiana na zielonkę (1) i nasiona (2) oraz dokarmiania mi- 
kroelementami 
Fig. 30. Accumulation of magnesium in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
serradella cu1tivated for green crop (1), and seeds (2), and microelements 
fertilization
>>>
75 


Mgkg'ha' 
30 


20 


II" 
OS 
II RP 


25 


15 


5 


10 


O 


2 I 
PK+Mn 


2 
PK+Mo 


Legenda: objaśnienia oznaczeli podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 2 l 
Rys. 31. Nagromadzenie wapnia w biomasie pszenicy ozim
i w zależności od przedplo- 
nu - lubin żółty uprawiany na zielonkę (I) i nasiona (2) oraz dokarmiania mi- 
kroelementami 
Fig. 31. Accumulation of calcium in winter wheat biomass in relation to forecrop -' 
yellow lupine cultivated for green crop (1), and seeds (2), and microelements 
fertilization 


Ca kg . ha. 1 
30 


/;'





'-


'
'
- 
-



--.
,

,

 

-_¥,

---,

,

"-
 


liN 
OS 
IIRf 


25 


20 


15 


lO 


'2--;-'-'
-2:-
".-2
-]!2-'- 
'2- 


o 


, Kon:trola ' 
Con\rOl 


PK 


PK+B 


PK+Cu 


PK+Mn 


PK+Mo 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 


Rys. 32. Nagromadzenie wapnia v. biomasie pszenicy ozimej w zależności od przedplo- 
nu - seradela uprawiana na zielonkę (I) i nasiona (2) oraz dokarmiania mikro, 
elementami 
Fig. 32. Accumulation of calcium in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
serradella cultivated for green crop (I), and seeds (2), and microelements 
fertilization
>>>
76 


Dokarmianie mikroeJementarni przedplonu łubinu i seradeli stymulowało pobranie 
wapnia z biomasą pszenicy. Ponownie nawożenie miedzią skutkowało najwyższym 
pobraniem wapnia: 28 kg . ha'] - po łubinie żółtym uprawianym na zielonkę. Nagroma- 
dzenie mikro- i makroelementów w biomasie pszenicy było funkcją plonu i zawartości 
składników. Pszenica była dorodniejsza i wydała wyższy plon, lepiej zaopatrzony 
w składniki pokarmowe po przedplonach motylkowatych. niż przy uprawie w mono- 
kulturze. Ponadto, akumulacja mikroelementów w masie nadziemnej jak i w resztkach 
pozbiorowyeh była istotnie wyższa w wyniku następczego działania mikro składników 
użytych w nawożeniu przedplonu. Pszenica uprawiana w monokulturze pobrała z bio, 
masą pszenicy - 118-139 g . ha-I boru. więcej po łubinie żółtym - 150-172 g . ha. l (rys. 
33), a po seradeli - 183-207 g . ha-] (rys. 34). Wartości te były jeszcze wyższe, kiedy 
rośliny przedplonowe dokarmiano borem i wynosiły odpowiednio 228-233 g . ha'l oraz 
22 l -239 g . ha']. Kierunki użytkowania przedplonu tylko nieznacznie różnicowały po- 
branie tego mikroelementu. Najwięcej boru pszenica pobierała z masą słomy, mniej 
z resztkami pozbiorowymi, a najmniej w ziarnie. 
Pobranie miedzi z biomasą pszenicy modyfikowały te same czynniki jak w przypad- 
ku boru, czy innych mikroelementów. Pszenica uprawiana w monokulturze nagromadziła 
-miedzi nąjmniej, od 41 do 53 g' ha'], najwięcej 87-104 g. ha'] przy uprawie w stanowisku 
po łubinie żółtym (rys. 35), a po seradeli odpowiednio 71-74 g' ha'! (rys. 36). Nagroma- 
dzenie miedzi w pszenicy uprawianej po przedplonie nawożonym miedzią wzrastało do 
130-]41 g' ha" (łubin) oraz 92-109 g. ha-] (seradela). Większy udział w pobraniu miedzi 
z biomasą pszenicy miała masa ziarna, a następnie słoma i resztki pozbiorowe. 
Wpływ kierunku użytkowania przedplonu na pobranie miedzi przez pszenicę był 
wyraźny tylko u łubinu - wyższe wartości stwierdzono przy uprawie na zielonkę. Spośród 
badanych mikroelementów w największej ilości był pobierany mangan. Jego nagrcma- 
dzenie w biomasie pszenicy było wyższe w roślinach uprawianych w stanowisku po no- 
tylkowatyeh - 639-700 g .ha-\ łubinie - 850-890 g .ha'l (rys. 37) i seradeli - t\7- 
672 g . ha'] (rys. 38), niż w przypadku pszenicy - 391-418 g . ha']. Nawożenie przedplonu 
manganem zwiększyło jego pobranie z masą pszenicy - 847-890 g . ha- l (łubin) i 875- 
897 g . ha'l (seradela). Kierunki uprav.'Y przedplonu miały niewielki i niejedno lity wpływ 
na pobranie manganu. Molibden w przeciwieństwie do manganu gromadzony był w rośli- 
nach w niewielkich ilościach. Największy udział w pobraniu miała masa słomy pszenicy. 
Nagromadzenie molibdenu w biomasie pszenicy z monokultury wynosiło 3,5-4,3 g . ha. l . 
więcej po łubinie - 5,7-6,0 g . ha'l (rys. 39), po seradeli - 5,2-5,9 g . ha'! (rys. 40). Wzrost 
pobrania z masą pszenicy do poziomu 8,8 g . ha'l (łubin) i 6.8-7.5 g . ha'] (seradela) nastę, 
pował na obiektach nawożonych w przedplonie molibdenem.
>>>
77 


Bg'ha" 
250 


.N 
OS 
.RP 


200 


o 


PK PK+B PK+Cu I PK+Mn 
Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 


150 


100 


50 


Rys. 33. Nagromadzenie boru w biomasie pszenicy ozimej w. zależności od przedplonu - 
lubin żółty uprawiany na zielonkę (1) i nasiona (2) oraz dokarmiania mikroele- 
mentami 
Fig. 33. Accumulation ofboron in winter wheat biomass in relation to forecrop - yellow 
lupine cultivated for green crop (1), and seeds (2), and microelements 
fertilization 


B g. ha' 
250 


150 


liN 
Os 
II RP 


200 


50 


o 


..... .............
.... M. ,................... 
.. .. 
 ..
............. ..... ..
............... ..... ... 
2Il1T2:TIT2l l I 2 l 2 
PK I PK+B I PK+Cu , PK+Mn PK+Mo 
Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 
Nagromadzenie boru w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przedplonu - 
seradela uprawiana na zielonkę (1) i nasiona (2) oraz dokarmiania mikroele- 
mentami 
Accumulation of boron in winter wheat biomass in relation to forecrop, 
serradella cultivated for green crop (I), and seeds (2), and microelements 
fertilization 


Rys. 34. 


Fig. 34.
>>>
78 


Cu g . ha'. 
160 


l_N 
i OS 
i _ RP 
i 


140 


120 


100 


80 


o 


60 


40 


20 


PK 11 PK+B PK+Cu PK+Mn 
Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: eKplanations see Fig. 21 
Rys. 35. Nagromadzenie miedzi w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przedplonu 
_ łubin żółty uprawiany na zielonkę (1) i nasiona (2) oraz dokarmiania mikro- 
elementami 
Fig. 35. Aceumulation of copper in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
yeIlow lupine cultivated for green crop (l), and seeds (2), and microelements 
fertilization 


Cu g . ha'. 
120 r------------------- 


i_N 
1DS 
:. RP 


100 


80 


o 


I I 
I Kontrola, 
! ControI , 


I I 
Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 


PK+B 


I I i 2 
! PK+Mo \ 


60 


40 


20 


Rys. 36. Nagromadzenie miedzi w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przedplonu 
_ seradela uprawiana na zielonkę (l) i nasiona (2) oraz dokarmiania mikroele, 
mentarni 
Fig. 36. Aeeumulation of copper in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
serradella eultivated for green crop (l), and seeds (2), and microelements 
fertilization
>>>
Mn g . ba-' 
900 / 


800 
700 


79 


liN 
OS 
II RP 


600 
500 
400 
300 
200 
100 
O 


Kontrola I I 
I ControI I 


PK PK+B PK+Cu 
Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 


Nagromadzenie manganu w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przed- 
plonu - łubin żółty uprawiany na zielonkę (1) i nasiona (2) oraz dokarmiania 
mikroelementami 
Accumulation of manganese in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
yellow lupine cultivated for green crop (l), and seeds (2), and microelements 
fertilization 


Rys. 37. 


Fig. 37. 


Mn g . ba-' 
900 


___...__m
..m___
.._..' .. ._
_..
 _._._..m_m.__._.
.
___
..... 
._m'''
_._
'__''_._.m_........
__._.._.._..._._
" II N 
: D S 
II RP 


800 
700 


300 
200 
100 


O 


2 1 I 1 2 n l 1 2 1 l1T2 
PK PK+B I 
K+Cu I PK+Mn 
Legenda: objaśnienia oznaczell podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 


2 : 
PK +Mo ' 


Rys. 38. Nagromadzenie manganu w biomasie pszenicy ozimej w zależności od przed- 
plonu - seradela uprawiana na zielonkę (l) i nasiona (2) oraz dokarmiania mi, 
kroelementami 
Fig. 38. Accumulation of manganese in winter wheat biomass in relation to forecrop - 
serradella cultivated for green crop (1), and seeds (2), and microelements 
fertilization
>>>
80 


Mog'ha-' 
9 
8 
7 
6 
S 
4 
3 
2 


.-------..-.-'.........-...................--'......-.-..........................---...............................1. 
!O 
; lIP 


o 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 


IRys. 39. Nagromadzenie molibdenu w biomasie pszenicy ozime.i w zależności od przeI- 
plonu - łubin żółty uprawiany na zielonkę (l) i nasiona (2) oraz dokarmiana 
mikroelementami 
Fig. 39. Aecumulation ofmolybdenum in winter wheat biomass in relation to forecrop- 
yeIlow lupinc eultivated for green erop (l), and seeds (2), and microelements 
fertilization 


Mog
" T----.------ 
7 


--"1 III N 
OS 
. .RP 


o 


PK+B 


PK +Cu 


PK+Mn 


6 


5 


4 


3 


2 


Legenda: objaśnienia oznaczen podano w rys. 21 
Legend: explanations see Fig. 21 


Rys. 40. Nagromadzenie molibdenu w biomasie pszenicy ozimej.... zależności od przed- 
plonu - seradela uprawiana na zielonkę (I) i nasiona (2) oraz dokarmiania mi- 
kroelementami 
Fig. 40. Accumulation ofmolybdenum in winter wheat biomass in relation to forecrop'- 
serradella cultivated for green crop (1), and seeds (2), and microelements 
fertilization
>>>
81 


3.6. Wpływ przedplonów i mikroelementów na wartość 
stanowiska dla pszenicy ozimej 


3.6.1. Zawartość azotu ogółem, azotu azotanowego i amonowego, 
przyswajalnych form makro- i mikro składników. Odczyn gleby 


Na podstawie dwóch członów zmianowań: łubin żółty - pszenica ozima; seradela 
- pszenica ozima oraz pszenica ozima - pszenica ozima, oceniano zmiany zasobności 
gleby. Zasobność jest częścią pojęcia żyzności gleby, rozumianej jako zdolność do za- 
opatrywania roślin w wodę i składniki pokarmowe. W najprostszym ujęciu zasobność 
definiuje się jako zawartość w glebie dostępnych dla roślin składników mineralnych. 
W pracy posłużono się dwiema metodami badania zasobności gleb: testem z wykorzy- 
staniem roślin wyższych (pszenica) i analizą gleby. 
Uprawa łubinu żółtego na zielonkę jak i na nasiona sprzyjała wzrostowi wartości 
wszystkich badanych parametrów jakości gleby w porównaniu ze stanem przed założe- 
niem doświadczenia (tab. 36). Przyrost azotu ogółem w warstwie ornej gleby - przy obu 
kierunkach użytkowania - wynosił 6% pomimo tego, że nie stosowano nawożenia tym 
składnikiem, a w plonie części nadziemnych roślina pobrała ze stanowiska średnio od 
119 do ]71 kg . ha'l azotu. Łubin przy obu kierunkach użytkowania nawożono 
100 kg' ha'l potasu. Rośliny pobierały go z plonem masy nadziemnej w ilości od 60 do 
136 kg . ha'!, a mimo tego zawartość przyswajalnego potasu w glebie wzrastała 
o 8-16%. Przyrost zawartości fosforu w glebie na stanowisku po łubinie wynosił 4- 16%, 
a magnezu 13-23%. Zawartość mikro składników w stanowisku po łubinie była również 
wyższa w porównaniu ze stanem wyjściowym, szczególnie na obiektach nawożonych 
tymi składnikami. 
Dwuletnia uprawa pszenicy ozimej po sobie, pomimo wnoszenia składników po- 
karmowych w ilości 60 kg . ha'] azotu, 40 kg . ha'l fosforu i 80 kg . ha'l potasu (przy plonie 
ziama 3,45 t. ha'l i słomy 4,12 t. ha,l) powodowała spadek zasobności gleby w stosunku 
do stanu przed założeniem doświadczenia. W ocenie statystycznej porównywano wartość 
stanowiska po łubinie żółtym uprawianym na zielonkę i nasiona z obiektem kontrolnym, 
którym była dwuletnia monokultura pszenicy. W stanowisku po łubinie żółtym stwier- 
dzono wyższą niż po pszenicy zawartość badanych wskaźników jakości gleby, niezależnie 
od kierunku jego użytkowania. Istotnie wyższa była zawartość potasu, boru i manganu, 
przy uprawie na nasiona więcej było azotanowej i amonowej formy azotu'oraz fosforu 
i magnezu. Stosunek C/N w glebie był naj szerszy po łubinie użytkowanym na zielonkę, 
węższy przy uprawie po pszenicy, a naj węższy po łubinie na nasiona. 
Oceniano również wpływ następczy stosowanego w przedplonie dolistnego do- 
karmiania mikroelementami łubinu na zasobność gleby na tle podstawowego nawożenia 
fosforem i potasem. Udowodniono statystycznie, że dokarmianie roślin łubinu borem, 
miedzią, manganem i molibdenem nie różnicowało istotnie zasobności gleby w azot 
ogółem i jego formy, fosfor i potas. Udokumentowano również, że gleba z tych obiek- 
tów, na których stosowano dany mikroelement zawierała go w istotnie większej ilości. 
Ponadto nawożenie molibdenem przyczyniło się do udowodnionego przyrostu zawarto- 
ści przyswajalnego magnezu w glebie. Stosunek C/N pod wpływem nawożenia zmieniał 
się nieregulamie. Nie stwierdzono zróżnicowania następczego wpływu stosowania 
mikroelementów - przy wnoszeniu ich na łubin użytkowany na zielonkę - w porówna- 
niu z użytkowanym na nasiona.
>>>
82 


Tabela 36. Skład chemiczny gJeby - stan przed założeniem doświadczenia oraz zmia- 
ny zasobności pod wpływem uprawy i nawożenia łubinu żółtego użytkowa- 
nego na zielonkę i nasiona na tle monokultury pszenicy 
Table 36. Chemical composition of the soi I before the experiments and changes in 
soil resources as an effect of euItivating and fertilizing yelIow lupine for 
green erop and seeds against wheat monocuIture 


Azot I p I K I Mg B I Cu I Mn I 1\0 
Obiekty C*/N N-og. N-NO , N-NH. Formy przyswajalne - Available forms 
Objects Total N Zawartość - Content pHKt'l 
g' kg" mg' kg" 
Przed założeniem doświadczenia - Before the experiment 
I , 0.72 7.5 I 13,5 I 39,5 I 78,5 23 0,24 I 2,9 I 23,7 I 057 , 4,0 
Bez ośrednio po zbiorze lubinu żółtego na zielonkę - After yellow lupinc harvesl for °rcen crm 
PK 11.9 0,77 7.8 14.2 42 85 24 0.26 3.00 25,6 O,5
 4.5 
PK+B 11,9 0.78 7,9 14,1 41 86 27 0,40 3.10 2ó.l 0,56 4.4 
PK + Cu 13.2 0,80 8,0 14,6 40 82 25 0,25 4.50 25.9 0,57 4,5 
PK + Mn 12.3 0,81 8.2 14.4 40 86 27 0.28 3.20 42.4 0,55 4.3 
PK + Mo 12.0 0.81 8.1 14,3 44 87 28 0.26 3.30 24.4 0,7] 4.6 
Srednia 12.2 0,80 8.0 14.3 41 85 26 0.29 3,40 28,90 0,59 4,5 
Mean 
Bezpośrednio po zbiorze lubinu żółtego na nasiona - After yellow lupine harvest for seeds 
PK 10,3 0.77 8,3 14.5 44 88 27 0,24 2,80 25,5 0.57 4,2 
PK+B 10,4 0.80 8.4 14,6 45 93 28 0.38 3.30 25,9 0.59 4.4 
PK + Cu 10,3 0,83 8.5 14,8 47 93 30 0.26 4.30 26.7 0.60 4,4 
PK+Mn 11,5 0.77 8.4 14,6 47 90 29 0.27 3,00 43,7 0.56 4.1 
PK + Mo 9.6 O,8J 8,5 14,8 45 89 32 0.25 3.20 23,7 0.74 4.7 
Srednia 10,4 0.80 8,4 14,7 46 9J 29 0.28 3,30 29.1 0,61 4.4 
Mean 
Skład chemiczny gleby na obiekcie kontrolnym - monokultura pszenicy 
Chemical composition ofthe soi I in the control- wheat monoculture 
Po dwuletniej uprawie pszenicy - After two years of wheat growing 
10.9 I 0,71 7,5 I 13,0 I 36 I 70 22 I 0,22 I 2,9 23,1 0.55 I 4.3 
NIR u . o 5 dla: przedplonó\\ - obiekt kontrolny a lubin żółty na zielonkę i nasiona 
LSD".", for: forecrops - contra I versus yellow lupine for green crop and seeds 
0,057 0,86 1.56 5,6 12.3 4.3 0.043 0.48 5,21 n.1. n.i. 
n.s. n.S. 
NIR u . o , dla: nawozenia mikroelementami 
LSD".!" for: microelement fertilization 
n.l. n.l. n.1. n.l. n.i. 4,2 0,072 0.52 4,43 0.1 00 n.1. 
n.s. n.s. n.s. n.s. n.s. n.S. 


*C c:: Corg (TaC) 
n.i. - rożnice nieistotne; n.s. - insigniticant differences 


Stanowiska, na których prowadzono ocenę reakcji łubinu żółtego i seradeli na do- 
listne dokarmianie mikroelementami były pod względem badanych parametrów jakości 
gleby zbliżone. W przeprowadzonym eksperymencie porównywano działanie następcze 
uprawy seradeli użytkowanej na zielonkę i nasiona z wpływem uprawy pszenicy ozimej, 
która na tym stanowisku uprawiana była drugi rok po sobie (tab. 37).
>>>
83 


Tabela 37. Skład chemiczny gleby - stan przed założeniem doświadczenia oraz zmia- 
ny zasobności pod wpływem uprawy i nawożenia seradeli użytkowanej na 
zielonkę i nasiona 
Table37. Chemical composition ofthe soil- before the experiments and changes in 
soil resources as an effect of cultivating and fertilizing serradella for green 
crop and seeds 


Azot P K I Mil I B I Cu I Mn Mo 
Obiekty C'IN N -og. N-NO., I N-NH 4 Fonny przyswajalne - Available fonns pH KC ' 
Objects Tota] N Zawartość - Content 
g 'kg" mg' kg" 
Przed zalożeniem doświadczenia - Before the experiment 
I - I 0.72 7.151 ]4,2 I 32.5 7].5 I 20.5 I 0.2] I 2.1 17.6 0.59 4.7 
Bezpośrednio no zbiorze seradeli na zielonkę - After serradella harvest for green crop 
PK ]2.4 0.74 7,8 ]4.0 42 86 2] 0.20 2.2 19.9 0.57 4.8 
PK -B 12.4 0,75 7,0 ]3,7 46 86 ]9 0.39 3.0 19.5 0.54 4.8 
PK + Cu ]3.7 0.77 7.2 ]4.4 46 85 22 0.29 4.] ] 7.6 0.5] 4.7 
PK - Mn ]4.5 0.69 6.9 13,0 4] 8] 2] 0.30 2,8 37.2 0,50 4.6 
PK - Mo ] 1.5 0,84 7,3 16.3 47 80 "' 0.30 3.0 20.0 0.64 4.8 
--' 
Srednia 12.9 0.75 7.2 ]4.3 44 84 2] 0,30 3,0 22,8 0.55 4.7 
Mean 
Bez ośrednio po zbiorze seradeli na nasiona - Arter serradella harvest for seeds 
PK ] 1.0 0.87 7.6 15.3 34 84 22 0.26 2.3 23.1 0,60 3.7 
PK- B 10.5 0.9" 7.3 ]4.9 35 86 23 0.40 2.3 20.5 0.64 3.8 
PK-Cu 12.0 0.89 7.6 ]5.4 38 9] 27 0.27 3.9 22,6 0.66 4.8 
PK.,. Mn 11.2 1.01 8.3 16.3 34 85 "3 0,29 2.5 32.7 0.59 3.7 
PI-,. - Mo , 10.8 0,96 7.4 ]5.6 40 90 25 0.25 2.6 21.4 0.81 4.2 
Srednia i 11.1 0.93 7.6 ]5,5 36 87 24 0.29 2,7 24.] 0.66 4.0 
\1ean i 
Sklad chemiczny gleby na obiekcie kontrolnym - monokultura pszenicy 
Chemical comnosition ofthe soi] in the contro] - wheat monoculture 
Po dwuletniej umawie nszenicv Atier two vears of wheat "rowing 
12.9 0.63 6,9 ]4,0 I '" I 70 I 22 0.20 'I 1.8 I 17.1 0.52 4.6 
-'- 

 NIR" '" dla. przedplonÓ\\ - obiekt kontrolny a seradela na zielonkę i nasiona 
LSD"", for: forecrons - contra] versus serrade11a for green cron and seeds 
0.075 0.38 1.21 4.5 11.1 n.l. 0.046 0.57 5.14 0.084 n.l. 
n.S. n.s. 
NIR".o; dla . nawożenia mikroelememall1i 
f..-- LSD" Iii for ll1icroelell1ent tertilization 
n.l. n.l. n.l. n.l. n.1. 11.1. 0.084 0.66 6.27 0.069 11.1. 
n.s. n.s. n.s. l1.S. n.s. n.s. n.s. 


*C cc Corg (To.C) 
11.1. - roznice niei,totne: n.s. - insignificant difference, 


Uprawa seradeli niezależnie od kierunku jej użytkowania podniosła zasobność gleby 
II azot ogółem i jego formy. makro, i mikroskładniki w stosunku do ich zawartości przed 
założeniem doświadczenia. Uprawa seradeli wzbogaciła glebę w azot; przyrost tego skład, 
nika w porównaniu ze stanem przed jej siewem wynosił 10%. Pomimo, że nie stosowano 
nawożenia azotowego, pobranie azotu z plonem masy nadziemnej wynosiło średnio 
] O] kg . ha,l przy uprawie na nasiona i 116 kg . ha-l, gdy seradela zbierana była na zielon- 
kę. Potasu rośliny wynosiły z plonem podobne ilości jak azotu, odpowiednio 95 
i]]2 kg' ha'], ale przedsiewnie seradelę nawożono 100 kg' ha- l tego składnika. Pod psze- 
nicę ozimą na obiekcie kontrolnym zastosowano nawożenie mineralne w wysokości N-60
>>>
84 


P-40 i K-80 kg' ha-I. Uzyskano średni plon ziarna 3,35 t . ha-I i 4,0 t . ha-I słomy pszenicy. 
W plonie masy nadziemnej roślina zgromodziła 74 kg azotu, 14 kg fosforu i 45 kg potasu. 
Uprawa pszenicy spowodowała, że zawartości składników pokarmowych w glebie 
w stosunku do poziomu oznaczonego przed jej siewem były niższe. Porównanie wartości 
stanowisk po seradeli użytkowanej na zielonkę ze zbieraną na nasiona i po pszenicy udo- 
kumentowano oceną statystyczną. Udowodniono, że najbardziej zasobne w składniki 
mineralne stanowisko było po seradeli zbieranej na nasiona; na tych obiektach pozosta- 
wało istotnie więcej azotu, makro- (z wyjątkiem fosforu i magnezu) i mikroskładników 
niż po pszenicy. Seradela zbierana na zielonkę miała krótszą niż nasienna wegetację 
i przyrost zasobności gleby w składniki nie był już tak wyraźny. Na tych obiektach na 
istotnie wyższym poziomie stwierdzono zawartość azotu ogółem, fosforu, potasu, boru, 
miedzi i manganu w stosunku do obiektu kontrolnego. Stosunek CIN, dość szeroki, był 
zbieżny dla stanowiska po seradeli na zielonkę i po pszenicy, a węższy po seradeli na 
nasiona. Analogicznie do oceny wartości przedplonowej stanowiska po łubinie i sera- 
deli oceniano wpływ następczy na glebę nawożenia mikroelementami. Dokarmianie 
mikroelementami seradeli nie zwiększyło istotnie zawartości azotu ogółem oraz pozo- 
stałych makroelementów w stosunku do obiektu, na którym stosowano wyłącznie na- 
wożenie fosforem i potasem. Zgodnie ze schematem doświadczenia na wszystkich 
obiektach nawożenie fosforem i potasem seradeli było jednakowe. Poza obiektem kon, 
trolnym uzupełniono je mikroelementami. Działanie następcze tego nawożenia bylo 
niezależne od kierunku użytkowania seradeli i powodowało istotny wzrost zawartości 
w warstwie ornej gleby tego mikroelementu, którym na danym obiekcie dokarmiano 
rośliny. 
W teście roślinnym wykorzystano pszenicę ozimą, którą obsiano stanowiska po 
użytkowanych na zielonkę i nasiona łubinie i seradeli oraz po pszenicy ozimej. Dla 
oceny efektów następczych pszenicę uprawiano bez nawożenia. Zróżnicowane ilościo- 
wo i jakościowo plony pszenicy uprawianej w tych stanowiskach zestawiono w tabelach 
22-27 i 29-34, natomiast w tabelach 38 i 39 przedstawiono wyniki składu chemicznego 
gleby po zbiorze rośliny testującej. Jak wykazały analizy gleby, pobranie składników 
pokarmowych na wytworzenie plonu pszenicy obniżyło zasobność stanowiska w sto, 
sunku do stanu po zbiorze roślin przedplonowych. Relatywna ocena zmian zasobności 
gleby w członie zmianowania rośliny motylkowate - pszenica, w odniesieniu do stanu 
przed założeniem doświadczenia, pozwala wnioskować, że działanie następcze roślin 
motylkowatych nie ograniczyło się wyłącznie do najbliższej rośliny w członie zmiano- 
wania (tab. 40). Wyższa zawartość składników pokarmowych w stosunku do wartości 
wyjściowych na stanowisku po motylkowatych utrzymywała się również po zbiorze 
rośliny następczej. Udowodniono, że zmiany w zawartości tych składników w glebie 
były istotnie zależne od przedplonu. Uprawa pszenicy w dwuletniej monokulturze, 
a następnie trzyletniej doprowadziła do ubytku składników mineralnych z gleby w sto- 
sunku do poziomu przed założeniem doświadczenia, pomimo stosowania nawożenia 
podstawowymi makroelementami (NPK) w pierwszym i drugim roku jej uprawy. Za- 
sobność stanowiska po trzyletniej monokulturze pszenicy była istotnie niższa pod 
względem zawartości azotu ogółem i jego form, potasu, magnezu, manganu i molibdenu 
niż po pszenicy uprawianej na stanowisku po łubinie żółtym na zielonkę i nasiona (tab. 
38). Jedynie nie udowodniono różnic w zawartości fosforu w glebie po pszenicy upra- 
wianej po łubinie na zielonkę a glebą z monokultury pszenicy. Zróżnicowanie odczynu 
gleby (pH) pomiędzy obiektami nie było udowodnione statystycznie.
>>>
85 


Tabela 38. Skład chemiczny gleby - stan po zbiorze pszenicy ozimej uprawianej po 
łubinie żółtym użytkowanym na zielonkę i nasiona na tle monokultury 
pszemey 
Table 38. Chemieal eomposition of the soi I - the condition following harvest of win- 
ter wheat on the stand after yellow lupine grown for green erop and seeds 
against wheat monoculture 


Azot I p I K Mg B Cu I Mn Mo 
Obiekty C'IN N -og. N-NO N-NH 4 Formy przyswajalne - Available forms 
.' pH KC1 
Objects Total N Zawartość - Content 
g 'kg" wmg'kg" 
Po zbiorze pszenicy uprawianej w stanowisku po lubinie żółtym na zielonkę 
Following harvest of winter wheat on the stand after ellow lupine grown for 0Teen crop 
PK 12,4 0,72 7,5 13.8 40 80 22 0.25 2,9 25.1 0,54 3,9 
PK... B 11,7 0.75 7.7 13,9 41 84 24 0.34 3,0 26,3 0,54 4,0 
PK -CLI 11.3 0,78 8.0 13,4 3.9 80 24 0.24 4,0 26,0 0,55 4.0 
PK + Mn 12.4 0.77 7.6 14,0 41 84 21 0,25 3,1 42,0 0,54 3,8 
PK + Mo 13.2 0,80 8.2 13,4 37 82 26 0.25 3,1 24.0 0,69 4,0 
Srednia 12,2 0,77 7,8 13,7 33 82 23 0,27 3,2 28,7 0,57 3,9 
Mean 
Po zbiorze pszenicy uprawianej w stanowisku po łubinie żółtym na nasiona 
Following harvest ofwinter wheat on the stand after yellow lupine grown for seeds 
PK 11,9 0,72 7,9 13,8 40 80 23 0.24 2,8 24.7 0.56 4,2 
PK- B 10.8 0.72 7,8 14,3 40 82 25 0.32 3,0 26.0 0,57 4,4 
PK.,. CLI 12,4 0,75 8,4 14,4 45 82 25 0,24 2,8 40,3 0,54 4,1 
PK + Mn 11.3 0.71 8.2 14.0 42 78 25 0.24 2,8 40,3 0,54 4,1 
PK + Mo 11.8 0,74 7,7 14,0 39 82 26 0,22 3,0 24,0 0,70 4,3 
Srednia 11,8 0,72 8.0 14,1 41 81 25 0.25 2,9 31,1 0,58 4,2 
Mean 
Po zbiorze pszenicy uprawianej po pszenicy - monokultura - obiekt kontrolny 
Following harvest of wheat on the stand after wheat - monoculture - control 
Po trzyletniej uprawie pszenicy po sobie 
After three years of growing wheat after wheat 
10.9 I 0,66 7.1 I 12,6 I 31 65 I 20 I 0.22 I 2,8 I 22,2 I 0,53 I 4.3 
NIR olI ; dla: przedplonów - obie"'! kontrolny a lubin żółty na zielonkę i nasiona 
LSD llo ; tor: torecrops - contro! versus vellow lupine for green crop and seeds 
0,032 0,64 0,96 4,7 14,3 3,12 0,43 0,36 4,]2 0,032 n-i. 
n.s. 
NIR o . o ; dla: nawożenia mikroelementami 
LSD".o, for: microelement fertihzation 
n.l. n.l. n.l. n.i. n.!. 4,2 0.045 0,22 7,12 0,09 n.l. 
n.S. n.s. n.s. n.S. n.s. n.s. 


'C = Corg (TaC) 
n.i. - rożnice nieistotne: n.s. - insignificant differences 


Uprawa pszenicy w stanowisku po motylkowatych prowadziła do stopniowego 
wyrównywania się stosunku C/N na wszystkich obiektach. Działanie następcze mikro- 
elementów w drugim roku od ich zastosowania w do listnym dokarmianiu roślin wyra- 
żało się utrzymującym się istotnie wyższym ich poziomem w glebie w stosunku do 
obiektu kontrolnego i było zbieżne przy obu kierunkach użytkowania łubinu żółtego. 
Stan zasobności gleby w drugim roku po uprawie seradeli był wyższy niż po trze- 
cim roku monokultury pszenicy (tab. 39). Na stanowisku po pszenicy, której przedplo- 
nem była seradela użytkowana na zielonkę i nasiona gleba charakteryzowała się istotnie
>>>
86 


wyższą zawartością azotu ogółem i jego form, fosforu, potasu oraz wszystkich bada- 
nych mikroelementów niż po trzyletniej uprawie pszenicy. 


Tabela 39. Skład chemiczny gleby - stan po zbiorze pszenicy ozimej uprawianej po 
seradeli użytkowanej na zielonkę i nasiona na tle monokultury pszenicy 
TabJe 39. Chemical composition ofthe soil- the condition folIowing harvest ofwin- 
ter wheat on the stand after serradeIla grown for green crop and seeds 
against wheat monoculture 


Azot P I K I M!!: I B Cu I Mn l Mo 
Obiekty N -og. N-NO, I N-NH 4 I Formy przyswajalne - Available forms 
C*/N pH KCl 
Objects Total N Zawartość - Content 
!!. k!!-=T mg'kg') 
Po zbiorze pszenicy uprawianej w stanowisku po seradeli na zielonkę 
FolIowin!!: harvest ofwinter wheat on the stand after serradella grown for green crop 
PK 12,0 0.74 7,4 14,0 40 83 20 0,20 2,1 18,7 058 4,7 
PK+B 12,3 0,71 6,9 13,5 42 82 19 0.32 2.7 18,3 0,54 4.4 
PK + Cu 11,9 0,72 5,9 14,0 41 82 22 0.27 3.6 19,0 0,53 4.8 
IPK + Mn 13,6 0.69 6,9 13,0 38 78 21 0.29 2.5 35,5 0.49 4.8 
PK + Mo 13,2 0,72 7.1 14.0 40 80 21 0,27 2.6 21.1 0.55 45 
Srednia 12,5 0,72 6,8 13,7 40 81 21 0.27 2.7 22.5 0.54 4,6 
Mean 
Po zbiorze pszenicy uprawianej w stanowisku po seradeli na nasiona 
Following harvest ofv.
nter wheat on the stand after serradella grown for seeds 
PK 11.1 0.75 7,3 15.2 33 80 21 0.23 2,7 21,2 0.59 3.9 
PK+B 11.7 0,78 7,0 14.4 34 82 20 0.39 2,5 24,7 0.62 4.0 
PK + Cu 10,3 0.80 7.2 14,9 36 85 23 0,26 4.0 23.1 0.64 4.8 
PK + Mn 10,0 0,81 7,9 15,9 34 80 20 0.28 :!_8 39.9 0.59 3.9 
PK + Mo 11.0 0,78 7.3 15.0 3f\ 82 22 0,28 2.8 22.1 0,68 4.0 
Srednia 10.9 0,78 7.3 15.1 35 82 21 0,29 3,0 26,2 0.62 4.1 
Mean 
Po zbiorze pszenicy uprawianej po pszenicy - monokultura - obiekt kontrolny 
FolIowin!!: harvest of wheat on the stand after wheat _.. monoculture - control 
Po trzyletniej uprawie pszenicy po sobie 
Attcr three vears of growing wheat after wheal 
10,7 0.64 I 5.6 I 12.6 30 I 68 20 0.18 1.7 I 16.6 0,49 4.5 
NIR".,, dla: przedplonów - obiekt kontrolny a lubin żółty na zielonkę i nasiona 
LSD" o; for: forecrops - control versus vellow lupme for !!reen crop and seeds 
0,063 0.72 0.97 4,7 10,3 n.i. 0.042 0.44 5,00 0,430 11.1. 
n.s. n.s. 
NIR".,,- dla: nawożenia mikroelementami 
LSD" o, for: microelement tertilization 
n.1. n.i. n.1. n.1. n.i. n.i. 0,071 0.33 6,11 n.L )1.1. 
n.S. n.S. n.s. n.s. Il.S. n.s. n.s. 11.5. 


*C = Corg (TOC) 
n.i. - rożnice nieistotne; n.s. - insignificant differenees 


Korzystniejsze działanie następcze seradeli uprawianej na nasiona wyrażało się 
wyższą zasobnością w azot ogółem oraz jego form w stosunku do uprawianej na zie- 
lonkę. Relatywne zmiany w składzie chemicznym gleby zachodzące w członie zmia- 
nowania seradela - pszenica w stosunku do wartości oznaczonych przed założeniem 
doświadczenia wskazują, że wyższy przyrost zasobności gleby nastąpił po seradeli na 
nasiona niż na zielonkę. Różnica ta utrzymywała się w efektach następczych (tab. 40).
>>>
87 


Już po dwóch latach uprawy pszenicy po pszenicy - przy średnim poziomie jej nawoże- 
nia mineralnego - spadła zasobność gleby w stosunku do stanu wyjściowego a jej de- 
gradacja postępowała po trzecim roku uprawy pszenicy po sobie. 


Tabela 40. Relatywne zmiany w składzie chemicznym gleby zachodzące w członie 
zmianowań łubin żółty - pszenica i pszenica - pszenica, jak również 
w członie seradela - pszenica i pszenica - pszenica w stosunku do wartości 
omaczonych przed założeniem doświadczenia 
TabIe 40. Relative changes in the chemicaI composition of the soiI occurring in the 
rotation module yellow Iupine - wheat and wheat - wheat as well as in the 
rotation module serradella - wheat and wheat - wheat in relation to values 
deterrnined before the experiment 


,0.24 


Azat 
Nitragen 
N-NO, N-NH 4 


p 


Ma 


Węgiel 
Carban 
N - ag. 
Corg Tata] N 
g k ., 


pH KCl 


+ 1,00 


o 


+ 0,58 


,0.6 


+ 0.45 


,0.1 



 O.] I 


-0,3 


- 0.03 


,0.2 


,0,2 


-0.04 O 
,0.13 ' 0.1 
, 0.7 
+ 0.43 ,0,6 
- O.] , 0.1 
,0.42 ,0,2
>>>
8P 


Porównując wpływ następczy badanych roślin motylkowatych stwierdzono wyso- 
ko istotne korelacje (tab. 35) pomiędzy masą resztek pozbiorowych seradeli oraz łubinu 
a ich działaniem następczym wyrażającym się wyższą zawartością węgla organicznego 
w glebie, a dla seradeli azotu ogółem i jego form. Kierunek użytkowania roślin miał 
pośredni wpływ na zmiany zasobności gleby, gdyż efektywniejsze działanie następcze 
obserwowano przy takim użytkowaniu, po którym w glebie pozostąje więcej resztek 
pozbiorowych. W prezentowanych badaniach wyższa masa resztek pozbiorowych pozo- 
stawała po łubinie na nasiona niż na zielonkę. W przypadku seradeli sytuacja była od- 
wrotna. 


3.6.2. Zawartość i jakość materii organicznej (Corg), skład frakcyjny 
próchnicy oraz zmiany struktury i właściwości fizykochemiczne 
kwasów huminowych 


Zawartość węgla organicznego (Corg) jest podstawowym miernikiem ilości materii 
organicznej gleb. W glebie ze stanowiska po łubinie żółtym zawartość węgla organiczne- 
go była istotnie wyższa niż w glebie ze stanowiska po pszenicy (tab. 41), którą na tym 
obiekcie uprawiano dwa lata po sobie. Kierunki użytkowania przedplonu też istotnie róż- 
nicowały zawartość węgla organicznego w glebie i po łubinie na zielonkę była istotnie 
wyższa niż po uprawianym na nasiona. Nie stwierdzono istotnego wpływu przedplonu na 
zróżnicowanie podatności próchnicy na utlenianie roztworami KMn04. Średni udział 
frakcji I najbardziej podatnej na utlenianie wynosił 3 I %, frakcji II o średniej podatności _ 
12%, a frakcja III węgla, która nie podlegała utlenieniu w warunkach przeprowadzonej 
analizy stanowiła 57%. Zawartość labilnej frakcji węgla organicznego oceniono na pod- 
stawie zawartości rozpuszczalnego węgla organicznego (RWO) w glebach. Gleby 
z porównywanych stanowisk istotnie różniły się pod względem zawartości tej frakcji 
materii organicznej. Zawartość RWO była wyższa w glebie ze stanowiska po pszenicy, 
niż po łubinie żółtym, a wyrażona w % Corg wynosiła odpowiednio: 1,16% i 0,85-0,99%. 
Zawartość węgla z dekalcytacji, była istotnie najniższa w glebie ze stanowiska p" pszeni- 
cy i udział tej frakcji próchnicy ekstrahowanej kwasem stanowił 4,55% Corg. Łączna 
zawartość w glebie węgla kwasów huminowych i fulwowych nie była istotnie różnicowa- 
na przez uprawiane rośliny. Udział węgla tych frakcji próchnicy wahał się od 40% - po 
łubinie do 45% węgla organicznego - po pszenicy. Oceniane przedplony nie różnicowały 
istotnie zawartości węgla kwasów fulwowych. Udowodniono natomiast, że udział węgla 
kwasów huminowych był istotnie wyższy w glebach po łubinie niż po pszenicy. Stosu- 
nek węgla kwasów huminowych do węgla kwasów fulwowych był średnio wyższy 
w glebie po łubinie niż po pszenicy. Zawartość węgla frakcji humin, w glebach po ba- 
danych przedplonach, nie wykazywała istotnych różnic.
>>>
v 

 
32 
'" 
N 

 
a 
6' 
:?: 
et:: 
'-' 


"-' 
o 
t:: 
.
 
'Uj 
o 
S- 
a 
u 


; 
t:: 
.g 
U 

 
r.;: 


o 
O/) 
Q) 
t:: 
N 
.
 
t:: 

 
O/) 
es EJ 

 
 o 

g8 

.
 g 
OJ::
 
0/).- c:! 
Q)
uUJ 
-=-"u"2 

 g't: 
 
UQ)c:!" 
i;;.- 
 t:: 
::I N o c:! 
o. c:! " o. 
N t:: Q) o 
p o ; .... 
- 0/)- u 
..s::: Q) 
 t:: 
U a.
 
 
;-. 
 " .... 
t:: o "-' O/) 

-"o.... 
t:: ;, ",- B 

'
g"2 
::J o U 
 
._ O/) 
 ; 

.
c 
 
rn'OQ)::I 
r.;:'N..D
 
o g 0;1 t:: 
0/).- " 
Q) ..D 'x o. 
.-'..e o :::s 
,.-.,


 

es"'O..9 
0.- t:: Q) 
u..D'O;-. 
,,-,N,.-......OO 
o o 
:::: 
O/) o. o '';:; 

.
 u 
 
N 
 
 c 
.
 -;:;, o 'O 
t:: ""..D..s::: 


1;
 
6 C 
 
 

't: 't: 
O/)..s::: 'O o 
(]'UO/)", 

'eesQ) 
'u 0.,,-,-5 

 2
.= 
t.;;:; t:: '" 
CIj u 2 ::J 

-"t::!= 

 'O o :3 
Nr.;:U..s:::. 


"'O 
t:: 
'O 


.U' 
'" '" 
. .9 
u ..... ...... 


B 
.gi
 
N U 
 
I -o 
U 


.
 .
 


 
i ! 
Uu 



 
o 
u 
ci'. 


0"""\0"""0'- a- 
...ć
"óoóv" -ę:i 
IV) IV) \O v IV) V'J 


M 
a- 
r-- 
M 



\Cvo'\r- 
 
v"ó
-ł:i',.....) V"
 
ł,f)\Otr)ł,f)ł,f) V'J 


r-o\Co
 

:-qC"tC"!--:.. -
 



r-:


 
 
C"ł -(""..IN N 


V) 
a- 


\000\0 
r-..oOOV'J 
0"-000",,"0 

--C"łNN 
Q.) 
& 
CNOr-r-trl 

ł-:.r-:oćoó
 
.5 - - - -- - 



 
8



 
..,. 
\D\DMM"" 
'0 
oN 
o- ::s ",,""""-00 VJ 
a- s:::OO\Do--oco oc 
Ó:Ejóóóó"ó 
..2 


?'
 
o-oor-r-V'JV 
U -N O"-..

oq.O"-.. 
'#- __ o o CI o CI 
ł-- oD 
:: 


 C"!O"

":.C"! oo:::t 

 .2 
 
 
 
 g g 
=.£:; - 
N 
o 

N"V",
""':..q 
!:!' ?,_-"''I\Dr--00..,. 
8 5 .
 IV) II') II') IV) II') 
c U v_ o 
uci'.- 
 
G.)"::: 
 '* 13 00 _ r- CI 0". ..n 
-
 O g.::: :::: CI') v"' C"f --: .. Ń- C"i 
...:::a.:: S¥J-- Q) _ _ _ _ 
E....u:D 
u...
E
_ 
u.. ._ 
-  

 0_ 


""" 
0;1 
Q) 
..D 
'O 
f- 


""" 
Q) 
::o 
'O 
f- 


Ou 

O 
0::0 


i ! 
uU 



 
eJ 


I
 
E 


VMO\OO r- 
ci6q
,,! 
 


eJ 



 
O 
U 
ci'. 
- 
I"'"
 I e V) or, o o \D 
7:2




 

 u - - - C"ł C"ł 
- s:: 
i" 
 
51 Ej 
 V) o 00 r- IV) 

£
;:f!i

 
 
ci' v 
-.
 

2

trJ
g; 
." 
 r-- a-. 00 \D a- 
E.Q----- 


C"ł 
 V) V 
oó r-: r-"' r-: C"f ó 
- --l"J C"ł C"ł 


eJ 


" 
U 
+ 
eJ 



 g;. 
o: 
-.:::tr-OOC"ł o- 
U -.2 r-:ó..£0 "' 
 



Vr")vv ("f"'; 
t::-
 

E3gC"ł=

 






:: 
--o 
2l 
 
o ci) r- r- 0-. r- V 
U I v;.O-..,C"!",:-oq C"! 
,*-
\OVI,f)V)f"'j V'J 
-5 
"'"OJ: o; 

 "N gg 
 
 
 
 

gV)vl,f)vv 
:: o 


OV)VI,f) 

 "ÓÓf"'") 

f"'")r")Mł"'1 


bIJ 
(; 
U 


J1 
Ol 


a- v 0''\ 0-. r- \O 
oocóóoóó 
 


b1!? 
-'" tJ 
Q.) Q.) 
EB 
00 


aJ () 
 
.
 _ 

++++-a
 
c..





 
c... c... c... c... en 


'I 
..,. 
oc 




;;;c;:g
 
..Qvoc..no-.OQ 
'Qj-- -- 


Q.) 
t:: 
:E v"'
Ó

 
 
N...cV)OOł--r- i2 
g 
o 
-'" 
OCr U') C"ł \O O- V', _ 
"
 rrj r-: r-: 00" -ł:i 
OI,f)V)V)I,f)V) 
s:: 
'" 
VJ 


or, 
or. 


r-: 


M 



 
.
r--:q
ł"iq 

OVN 
?,Vł"'1VVV 

 



 

C"ł=;:
b: 
c..:vr-V'JVOO 

r'")r'")
Vf"'J 
;; 
VJ 
ł OONr-OOO\ V) 
c..:

ł"!C"! "' f"--.. 
gr-r-VVV) V) 
'Uj 

 


OONr-OO\ O- 
-ł:i -ł:i 
 r. C"f Ń 


- C"ł V I,f) 00 
C"foóóóM" ci 
r") Nrf"')
ł"'1 f"""O 


0\
1,f)0000 f"""O 
r-:' oó oó oó r-.: cG 


aJ::..J 
 
.
- 

++++"E
 






 
Q.,c...Q.,Q.,c.t:: 


89 


ó 
V) 



 


ui 
C 
I 


a- 


s:: 
Q.) 
r-I'S f- 
V) 
 
t-.. 
 I 
0.Q 
-y- 
v;, O 
a- '" 
-
 
-
- 


- 


:: 


ł-- 


- 


'I 


a- 
or. 
O 
N 



.

 

.
 
 
ł-- f- 


ł-- 


'"" 
r-- 
'" 


C"J :::-- :::r:. J 

"2 
"2 I .
 
"E 
 
 

g-8

- 

 i] E 
 
 t: ,t 3 

:gyo-'g ;r::; 
- 
- 
-= 
- 
5
 (3 
 
oc.:::

c..= Q) 
o:: 
gV)i..:'E 
M C _ v .0 U 
:: E 
 'E 
g ':' - ---:- - 
-
f"'J@

q 
G' 
 
. -J i. 
 
.;::: 
 M I 
..,. 
Ci) 
r- OrE:::Jr- 
&!
 
 5 
c..(tI -- 
8.13

 I 
.ar 
 V::s _ 
@"
 .: 
 
.
 
- -g- 
- 
[ E O .
 1"-:, 
 C"t 
::sQ)V)::::'0-Q)_ 
c
rf"') 
V)
OO 
'c 
 - 
 - .;::: - 
1:!.:= ";; := 
U;
\O'N 
 

 C ::s .
 

jg -E 
 en 


- 
- 
- 
 
oC\3 :..:20-:-:- 
 
c.-g
' C\3 O"..,
 
 

 .9 001;:: r-- -O 00 
 
VJ (/) '!:: 
"
 -]
 
r-: " 
r- _C/}_VJ 

.s "",:ocZc 
..o r/) \D-'" I I 
V) V) 
 .-: 
Q.) :: 
r-:DI- 
O ui 
C"ł I :::: 
C"f 
 i 
';2 
-.2..::. 

 uj 
V'; Q) ::: 
. N 
M E 
r- ,g r-= 
I"-: S:;; 
r--
ó 
r-Zł-- 


or, 

 
M 


or. 
\D 
..,. 


co 

 
,- 


:: : 
ł-- .!:!J 
u? en 
:: : 


..: 
..::. 
ui 

 
 
::: £ 
'" 
(!) 
::: r:: 
O" 
 
: 
oN 
2 


en 


: 


- 


r-
>>>
90 


Mikroelementy użyte w dokarmianiu przedplonu również wpływały na ilość i ja- 
kość próchnicy. W glebie ze stanowiska po łubinie żółtym dokarmianym borem stwier- 
dzono istotnie niższy udział rozpuszczalnego węgla organicznego oraz węgla z dekal- 
cytacji, a wyższy węgla kwasów fulwowyeh. Gleba, na k1:órej uprawiano łubin dokar- 
miany miedzią, zawierała statystycznie więcej węgla organicznego. W glebie z obiek- 
tów, na których łubin dokarmiano manganem zawartość węgla z dekalcytacji była istot- 
nie niższa, a istotnie wyższa łączna zawartość węgla kwasów huminowych i fulwowyeh. 
W stanowisku po łubinie dokarmianym molibdenem gleba wyróżniła się istotnie wyż- 
szą zawartością węgla organicznego, RWO, który również miał największy udział 
w ogólnej puli węgla organicznego i istotnie niższą zawartością węgla z dekalcytacji. 
Bor, miedź, mangan i molibden nie zmieniały podatności węgla na utlenianie i nie 
miały wpływu na udział badanych frakcji w ogólnej puli węgla organicznego. Stosunek 
węgla kwasów huminowych do fulwowyeh wskazuje, że na obiektach nawożonych 
borem dominujący był udział kwasów fulwowych, pozostałe mikroelementy wpływały 
na wyższy udział kwasów huminowych. Łubin żółty nawożony przedsiewnie fosforem 
i potasem stanowił punkt odniesienia dla efektów uzyskanych wskutek uzupełnienia 
tego nawożenia mikroelementami. 
Przeprowadzone badania wskazują, że uprawa seradeli wpływała na stan próchni- 
cy w glebie odmiennie niż uprawa pszenicy (tab. 42). Niezależnie od kierunku użytko- 
wania seradeli, gleba z tego stanowiska zawierała istotnie więcej węgla organicznego 
niż po pszenicy. Gleba po pszenicy uprawianej dwa lata po sobie była uboższa w węgiel 
organiczny (Corg) niż po seradeli (o 16-21%), a także zawierała istotnie mniej jego 
najbardziej mobilnej frakcji- rozpuszczalnego węgla organicznego. Przedplon nie mo- 
dyfikował utlenialności węgla - udział frakcji l najłatwiej utlenialnej wynosił 30%, 
a frakcji II mniej podatnej 12%. Frakcja IlI, która nie podlegała utlenieniu w warunkach 
przeprowadzonej analizy stanowiła 57%. Zawartość węgla z deka1cytacji, była istotnie 
wyższa w glebie spod uprawy pszenicy niż spod seradeli. Suma węgla kwasów humi- 
nowych i fulwowyeh, zawartość kwasów huminowych i udział węgla humin w ogólnej 
puli węgla organicznego w glebie po pszenicy, był istotnie niższy niż po łubinie użyt- 
kowanym na zielonkę i nasiona. Wartość stosunku węgla kwasów huminowych do 
węgla kwasów fulwowyeh Ckh/Ck[ świadczy, że w glebie ze stanowiska po seradeli do- 
minowały kwasy huminowe, a po pszenicy kwasy fulwowe. Gleba w stanowisku po 
seradeli, której podstawowe nawożenie fosforem i potasem uzupełniano borem, mie- 
dzią, manganem i molibdenem, zawierała istotnie mniej węgla z dekalcytacji niż gleba 
z obiektu kontrolnego (PK). Zawartość węgla organicznego i jego utlenialność nie była 
różnicowana przez badane mikroelementy. Zawartość węgla rozpuszczalnego była 
istotnie niższa pod wpływem dokarmiania seradeli manganem lub molibdenem w po- 
równaniu do obiektu, na którym nie stosowano mikroelementów. Uprawa seradeli do- 
karmianej miedzią wpływała na istotne obniżenie w glebie zawartości węgla kwasów 
fulwowyeh a wzrost udziału węgla frakcji humin. Przyrost tej frakcji węgla następował 
także pod wpływem manganu. Uprawa seradeli dokarmianej molibdenem powodowała 
przyrost w glebie zawartości węgla kwasów huminowych a obniżenie węgla kwasów 
fulwowyeh w porównaniu z obiektem kontrolnym. Ocenę zmian zawartości węgla orga- 
nicznego i jego frakcji, jakości próchnicy, ich kierunek i trwałość opracowano na pod- 
stawie dwuletniego członu zmianowania: roślina motylkowata - pszenica i pszenica - 
pszenica. Określono, jakie wszechstronne i korzystne zmiany w stanowisku powoduje 
przerwanie monokultury pszenicy poprzez uprawę roślin motylkowatych.
>>>
"'O 
«: 
:;;: 
fi) 


c.- 
o 


N 
«: 
..... 
O 
6' 
;$ 
o:: 
'--' 



 
.g 
fi) 
O 
C- 
I: 
O 
u 
"'@ 
$:: 
O 
..... 
u 
«: 
!:: 
"'O 
::: 
«: 


o 
00 
Oj 
$:: 
N 
.
 

 
o;: 
00 
..... 
O 


G 
O 
O 
'--' 


«: 
on 
l' 
$ 


::: 
O 
O ..p 
00«:0;: 
Oj $:: U 
.:: O U 
] 
.
 
 
N 00 Oj 
fi) ..... Qj 

 l' O fi) 
0....:.: "'O "'O 
N :::: CI) C 
2..2«: 
Qj O o.. 
£'N 
 2 
U «:._ U 
2 $:: "'O .:: 

 'Q)' 'o 
 
C
U'1bn 

 $ .:: ..... 
'50 0 2 
..:.:..... 
.

 g
 

-N

 

 
 
 .E; 
c.- 
_ 
o.g.g-; 
00 «:._ U 
Q) 
 
 ca 

oQj 
Cl)
"O 
oo
 
 
2; .2 ] 
 
2-S

 
O O 00::: 
000..2;..... 
g.
 U 
 
N -£ ';' C: 
.
 -;::"n O 
 
_ '-"J
..r= 

 $ 
 ;:; 
O 
 
 
 
..!2'C .:: 


 
.
 
-O o.. c.- ..s 
'fI) » O .:: 
O $::..... 

 .
 
 g; 
$ 
 C I: 
«: «: O ::; 
N!::U..r= 


N 

 
:a 
Qj 

 
:a 
f- 


N 

 
Qj 
:o 
:a 
f- 


.
 I pl 
!:: O 
..=.,gU 
! I 
 
:...JU o 


oo
O'r-
 N 
Ńr-:

OÓ r-.: 
Vi Vi \O Vi Vi Vi 


"'"O( 

 t 
U E 
pl: 
o 
:...J 


o-ONO" N 
O,,

",N",v:. f'f1 


00 V'1ł.(')f""') 
 
Ó-OÓ
Ń - 
NN-NN 



 
J - 
'o{ - 00 t- er- -O 
-;; 

;'

 
E (""'---C"łN 

 
 
O s:::-NON:x. ("fj 
U 1Uo--.D
c£...f -.ć 

ti----- 
d I- I... 
'o{ 2 00 ..,.. V) o 00 
7A
t2



 
E
----- 
f-- h;£ E 

 '" 
o rl)O"NV',t-N tr, 
U Oj ""...:- . '''':- ...:- 
U 
 ("I')("fj("l')'o:::t
 ('"#) 
+ "- '" 
U 
 'OJ 
 O' N N ..,.. ..,.. 



*g

 
E Qj("fj('f") ("fj'o:;:t("fj 

 .;:: 
=-.
 e! 
 

'.
 8 S 
 ;; 
 
 
 
 
-.
 C/)r-:v)
..q:..q: V) 

c;
1 


-
 
""D E "'",. g 
NO
Q)Or--('"")-.:::too:::t 
: :.:: bL 'N 
 
 
 
 
 
:...J I E '" 
U c 


O{ .;:; 
0150-1,Q00-0 'o:::t 
Ouu to..t-",t-ł.flI.D.. r-- 
300'" ooooó 
o::o

 
I i,.. (; 
UU
.Doo:::t..
",,:
oq. 
-::NO'O Ot- 
E';2:o-r-OOV)V) 

i--= 
 
O O '" 

 U ':: 00 V) ł.(') ł.(') f"'"". 


 Ov)'r-::::iO'Ó o:- 

 s::: 
v)v)\o\o1,Q tri 
O .
 c/5 

:gl- 
-=""D 
.ES! '; 
]T= 
'5U 
1'0- 
U'" 
.
..g - 
"'" : 
e e 
,,-,,- 





d-c:. 
 
- - - 


OOViO"("I')r-- 00 
N'ór-:o-:-oó o:- 
("'j ('f') N N N N 


2!' "'"o{ 
3
 


("'j V) o r-- r-- 

o:óó
 o: 




 
"'" u 
O O 
.LE 
00 


IDB

"'" 

++++

 
::.:::.:::.:::.:

 
o..o..o..o..r. 


91 


Vi ('f') r-- N oo:::t 
v)r-:
\Oo: ci 
ł.(')V'I\OI,Qł.(') \C 


2- 
eN 
0V) 
u 


-D 


N 


-D 


- 


f.- 


N 



- 
t--- 00 C '::=0"- 
O..f'"'i-..('!
 C'! "300 C':S 
----- - 
ó
 

- 
- 
 
OCOł.() 'o:::t N !r--
 

 "r:-:
...: o:: _oo!....... 
-N--N - cu- o 
O '" 

-]- f.- 
-ON'o:::t'o:::t 'o:::t 
r-=V'
 
OC'łV)C'łN I,Q ::::.-
I,Q 
0-00000(',1 o- I:':Ił.(')OV"1 
-(',I--N - ""o-......N 

- .
- f-- 
 
I.Ć
-I 
- :.J N_ 
13_g_
_ 
-= s::: tł5'- 
tr, 
V)8.....:_\!) 

 
i2;g7
sr 
- - 0--: - 

- 
-= 
- 

; 

2 % 
("Oj :: ł-I i...: e 

ł- 
ł-- .
 ---: 
C':S 
 E rł) 
g 

6:6
 
 

 £ 
 
 
 
 .
 
'- I I- ;
 

 o:; SS 
-1,Qł.(')("'j0" ('""') -\0"'0 ..J 





 "': gooE I 
'o:::t .... (l) ._ 
c rI) 
 
::f- .;gf.- 5f.- 
t; 
 
 
-..D_5
co... 
Vi O'-D-",,\O
\O 
..q- C':I \OI
 N 2 
 
'- :::: 
 
£!f- "",f.- -21-- 
:::: :!:: 
I,Q :::: 'o:::t o- 00 tri .::L. trl:::S .
 
l.Dr--trJl,Ql,Q 
 $2r--:
 s= 
óóóóó o gO
 
 en 

-
-
- 
 
..q- 
v;.-= o 
 ..
 
 
r--: ._:::: I.., ....... m .. _ 
\O 
1,Qt:\O:ao- 
 

- 
- - 

 .:
ci
"O 
O- i5 O"z= 

 .
 
:g .
 
C; I,... ,... 
.
 
 - - - - 

- '0 
g "-i 
o-OO'-D'o:::t C'
 ::::r--E= 

 
 
 :: 
 
 .
 
 
 .
 
C N' 

I- 5": --= 

 
v5 00 
r--("f')O('f"}r-- q 

"'O
 c:--" 

 
 
 
 
 ;::; .2 
 
 ._ ._ 
 

 - = 
:
 

f- zl- ::: 
\D\D

"": 2-.... 
 
 tU 
0\ o: :::: _ 
 _ 3 00 ó .
 
.
f.- I-- !: 

 o'" 
 
-N 
ID U 
 
.- - 
 2 

++++i3i'i.9 
::':::':::.:::.:_
(J) 
C-. c.. o... c.. CI: 


O 
'oC 

 


"" 


'" 


'" 
"E

r-..",,:V"
 - 
U oot-V") ('"")V) 
rI)_____ 

 
2 


_3 


'" 
t- 
v-, 







o 
-O r- \O '.o ł.(') \D 

----- 


..,.. 
'" 
-O 
'" 


i) 
'" 

 N.. "": N.. V"
 0".. 
-0000('0')0'1..0 
t;)('f'1("'j('f')N('"j 
O 
t: 
.,g;-OOł.()\D'o:::t 
Q)

;;:;

 
c::: ('"")("'j("'j f""')f'O') 
'" 
""D 
" 
'" 
fi) 


t- 
O 
r1 


! 
'" 
g 
'in 
'" 
!:'o:::tO\Q("'jV'1 
CU'o:::tO"t'-M- 
C\o("'j("l')'o:::t'o:::t 


o:; 
""D 
e 
u 
'" 
1) 
N 
(; 
:E 
N 

 g

;3

 
r-- o '..o I,Q V', r-- r-- 
"'" 
'" 
.
 
gł.()r--ONO 
.sr-:

v)o: 
rJ'J. ł.() ł.() ł.() ł.() V', 


;;c 
U 
t;: 
::: 
Ol) 
00 oc;; 
d 


vi 


= 


o.; 


=
>>>
92 


W doświadczeniu I stanowiska po łubinie żółtym uprawianym na zielonkę i nasio- 
na oraz po pszenicy uprawianej dwa lata po sobie obsiano pszenicą ozimą. Po zbiorze 
pszenicy na ziarno - ponownie jak po jej przedplonach - określono w glebie ilość 
i jakość materii organicznej. Uprawa pszenicy w stanowisku po łubinie na zielonkę i po 
pszenicy spowodowała ubytek w glebie próchnicy w porównaniu do stanu przed jej 
uprawą (tab. 41 i 43). Zawaność węgla organicznego po trzyletniej monokulturze psze- 
nicy była istotnie niższa niż w glebie po pszenicy, której przedplonem był łubin żółty. 
Glebę z krótkotrwałej monokultury pszenicy charakteryzował: istotnie wyższy udział 
węgla z dekaIcytaeji, oraz istotnie niższa zawartość sumy węgla kwasów huminowych 
i fulwowyeh, węgla kwasów huminowych (z wyjątkiem łubinu żółtego na nasiona) 
i humin w porównaniu do gleby ze zmianowania z udziałem łubinu żółtego. Działanie 
następcze łubinu wyrażało się także zróżnicowaniem utlenialności węgla organicznego 
- w glebie ze stanowiska, na którym w przedplonie uprawiano łubin żółty na nasiona 
był istotnie mniejszy udział frakcji węgla nie podatnego na utlenianie w warunkach przepro- 
wadzonej analizy, a istotnie wyższy fiakcji o średniej podatności. Zawartość rozpuszczalnego 
węgla organicznego w glebie nie była po zbiorze pszenicy istotnie różnicowana przez przed- 
plon. Stosunek węgla J...'Wasów huminowych do węgla kwasów fulwowych CJalC kf informL!ie, 
że po łubinie żółtym na zielonkę i zbiorze kolejnej rośliny zmianowania utrzymywał się domi- 
nujący udział J...'Wasów huminowych. W glebie z pozostałych obiektów parametr ten zbliżony 
był do ,,1", co świadczy o zrównoważonym udziale tych fi-akcji. 
Działanie następcze nawożenia borem, miedzią, manganem i molibdenem łubinu 
w przedplonie pszenicy wyrażało się istotnie niższą zawartością w glebie węgla z de- 
kaleytacji. Mikroelementy te, w drugim roku od ich zastosowania powodowały: bor -' . 
istotne obniżenie w glebie zawartości sumy węgla kwasów huminowych i fulwowych, 
węgla kwasów huminowych, miedź i mangan - obniżenie zawartości węgla kwasów 
huminowych; mangan i molibden istotnie zwiększyły udział frakcji humin w ogólnej 
puli węgla organicznego w porównaniu do obiektu kontrolnego (PK). 
Uprawa pszenicy, niezależnie od przedplonu (seradela, pszenica), spowodowała 
ubytek materii organicznej z gleby (tab. 44). Działanie następcze seradeli sprawiło, że 
pomimo ubożenia gleby w próchnicę pod uprawą pszenicy, zawartość węgla organicz- 
nego na tych obiektach pozostała istotnie wyższa, niż po pszenicy uprawianej w trzylet- 
niej monokulturze. Nie stwierdzono wpływu następczego przedplonu na podatność wę- 
gla na utlenianie i zawartość w glebie frakcji RWO. W glebie ze stanowiska po trzylet- 
niej monokulturze pszenicy utrzymywała się istotnie wyższa zawartość węgla z dekaI- 
cytacji, niższa zawartość węgla kwasów huminowych (z wyjątkiem seradeli na zielon- 
kę) i humin niż w zmianowaniu z udziałem seradeli. 
Mikroelementy stosowane w przedplonie nie różnicowały w badanych glebach 
ilości węgla organicznego, jego podatności na utlenianie i zawartości RWO. Stwierdzo- 
no, że bor, miedź, mangan i molibden miały istotny wpływ na skład frakcyjny próchni- 
cy. Stosowana w przedplonie miedź istotnie zmniejszała w glebie sumę węgla kwasów 
huminowych i fulwowych, a miedź i molibden obniżyły zawartość frakcji kwasów hu- 
minowych. a istotnie zwiększyły zawartość węgla frakcji humin, w porównaniu z obiek- 
tem kontrolnym (PK). W glebie ze stanowiska po uprawie pszenicy, której przedplonem 
była seradela nawożona fosforem i potasem. użytkowana na zielonkę i nasiona, stwier- 
dzono wysoką zawartość w glebie węgla frakcji kwasów huminowych w porównaniu 
z obieJ...1:ami, na których uzupełniano to nawożenie mikroelementami.
>>>
"O e..- 
ro o 

 I: 
tn .g 
i;; ro 'C;; 
'- 
 o 
°o!?' 
o'
 g 

.:
 
e::: 11' 00 
'-" 
 g 


'g] 

 ON Ż= 00 
u 00"0"0 
.;:: I: 
 
 

E
 
 
5 2u e 
ro O u 
ro 
 t:: 
on o Q Q) 
Q)J..:::t!. - Cl) 


55b 
ON.D- 
OJ)::s
2 

 E u "'O 
-= ;, U Q) 

 
 -- 
 

 oN 
.E 

.
 Ci 8 

.: "O Q) Q) 

.D I: 
,-.z  'P.. 
o 
 ::s 
-0..",- 

 ::s:O 
 
t:: 
 e..- o 
(ij"'o 
I: 6 '" 
 
.2t::I:,- 
'5.s

 
V'J u 
 
'17 
 £ "O 
-@,(l)
 
tl::.
:c 
 
t:: ro Q) 


:;:!-5 
Q) '" x 
0..01: 
Q) '" o 

.

] 
eS es.. 
 
 
___::S__oJ) 
o OJ) t:: 

0..5_ 

.!!ł u 
 



C: 
.;:: OJ)..8 
 




 
o c 
 
 
.$ .;:: 't: ._ 
OJ)..r: 00 o 
!'UoJ)'" 

'E5
 
'u o....c.,..... += 
"" ;, o t:: 
o t:: ...... 
1-' e;;; t:: en 
@ U 2 ::1 


I::= 
ro ro O :; 
Nc;:U...c: 


r-. 
:t 

 
Q) 
.D 
ro 
r- 


r') 
:t 
.2 
.D 
ro 
r- 


.:: 
 

.
 
.c
 
00 


If! 
O 
U 
"$. 


NO-q-ł""""'..o N 
v) .. o: v) 0''' Ó 
("""'. -q- f"f') f"f') """ """ 


ł- O 
O' 00 
.,-, ł- 
....N 


I!JJ
 
Ci I \O'-Oa-r-O 
U O'ł-:'-q.o:.O"..
 


...or:i"JMr'J
 
- 
 
'OJ .
 N N - 00 ł- 

;:




 
E
 
?L:2 
8 'S r- \D 
 
 
 
óóóóó 
*
 
-- 
- g 
'eJ: : O 00 O' "'" O N 


,....)ro-)Ó""')Ó 
 
b! E .
 \O V'I tr) V) V) tr, 

 
S 
O (!J _
r-MVr-\O 

 
 = 



fJ
 
 
.= 
 
 
.
 OJ) 
 ?L - ': 

 C I 6 
 
"5 U uu ć:


f"f'l
 
 
1
13
 t"f')N
_O 

 ;$ 
.: I- 

 :8 

 
 
u.. 
 


"[? 
t: 
 
%e.g 
-Ot: 


.
 
CJ ! .5:! 
'"O . t: 
ł"" U g 
'"O 


U 



 
U 


l'", 
I
 
E 


NV)V)OOa.. \O 

ł"f1.

C"! -q-.. 



 
U 


f! 
O 
U 

 


a- 00 V') O'- V) o- 
v) "Ńł-:\oĆ Ń 
("")ł'"'j
r'JN C""', 


d 


I- 
'", g N V) N 

,-a-o-\O 
1!
;;;:::;
 
- ... 
... 

5i: 
o '-N \O-V') V) 
U
Ń
"';NÓ 

Q)MNNNN 
o .
 
f-.=: 
'OJ: ;$ '"'" .... c:: '" 
 

.9
B
::?
 
E
 NNNN 
I
 
 
0C'30("")..ovO 
U
DÓv)\ĆÓ"": 


v)V')VJ\OV 
I-¥ 
l'", - 
I
 
E 


o 
+ 


'" 
U 


tr) 00 N \O \CI 
o

g;:

 

V)vvV)v 

 


Ou 

O 
c: D 
I I 
UU 


'" ł- ł- 
Ń
OÓ\ĆÓ 

N NNf""J 


bJ) 
O 
U 


'", 

 


O"-OOOOV"J"'1 ł""'I 
OÓDÓOÓ
S: o: 


"'''' 

u 
... ... 
:EB 
"" "" 
'-' '-' 


da:J8::?:
.
- 

++++-6
 
c..:,G::::::
::?: 
c.. c.. c.. c..C/J 


f- 
... 
\OOOMtrJlr) _ 11_ C 
q 
 O'
 q S 3 q'g I 
00- :;-_ 
Sf- 
I- I- 
a - 
o er.. V) v 00 - E N.. _
 

"'



 
 L g
 I 
- 00 

I--gf- I- 

N
M 

!:::OŃ 
c:N.......M 
"El- .
ł-- 
c;5 -= 
00 ; O' ::J 
M ::J 
_ C I 
N U N 2 .2 
13r- g-
- 
..::: 
 
 -- u) 
= 
.;;:;':::
C 
o ;::- 
 I 
 I 
N .
 M 2.;:: _ . 

-
-=E
 
er.. 
 o
 
 

 
 9. .0 
 
"'" ::: 
 - .=: 
t: _ :- 
;a-d-:- 
\O £3N'"'ł0..
 
 
oo:::t VlN- 
o 
o ,f""') I ....... ; 0\ 
"'" 
"'"oor'D"," 
::: _ Pl_Vl 
e 
 ...J
 

 -o I 
00 
r""J-N 
v
-",
 _ 'E' 
V"; 
 \oJ':E 
 
.
 - ..= - 
- 
.g .
 
 
000000 - er.. !:-nOjN 



 
 E
 

E;[ 
::J o ._ 
-5-?-E_ 

 .;7i .
 
v v::1 C 
'..cł ooo:.;? I 
 I 
C Eót: ;I /ZI 
I 2 :::: v 
:-;_ .
'- gf- g 
.
 ..::.£: uj .. u) Q.) 
V'J t: V) ("J .
 c: 
 
..; 
ó
 ,'"0 1 C 
tn
\O-E._."'O 
g- 
-=- 
-=- 
 
_,,- o Z tO a 
o 
 ..¥\D c
 

 .


 t'1. ! 
V"I 
 V) .
 V) 
f.'!_-gl- 
 

 I 

 
 V
 
;; 
 .2 
 
 
 
- ::: - a 

I- 
r-: 
Q) N 
 
"'! ;:; f"4l 
 
 
 
 
I 
 ::: 
1"f')rr)t"f')f"'I')rrJ r'") :.cN
 
N "'O::: 
91- 
.;: 
\O 00 rrJ o t- V') ; Nr c2 00 
OÓ"':
OÓOÓ 00" .xt--ci 
.
 I- Z - 
'" _ O '" ;$ 
d a:J U ::?: ::?: 'c: ;O g 
"'-++++"2....!:! 
c.. :,G :: :,G :,G ,
 ::?: Vl 
c..c..c..c..Vl 



N O\N \D 
Ń r-: .,) OÓ 
 \tS 
-q- -q- V') 
 V -q- 


on 
't 
O 
'"'" 


- V) '"'" 
-V)ł- 
00 ("""'. O 
-NN 


"" ł- 
....0 
"'Nł- 

N- 
... 
'" 

 

 g
;:-


 
N ]NNNNN 


;$ 
N 2-\0 
g 
N
 

 
t: 
;2V')oot--ł,f) 






 
.E 


00000 
ł- V) '" 
'" 00-, 
-N- 


.,-, 
.,-7 
on 


ł- 
..., 


O-q-rrJer..V'I- 
-.;j"V')ooooo:::t 
ł"'O\Ot-",,"O 
-.;j"t"'jf'")",,"V 


V) 


o; 

 

 
I 

g:r
t-r

 
.;;; \O tri V VI V 
g 


'" 
.... 
..; 


'" 
::: 


N 
O 
"'" 


E C; :ri 
,E '-D v 

 
... 
00 .C:...c \O a.. 
ł,f) :EV)t-V)\Or- 
Ó E.óóóóó 
g 
: 
-"" 
.
 ("""'. V') 00 r- 
;$ 00 o: ..; 00 . 
200:::tV')V)
\o 

 
:::\0 O \D f'") N 

-.::iN"'V"'Ó
 
.c: V) V'I V) V') V"I 
... 

 
c.. 


V) 
o: 
N 


93 


g6 

t"f') 
';'f- 


'" 


N 


.-: 


-6 


I- 



 
.... 
O 
N 


...: 


N 


- 



 
CiJ 
.t;; 



 


en 


ł-= 
V; 


d) 
s::: 
E 
'" 
..:; :
 

 s::: 
"" 
.
 


::: 


::: 



 .
 
... 


c
>>>
94 


"- 
° 
s:: 
.
 
'00 
° 
o. 
s:: 
6" o 



 
'-'.9 S 
o [J')",p 


g 
s:: .- t: .!8 
tj l'"O (!) 
.- 
 s:: 
 

ot':!"O 
co 'O --' s:: 
5' N U t':! 
t':! t':! o o. 
Co s:: Q 8 
Q)J .
 --- u 
: (!) s:: s:: 
;; 
 ° (!) 
o
-e
 
CO o t':! co 
(!) 
 c.) ... 
-= "!::::' c.) ,0 
t':! 
"- 
 
tj.

] 
N.- CO.... 

 «: 5 
 
o. -g "O '';::: 



:; 

 en _ Q 
£
5;.E! 
u .........
"'O 
;'::3"0"0 
s::
,,- e 

.- ° ... 
s:: 
 . (!) 
.!!:! g 
 
 
"5,f3

 
'" c.) t':! 
.c? 
 £ "O 

;,(!)a 
tt: .
 :o 
 
s:: t':! (!) 
Sb
:-S-5 
.
 C1 i:3 s:: 
(!) '" ° 
----.
 .-:: O 
e,Dt':!"O
 
8i5.

 
---::S"-""'bJ) 
o°e,Ds:: 
co o. ° 'z 
(!) (!) u '" 
S:::D'-'
 
tj.!!:! s:: ... 
'c co..8 jg 

 
 
 
 
o 
 
 
 

 't:: .;: ._ 

f5 
 5; 
: -o ... (!) 
;; ... 0..s:: 
'c.) o. "- .... 
C3 2 
 .:: 
t.,...., s:: '" 

 c.!!:! ::s 
;;
 s:: s:: 
t':! t':! ° 5 
N c;: U..s:: 


"O 
t':! 
:;:;: 
'" 


N 
t':! 
... 
° 


..j- 
..". 
t':! 
'O 
oD 
t':! 
E- 


..j- 
..". 
(!) 
::c 
t':! 
E- 


t: 
 .... 
'E';:::; 
 
::I E o 
..c::,g U 
Ci Ci #. 


\D 0', 0\ rrI 
V)M"


 \tS 
MVV1vv V 



 
u 


'OJ 

 
E 


ooo"t"t"t "t 
- -- 6- ci: S 



 
o 
U 
;g, 
U 
 
'O( 00 \CI r- ---. v 

. "'OO\CM 

....r-VV)trJO 
Ee NN - NN 
u 
E! t: 
o 

-",r--:.

. 0'. 
U @\C"'OOM'" ,...) 

SNN-NN N 
U I- "" 
'OJ 
 

-g 
I" t: 
- '" 

 
 
O
O"\r-N 00 
U 
 r-" Ń ....d' \l5 


v)v)Mv)V 
-g 
'" 
U 



:::g
 
'-'-0"'-00"t 
E5V)VMVV 
.
 
 
 
C,) ;..,...t::r-r-tnO V 

 o8
'" "'OM..... 
C,) E -n o I \l5 
 -ęi' -.::i' -.q" .oc:; 
] 
 .

 
 

 I 
. 5 
NU

OMM\C\C'" 
I ""O 
 'N \C ;:::; ;:::; 
 
 
U Egg 


Mr-V)f"")V o 
-: r--: r-..:- r--: ... v) 
MN-NN N 


OONV)O'\O 
('"f')OOOM- 
rł')-\C)Nv 
NN-NN 


u 
+ 


Ou 

O 
0::0 
I I 
UU 


plo 
a
-OON- 
ur:
\Or-\D\D 
;:R
OÓÓÓÓ 
o o 
'" 
'Ol 
 "t \C - ° "t 
7:.
,...)ŃÓOOOO 
e
v)v)\Dv)v) 

 

-OO"'M"t 
_ Ct1 c£r--:\Óo"ó 
.
 V) V) V) \O \O 
o::; 
ł--
 


e!'e!' 
o o 
uU 
#.'Cf. 

.5 
o '" 
CJJ:D 
'" '" 
"'""O 

.
 
2i 
"5u 
1'- 
U; 
'" '" 
.
 o 
u._ 

u 
E: 
 
t..t..::i:; 


::: 


\OOOMr--V'J 
 
Ńrr)'Ń "Ń N 


I- 


('"f')V1NON 00 

oo "'oor-: 00 
NNMNN N 


e!' 
8 


'Ol 

 


OOf"'-\OvV) o 
00 00 00 
 
 0-"' 


,,,, 

t) 
'" '" 
:DB 
00 


:J C o t\:I 
CO U 
 
.;::: _ 
::++++""O
 
c..::::::::e
 
c..c..c..c..:r. 


r-...:toor-\O \O 00'\... 




.; 
 
 
 
o 
u 
I- 
e 
-OOOOOMO N :J 

C'! N.,.;gą.2 
- 2-:g 
E O-E- 
t 
r-NOOOO\D \O jNVJ 





 
 ca
t3 I 
'" '" 

-;;!- 

 fJ 
GJN'::N
 

r-_\O 
Q-Oo 
""ON_N 

-.
- 
;. - 
00 '" 

 
 I s:: I 
N UN- o 
_ o _ 

I- 
 -: .
 -: 
o 
ou
:z{/} 
.. '" , '" .... - 
o 
 VI I. 
 i 
N .
Ng......::::...: 
g; I- 
 e-=- E e-=- 
v ] ą. .
 
 
Ń ,-0- o I 
Vi £ \D o .
 

I- 

 
I- 
s

c

 
r/) M r/) I v."t 
, v..J....: °v 

I- .l
 Ol-- 
E "ił 
 
OO\O

&J 
 f: c-") "g I 
r--: 
 v) M" M 
 
 o-
 
 .E 
. '" co 
':;;1- ';:::1- ;::1- 
lU t\:I GJ 
\0- 00 :00\ 
\D E 
OM - OViOM2r-.: 
MM v 1\D:0\9ł00 
'" 
 o:: 
t:;-:J-::;- 
.:: .- E 

?2 
 


 "
 
óóó gó
 
 
o .- -N 
1"_-"'_ 0_ '" 
l" 
u3
u) 
 
":. 

f'c",c s:: 

 .a 
 e I. 
 1- 
 

 

"'O_ 
 

 ;g - 3 - :- "O 

 g :1
=:
 

 -
 
 r- 
 
 
 
 .v 
:E 
 z 7 
Vi 
 Vi \D V) V) V) V) .
 IV) 
 . 
c.. 
_ 
_ 
.... -o 

 g:1 
'" "'.......... '" ;;.'!:e- 

-MMM
 C,) -ol 
.- '" 

 t: C 
"'''''''00 ° 
":.

 

 
 
 
 
 g .g 
 I 

 r:Zc 
gl- z;::: 



oo
 
 oC'! r- 

r- Ó 
::I o co .
 f- I- 
 
co U 
 
.;: a g 

++++.:a",g 
::::::::e
r/) 
c..c..c..c..CIO 


\C 
M 
oó 


\C 
M 
v) 


I- 


I-:- 


- 


- 


M 
'" 
'" 
'" 


-OOV)NN 
OOr-NV)...o 
MVViNv 
NNNNN 


o 
'" 
"t 
'" 


M 
-6 
'" 
'" 


'" 
""O 
'" 

vr- £-.0 
0\ Ń \Ó 
. -.6. 
&-NNNN 
'" 


- 


'" 
""O 
fi' 
;:; 
'" 
'" 
.... 
'" 
c= 
0"\ tO oo-,V)...o 
00 
 OOÓ\l5N
 
v gVV')IV)V)V) 
'" 
'" 
-= 


'" 
'" 


-O\r-ON 
-\DMOM 
\OO-ON 
-NNNN 


'" 


00 
° 
"t 
"t 


N\D-Nv 
o




 
M "t "t "t "t 


'" 
'" 
"t 
"t 


'" 

 


\C 
'" 
.... 



 
I 

 
5 
'in 
'" 
s:::. \00 \D 

a-N("f') 
S::V)vv 


o 
""O 
E 
M (l)OO\Dv 
\O VI r- 00 \D 
ci góóó 
::I 
-'" 
'" 
1£', -
 
 0'", f"1 C"! ą. 
...o OVr-NVO 
tr) _ \D r- V) V) \O 

 


E 
t':! 
U 
!;::; 
'" 'c 
00 
u5 "Vj 
C s:: 
1 
c 


- 


ui 


- 


.,; 
c 
I 
c 
-, 

 


a; 
s:: 
:5 
'" 
C!) 
'" 
C!) 
.
 
- 
-N 
o 
.... 


::
>>>
95 


Wykonane badania termograficzne kwasów huminowych (KH) pochodzących z gleb 
pobranych z różnych stanowisk potwierdzają ich dwuczłonową budowę (rys. 4 l -46). 


PK Ł1 


PK +mikro Ł 1 


DTG 


-3,0' 


15,0 


-3,0' 


15,0 


PIIV1-2 


DTC, 


-3,0 


-3,0 


'3,0' 


15,0 


700.C ° 700.C 


PK Ł 2 PK+mikro Ł 2 
mG mG 


'3,0' 


15,0 


-3,0- 


15,0 


-3,0 


7(({).C 


,3,0 


'3,0 


700.C ° 


700.C 


Legenda:- Legend: 
PK l l - Lubin żółt} na zielonkę -y ellow lupine for green erop, PK +mikro L I - Lubin żółty na zielonkę 
dokarmiany mikroelementami - Yellow lupine for green erop fertilized with mieroelements, PK L 2 _ lubin 
żółty na nasiona - Yellow lupine for seeds, PK +mikro l 2 - lubin żólty na nasiona dokarmiany mikroele, 
mentami - Yellow lupine for seeds fertilized with mieroelements, PM 2 - Pszenica ' monokultura 2 lata _ 
obiekt kontrolny - Wheal - monoeulture 2 years - eontroI 


Rys. 41. Tennogramy kwasów huminowych wyizolowanych z gleb po uprawie łubinu żółtego na 
zielonkę i nasiona oraz po pszenicy 
Ryc. 41. Thennograms of humic acids isolated rrom the soils after yellow lupine cultivated for 
green crop and seeds, and after wheat 


W początkowym procesie spalania występowała typowa reakcja endotermiczna 
(endo) związana z odparowaniem wody higroskopijnej, a także z rozszczepieniem łań- 
cucha węglowego i wydzieleniem substancji lotnych. W temperaturze spalania do 
350°C następowała też pierwsza reakcja egzotermiczna (exo l) związana z utlenianiem
>>>
96 


części alifatycznej, a powyżej 350°C druga reakcja egzotermiczna (exo 2) w trakcie 
której część aromatyczna cząsteczki kwasów huminowych ulegała rozkładowi [36,47]. 


PK PŁ 1 
orG orG 
'3,0' 15,0 


PK+mikro P Ł 1 


-3,0- 


15,0 


-3,0 


PIM-3 



 


100.C ° 


100 .C 


.3,0- 


15,(11 


PK PŁ2 


PK+mikro P Ł 2 


orG 


-3,0' 


15,0 


-3,0' 


15,0 


/ 


'3,0 


100 .C 
.. 


-3,0 


° 

o 

 
Legenda: - Legend: 
PK PL I - Pszenica w stanowisk 'U po łubinie żółtym na zielonkę - Wheat on the stand after yellow lupine for 
green crop, PK +mikro PL I - Pszenica w stanowisku po lubinie żółtym na zielonkę dopkarmianym mikroele- 
mentami - Wheat on the stand after yellow lupine for green crop, fertilized with microelements, PK PL 2 - Psze, 
nica w stanowisk'U po łubinie żółtym na nasiona - Wheat on the stand after yellow lupine for seeds, PK +mikro PL 
2 - Pszenica w stanowisku po lubinie żółtym na nasiona dokarmiany mikroelementami - Wheat on the stand after 
yellow lupine for seeds, fertilized with microelements, PM 3 - Pszenica w stanowisku po pszenicy - monokultura 
3 lata - obiekt kontrolny - Wheat on the stand after wheat - monoculture 3 years - controi 


Rys. 42. Termogramy kwasów huminowych wyizolowanych z gleb po uprawie pszenicy w sta- 
nowisku po łubinie żółtym użytkowanym na zielonkę i nasiona oraz po pszenicy 
Fig. 42. Thermograms of humic acids isolated from the soils after wheat on the stand after 
yellow lupine cultivated for green crop and seeds, and after wheat
>>>
97 
PK S 1 PK+mikro S 1 
DTG 
-3,0' '3,0- 
15,0 15.0 


P 10'1-2 


'3,0 


'3,0 


700.C O 


-3,0' 


700 .C 


15.0 


PK S 2 


PK+mikro S 2 


DTG 


DTG 


15.0 


'3,0' 


'3.0' 


15,0 


DTA 


v 


-3,0 


700 .C 


'3,0 


'3.0 


700.C ° 


700 .C 


Legenda: 
 Legend: 
PK S l - Seradela na zielonkę - SerradeIla for grcen crop, PK +mikro S I - Seradela na zielonkę dokamliana 
mikroelementami, SerradeIla for green crop fenIlized witli microelements, PK S 2 - Seradela na nasiona _ 
Serradella for seeds. PK +mikro S 2 - Seradela na nasiona dokarmiana mikroelementami _ Serradella for seeds 
fenilized witli mlcroelements. PM 2 ' Pszenica -o monokultura 2 lata - obiekt kontrolny Wlieat.. mono, 
culture 2 years - con troI 


Rys. 43. Termogramy kwasów huminowych wyizolowanych z gJeb po uprawie seradeli na zie, 
lonkę i nasiona Oraz po pszenicy 
Fig. 43. Thermograms ofhumic acids isoJated JTom the soiJs aft er serrade]]a cuJtivated for green 
crop and seeds. and after wheat
>>>
98 


PKPS1 


PK+mikro p S 1 


OTG 


OTG 


,3,0' 


15.0 


'3,0- 


15,0 


PW-3 


'3,0 


IOTG 
V
 


'3,0. 


15,0 


1110 "C ° 


100 "C 


PK PS2 


PK+mikro P S 2 


DTG 


OTG 


15,0 


'3,0' 


'3.0' 


15,0 


-3,0 


700 oC 


'3,0 


° 1110 "C ° 1110 "C 
Legenda:-Legend: 
PK PS I - Pszenica w stanowisku po seradeli na zielonkę - Wheat on the stand a/ter serradella for green crop, 
PK +mikro PS I - Pszenica w stanowisku po seradeli na zielonkę dokanniano mikroelementami - Wheat on the 
stand afier serradelJa for green crop fenilized with microelements, PK PS :2 - Pszenica w stanowisku po seradeli 
na nasiona - Wheat on the stand afier serradelJa for seeds. PK +mikro PS :2 - PS7..enica w stanowisku po seradeli 
na nasiona dokannianej mikroelementami -- Whealon the stand afier serradelJa for seeds, PM 3 " Pszenica 
w stanowisku po pszenicy -- monokultura 3 lata - obiekt kontrolny - Wheat on the stand afier wheat - monocul- 
ture 3 years - control 
Rys. 44. Termogramy kwasów huminowych wyizolowanych z gleb po uprawie pszenicy w sta- 
nowisku po seradeli użytkowan
i na zielonkę i nasiona oraz po pszenicy 
Fig. 44. Thermograms of humic acids isolated ITom the soils after wheat on the stand after 
serradella cultivated for green crop and seeds, and after wheat
>>>
99 


Charakterystykę rozkładu termicznego kwasów huminowych zamieszczono w ta- 
belach 45 i 46. Porównywano gleby ze stanowiska po zbiorze łubinu żółtego użytkowa- 
nego na zielonkę i nasiona oraz po pszenicy, którą na tym polu uprawiano w monokul- 
turze i traktowano jako obiekt kontrolny (tab. 45). Maksimum pierwszej reakcji egzo- 
termicznej kwasów huminowych wyekstrahowanych z gleb, na których uprawiano łubin 
żółty nawożony przedsiewnie fosforem i pota.;em i użytkowany na zielonkę wystąpiło 
w temperaturze 294°C, a drugiej 457°C - towarzyszył im ubytek masy odpowiednio- 
30% i 55%. Obliczono stosunki pól powierzchni DT AlDTG, które charakteryzowały 
,. wartość energetyczną" materiału organicznego ulegającego rozkładowi w kolejnych 
etapach. Stwierdzono. że substancja utleniana w przedziale niskotemperaturowym (do 
350°C) miała najniższą wartość ciepła spalania. stosunek ten wzrastał w wyższych tem- 
peraturach rozkładu, a pośredni był dla preparatu w całości Q:DTA/IDTG). Analizując 
glebę z póL na których uprawiano łubin na nasiona stwierdzono, że rozkład kwasów hu- 
minowych na etapie endotermicznym następował w nieznacznie wyższej temperaturze, 
jednocześnie towarzyszył temu zdecydowanie wyższy ubytek masy. natomiast maksimum 
pierwszej jak i drugiej reakcji egzotermicznej było niższe. a także, że drugiemu efektowi 
egzotermicznemu odpowiadał niższy ubytek masy niż w omówionych wcześniej kwasach 
huminowych z obiektu z łubinem na zielonkę. Kwasy huminowe, pochodzące z ekstrakcji 
gleby ze stanowiska po łubinie na nasiona. charak1:eryzowały się nieznacznie wyższą 
..wartością energetyczną" niż po uprawie łubinu na zielonkę. Rozkład kwasów humino- 
wych pochodzących z gleb, na J,.1:órych uprawiany łubin dokarmiano dol istnie mikroele- 
mentami następował w zakresie endo- i egzotermicznym w zbliżonych maksimach tempe- 
ratur - podobnie jak w przypadku obiektów bez nawożenia mikroskładnikami. Maksimum 
drugiej reakcji egzotermicznej było nieco niższe. Jednocześnie należy wyróżnić obiekt po 
łubinie na nasiona dokarmiany mikroelementami, bowiem w kwasach huminowych z tego 
obieJ,.1:u podczas ich rozkładu występowały dwa efekty egzotermiczne wysokotemperatu- 
rowe. J,.1:órych maksima temperatury wynosiły: dla pierwszego 425°C, a dla drugiego 
469"C. Uzyskane wyniki mogą świadczyć o tym, że podlegająca destrukcji materia w tym 
zakresie temperaturowym była niejednorodna. W tym też zakresie termicznym ubytek 
masy byl przeciętnie wyższy niż na innych porównywanych obiektach. Gleba ze stanowi- 
ska po pszenicy (M-2) uprawianej dwa lata po sobie zawierała kwasy huminowe, ł-1:óre 
pod względem parametrów termicznego rozkładu nie różniły się wyraźnie od kwasów 
huminowych pochodzących z gleb. na których uprawiano łubin żółty. 
Wartość następczą przedplonó\v testowano poprzez wpływ ich na ilość i jakość 
plonu pszenicy oraz na różnicowanie struktury kwasów huminowych. 
Maksima temperatur \\ jakich przebiegały poszczególne etapy rozkładu kwasów humi- 
nowych były zbliżone do wartości oznaczonych dla rozkładu KH pochodzących z gleb 
pobranych z tych obiektów rok wcześniej. czyli po uprawie przedplonu. Kwasy humi- 
nowe wyekstrahowane z gleby pochodzącej ze stanowisk, na J,.1:órych \\ przedplonie 
uprawiano łubin żółty lub pszenicę nie ró7Jliły się w znaczący sposób. Z przedstawionej 
powyżej eharaJ,.1:erystyki wyróżnia się obiekt, na którym przedplonem pszenicy był 
łubin żółty na nasiona nawożony mikroelementami. bowiem w kwasach huminowych 
z tego obiektu w procesie ich destrukcji utrzymują się obserwowane rok wcześniej dwa 
efekty egzotermiczne wysokotemperaturowe. których maksima temperatur wynosiły: 
dla pierwszego 423°C. a dla drugiego 477°C. 
"Alifatyczność" preparatów KH z badanych próbek charakteryzuje się nieznaczną 
zmiennością.
>>>
100 


I 
b 
:o 
oN 



 

 
..z 
.
 

 
a 
;$ 
;:2 
.
 

 

 
N 
.
 
s:: 
..2 
N 
u 
::: 



 
..2 
Q) 
. 


OJ 
:; 
-o 
o 

 
s:: 


.
 

 
e 


-5 


. 

 
OJ 
on 


.... 
5 
U 
ro 
l- 
X 
OJ 


.U' 
...:.:: 
t13 
.t: 
rfJ 
...:.:: 
OJ 
N 



 
u 
. 
u 

 
N 
-o 
;:2 
U 
o 
o.. 



 
5 
t: 
-o 
OJ 
s:: 
.tj 
:D 
o 



 
U 
. 
::: 
g 
E 
::; 

 


rfJ 
-o 
u 
ro 
u 

 

 
::; 
oJ:: 
l;- 
o 


::: 
'0 
rfJ .... 

 :
 
...:.:: rfJ 
::; o 
]rog- 
...:.::.
 o 
N s:: u 
e

-:;:: 
o er. OJ 
Ol) c.. ti oJ:: 
S:! I E ;$ 
ro _ I 
.
 u 
 
r--"'--; 

 Q) l;- Q) 
i::
c...c 
E c.. tI; ::: 
..- l- -o 
=

c: 
OJ u OJ t13 

5
';3 
s.... N ;..... 
 
8:. 
 8:. 
 


V) 
-.:t 
'" 
Q) 

 
t13 
E- 


V) 
-.:t 
OJ 
:L5 
ro 
E- 


2 

- o 
 p 

 f- .2 C. 

 0:). 
....."U"'"=i 
 5 
 »
 s...: 

B


 
= .
 
 
 
 
u.......GJO
 
N 0-0 X,...., 

 N .- C,) 
.
 a:f:3 .J 
E
2;1- 
0.-::;; :;: c CI 
'O.:;;:

_ 
c..
 '-' C 
QJ 
 U 


.=gu 

""OE[;bl1's;:r-C""". -oV}:, 
.9 
:""""'
2r-:r--:
u;MOO
 
VJ f= 
  6 LI V r"J .:2 
 v; M 
u 
 
 
 
 
 ." 
-r-.;:t: -L- 
2 


--
2--.;;:s:i- 
o 
 gJ g .
 t) 
!ł *.
 N 
 
 ;.O o 
 "s 
 r- ..g 
 
 
.
::;- 
 i!- 
 :q 'c _ Ń 
 .c ..= v; «:i 
 
 

 c' o.oro'!U -N 
 tr)..,.; o::: 3: V. \1'"1 :,..:;:; tn 
-
 
 ::: 
 - C .2 .
 
 

 .", '" .- 
 .- - :; OJ 
ol- ",_-""2__-; :!;'-- N "I- 
c..
o..;::..2
 -ot 
.
 

 OC)' 
 U _ 
 
 
 .:: QJ 
 

 
 
 : 0.2.: 
 ;:;.9 ił 
 
 
 
 
 
:E 
 uE- 

13ł-)r-J
 r:MME
M 
.....
_o : (;.
 r-.;:
 
c..
o.o.... -':: c...- c- 

:::.
 o _ 
 1: _ _ c C:; _ _ c..
1- 

g

 
3) 

 
@ 
,;.:;;: '-' 
 o .
 
 VI r-- 
 
 00 
 .
 VJ oc 
r:

QJ
_
-.::iŃ=.s-.::i"":
 -.::i 
- '-' !Uw- 
VJ. -- - 
C/) -J 

 (;) 
 
f-f- f-f- 


I 
CI) 
s:: 
c.. 
::; 


:u .. 
l
 _ I N 


NOC 

'E- 
 
 
'-= 
"'i' 


o 
'" 


- 2 
.6 : .?j 
 

5
cn
 
QJ::: o 
 
.
 
 5 Br- 
.... :, s:: I 




- 

 
 
 
 .... 

;

 
 
:,

QJ 
2


- 

 -- - 'J 
t E E 
 
o.

 
 

o
 
 a:; 
I- 


.v. 

u 
'" '" 
:.oB 
00 


...., 
 
-...o In 
ód 


NN 

 
 
dd 




 




 


o oc 

 r-- 
-i",) 


00 
on ...., 
.ń-i 


-- 


-- 


oc 
O"- oc 

,.,) 


O"- O"- 
tr, Vi 
V:;-i 


-- 


-- 



 
d 


I 
x N oc oc 0"- 
d '-O '-O on or, 
d d d d 
f-f- -- 
 
- ...., 
 r-- 
 
or, e-: ,", O - 
-i ...., or; -i or, 
-- -- - 
; 

 r-- O"- r, 
 
'-O r-- ...., r, 
..,:- M or; -i tr
 
- 


f- 


M 
on 
-i 


- 


00 
on 
-i 


- 



-- --

- 
u 
 :1 



.V) "" 
v-Joo
 5N 
_ = 
N\O s...N::7' -" Oc:. 
v. 
 M 0(7. :.2 tr
 M 
 _ 
 _ or, 
-
 S 
 
 
: 
 
co '" 
 '5 . 
 

 .
 - - E 
f- - 
 ._ 
 , - 
. ::1 
; 
 
:E-;r- :E
_
,-,rjtr. 

..2-ń-o::i

'-:V)
I-.Ń 
.;::: :!;' on on .
 OJ on on .;;: _ on 
1: OJ :e
 :E8 
.2 .=1-- 
 
-- C : - 
'-' V; =' c: 
o.
 :] 
:u 

 
 
 
 
 
 
 
"
 :: 
 
o:; - rj f") 
 c:: rj f") f'." t r"'J 
2 
 O 
 

 

 
rr er. 


 E-

 
_o:::: ;;.. er. ::; :::i 
:::: .3 ... 
 ...::.::: -- 
.
 
 ; ; .
 
 
 
 .
 
 
 

5 

 56 
..... _ c... C,) oc.... 
- 
f-+- 
-- 
]I- 

 .
 
 


...., 

 
-i 


I- 


r-- - O
 
 
 
 '"o ..... :; ...., 
on N M ('
 or, 
 N or, N N or, 

 
 

 
 
 
 "'" 
 v. 
 
r:... 
f-f- f-f- f-- f-- f-- I-f- f- 

 - - 
 r-- C "" or, 
 - 

 
 
 
 oc O"- O"- O"- O"- 0"- 
N N N N N rl N r, N N 
-I.- -- - -- -- - 
M 00 
 00 or, or. O"- r-- oc r-- 
r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- 
_L- -- - -- -- - 
p p p e 
.2 .2 .2 -" 
::: c; ::: E 
 
 
 ::: '( 
r:... + c... + 
 +" r:... 
 
::: ::: ::: ::: 
r:... r:... r:... r:... 


'" 

 

 
-fe 
v; 

 
..'!:! 
Uj 
'" 


.", 
t: 
'" 
v. 
'" 

 
;:; 
c;; 

 


;:; 
u 
;:; 
c:.. 


o
 
c; 
-
 
c.. 
"- 
u 
-"" 


"
. 
co 

 
N 
'" 
-"" 


U 
t: 

 
-"" 

 


c; 

 
:; 

 
c.. 

 
*
>>>
I 
"" 
Q) 
"'O 
"" 

 
V) 


.
 
- 
a 

 
S 
.
 
- 
N 
.
 
- 
o 
N 
u 



 
-. 
.£:; 
lU 
OJ) 


'(3' 

 
"" 
..... 
v; 

 
(I) 
N 


U 
-. 
u 
C':!' 
N 
"'O 
S 
U 
o 
c.. 


- 
- 
o 
C: 


"'O 

 


.E 
o 


- 
U 
-. 

 
g 


t/; 
:2 
u 
:'O 
U 

 
..c 
..... 
o 


- 
- 

 



 
'0 
UJ 
"" 
;;;- 

 

 - 

 
 


g- 

 
 5 
2 
 a:; 
o 

 

 
 

 "" ;: 
.
 u .E 
 
;:
.....
 
2 CI'; o 
c::.. UJ 
£'; 
 
 

u
..c 
::: - ::: 
 
"" (I) "" 


;;
 
Q.. c::.. Q.. "" 


\C 
':t 
"" 
Q) 
.£:; 
"" 
f- 


\C 
':t 
(I) 
::o 
'" 
f- 


o 
/ol- 

te 

 
i=
l)-E..,:..,: 
f--..:.L.
 C':tn 
,...., :::: g"E 
- 
 
 .
 
 
 
'" 5(1-1- ;,E:---B 
CJ.) 
...... t:: ro :E 
g.* --::: 
7 rof"1.tr:" u ""i)O"..N 0c;v-
 

. c ::: * x:U V"J "'I;j- "'C ""O ('
 
 Co) ("J 

 Ł 

 CJ.) E:g V) VI E 
 V) V'J c
 VI 
.
  :a 
 
 
 & 
 
 
 
g,E; 2 :::1- 
 
I-I- f;! ;e!r-I- 
 .
- 
-g "0' 
 
 .9 
 _2 .
 
 
 
..:ot: 
 t: ł .....
..pr-:'V..
 :;q-.::t.. t:: 
t'! 

 
 c 
 
 o 
 O" f"
 .... 
 
 ('
 o..::: ('
 
.:: 
 u 
 
 c.. 
 N M c..
 M M 
 a3 .--. 



;::
..::: 
.t --
 

 - 
 ...., -.
 o:; - - -
 ro - - c..""O - 
E;:::

 

 0-0 
;; 
.; 
 ;;; 
 
 E"" . "! 5 
 --: 
. -
 bs '"" 
;".J"Ojr.£

ClJCIJ


 
 


c::i 

 

 
I 

 
(I) 
"'O 
'" 
;: 
(I) 
t/; 
JI:! 
::J 
"'O 
o 
E 


=u .. 
"'" ;-. 
0._ 
s::: u 

''E N 
 I 
 
_,.!::; xx 

.:- CJ.) CJ.) 
:= 
 . 


2 
/ob 
u i.,I

 
I- 
'z : 
c -ur- 
.- u "E a3 
 
 2ro L.., v 

t;;21- 
="E 
 
 r-J 
u

E
 
t 2 
 e 
.
 
 
 E 
' 
0.-6 
 
 5 
':;;;:t......:.o 
c..
 o 0- 


.g g 
'" 
v. 
 
o 
c/5 


- 
(3 
C5 
-o 
..... 


-5 


o 
U 

 
 
(I) 


o 
V) 


- 
5 


::  
 ('
 
., 


c 
 
.Q) - CJ u:: Q) 


-
 
.6 
: Gl- 
.
 
E- 

 
 -
 
 - 

 
 
 C 
t: - - X 


0
 CJ.) 
;-. 
'-- ., 
3
2
- 
t 2 
 
 
c..
;ł-o 
...... - 
 

 -
'.5 n3 
ł- 


bE: 
--'" u 
u (lJ 
:DE 
00 



 O"- 
V) .r, 
óó 


-- 


00 V) 
r--- 
 
-.i-.i 


1-1- 



 r--- 
O"- V) 


 


-- 


1-1- 


O"- V", 
V'J ('
 

 
 


1-1- 


'" - 
O"- O"- 
("J ('
 


-- 


r--- V) 
r--- r--- 


1-- 
e 
--'" 
:.:: 
"-+ 
:.:: 
"- 


N 

 
 
óó 


r-t- 



 o 
o V) 
v)
 


r-I- 


N 
oD 
V) M 


-- 


00 - ;-. 
O"- .... 
-q-"'M
 
"2 

- 
., 


1-1- 


000 
V". N 


 


r-- f-- 


V', trj 
o- O"- 
('
 ("',J 


-- 


oc r--- 
r--- r--- 


1-1- 
"' 
.;; 
:.:: 
"-+ 
:.:: 
"- 


.... 

 



N 

 
 
ció 


N
 

 
 
óó 


I- 


1-1- 


I-r- 


O"- 
r--- 
..,: 


oD
 
o 
 
.r;
 


O"-M 
V) 
-.iM 


- 


-- 


-- 


". 


r--- o 
Nr--- 
V'
 
 


O"- r--- 
r--- 

M 


oń 


'" 

 


- 


1-- 


1-1- 
 V f-- 
33 

g


 
Lqi
ą 
.;;£ ::....

 
 
"d"r"'.!:: 
V'J 
5 
 -
 ] E 
 

?j 
v.: .
 

 
-- - 0-- " "'- 
- -'- 9 _ 
 , 
.: 2 - 
 

t"J'V...c2v\.O_


 



r...) ?5
-q:V';
2N 
....""oV'jV) t t:tnVI....__VJ 

E tr.
 
6 
-" t; o _ :.c t,) 
"-"'--=-,8--0,- 

.
 

 

 
'j i 
 
 'j 
 
 
{
 
 ::: 
,.. ,,. 

 

 ..2t-- - 
 
ł-ł- c:. 
1- 

: 

 ='£g 
o :a ..::.G Vi 

 c; r- 
 
 
 
 00 .
 Q r-;. 
r;.
O:


=oĆC-\.O 
::: 
 o 
/o 
 
--:: 
- 
-
 
 
'VOQ} 
V) (""I l'.;: 
'V'V
 



 
'" 
..,: 


- 


-- 


M 

 

 


("I trJ 


 


r-- 


-'- 


-- 



 
O"- 
". 


V", .... 
00 o- 
.., N 


N 
 
O"- 0"- 
N ". 


- 


-- 


I- r--- 


r--- 
r--- 



 o 
r--- oc 


r--- - 
r--- 00 



 


-'- 


-- 
e 
--'" 
:.:: 
"- - 
+ 
:.:: 
"- 


". 
:;E 


2 
--'" 
:.:: - 
"- s::: 
+ 
:.:: 
"- 


M 
V", 

 


- 


o 
0"- 
N 


I- 


r--- 
r--- 


- 


M 
:;E 


101 


O"- 
V) 
ó 


I- 



 


V", 


- 



 
"! 
v", 


(lJ 
u 
s::: 

 
.L:o 

 
v. 
/o 
..!!! 
r. 
'" 


;2 
'" 
/o 
V. 

 

 
O 
:: 


o 


Oj 
u 

 
u 
"- 
I 
";:;-. 
s::: 
Oj 
-
 
c.. 
'" 
"-' 
.L:o 


.
 
-o 
o 
:: 
'" 
(lJ 
.L:o 


.
 

 

 
;;; 


Ci 

 
Oj 

 
iS. 
::
>>>
102 


Porównywano również gleby ze stanowiska, na którym uprawiano seradelę na 
zielonkę i nasiona z pszenicą ozimą w dwuletniej monokulturze (tab. 46). Pierwszej 
reakcji egzotermicznej towarzyszył ubytek masy, który był zbliżony dla preparatów 
kwasów huminowych wyekstrahowanych z gleby po łubinie uprawianym na zielonkę 
i nasiona. Gleba ze stanowiska po seradeli niezależnie od kierunku jej użytkowania 
i nawożenia wyróżniła się tym, że zawarte w niej kwasy huminowe na etapie wysoko- 
temperaturowego spalania charakteryzował wyraźnie wyższy ubytek masy niż po psze- 
nicy. Obliczono stosunki pól powierzchni DTA/DTG, które określały "wartość energe- 
tyczną" materiału organicznego ulegającego rozkładowi w kolejnych etapach i stwier- 
dzono, że kwasy huminowe ze stanowiska po seradeli nawożonej fosforem i potasem 
utleniane w przedziale niskotemperaturowym (do 350°C) miały najniższą wartość ,.cie- 
pła spala"; wartość tego stosunku rosła w wyższych temperaturach rozkładu i była po- 
średnia dla preparatu w całości (IDT A/IDTG). Gleba pobrana z obiektów po seradeli 
uprawianej i dokarmianej dolistnie mikroelementami, zawierała kwasy huminowe. które 
w zakresie rozkładu wysokotemperaturowego charakteryzowały dwa maksima: dla 
pierwszego 428°C, a drugiego 467°c:. Świadczy to o pewnej niejednorodności struktur 
aromatycznych. 
Wartość przedplonową seradeli i pszenicy testowano także poprzez wpływ następ- 
czy na zróżnicowanie struktury kwasów huminowych. Po zbiorze rośliny testowej 
z próbek gleby wyekstrahowano KH i poddano procesowi termicznego utleniania. Mak- 
sima temperatur w jakich przebiegały poszczególne etapy rozkładu były zbliżone do 
wartości oznaczonych dla rozkładu kwasów humusowych pochodzących z gleb pobra- 
nych po uprawie przedplonu. Kwasy huminowe wyekstrahowane z gleby pochodzącej 
ze stanowiska, na którym w przedplonie uprawiano seradelę na zielonkę i nasiona, nie- 
zależnie od dokarmiania mikroelementami, miały nieco wyższy ubytek masy w pierw- 
szej i drugiej reakcji egzotermicznej niż pochodzące z gleby po trzyletniej monokultu- 
rze pszenicy. "Wartość energetyczna" materiału organicznego ulegającego rozkładowi 
w kolejnych etapach spalania zmieniała się bardzo regularnie. Kwasy huminowe utle- 
niane w przedziale niskotemperaturowym (do 350°C) miały najniższą wartość ,.ciepła 
spalania". Uprawa seradeli, której podstawowe nawożenie fosforem i potasem uzupeł- 
niono mikroelementami, jeszcze w drugim roku (po zbiorze rośliny następczej) wpły- 
wała na zróżnicowanie struktury kwasów huminowych. Zmiany te zidentyfikowano po- 
przez pojawienie się w drugiej reakcji egzotermicznej dwóch maksimó\\ termicznych, 
w których temperatury wynosiły: dla pierwszego 420 a drugiego 466°c:. 
Wskaźnik .,alifatyczności" KH w drugim roku od uprawy seradeli nieznacznie 
wzrastał w porównaniu z jego wartością oznaczoną bezpośrednio po jej zbiorze. w sta- 
nowisku po łubinie jego zmiany byly nieregularne. Po trzyletniej monokulturze pszeni- 
cy wartość tego wskaźnika malała w stosunku do wartości oznaczonej po dwuletniej 
monokulturze. 
W spektrogramach badanych kwasów huminowych w zakresie liczb falowych 
400-4000 cm ,l występowało szereg pasm absorpcyjnych charakterystycznych dla okre- 
ślonych grup chemicznych. Pasma absorpcyjne w zakresie liczb falowych 3000-3600 
cm,l odpowiadają drganiom rozciągającym grupy OH w alkoholach, fenolach i kwasach 
oraz wiązaniom wodorowym. W badanych preparatach (rys. 45-48) występuje szerokie 
pasmo absorpcyjne w zakresie 3200 do 3400 cm'] (3280-3350 cm'i). Po łubinie na zie- 
lonkę na obiekcie PK i PK +mikro zakres liczb falowych zawarty był w przedziale 3100- 
3300 cm,l. W tym przypadku mogą wystąpić drgania rozciągające NH, które bywają 
także związane z wodą krystalizacyjną. Na stanowisku po łubinie uprawianym na na-
>>>
103 


siona i po dwuletniej monokulturze pszenicy maksimum absorpcji miało nieznacznie 
wyższy poziom. Obserwowano na spektrogramach badanych kwasów huminowych 
wyraźną absorpcję związaną z obecnością grup -CH 3 i =CH 2 połączeń alifatycznych 
w zakresie liczb falowych 2920-2960 cm') bez zróżnicowania między badanymi obiek- 
tami. Pasmo o liczbie falowej ] 710 do ] 720 cm') wskazuje na obecność grup karbony- 
lowych C=O (drgania rozciągające) w kwasach i ketonach. W kwasach huminowych 
wyekstrahowanych z gleby po dwuletniej monokulturze pszenicy jak wykazuje analiza 
widm była nieznacznie niższa intensywność piku 1720 cm') w porównaniu z kwasami 
huminowymi z gleb po seradeli i łubinie żółtym. Absorpcja w zakresie 1600-1660 em,l 
jest złożona. Występujące w badanych kwasach huminowych maksimum w 1650 em'l 
wykazuje związek z występowaniem drgań rozciągających C=O (\630-1680 cm"'), 
deformaeyjnyeh NH (1620-1650 cm,j) w amidach pierwszorzędowyeh. 


T 


PK LI 


3700 


3000 


2000 


cm-I 


)500 


900 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 41 - Legend: explanations see Fig. 41 


Rys. 45. Widma w podczerwieni kwasów huminowych wyizolowanych z gleb po upra, 
wie łubinu żóhego na zielonkę i nasiona oraz po pszenicy 
Fig. 45. IR-spectra of humic acids isolated ti-om the soils after yellow lupine cultivated 
for green crop and seeds, and after wheat 


W zakresie 1600- ) 660 em'l mogą również występować pasma pochodzące od 
drgań grup C=N oraz C=C sprzężonych z grupą karbonylową, a także pierścienie aro- 
matyczne (CH=CH). 
Pasmo ]540 cm') wskazuje na obecność grup aminowych, a 1510 cm') odpowiada 
drganiom C=C w pierścieniu aromatycznym. Należy zauważyć nieco większą inten- 
sywność piku ]540 cm"' w widmie kwasów huminowych, pochodzących ze stanowiska 
po trzyletniej monokulturze pszenicy w porównaniu do pochodzących ze stanowisk, na 
których przedplonem pszenicy były łubin ŻÓłty i seradela. W widmie KH wyizolowa, 
nych z gleb różnych stanowisk stwierdzono obecność łagodnego piku o częstotliwości 
fal w zakresie ]440-]460 cm') odpowiadającemu drganiom deformaeyjnyeh grup -CH, 
i =CH 2 . Charakter pasma w zakresie ]400-]420 cm') wskazuje na obecność grup 
-O-C-O- w estrach i C= w kwasach karboksylowych oraz -OH.
>>>
104 


T 


PK PLl 


3700 


3000 


2000 


1500 


900 


cm-I 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 41 - Legend: explanations see Fig. 41 


Rys. 46. Widma w podczerwieni kwasów huminowych wyizolowanych z gleb po upra- 
wie pszenicy w stanowisku po łubinie żółtym użytkowanym na zielonkę i na- 
siona oraz po pszenicy 
Fig. 46. IR-spectra of humic acids isolated from the soils after wheat on the stand after 
yelIow lupine cultivated for green crop and seeds, and after wheat 


T 


PKS I 


v
 

 


3700 


3000 


lOOO 


1500 


900 


cm-I 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano w rys. 43 - Legend: explanations see Fig. 43 


Rys. 47. Widma w podczerwieni kwasó\\ huminowych wyizolowanych z gleb po upra' 
wie seradeli na zielonkę i nasiona oraz po pszenicy 
Fig. 47. IR-spectra ofhumic acids isolated from the soils after serradella cultivated for 
green crop and seeds, and after wheat
>>>
105 


T 


PKPSI 


,700 


3000 


2000 


cm-I 


1500 


900 


Legenda: objaśnienia oznaczeń podano \I' rys. .B - Legend: explanations see Fig. 43 


Rys. 48. Widma w podczerwieni kwasów huminowych wyizolowanych z gleb po upra- 
wie pszenicy w stanowisku po seradeli użytkO\mnej na zielonkę i nasiona oraz 
po pszenicy 
Fig.48, IR-spectra ofhumic acids isolated from the soils after wheat on the stand afte. 
serradella cultivated for green crop and seeds. and after wheat 


W zakresie liczb falowych 1350- 1460 cm,j występuje charakterystyczna absorpcja 
dla drgań deformacyjnych wiązań C-H w grupach =CH 2 i -CH,. drgań deformacyjnych 
o-c-o w estrach oraz drgań rozeiągąjących c=o w kwasach karboksylowych. Badane 
kwasy huminowe wykazywały zbliżoną absorpcję przy 1375 cm'). 
Absorpcja dla drgań defonnacyjnych grupy OH w alkoholach I. II. i III rzędowych, 
estrach, kwasach i fenolach występuje w zakresie liczb falowych 1000-1300 cm'). Zróżni- 
cowanie widma badanych kwasów huminowych w tym zakresie było zbliżone. Wyróż- 
niono w nim piki 1225 cm'), 1 125 em'l i 1043-1075 cm').
>>>
4. DYSKUSJA 


Potencjał plonowania łubinu żółtego jest wysoki, ale stabilność produkcji nasien- 
nej obciążona bywa znacznym ryzykiem [6, 13, 17,25,34,53, 71, 72, 78, 83, 85, 86, 
138, 140, 156, 158, 180, 182, 184, 192-194]. W hodowli nowych odmian łubinu żółtego 
nastąpił w ostatnich latach duży postęp, który przede wszystkim wyraża się wyższą 
plennością i wiernością plonowania (plon w COBO RU - ponad 2 t . ha,l [165]), toleran- 
cją i odpornością na choroby. wcześniejszym i wyrównanym dojrzewaniem [14 l, 184]. 
Ocena ekonomiczna uprawy łubinu na nasiona jaką wykonał Krasowiez [90] wykazała, 
że na glebach lekkich uprawa łubinu może być komplementarna do zbóż i innych roślin 
uprawianych na paszę. Autor uważa, że ze względu na specyfikę tej grupy roślin w 
ekonomicznej ocenie należy uwzględnić kryteria dodatkowe współdecydujące o warto- 
ści gospodarczej. Istotnym kryterium nie tylko przyrodniczym, ale i ekonomicznym jest 
wpływ roślin motylkowatych na podniesienie zasobności stanowiska i obniżenie na- 
wozochłonności upraw następczych. 
W badaniach własnych plon nasion łubinu żółtego wahał się od 1,2 do 2,5 t . ha,l, 
a słomy od 2,6 do 3,7 t . ha'), plon zielonki stanowił ponad 7 t . ha'l. Plon białka był wyż- 
szy przy zbiorze roślin na zielonkę i wynosił nieco ponad I t . ha'!, podczas gdy z plonem 
nasion zebrano około 0,6 t . ha'l białka. Z kolei uprawa seradeli na nasiona przyniosła 
średnio 0,5 t . ha'l nasion i ponad 5 t . ha'! słomy, z którą zebrano tylko nieco mniej białka 
(średnio 538 kg' ha") niż z nasionami łubinu. Plon zielonki seradeli był wysoki, a z hekta- 
ra zebrano ponad 0,7 t białka. Zielonka łubinu żółtego i seradeli zawierała około 16% 
białka i od 23 do 28% włókna surowego, co wskazuje na jej wysoką wartość paszową. 
Nasiona łubinu żółtego porównywane są na podstawie zawartości białka i jego wartości 
biologicznej do poekstrakcyjnej śruty sojowej [44, 104]. 
W nowocześnie pojmowanej ochronie agrosystemów rola roślin motylkowatych, 
a w konsekwencji ich areał powinien wzrosnąć. Rośliny motylkowate dostarczają wy- 
sokobiałkow
i paszy, wzbogacają glebę w materię organiczną i azot, podnosząc jej żyz- 
ność. Znane jest działanie fitosanitarne i fitomelioracyjne tych roślin, a ich rola w pło- 
dozmianie doceniana była od dawna, choć jest trudno wymierna [8, 9, 18,24, 31,40, 
49,59-65, 73, 76, 87, 94, 100, 117, 119, 121, 123, 155, 162]. Aby podnieść opłacalność 
uprawy roślin łubinu żółtego i seradeli, wielu naukowców [13, 15, 17, 19,26,37,53, 
59-61,64,71,72,78,81,83,85-87,89,95, 131, 138, 140, 151, 152, 153-155, 166- 
169,171,174-178, 180,181,188-194, 196,202] zajmowało się oddziaływaniem czyn- 
ników agrotechnicznych, w tym nawożenia i dokarmiania na plon i jakość roślin. 
Stosowane w badaniach własnych mikroelementy - bor, miedź, mangan i molib- 
den wpływały na ilość i jakość plonu biomasy łubinu i seradeli oraz nagromadzenie 
składniki JW pokarmowycH zarówno w organach nadziemnych, jak i podziemnych roślin. 
Łubin żółty i seradela dokarmiana mikroelementami poprawiały wartość stanowiska dla 
pszenky, pozostawiały 
 ręsztkami pozbiorowymi du:!o materii organicznej, wpływały 
na ilość. i strukturę próchnicy glebowej. Dofistne dokannianie manganem badanych 
rośJin było bardzo efektywne, wzrosły plony zielonki i mlgton łubinu żółtego Oraz plon 
zie!onki seradeli. Przy obu kierunkach użytkowania łubinu (średnia zasobność gleby w 
m
m(Jan) i seradeli (niska zasobność gleby w mangan) rośliny nawożone manganem
>>>
107 


wytworzyły największą biomasę organów nadziemnych i korzeni. Niewiele jest badań 
nad reakcją łubinu i seradeli na nawożenie manganem [81, 83, 192]. W literaturze [17] 
spotyka się analizę wpływu manganu na łubin żółty prowadzoną także pośrednio, gdy 
występował on w wieloskładnikowych nawozach mikroelementowych. Standardowe 
nawozy wieloskładnikowe (lnsoI i Agrosol, Florovit) lub mieszaniny mikroelementów 
zwiększały plon również innych roślin motylkowatych [25, 28, 33, 79, 95, 206]. Man- 
gan jest niezbędny w roślinach motylkowatych, gromadzących duże ilości białka [102, 
159, 172], bowiem zwiększa on intensywność fotosyntezy, przyswajanie azotu, a także 
biosyntezę białka. W badaniach własnych łubin żółty i seradela nie reagowały na nawo- 
żenie manganem wzrostem zawartości makroskładników, ale z racji wyższego plono- 
wania roślin dokarmianych tym mikroelementem nagromadzenie ich w biomasie było 
bardzo wysokie. Naturalną reakcją łubinu i seradeli na stosowanie manganu był wzrost 
zawartości tego mikroelementu w całych roślinach i wyższe jego nagromadzenie 
w masie roślinnej. Wskaźnik translokacji manganu \\ roślinie wskazuje na wyższą kon- 
centrację składnika w słomie, zielonce niż w nasionach i resztkach pozbiorowych. 
Związki manganu są tym bardziej rozpuszczalne i łatwiej dostępne dla roślin, im gleba 
ma niższy odczyn [102]. Łubin żółty [6] i seradela [181] wykazują większą tolerancję 
na kwaśny odczyn gleby niż inne motylkowate. W badaniach własnych gatunki te 
uprawiano na glebie kwaśnej (pH KC1 4,2-5,0), niezależnie od tego bardzo pozytywnie 
zareagowały na dokarmianie tym mikroelementem. 
Uzupełnienie podstawowego nawożenia fosforem i potasem łubinu żółtego dolist- 
nym dokarmianiem miedzią przyczyniło się do zebrania najwyższego plonu nasion 
i białka, zwiększenia zawartości azotu w zielonce, nasionach i resztkach pozbiorowych 
oraz podniesienia zawartości i nagromadzenia miedzi w roślinie, niezależnie od kierun- 
ku jej użytkowania. Miedź sprzyjała gromadzeniu azotu w nasionach i w rezultacie 
zebrano około 700 kg . ha'! białka. Seliga [152-154] i inni [17, 64] uzyskali również 
zwyżki plonu nasion łubinu żółtego pod wpływem nawożenia miedzią lub nawozami 
wieloskładnikowymi z jej udziałem. Łubin żółty odmiany Topaz, jak podaje Seliga 
[152-154] wykazał się wyższą efektywnością funkcjonowania brodawek korzeniowych 
w wyniku nawożenia miedzią. Ruszkowska [146] i inni [102] podają, że miedź zwięk- 
sza plon nasion i białka roślin motylkowatych. masę brodawek korzeniowych i zawarto- 
ści w nich żelaza i molibdenu oraz przyspiesza syntezę aminokwasów. O wysokich 
potrzebach pokarmowych motylkowatych w stosunku do miedzi świadczy również fakt, 
że należą one do roślin o największej zawartości miedzi spośród 70 gatunków przeba- 
danych w Polsce [159]. W ostatnich latach nie prowadzono badań nad reakcją seradeli 
na nawożenie mikroelementami. Seradela uprawiana w stanowisku o średniej zasobno- 
ści w miedź zareagowała na dokarmianie miedzią zwiększeniem zawartości azotu 
w zielonce i słomie oraz zawartości i nagromadzenia miedzi w całej biomasie. Rabi- 
kowska [142] zaproponowała wskaźnik translokacji do określenia zróżnicowania kon- 
centracji badanego składnika mineralnego w poszczególnych organach rośliny. Ocena 
translokacji miedzi w łubinie żółtym i seradeli wskazuje, że nawożenie miedzią sprzy- 
jało jej intensywniejszemu gromadzeniu w słomie niż w nasionach badanych roślin. 
Curyło [20] stwierdził, że w wyniku nawożenia bobiku miedzią jej zawartość najsilniej 
przyrastała w korzeniach. Jakkolwiek miedź jest mikroelementem mało ruchliwym, to 
jednak obserwuje się jej ubytek z gleby. Aktualnie około 60% gleb polskich ma nega- 
tywny wskaźnik bonitacji zasobności w miedź [56]. 
W badaniach własnych stwierdzono, że pod wpływem nawożenia borem nie- 
znacznie zwiększył się plon zielonki i nasion łubinu żóhego, a zmniejszył plon zielonki
>>>
108 


seradeli, plon jej nasion pozostał bez zmian. U obu gatunków nawożenie borem zwięk- 
szało istotnie jego koncentrację w roślinach. Przyrost zawartości boru pod wpływem 
nawożenia odbywał się z jednakowym natężeniem w organach wegetatywnych i gene- 
ratywnych roślin. Niewielkie efekty plonotwóreze boru obserwowane w badaniach 
własnych trudno wytłumaczyć przy niskiej jego zasobności w glebie pola doś- 
wiadczalnego (według liczb granicznych opracowanych przez lUNG) [199]. Barbaeki 
[6], Ślusarczyk i in. [180], Wilczek i in. [192, 194] udowodnili pozytywny wpływ boru, 
przede wszystkim w produkcji nasiennej, na liczbę strąków, nasion i ich zdolność kieł- 
kowania. Jednak Szukaiski [172] przytacza również przykłady spadku plonu nasion 
łubinu żółtego pod wpływem nawożenia borem. Dowiedziono jednak, że bor jest nit- 
zbędny w biologicznym procesie wiązania azotu cząsteczkowego [146], bowiem stymu- 
luje tworzenie się brodawek i zachodzące w nich procesy. 
Molibden wchodzi w skład nitrogenazy - najważniejszego enzymu biorącego udział 
w wiązaniu N 2 przez rośliny motylkowate. Niezbędny jest w przemianach fosforu, reak- 
cjach oksydoredukeyjnyeh, wpływa na syntezę chlorofilu i witamin [129,146.159,172]. 
Pomimo tak wszechstronnego oddziaływania molibdenu. potrzeby nawozowe roślin są 
bardz£} małe i wynoszą od kilkudziesięciu do kilkuset gramów Mo na hektar [159, 172]. 
W badaniach własnych dokarmianie dolistne molibdenem łubinu żółtego zwięk- 
szało, a seradeli zmniejszało plon zielonki. W uprawie nasiennej obie rośliny mialy plon 
nieco wyższy niż nawożone tylko fosforem i potasem. Burkin [19], analizując szereg 
wynikó\-\ stwierdza, że zapotrzebowanie łubinu żółtego na molibden jest nieco większe 
niż innych roślin strączkowych i dzięki temu zazwyczaj gatunek ten reaguje na nawoże- 
nie wzrostem plonu nasion. Wzrost plonu wahał się od kilku, do ponad 65%, 
w zależności od dawek nawozów molibdenowych. Ten sam autor [19] podąje, że rów- 
nież seradela wydała plon nasion wyższy, dzięki nawożeniu molibdenem. Koteeki [81], 
Koteeki i Malarz [83] stwierdzili małe różnice w plonowaniu łubinu żółtego nawożone- 
go tylko molibdenem; wyraźniejszą reakcję wyrażającą się wzrostem plonu słomy ob- 
serwowano w skojarzonym nawożeniu azotem i molibdenem. Wilczek i in. [192, 194] 
określili, że reakcją łubinu żóhego na nawożenie tym mikroelementem był przyrC'.;t 
plonu. W badaniach własnych łubin żółty i seradela zareagowały na dokarmianie mo- 
libdenem, zwiększając zawartość tego składnika w biomasie całej rośliny. Znajduje to 
potwierdzenie w literaturze zarówno w odniesieniu do efektów nawożenia tym mikro- 
składnikiem łubinu, jak i innych roślin strączkowych [8 l -83, 192, 194]. Wskaźnik tran- 
slokacji informuje, że wskutek nawożenia zawartość molibdenu w słomie łubinu i se- 
radeli przyrastała w wyższym stopniu niż w nasionach. 
Stosowane w badaniach mikroelementy - tylko w nieznacznym stopniu wpływały 
na zmiany w zawartości makroelementów. W łubinie użytkowanym na zielonkę miedź 
zwiększyła zawartość azotu, mangan - potasu w zielonce, a bor - potasu w resztkach 
pozbiorowyeh. W łubinie zbieranym na nasiona miedź podniosła zawartość azotu, 
a molibden - potasu w resztkach pozbiorowyeh. Nagromadzenie makro- i mikroskład- 
ników w biomasie roślin pozostawało przede wszystkim w ścisłym związku z plonem. 
Kotecki i Janeczek [82] potwierdzają, że nagromadzenie składników w materiale ro- 
ślinnym, to funkcja plonu i zawartości danego składnika. W badaniach własnych man- 
gan i molibden przyczyniając się do podniesienia plonu zielonki łubinu również powo- 
dowały wyższą akumulację w tym plonie makroskładników. Natomiast miedź i mangan 
zwiększyły nagromadzenie fosforu w resztkach pozbiorowyeh łubinu. W uprawie łubi- 
'nu na nasiona, to miedź i mangan stymulowały zwiększone pobranie z plonem nasion 
" azotu, fosforu, potasu, magnezu i wapnia, a na gromadzenie się makroskładników
>>>
109 


w masie słomy żaden z mikroelementów nie miał decydującego wpływu. Miedź powo- 
dowała, że w resztkach pozbiorowych łubinu nasiennego pozostawało więcej azotu i wap- 
nia, a molibden zwiększał obok azotu, nagromadzenie potasu. 
Mikroelementy stosowane dolistnie nie zmieniały zawartości i gromadzenia makro- 
składników w organach nadziemnych (zielonce, nasionach i słomie) seradeli. Pewien 
wpływ mikroelementów obserwowano w gospodarce makroskładnikami w resztkach poz- 
biorowych seradeli. W roślinach zebranych na zielonkę mangan i molibden zwiększyły 
zawartość fosforu, ale obniżyły wapnia. Spadła także zawartość wapnia pod wpływem 
nawożenia miedzią i potasem oraz przy nawożeniu manganem. Resztki pozbiorowe, przy 
tym kierunku użytkowania seradeli, były obfitszym źródłem azotu i fosforu wskutek na- 
wożenia manganem, a nawożone miedzią i molibdenem gromadziły mniej wapnia. Sera- 
dela uprawiana na nasiona pod wpływem dolistnego dokarmiania manganem i molibde- 
nem zawierała i gromadziła w resztkach pozbiorowych więcej potasu, a nawożenie jej 
borem i molibdenem sprzyjało kumulacji azotu. Łubin żółty i seradela użytkowane na 
zielonkę i nasiona przede wszystkim reagowały na nawożenie mikroelementami wzrostem 
ich zawartości w całej biomasie rośliny i to niezależnie od zasobności gleby w dany skład- 
nik. Nawożenie borem, miedzią, manganem i molibdenem zwiększało ich nagromadzenie 
w plonie i resztkach pozbiorowych, prowadząc do uzyskania paszy lub materiału siewne- 
go zasobniejszego w mikroskładniki. Zielonka, nasiona, a nawet słoma zalecane są w ży- 
wieniu zwierząt stanowiąc dla nich bogate źródło białka oraz makro- i mikroskładników 
[145]. Prawidłową ocenę wartości paszy przeprowadzono na podstawie zawartości oraz re- 
lacji między poszczególnymi składnikami pokarmowymi w postaci równoważnika chemicz- 
nego. Stosunki równoważnikowe między makro- i mikroskładnikarni świadczą, że nawoże- 
nie tych roślin mikroelementami poprawiało wartość paszy [32]. 
Resztki pozbiorowe podlegają w środowisku glebowym złożonym przemianom, 
a bogatsze w mikroelementy są obfitym ich źródłem dla roślin i edafonu glebowego. 
Jak podaje Marryniuk [I 17] proces biologicznego wiązania azotu atmosferycznego do- 
starcza corocznie do globalnego cyklu obiegu azotu około 100 do 172 mln t tego pier- 
wiastka. W badaniach własnych łubinu żółtego i seradeli nie nawożono azotem mine- 
ralnym, a rośliny wiązały w biomasie do 220 kg . ha') azotu. Część tego azotu pozostaje 
z resztkami pozbiorowymi w środowisku glebowym. Resztki pozbiorowe roślin motyl- 
kowatych w badaniach własnych były naj bogatsze w azot, a w dalszej kolejności: w po- 
tas, wapń, fosfor i magnez, co potwierdza wyniki uzyskane przez innych autorów [8, 
54,55,88,89, 123]. 
Większość współczesnych badań nad masą korzeniową dotyczyła zbóż [55, 114, 
l 15, 132, l33], natomiast wszechstronne badania masy i jakości resztek pozbiorowych 
roślin motylkowatych wykonano przed kilkudziesięcioma lub kilkunastoma latami [8, 9, 
54,88.89, 143]. Sporadycznie publikowane są dane dotyczące aktualnie prowadzanych 
badań nad tym zagadnieniem [60-65,69, 71, 157]. Brakuje analiz uwzględniających _ 
przy ujednoliconej metodyce oznaczeń - nowe odmiany, nowoczesne czynniki agro- 
techniczne (mikroelementy), oddziaływanie antropogeniczne na środowisko itp. Wy- 
mieniane czynniki modyfikują masę i jakość resztek pozbiorowych, wpływając na sto- 
pień przerośnięcia gleby korzeniami, na ich fizjologię, morfologię i anatomię [55]. 
Rośliny będą mniej narażone na okresowo działające niekorzystne czynniki, takie jak 
susza czy niedobór składników, kiedy wytworzą rozległe, gęste o dużej zdolności pene- 
tracji systemy korzeniowe. Omawiane gatunki - łubin żółty i seradela - zalecane są do 
uprawy na glebach lekkich, bowiem charakteryzują się - szczególnie łubin żółty - do- 
brze rozbudowanym systemem korzeniowym. W warunkach własnego doświadczenia
>>>
110 


czynnik nawozowy, który istotnie zwiększał plon masy nadziemnej łubinu żółtego, se- 
radeli, najczęściej również istotnie zwiększał masę resztek pozbiorowyeh. Jeżeli wzrost 
nie był istotny, to przynajmniej utrzymywał się taki sam kierunek zmian. 
Uzupełnienie przedsiewnego nawożenia fosforem i potasem łubinu i seradeli dokar- 
mianiem dolistnym mikroelementami miało nie tylko wszechstronny wpływ na rośliny, 
ale również na środowisko glebowe. Celem przeprowadzonych badań było wykazanie 
wpływu uprawy i nawożenia wybranych roślin motylkowatych na zmiany żyzności gleby, 
czyli w efekcie na ich wartość następczą dla pszenicy ozimej. Z tej racji, że każda roślina 
stanowi miarę warunków w jakich rośnie, na stanowisku po łubinie żółtym i seradeli wy- 
siano jako roślinę testującą pszenicę ozimą. Porównywano pszenicę uprawianą po motyl- 
kowatych z jej krótkotrwałą, bo trzyletnią, monokulturą. Rośliny dla rozwoju i plonowa- 
nia korzystały wyłącznie ze składników pokarmowych dostępnych w środowisku. 
Jak podaje Zawiślak i in. [200] oraz wielu innych autorów [I, 93, 94, 100, 149] 
pszenica ozima należy do zbóż o najmniejszej autotolerancji. jej uprawa po sobie daje 
zazwyczaj złe efekty. Rozwój pszenicy w monokulturze jest gorszy, najczęściej wyraża 
się słabszym przyrostem masy korzeniowej i zaburzeniami w pobieraniu z gleby składni- 
ków pokarmowych, któremu towarzyszy ograniczony rozwój masy nadziemnej. Skutki 
tych ograniczeń ujawniają się w postaci niższej wydajności ziarna, gorszej wartości tech- 
nologicznej i zdrowotności pszenicy, a także jako wynik dłu
ofalowego pogorszenia pa- 
rametrów jakości gleby. Tymczasem szczególną rolę w podnoszeniu żyzności gleb przy- 
pisuje się roślinom motylkowatym [14, 18,3 1,94, 157]. W badaniach własnych opinia ta 
również znalazła potwierdzenie. Pszenica uprawiana trzy lata po sobie wydała plon ziarna 
istotnie niższy o 27 do 32% od uprawianej po łubinie, czy seradeli i to niezależnie od 
kierunku ich użytkowania. Plon słomy pszenicy w monokulturze także był zdecydowanie 
niższy, różnica w stanowisku po łubinie wynosiła 20%, a po seradeli 30%. Jeszcze więk- 
sze ograniczenia stwierdzono dla rozwoju masy korzeniowej pszenicy uprawianej w mo- 
nokulturze - była ona niższa o 39% niż w stanowisku po łubinie, i aż o 70% w porówna- 
niu ze stanowiskiem po seradeli. 
Efekt plonotwórczy łubinu żółtego [14, 18, 31, 156, 157] i seradeli [197] w zmiano- 
waniu mierzony plonem rośliny następczej oceniany jest przyrostem plonu od 0,3 do 
0,6 t . ha'l w stosunku do przedplonu zbożowego. W badaniach własnych przyrost plonu 
ziarna pszenicy w stanowisku po łubinie i seradeli przy obu kierunkach ich użytkowania 
był zbliżony i wynosił od 0,8 do 1,0 t . ha'l w stosunku do uprawy pszenicy po sobie. 
Korzystne działanie następcze badanych roślin motylkowatych wyraża się również lep- 
szym zaopatrzeniem pszenicy w składniki mineralne. Ziarno pszenicy z tych obiektów 
zawierało więcej azotu o ponad 2 g . kg-I, potasu o 0,6 g . kg'!, zawartość pozostałych 
makroskładników była także wyższa. Pszenica ozima w plonie biomasy nadziemnej 
i podziemnej gromadziła średnio w stanowisku po łubinie: N - 122 kg' ha'), P - 28 kg' ha'), 
K - 107 kg . ha'l, Mg - 17 kg . ha'l, Ca - 24 kg . ha'l, zbliżone ilości po seradeli: N - 
117 kg' ha'l, P - 25 kg. ha-l, K - 96 kg' ha'!, Mg - 16 kg' ha'), Ca - 22 kg' ha'l. Pobranie 
składników przez pszenicę uprawianą trzeci rok po sobie było natomiast dużo niższe 
i wynosiło: N - 80 kg' ha'], P - 20 kg' ha-I, K - 66 kg. ha'l, Mg - II kg' 00,1, Ca - 15 kg' ha'). 
Udowodniono również, że dolistne dokarmianie przedplonu mikroelementami miało dzia- 
łanie następcze. Bor, miedź, mangan i molibden nie różnicowały istotnie plonu pszenicy, 
ale zwiększały w całej biomasie zawartość tego mikroelementu, który został użyty 
w nawożeniu przedplonu. Stwierdzono, że nawożenie poszczególnymi mikroelementami 
roślin przedplonowych zwiększało ich zawartość w ziarnie pszenicy i w organach wege- 
tatywnych z poziomu niskiego do średniego lub wysokiego (w zakresie wystarczającego
>>>
III 


zaopatrzenia roślin w mikroelementy opracowanym przez Bergmanna [12]). Stosowanie 
(doglebowo) nawozu miedziowego i molibdenowego miało długofalowe, określane na 
podstawie 12-letnich doświadczeń, działanie następcze na rośliny i glebę [52]. Inni auto- 
rzy [7,57] również stwierdzali istotne oddziaływanie następcze mikroelementów. 
W badaniach własnych, aplikując mikronawóz dol istnie wnoszono dawkę prze- 
wyższającą potrzeby pokarmowe nawożonej rośliny, stąd należało założyć, że z tych 
składników będą korzystały także rośliny następcze. Plonowanie pszenicy oraz wartość 
biologiczna plonu była istotnym kryterium rolniczej oceny wartości przedplonowej 
łubinu i seradeli. Wzajemne relacje między plonem i jego składem chemicznym i na- 
gromadzeniem pierwiastków dostarczają interesujących informacji o zasobności gleby. 
Uzyskane wyniki jednoznacznie wskazują na to, że wydanie wyższego plonu pszenicy 
na stanowisku po łubinie i seradeli oraz pobranie z nim większych ilości składników 
pokarmowych: o 40 kg . ha'l azotu, 35 kg. ha'] potasu i od kilku do kilkunastu kg na 
hektar pozostałych makroskładników było możliwe bez stosowania nawozów. Wyniki 
badań własnych dowodzą, że stanowisko po motylkowatych było zdecydowanie zasob- 
niejsze niż stanowisko po pszenicy ozimej. O wartości następczej danego gatunku de- 
cyduje w dużej mierze masa resztek pozbiorowych, zawartość w nich składników mine- 
ralnych i materii organicznej. Pod tym względem oceniane motylkowate we własnym 
eksperymencie pozostawiały w resztkach pozbiorowyeh następujące ilości makroskład- 
ników: po łubinie: 33-40 kg . ha'] N oraz 20-31 kg . ha') K, -6 kg . ha'l P i 5-6,5 kg . ha'] 
Ca, po seradeli: 31-74 kg. ha'! N, 32-82 kg. ha'] K, 6,5-16 kg. ha'] P, 7-19 kg. ha'] Ca 
i kilka kilogramów Mg. Zróżnicowanie w ilości nagromadzonych w resztkach składni- 
ków wynikało przede wszystkim ze zróżnicowania ich masy. Łubin żółty uprawiany na 
zielonkę pozostawił mniej resztek pozbiorowyeh niż uprawiany na nasiona. W uprawie 
seradeli było przeciwnie. W doświadczeniu własnym jako resztki pozbiorowe traktowa- 
no nie tylko korzenie, ale i krótką ścierń, jak również osypane na powierzchnię gleby 
fragmenty roślin - liście, niewykształcone strąki itd. Podczas zbioru łubinu na zielonkę 
w fazie płaskiego strąka wynoszono z pola w pełni ulistnione łodygi, natomiast rośliny 
zbierane na nasiona w pełnej dojrzałości były praktycznie pozbawione liści, które opa- 
dły na glebę i stanowiły duży udział w masie resztek pozbiorowyeh przy tym kierunku 
użytkowania. Seradela na zielonkę była zbierana w fazie zawiązywania strąków na 2-3 
piętrze, a na nasiona niewiele później (2-3 tygodnie). Seradela należy do roślin motyl, 
kowatych, u których przyrost masy wegetatywnej nie jest determinowany wykształca- 
niem strąków. Jednak w miarę starzenia się roślin następuje obumieranie korzeni 
i ograniczenie ich masy. Należy założyć, że mniejsza masa resztek pozbiorowyeh 
w stanowisku po seradeli na nasiona, możliwa do wyodrębnienia z gleby przyjętymi 
metodami analitycznymi, miała związek z częściowym już obumarciem i wstępną mine- 
ralizacją bardzo delikatnych, bogatych w azot korzeni. Potwierdzenie tej tezy znalezio- 
no w wysokiej zasobności gleby na tym stanowisku w azot ogółem, amonowy 
i azotanowy oraz w węgiel organiczny, w tym frakcję najbardziej podatną na utlenianie. 
Postępujące w trakcie wegetacji roślin przemiany ich obumarłych resztek zwiększają 
wpływ następczy rośliJl i stanowią przykład, że masa resztek pozbiorowyeh oznaczona 
po zbiorze nie w pełni precyzyjnie określa ich wartość następczą. Takie zjawisko ob- 
serwowano już wcześniej, kiedy na stanowisku po grochu, który pozostawia} mało resz- 
tek pozbiorowych w porównam u z innymi motylkowatymi, uzyskiwano wyższe przy- 
rosty plonu roślin następczych. 
W badaniach własnych, w celu rozgraniczenia bezpośredniego wpływu uprawy ro- 
ślin motylkowatych na zasobność gleby od wpływu następczego wynikającego z roz-
>>>
112 


kładu resztek pozbiorowych, oceniano zmiany zasobności gleby po zbiorze roślin mo- 
tylkowatych bez udziału świeżych resztek pozbiorowych. Przy takim systemie oceny 
można dowieść, że rośliny motylkowe już podczas wegetacji korzystnie wpływają na 
glebę, a pozostające w glebie resztki pozbiorowe są dodatkowym źródłem materii orga- 
nicznej i składników mineralnych dla wtórnego obiegu. Uprawa łubinu żółtego i sera- 
deli zwiększyła zawartość w glebie azotu ogółem, azotu amonowego i azotanowego 
oraz przyswajalnych form makroskładników w stosunku do poziomu zasobności przed 
uprawą roślin motylkowatych. Dokarmianie dolistne borem. miedzią, manganem i mo- 
libdenem łubinu i seradeli skutkowało także podniesieniem zasobności gleby we wspo- 
mniane mikroelementy. Zmiany składu chemicznego gleby na stanowisku po pszenicy - 
drugi rok uprawy po sobie - wskazywały, że zasobność gleby obniżyła się, pomimo 
stosowania nawozów mineralnych w dawce 60 kg . ha' I azotu, 40 kg . ha'] fosforu 
i 80 kg . ha'l potasu. Jak podaje Martyniuk [l 17], rośliny motylkowate są bogatym źród- 
łem azotu biogennego. W badaniach własnych wykazano, że rośliny motylkowate nie 
nawożone azotem wzbogaciły agrosystem, podnosząc zawartość tego składnika w gle- 
bie o średnio 10-15% w stosunku do stanu wyj ściowego, jednocześnie zgromadziły 
w plonie biomasy ponad 200 kg N. Zmiany te następowały pod wpływem procesów 
metabolicznych zachodzących w roślinach i glebie. Wzrost zasobności gleby był moż- 
liwy, gdyż w trakcie wzrostu, rozwoju i dojrzewania roślin część systemu korzeniowe- 
go, a także brodawek obumiera i okresowo zastępowana jest przyrostem nowych korze- 
ni. Także wcześniejszej mineralizacji ulegają opadające liście, a wraz z wydzielinami 
korzeni i brodawek do gleby dostaje się azot, substancje organiczne i mineralne (np. 
przemieszczone z podglebia) [8, 88, 129]. Na wartość stanowiska po motylkowatych 
pozytywnie wpływało wzbogacanie gleby w materię organiczną resztek pozbiorowyeh, 
a różnice w ich masie, tempie mineralizacji ostatecznie określały dostępność składni- 
eków pokarmowych dla pszenicy. 
W celu udokumentowania trwałości działania następczego uprawy i nawożenia mi- 
kroelementami łubinu żółtego i seradeli w porównaniu z monokulturą pszenicy, określono 
zasobność stanowiska w składniki mineralne ponownie po zbiorze pszenicy - rośliny 
testującej wartość stanowiska. Jak wykazały badania własne, uprawa pszenicy ozimej 
bez nawożenia mineralnego spowodowała obniżenie zasobności gleby w podstawowe 
składniki pobrane z plonem. Występuje jednak zasadnicza różnica w zasobności stano- 
wiska po pszenicy, której przedplonami były rośliny motylkowate i po pszenicy w trzy- 
letniej monokulturze. Stanowisko po pszenicy, której przedplonem był łubin lub sera- 
dela w porównaniu z pszenicą w monokulturze było zasobniejsze w składniki pokar- 
mowe, pomimo wyższego plonowania roślin na tych obiektach. Dolistne dokarmianie 
mikroelementami rośliny przedplon owej skutkowało utrzymującym się jeszcze po 
dwóch latach od zastosowania wyższym poziomem mikroskładników w glebie. O ile 
działanie następcze nawożenia doglebowego mikroelementami zostało dość szeroko 
rozpoznane [39, 41], o tyle informacja odnośnie przemieszczania się do gleby skład- 
ników aplikowanych nalistnie jest niepełna. Ich działanie następcze wyrażało się zarów- 
no wyższym plonowaniem roślin, jak i wzrostem żyzności gleby. Wartość przedplo- 
nową analizowanych w badaniach gatunków łubinu żółtego i seradeli zarówno w użyt- 
kowaniu na zielonkę, jak i na nasiona można określić jako równorzędną. Jednak zdania 
na ten temat są podzielone, jedni badacze twierdzą, że rośliny strączkowe użytkowane 
na zielonkę odznaczają się wyższą wartością przedplonową [160], a inni [185], że jest 
wyższa, gdy zbieramy je na nasiona. Styk i Przybysz [160] oraz Świętochowski [185], 
Ziółek i in. [204, 205] podają, że plon pszenicy ozimej uprawianej po łubinie żółtym,
>>>
113 


białym, bobiku, lędźwianie afiykańskim był podobny. Także Skrzyczyński i in. [157] 
nie stwierdzili udowodnionej reakcji jęczmienia jarego na różne gatunki roślin strącz- 
kowych w przedplonie. Natomiast w badaniach z żytem, jęczmieniem i pszenicą [136, 
137] wykazano zróżnicowanie wartości przedplonowej kilku porównywanych roślin 
strączkowych. - 
W badaniach własnych, poza oceną oddziaływania przedplonów na skład che- 
miczny gleby, wykonano analizę materii organicznej. Stwierdzono wielokierunkowy 
wpływ roślin motylkowatych na zawartość i jakość materii organicznej, skład frakcyjny 
próchnicy oraz zmiany struktury i właściwości fizykochemicznych kwasów humino- 
wych. Stanowisko po motylkowatych charakteryzowała wyższa niż po pszenicy zawar- 
tość węgla organicznego w glebie. Zróżnicowanie to utrzymywało się jeszcze w ko- 
lejnym roku eksperymentu. Stwierdzono wysoką korelację między masą resztek pozbio- 
rowyeh jaką zostawiły rośliny przedplonowe a zawartością węgla organicznego oraz 
azotu ogółem w glebie. Wyższe plony rośliny testującej w stanowisku po łubinie i se- 
radeli niż po pszenicy potwierdzają zależność pomiędzy żyznością gleb a zawartością 
węgla organicznego [77, 108]. Wcześniej już stwierdzono [46, 97, 201], że pod więk- 
szością roślin uprawianych w monokulturach następuje spadek zawartości próchnicy. 
W glebie pobranej bezpośrednio po zbiorze roślin przedplonowych jakość materii 
organicznej była mało zróżnicowana przez uprawiane gatunki roślin i ich użytkowanie. 
Przeciętnie udział l frakcji węgla najbardziej podatnej na utlenianie roztworami KMn04 
wynosił 30%, frakcji II o średniej podatności 12%, a udział III frakcji nie podlega jąeej 
utlenieniu w warunkach przeprowadzonej analizy stanowił 58%. Natomiast, w drugim 
roku od uprawy łubinu na tych obiektach stwierdzono zmianę utlenialności węgla orga- 
nicznego - istotnie wzrósł udział frakcji węgla nieutlenialnego w warunkach przepro- 
wadzonej analizy, a uległ obniżeniu udziaJ frakcji o średniej podatności. 
Jak podaje Gonet i in. [48] rozpuszczalny węgiel organiczny (RWO) jest najbar- 
dziej labilną frakcją węgla, na jej udział w siedliskach naturalnych wpływa wiele czyn- 
ników, w tym ilość i rodzaj resztek pozbiorowych, typ gleby, działalność mikroorgani- 
zmów, uwilgotnienie gleby i inne. W badaniach własnych nie obserwowano, aby za- 
wartość węgla rozpuszczalnego podlegała zmianom proporcjonalnym do zawartości 
węgla organicznego. W glebie, na której uprawiano łubin, tej frakcji węgla było mniej 
niż w stanowisku po pszenicy, a po seradeli więcej niż po pszenicy. W drugim roku od 
uprawy motylkowatych nie stwierdzono różnicującego, następczego oddziaływania 
przedplonu na zawartość RWO. Wpływ rośliny i jej miejsca w zmianowaniu na zawar- 
tość węgla z dekalcytacji był niejednolity. Kusińska [97] badając udział węgla z dekaI- 
cytacji w glebie pod uprawianymi roślinami przy różnych systemach ich uprawy 
i ochrony nie stwierdziła wyraźnej regularności w kształtowaniu jego udziału. Z analizy 
składu frakcyjnego próchnicy wynika, że poziom węgla kwasów fulwowych w glebie 
ze stanowiska po motylkowatych (w dwuletnim okresie badań) był dość wyrównany, 
aczkolwiek następował przyrost jego udziału w ogólnej puli węgla organicznego. 
W stanowisku po pszenicy zarówno po dwu-, jak i trzyletniej monokulturze mni
iszej 
zawartości węgla organicznego towarzyszył wyższy niż w stanowisku po motylko- 
watych udział węgla kwasów fulwowych i huminowych w ogólnej puli węgla organicz- 
nego. Zmiany w zawartości węgla kwasów huminowych następowały pod wpływem 
bezpośredniego i następczego oddziaływania uprawianych roślin. Uprawa pszenicy 
w stanowiskach po łubinie i seradeli wpływała na obniżenie zawartości węgla organicz- 
nego (z wyjątkiem stanowiska po łubinie na nasiona), jednocześnie na tych stano- 
wiskach wzrastał udział węgla kwasów huminowych w ogólnej puli węgla organiczne-
>>>
114 


go. W miarę postępowania monokultury pszenicy w glebie następował przyrost udziału 
węgla kwasów huminowych w ogólnej puli węgla. 
Działanie i następcze uprawy łubinu oraz seradeli należy określić jako pożądane 
także pod względem korzystnego ich oddziaływania na wartość stosunku Ckh/C kf . Wyż- 
szy stosunek Ckh/C kf obserwował Gonet [47] w glebie nawożonej obornikiem, podobnie 
jak Łakomiec in. [106], uznając jego przyrost jako jeden ze wskaźników trwałości 
i jakości próchnicy. Dębska [29] stwierdziła. że w procesie rozkładu resztek roślinnych 
lucerny powstąiące substancje humusowe mąją zbliżone:' właściwości do substancji 
humusowych gleby brunatnej. Huminy. to trudno rozpuszczalna, najbardziej trwała 
trakcja próchnicy glebowej. Udowodniono w badaniach własnych istotny wpływ upra- 
wy łubinu żółtego i seradeli na przyrost węgla humin. W kolejnych latach monokultury 
pszenicy ozimej udział węgla humin silnie się obniżał. Kierunki użytkowania łubinu 
i seradeli na zielonkę lub nasiona nie miały wyraźnego wpływu na zróżnicowanie za' 
wartości węgla organicznego i skład trakcyjny próchnicy. Mikroelementy - bor, miedź, 
mangan i molibden stosowane w dokarmianiu roślin motylkowatych istotnie. ale nie- 
. jednolicie zmieniały skład trakcyjny próchnicy, regularnie zmniejszały udział węgla 
z dekalcytacji i węgla kwasów huminowych. W drugim roku od ich zastosowania ob- 
serwowano istotne różnicowanie zawartości węgla humin. jednocześnie w dwuletnim 
okresie obserwacji nie stwierdzono ich wpływu na zmiany w zawartości węgla orga- 
mcznego. 
Ponieważ proces termicznego utleniania związków humusowych w derywatografie 
może w pewnym sensie naśladować ich przemiany naturalnie zachodzące w glebie, 
w badaniach własnych oceniono zróżnicowanie właściwości termicznych kwasów hu- 
minowych pod wpływem uprawy i nawożenia mikroelementami łubinu i seradeli. Wy- 
ekstrahowane kwas
 huminowe z próbek gleb pobranych bezpośrednio po zbiorze roś- 
lin motylkowatych i pszenicy (przedplon) nie miały wyraźnie zróżnicowanych właści- 
wości termicznych. Stwierdzono jednak, że wskaźnik ,.alifatycznośei" kwasów humi- 
nowych maleje po kolejnych latach monokultury pszenicy. Oznacza to mniejszą podat- 
ność KH na mineralizację. Kwasy huminowe wyekstrahowane z gleb stanowiska po 
łubinie żółtym i seradeli uprawianych na nasiona i nawożonych mikroelementami wy- 
różniły się spośród badanych próbek tym. iż podczas rozkładu termicznego występo- 
wały dwa efekty egzotermiczne wysokotemperaturowe. Świadczą one o tym, że podle- 
gające destrukcji w tym zakresie temperaturowym struktury aromatyczne KH nie były 
jednorodne. 
Widma w podczerwieni kwasów huminowych wyseparc\\vanyeh z gleb po różnych 
przedplonach charakteryzowały się występowaniem wielu pasm absorpcyjnych w za- 
kresie liczb falowych 1000-4000 em'l. które są charakterystyczne dla różnych jednostek 
strukturalnych i grup funkcyjnych. Analiza spektrogramów nie pozwala stwierdzić 
wyraźniejszego zróżnicowania budowy chemicznej kwasów huminowych w badanych 
glebach. Należy jednak zwrócić uwagę na nieco większą intensywność piku 1540 cm'] 
w widmie kwasów huminowych pochodzących ze stanowiska po trzyletniej monokultu- 
rze pszenicy w porównaniu z pochodzącymi ze stanowisk, na których przedplonem 
pszenicy były łubin żółty i seradela. Występujące pasmo 1540 cm'l wskazuje na obec- 
ność grup aminowych oraz struktur aromatycznych. Kusińska [98] wskazała, że najbar- 
dziej wyrażną absorpcją w tym zakresie charakteryzowały się kwasy huminowe z obor- 
nika, podobnie StrączYI1ska [161] wiązała uzyskany efekt z nawożeniem gleby gnojo- 
wicą. Jak wykazuje analiza widm, w kwasach huminowych wyekstrahowanych z gleby 
po dwuletniej monokulturze pszenicy była nieznacznie niższa intensywność piku
>>>
115 


1720 em'l w porównaniu z kwasami huminowymi z gleb po seradeli, jak i po łubinie 
żółtym. Pasmo o liczbie falowej 1700 do 1720 cm-I wskazuje na występowanie grup 
karboksylowych w kwasach i ketonach. Gonet [47] i Kusińska [97] nie stwierdzili 
w swoich badaniach wpływu nawożenia na zmiany absorpcji w tym zakresie widma. 
Większość ocen jakości próchnicy odnosi się do wpływu na jej cechy grupy roślin 
w cyklu zmianowania, czyli mierzona jest średnią wartością nakładającego się przez kilka 
lat oddziaływania ich na glebę. W doświadczeniu własnym natomiast oceniono zmiany w 
jakości próchnicy, zachodzące bezpośrednio po uprawie roślin) motylkowatej i w dwu- 
letnim członie zmianowania z jej udziałem. W związku z tym wyniki mogą służyć do 
określenia i charakterystyki zmian zachodzących w strukturze próchnicy w któtkim prze- 
dziale czasowym. 
Reasumując, przeprowadzony eksperyment i wykonane analizy potwierdzają, że 
prawidłowe zmianowanie roślin uprawnych, oparte na czynnikach przyrodniczych wraz 
ze stosowanym w nim właściwym systemem agrotechnicznym. w największym stopniu 
zapewniają sukcesywny wzrost plonów przy stale wzrastąjąeej żyzności gleby.
>>>
5. WNIOSKI 


l. Łubin żółty i seradela uprawiane na zielonkę i nasiona reagowały na dolistne dokar- 
mianie borem, miedzią, manganem i molibdenem zróżnicowaniem wysokości i ja- 
kości plonu. Wzrosła zawartość i nagromadzenie badanych mikroelementów w bio- 
masie roślin. Najbardziej wszechstronnie działał mangan, który wpływał istotnie na 
wzrost plonu zielonki i nasion łubinu oraz zielonki seradeli. Miedź szczególnie 
efektywnie wpłynęła na plonowanie łubinu żółtego, gromadzenie azotu i na plon 
białka, a molibden istotnie zwiększył plon zielonki łubinu. Najsłabsze efekty plo- 
notwóreze wykazał bor. W uprawie łubinu żółtego i seradeli, jednym z warunków 
wzrostu plonu nasion, zielonki i białka było nawożenie manganem, a w uprawie na 
nasiona miedzią. 
2. Stwierdzono istotną korelację pomiędzy plonem masy nadziemnej łubinu żółtego 
użytkowanego na zielonkę i nasiona a masą resztek pozbiorowyeh. Podobny zwią- 
zek zanotowano u seradeli uprawianej na zielonkę. Jakkolwiek wpływ nawożenia 
mikroelementami na masę resztek pozbiorowyeh nie był istotny (poza borem), to 
jednak lepiej plonujące rośliny pozostawiły w glebie wyższą masę resztek pozbio- 
rowyeh i składników pokarmowych. 
3. Łubin żółty i seradela nagromadziły w biomasie po około 200 kg azotu i potasu, 
duże ilości pozostałych makro- i mikroskładników; część tych składników z masą 
2-4 t . ha-I resztek pozbiorowyeh pozostawała w glebie. 
4. Plon ziarna pszenicy ozimej zebrany w stanowisku po łubinie żółtym i seradeli 
użytkowanych na zielonkę i nasiona świadczył o ich wysokiej wartości przedplono- 
wej. Był on istotnie wyższy na tych stanowiskach niż pszenicy uprawianej po sobie. 
Występowała silna dodatnia korelacja plonu z zawartością węgla organicznego 
w glebie, azotu ogółem, przyswajalnego fosforu i potasu, i nieco słabsza z zawartoś- 
cią mikroelementów. 
5. Plonowanie pszenicy ozimej na poziomie 3,8-4, I t . ha- l ziarna w stanowisku po 
łubinie i seradeli było możliwe bez stosowania nawozów. Pszenica uprawiana 
w monokulturze w tych samych warunkach siedliskowych plonowała przeciętnie 
o 1.0 t . ha-I niżej. 
6. Dolistne dokarmianie borem, miedzią. manganem i molibdenem przedplonu spowo- 
dowało wzrost ich zawartości w glebie. Wykazano, że występuje dodatnia i istotna 
korelacja między zawartością tych mikroelementów w biomasie pszenicy a zawarto- 
ścią przyswajalnych mikroskładników w glebie. 
7. Mikroelementy zastosowane dolistnie w uprawie łubinu żółtego i seradeli popra- 
wiały wartość stanowiska dla pszenicy ozimej, która plonowała wyżej niż uprawiana 
w monokulturze, pozostawiła więcej resztek pozbiorowych zasobniejszych w skład- 
niki mineralne, w tym również w mikroelementy. 
8. Działanie następcze uprawy i dokarmiania łubinu żółtego i seradeli niezależnie od 
kierunku ich użytkowania wyrażało się wzrostem żyzności gleby. Po uprawie roślin 
motylkowatych następował w glebie wzrost zawartości próchnicy, azotu i pozosta- 
łych składników pokarmowych. Wzrost żyzoości gleby w stanowiskach po motyl-
>>>
117 


kowatych miał charakter stabilny. Wyższy poziom ocenianych parametrów jakości 
gleby utrzymywał się jeszcze w drugim roku od uprawy tych roślin. 
9. Udowodniono, że wpływ następczy seradeli uprawianej na nasiona był wyższy niż 
wskazuje na to masa i skład chemiczny jej resztek pozbiorowych. Decydowała 
o tym postępująca mineralizacja obumarłych części roślinnych, zachodząca już 
w trakcie wegetacji seradeli. Znajduje to potwierdzenie w wyższej zasobności gleby 
na tym stanowisku w azot ogółem, węgiel organiczny, w tym trakcję najbardziej po- 
datną na utlenianie. Ocenę działania następczego roślin nie można zatem opierać 
wyłącmie na określeniu masy i składu chemicznego resztek pozbiorowych. lecz 
należy uzupełnić ją określeniem parametrów żyzności gleby. 
10. Niezależnie od kierunków użytkowania, uprawa łubinu żółtego i seradeli wpływała 
dodatnio na bilans i jakość próchnicy glebowej. Wykazano ścisłą korelację pomiędzy 
zawartością węgla organicznego, azotu ogółem i wartością próchnicy a masą resztek 
pozbiorowych pozostawianych w glebie przez rośliny przedplonowe. 
] I. Rośliny motylkowate powodowały korzystne zmiany jakości próchnicy - podobne 
do zmian obserwowanych w glebach nawożonych obornikiem.
>>>
LITERATURA 


[I] Adamiak J., Adamiak E., Zawiślak K., 1994. Reakcja pszenicy ozimej na udział 
zbóż w płodozmianie i dobór przedplonów. Fragm. Agron. l, 82-89. 
[2] Allos H.F., Bartholomew W.V., 1955. Effeet of available nitrogen on symbiotic 
fixation. Soil Se. Soe. Amer. Proe.19, 182- l 84. 
[3] Allos H.F., Bartholomew W.V., 1959. Replaeement ofsymbiotie fixation by ava- 
ilable nitrogen. Soil Sev. 87, 61-66. 
[4] Andrzejewska J., 1990. Wsiewki poplonowe seradeli w pszenżyto i żyto ozime 
uprawiane w monokulturze. Praca doktorska. ATR Bydgoszcz (maszynopis). 
[5] Andrzejewska J., °lgnaczak S., 1996. Wsiewki poplonowe seradeli w pszenżyto 
i żyto ozime uprawiane w monokulturze. Cz. III. Rozwój, plon i skład chemiczny 
seradeli. Wyd. Uezeln. A TR Bydgoszcz, Rolnictwo 37, 31-41. 
[6] Barbaeki S., 1972. Łubin. PWRiL Warszawa. 
[7] Barrow NJ., Leahy PJ., Southey LN., Purser D.B., 1985. lnitial and residual effe- 
etiveness of molybdate fertiJizer in two areas of South Western Australia. Austr. J. 
Agrie. Res. 36, 579-587. 
[8] Batalin M., 1962. Studium nad resztkami pożniwnymi roślin uprawnych w łanie. 
Rocz. Nauk Roln. 98-D, PWRiL Warszawa. 
[9] Batalin M., Szałajda R., Urbanowski S., 1968. Wartość zielonego nawozu z po- 
plonowych wsiewek roślin motylkowych. Pam. Pul. 35, 37-51. 
[10] Batalin M., Urbanowski S., 1969. Nawożenie gleb kwaśnych. Cz. Ił. Wpływ na- 
wozów mineralnych na silnie kwaśnej glebie piaskowej. Pam. Pul. 37, 99-112. 
[11] BIair GJ., Lefroy R.D.B., LisIe L., 1995. Soil carbon fraetions based on their 
degree of oxidation and the development of carbon management index. Austr. J. 
Agrie. Res. 46, 1459- l 466. 
[12] Bergmann W., 1986. Farbatlas Erhahrungsst6rungen bei Kulturpt1anzen Visuelle 
und analytisehe Diagnose. VEB G. Fisher Verlag, Jena. 
[13] Bieniaszewski T., 2001. Niektóre czynniki agrotechniczne warunkujące wzrost, 
zdrowotność i plonowanie odmian łubinu żółtego. Rozp. hab. 5 l, UWM Olsztyn. 
[14] Bleeharezyk A., Pudełko J., Śpitalniak J., 1999. Reakcja pszenicy ozimej na spo- 
soby uprawy roli w zależności od przedplonu i nawożenia azotowego. Fol. Univ. 
Agric. Stetin., Agricultura 74, 163-170. 
[15] Bochniarz J., 1989. Czynniki agrotechniczne w plonowaniu roślin strączkowych. 
Mat. konf nauk. Przyrodnicze i agrotechniczne uwarunkowania produkcji nasion 
roślin strączkowych. Puławy, Cz. l, 19-43. 
[16] Boreńska L, N iewiadomski W., 1987. Ocena zmianowań o narastającym udziale 
pszenicy ozimej na glebie średniej i lekkiej. Acta Acad. Agrieult. Tech. Olst. 
Agriculture 44,55-65.
>>>
119 


[17] Borowska M., 200 I. Wpływ wybranych regulatorów wzrostu i Ekolistu na plono- 
wanie łubinu żółtego (Lupinus luteus L.). Praca doktorska, A TR Bydgoszcz (ma- 
szynopis). 
[18] Budzyński W., Dubis 8., 1997. Plonowanie pszenżyta ozimego jako kryterium 
rolniczej oceny wartości przedplon owej różnych form łubinu żółtego. Zesz. Nauk. 
AR Szczecin 175 (65),49-54. 
[19] Burkin J.. 1976. Znaczenie molibdenu w produkcji rolniczej. PWRiL Warszawa. 
[20] Curyło T., 2000. Wpływ miedzi i cynku na proces wiązania N
 przez bakterie 
symbiotyczne bobiku. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 471, 209-2 17. 
[21] Czuba R.. 1969. Badania nad pobieraniem składników pokarmowych przez psze- 
nicę ozimą. Rocz. Nauk Roln. A-96 (I), 5-28. 
[22] Czuba R., 1996. Agrochemiczne podstawy formowania układó\\ mikroelemento- 
wych w nawozach dolistnych. Prace Naukowe Instytutu Technologii Nieorganicz- 
nej i Nawozów Mineralnych Politechniki Wrocławskiej. Konferencje 26, 251-257. 
[23] Czuba R., 1996. Celowość i możliwość uzupełnienia niedoborów mikroelemen- 
tów u roślin. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 434. 55-64. 
[24] Czuba R., Gorlaeh E., Kalembasa S., Loginow Wł.. Mazur T., 1991. Azot w gle- 
bach uprawnych. Praca zbiorowa. pod red. T. Mazura, PWN Warszawa. 
[25] Czuba R., Sztuder H., Świerczewska M., 1999. Efekty dol istnego dokarmiania 
roślin uprawnych. Cz. IV. Reakcja roślin na dol istne stosowanie magnezu łącznie 
z mikroelementami oraz magnezu. azotu i mikroelementów w zabiegu łączonym. 
Rocz. Glebozn. L (3/4),51-59. 
[26] Czuba R.. Mazur T., 1988. Wpływ nawożenia na jakość plonów. PWN Warszawa. 
[27] Czuba R., Szukaiski H., 1973. Mikronawozy i ich stosowanie. PWRiL Warszawa. 
[28] Czyż H., 1993. Reakcja odmian grochu na dolistne dokarmianie borem. manga- 
nem i molibdenem. Fragm. Agron. L 14-21. 
[29] Dębska 8., 1996. Właściwości substancji humusowych powstałych podczas rozkła- 
du resztek roślinnych w glebie. Praca doktorska, A TR Bydgoszcz (maszynopis). 
[30] Dębska 8., Gonet S.s., 2002. Wpływ zmianowania oraz nawożenia obornikiem 
i azotem na zawartość węgla rozpuszczalnego w glebie płowej. Nawozy i Nawo- 
żenie - Fertilizers and Fertilization l, IUNG Puławy, 209-216. 
[31] Dubis 8., Budzyński W., 1998." Wartość przedplonowa różnych typów łubinu 
żółtego dla zbóż ozimych. Rocz. Nauk Roln. 113 A (3-4), 145-154. 
[32] Dudziak S., Gajda 1.. 1983. Zależność zawartości mikroelementów w sianie łąko- 
wym od nawożenia mikroelementami. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 242, 367-377. 
[33] Dudziak St., Bartuzi J., Rzepliński H., 1981. Zawartość mikroelementów w nasio- 
nach i słomie niektórych odmian roślin strączkowych. Pam. Pul. 76, 192-205. 
[34] Dworakowski T., 1994. Porównanie plonowania odmian łubinu żółtego w warun- 
kach glebowo-klimatycznych województw białostockiego i łomżyńskiego. Lubin- 
Białko-Ekologia. l Ogólnopl. konf. nauk. roI. Poznań. 385-388. 
[35] Dziadowiec H.. 1979. Zjawiska energetyczne towarzyszące procesowi humifika- 
cji. Prace Komisji Naukowej PTG 37, 229-242.
>>>
120 


[36] Dziadowiec H., Gonet S.S., 1999. Przewodnik metodyczny do badań materii or- 
ganicznej gleb. PTG Warszawa. 
[37] Dzieżyc J., 1993. Czynniki plonotwórcze - plonowanie roślin. Praca zbiorowa. 
PWN Warszawa-Wrocław. 
[38] Esaki L, Watanabe A., Kimura M., 1993. Water-soluble organie materials in 
paddy soil ecosystem. l. Fractionation of water-soluble organic materials in 
leachate from submerged paddy soils using PVP and ion exehange resin. Soi I Sei. 
Plant Nutr. 39, 529-538. 
[39] Faber A., 1992. Bezpośrednie i następcze działanie nawożenia borem, miedzią, 
molibdenem i cynkiem w zmianowaniu czteropolowym. Rozp. hab., IUNG Puławy. 
[40] Fabijański J., Chmielewski J., Roszak W., 1989. Wpływ członów zmianowania 
z udziałem roślin motylkowatych na niektóre właściwości fizyczne i chemiczne 
gleby oraz plon rośliny następczej. W: Nowe kierunki w uprawie i użytkowaniu 
roślin motylkowych. AR Szczecin, 120- 131. 
[41] Finek A., 1987. Report ofthe symposium on the utilization ofseeondary and trace 
element in agricuJture. The Utilization of Secondary and Trace Elements in Agri- 
culture. Martinus Nijhoff PubI., Dordrecht, 1-8. 
[42] Flaig W., Beutelspacher H., Rietz E., 1975. Chemical composition and physicaI 
properties on humie substances. SoiI eomponents. J.E. Gieseking. Springer- 
VerIag, New York. 
[43] Flis-Bujak M., 1978. Przemiany związków próchnicznych w glebach wytworzo- 
nych z lessu pod wpływem zmianowania o zróżnicowanym udziale zbóż. Roz- 
prawy, AR Lublin. 
[44] Flis M., Zduńczyk Z., 1997. Wpływ obłuskiwania, obróbki termicznej i dodatku 
enzymów na wartość pokarmową nasion łubinu. 2. Łubin we współczesnym rol- 
nictwie. "Łubin - Białko - Ekologia". Mat. konf. ART Olsztyn-Kortowo, 155- I 72. 
[45] Gembarzewski H., 2000. Stan i tendencje zmian zawartości mikroelementó
 
w glebach i roślinach z pól produkcyjnych w Polsce. Zesz. Probl. Post. Nauk 
Roln. 471,171-179. 
[46] Gołębiowska D., Giegużyńska E., Milczarek L, Puzyna W., Szczodrowska 8., 
Sienkiewicz M., 1990. Właściwości substancji humusowych gleb. Ekologiczne 
procesy w monokulturowych uprawach zbóż. Poznań, 133- I 63. 
[47] Gonet S.S., 1989. Właściwości kwasów huminowych gleb o zróżnicowanym na- 
wożeniu. Wyd. Uczeln. A TR Bydgoszcz, Rozprawy 33. 
[48] Gonet S.S., Dębska B., Pakuła J., 2002. Zawartość rozpuszczalnego węgla orga- 
nicznego w glebach i nawozach organicznych. PTSH Wrocław, 17-37. 
[49] Gonet S., Zaujec A., Dębska 8., 1992. Chemiczna charak1:erystyka produktów 
rozkładu resztek roślinnych w glebie. Mat. konf. nauk. "Nawozy organiczne":. 
Szczecin, 306-313. 
[50] Gorlach E., 1985. Teoria i praktyka nawożenia mikroelementami. Fragm. Agron. I, 
3-12. 
L 51] Godach E., Gambuś F., 1992. Mikroelementy w nawożeniu roślin potrzeby i sto- 
sowanie. Mat. VII Sympozjum "Mikroelementy w rolnictwie". Wrocław, 13- I 9.
>>>
121 


[52] Gorlach E., Jasiewicz Cz., ] 986. Określenie czasu działania siarczanu miedzi 
i molibdenianu amonu zastosowanych doglebowo w warunkach doświadczeń łą- 
ko\\rych. Równowaga jonowa w glebach i roślinach w warunkach intensywnego 
nawożenia. Cz. II. Mat. kraj. symp. Wrocław, [UNG Puła\\ry, 102-107. 
[53] Gromadziński A., 1989. Określenie optymalnej ilości wysiewu łubinu żółtego 
i wąskolistnego w zależności od nawodnienia i dol istnego nawożenia azotem 
i mikroelementami. Mat. konf. nauk. Przyrodnicze i agrotechniczne uwarunkowa- 
nia produkcji nasion roślin strączkowych. Puławy, 270-279. 
[54] Grzebisz W., 1988. Wpływ upra\\ry roślin w monokulturze na trwałość struktury 
gleby. Rocz. Nauk. Roln. 107 A (3), 53-65. 
[55] Grzebisz W., 1988. Wpływ uprawy w monokulturze na masę i skład chemiczny 
korzeni jęczmienia. Rocz. Nauk. Roln. 107 A (3),67-78. 
[56] Grześkowiak A., 1996. Nawozy mineralne we współczesnym rolnictwie. W: Na- 
wożenie mineralne roślin uprawnych. Praca zbiorowa pod red. R. Czuby, Police, 
] 7-56. 
[57] Gupta U.c., Cutcliffe J.A., 1982. Residual effect ofboron applied to rutabaga on 
subsequent eereaI crops. Soil Sci. 133 (3), 155-159. 
[58] Gupta U.c., Cutcliffe J.A., 1984. Effeets of applied and residual boron on the 
nutrition of cabbage and field beans. Can. J. Soi l Sci. 64, 571-578, 
[59] Harasimowicz-Hermann G., 1988. The effect of fertilization with microelements 
and magnesium on the development and the yield of yeIlow lupine (Lupinus luteus 
L.) 5-th Inter. Lupin Conf., Poznań. 488-493. 
[60] Harasimowiez-Hermann G., 1991. Wpływ nawożenia makro- i mikroelementami 
łubinu żółtego na ich pobranie z plonem masy nadziemnej i resztek pożniwnych 
roślin użytkowanych na zielonkę i na nasiona. VII Sympozjum ,.Mikroelementy 
w rolnictwie" AR Wrocław, 237-242. 
[61J Harasimowiez-Hennann G., 1993. Wpływ zróżnicowanej architektury łanu na 
elementy struktury plonu i masę resztek pozbiorowych form tradycyjnych i samo, 
kończących łubinu żółtego i wąskolistnego. I Kongres PTNA, Fragm. Agron. 4. 
181-183. 
[621 Harasimowicz-Hermann G.. 1994. Wpływ architektury łanu na masę resztek ro- 
ślinnych łubinu żółtego i wąskolistnego odmian samokończących w porównaniu 
z tradycyjnymi. Konf. nauk. PTŁ "Łubin-Białko-Ekologia", Pomań, 364-369. 
[63] Harasimowiez-Hermann G., 1994. Ocena resztek pozbiorowyeh odmian samo- 
kończących i tradycyjnych łubinu żółtego przy uprawie na różnych kompleksach 
glebowych. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 414, 169- I 78. 
[64] Harasimowiez-Hermann G., 1996. Ocena oddziaływania nawożenia na plon 
roślin motylkowatych i ich wartość następczą. Wyd. Uezeln. A TR Bydgoszcz, 
Rozprawy 72. 
[65] Harasimowicz-Hermann G., 1998. Wartość następcza łubinów, ich miejsce w zmia- 
nowaniu oraz w siedliskach pozarolniczych. Łubin w rolnictwie ekologicznym. 
"Łubin - Białko - Ekologia". Mat. ogólnopol. sem. nauk., Przysiek, 3 l -40.
>>>
122 


[66] Hermann J., Harasimowicz-Hermann G., 2001. Zawartość rozpuszczalnego węgla 
organicznego (RWO) wskaźnikiem określającym stopień dojrzałości kompostu 
popieczarkowego. Zesz. ProbI. Post. Nauk Roln. 478, 138-145. 
[67] Hill G.D., 1990. The utilization oflupins in animai nutrition. Proc. 6th Inter. Lu- 
pin Conf. Temuco-Pucon, Chile, 68-91. 
[68] Inbar Y, Chen y, Hadar Y. 1990. Humic substances formed during the eom- 
posting of organic matter. SoiI Sci. Soc. Am. J. 54, 13-16. 
[69] Jasińska Z., Kotecki A., 1993. Wpływ terminu siewu na wartość resztek pożniw- 
nych bobiku. Biul. IHAR 186,21-27. 
[70] Jasińska Z., Kotecki A., 1993. Rośliny strączkowe. PWN Warszawa. 
[7 l] Jasińska Z., Kotecki A., 1994. Produktywność różnych form łubinu żółtego w za- 
leżności od obsady roślin. "Łubin - Białko - Ekologia". I OgólnopoI. konf. nauk., 
Poznań, 79-90. 
[72] Jasinska Z.. Koteeki A., Malarz W., 1988. Wpływ ilości wysiewu na plonowanie 
odmian łubinu żółtego. Biul. Oceny Odm. 20, 91-99. 
[73] Jelinowski S., 1989. Rola i znaczenie zmianowania w rolnictwie współczesnym 
i ekologicznym. Biologiczne metody podnoszenia żyzności i urodzajności gleb. 
IUNG Puławy, 59-70. 
[74] Jelinowski S., Kuś J., Kamińska M., 1989. Wpływ stanowiska na plonowanie 
zbóż. Fragm. Agron. 3, 7-19. 
[75] Kararnanos R.E., Kruger G.A., Stewart J.W.B., 1986. Copper defieieney in cereal 
and oilseed crops in Northern Canadian prairie soils. Agron. J. 78,3 l 7-323. 
[76] Koc J., Kubeł S., Procyk Z., Szurpieka-Połtarzewska Ł., 1997. Wpływ łubinu jako 
przedplonu na obniżenie nawozoehłonności uprawy pszenżyta na glebie lekkiej. 
Optymalizacja polowej produkcji roślinnej w zmienionych warunkach ekono- 
micznych. Bibliotheca Fragm. Agron. 3, 117-122. 
[77] Kononowa M., 1968. Substancje organiczne gleby, ich budowa, właściwości 
i metody badań. PWRiL Warszawa. 
[78] Koteeki A., 1990. Wpływ temperatury i opadów na rozwój i plonowanie łubinu 
żółtego odmiany Topaz. Zesz. Nauk. AR Wrocław, Rolnictwo LII, 97-107. 
[79] Kotecki A., 1990. Wpływ dolistnego nawożenia manganem na plonowanie od- 
mian bobiku. Zesz. Nauk. AR Wrocław. Rolnictwo LIL1IO-119. 
[80] Koteeki A., 1990. Wpływ dolistnego nawożenia molibdenem na plonowanie od- 
mian grochu. Zesz. Nauk. AR Wrocław, Rolnictwo LIII, 110-\33. 
[81] Koteeki A., 1991. Wpływ przedsiewnego nawożenia azotem i dolistnego nawoże- 
nia mikroelementami na wartość pokarmową nasion oraz słomy łubinu żółtego. 
Zesz. Nauk. AR Wrocław, Rolnictwo LV, 99-111. 
[82] Koteeki A., Janeczek E., 2000. Wpływ nawożenia mikroelementami na groma- 
dzenie składników mineralnych przez fasolę zwyczajną. Zesz. Probl. Post. Nauk 
Roln. 471,353-361. 
[83] Kotecki A., Malarz W., 1991. Wpływ przedsiewnego nawożenia azotem i doIist- 
nego nawożenia mikroelementami na rozwój i plonowanie łubinu żóhego. Zesz. 
Nauk. AR Wrocław, Rolnictwo LV, 85-97.
>>>
123 


[84] Koter Z., 1980. Azot mineralny w glebie i roślinie. W: Gospodarka azotowa roślin 
uprawnych. Praca zbiorowa pod red. E. Nowackiego. PWRiL Warszawa, ] ] 6-163. 
[85] Kotowska J., 1992. Wpływ wapnowania i nawożenia mineralnego na plon oraz 
zawartość Cu, Zn, Fe, Ca, K, N, P w roślinach uprawnych w zmianowaniu. AR 
Szczecin, Rozprawy 146. 
[86] Kotowska J., 1998. Współdziałanie wapnowania oraz nawożenia NPK na wiel- 
kość i jakość plonów roślin uprawianych na glebie lekkiej. Rozp. hab. 183, AR 
Szczecin. 
[87] Kotwica K., 1996. Wpływ gęstości siewu na plon nasion łubinu żółtego i jego 
wartość przedplonową dla pszenicy ozimej. Łubin: kierunki badań i perspektywy 
użytkowe. PTŁ Poznań, 31-36. 
[88] Kohnlein J., Vetter H., 1953. Ernteruckstande und Wurzelbild Hamburg u. Berlin. 
[89] Konneeke G., 1974. Zmianowanie. PWRiL Warszawa. 
[90] Krasowiez S., 1997: Ekonomiczna ocena uprawy łubinów na nasiona. l. Łubin we 
współczesnym rolnictwie. "Łubin - Białko - Ekologia". Mat. konf. ART Olsztyn- 
Kortowo, 165-177. 
[91] Krauze A., Bowszyc T.. Benedyeka Z., Bobrzecka D.. 1989. Wpływ nawożenia bo- 
rem w zmianowaniu najego dynamikę w glebie. Roczn. Glebozn. XL (J). 213-219. 
[92] Krężel R., Miklaszewski S., 1988. Wpływ zmianowań specjalistycznych na plo- 
nowanie roślin i właściwości gleby średniej. Cz. 111. Wybrane właściwości che- 
miczne gleby. Fragm. Agron. 4, 71-80. 
[93] Krężel R., Mrówka M., Parylak D., Szumi lak D., 1988. Wpływ zmianowań spe- 
cjalistycznych na plonowanie roślin i właściwości gleby lekkiej. Cz. I. Plonowanie 
i zachwaszczenie pszenicy ozimej i jęczmienia jarego. Fragm. Agron. 4, 47-60. 
[94] Krześlak S.. Sadowski T., 1997. Plonowanie i wartość przedplonowa łubinu żółte- 
go. I. Łubin we współczesnym rolnictwie. "Łubin - Białko - Ekologia". Mat. 
konf., ART Olsztyn-Kortowo, 179-184. 
[95] Księżak J.. Podleśny J., Lenartowicz W., 1993. Dolistne dokarmianie roślin 
strączkowych. Fragm. Agron. 4, 195-196. 
[96] Kulig B., 1992. Wpływ dol istnego stosowania mikroelementów na plonowanie 
bobiku w zależności od poziomu nawożenia azotowego. Mat. VII Sympozjum 
"Mikroelementy w rolnictwie" Wrocław. 174-177. 
[97] Kusińska A., 1993. Wpływ systemu uprawy roślin na zawartość substancji orga- 
nicznej w glebie. skład frakcyjny próchnicy, stru1..'tury i właściwości fizykoche- 
miczne kwasów huminowych. Rozprawy naukowe i monografie. Wyd. SGGW 
Warszawa. 
[98] Kusińska A., 1997. Wpływ wieloletniego nawożenia organicznego i mineralnegC' 
na niektóre właściwości fizykochemiczne kwasów huminowych z czarnej ziemi. 
Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 439, 223-232. 
[99] Kusińska A.. Brodowiez J., Kozanecka T., 1997. Rola wybranych czynników 
agrotechnicznych w kształtowaniu substancji organicznej w glebie pod sadem. 
Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 439, 215-221.
>>>
124 


[100] Kuś J., Siuta A., 1995. Plonowanie zbóż ozimych w zależności od przedplonu 
i kompleksu glebowego. Fragm. Agron. 3, 53-58. 
[101] Kuszelewski L., 1972. Wpływ nawożenia organicznego i mineralnego na za- 
wartość i niektóre wskaźniki jakościowe substancji próchnicowych gleby. Rocz. 
Nauk Roln. 98 A, 7-27. 
[102] Lityński T., Jurkowska H., 1982. Żyzność gleby i odżywianie się roślin. PWN 
Warszawa. 
[103] Lityński L, Jurkowska H., Gorlaeh E., 1976. Analiza chemiczno-rolnicza. PWN 
Warszawa. 
[104] Lubowieki R., Petkov K., Kotlarz A., Łukaszewski Z., 1996. Ocena porównaw- 
cza składu chemicznego i wartości pokarmowej nasion łubinu żółtego odmian 
konwencjonalnych z odmianą samokończącą Manru. Łubin: kierunki badań 
i perspektywy użytkowe. PTŁ Poznań, 370-377. 
[105] Łakomiec 1., 1984. Wpływ nawożenia na skład związków próchnicznych 
. w glebie w oparciu o doświadczenia wieloletnie na polu doświadczalnym 
w Skierniewicach. Symp. nauk., Skierniewice, 37-40. 
[106] Łakomiec 1., Kusińska A., Usakiewicz T.. 1984. Stosunek wartości kwasów 
huminowych do fulwowyeh jako kryterium żyzności gleb. W: Naukowe podsta- 
wy podnoszenia żyzności i urodzajności gleb w warunkach intensywnych syste- 
mów rolnictwa. IUNG Puławy, 181-188. 
[107] Łoginow W.. 1987. Fraetionation of organie carbon based on suseeptibility to 
oxidation. Pol. J. Soil Sei. 20 (1), 47-51. 
[108] Łoginow W., Andrzejewski J., Wiśniewski W., Kusińska A., Cieśeińska B., 
Karlik B., Janowiak J., 1990. Wpływ monokulturowej uprawy zbóż na przemia- 
ny materii organicznej i azotu w glebie. Ekologiczne procesy Vi monokulturo- 
wych uprawach zbóż. Poznań, I l 1-133. 
[109] Łoginow W., Wiśniewski W., Gonet S.S.. Cieśeińska B., 1987. Fraetionation of 
organie earbon based on susceptibility to oxidation. Pol. J. Soi I Sei. 20 (1),47-52. 
[110] Łoginow W., Wiśniewski W., Gonet S.S.. Cieścińska B.. 1993. Testowa metoda 
oceny podatności na utlenianie materii organicznej gleb. Zesz. ProbI. Post. Nauk 
Roln. 41 1,207-212. 
[111] Malhi S.S., Piening L.J., Maepherson D.J., 1989. Effect of eopper of stem mela- 
nosis and yield of wheat: source, rates and methods of application. Plant and 
Soil 119, I 19-204. 
[112] Malieki L., 1968. Oznaczanie masy korzeniowej roślin w warunkach polowych. 
Zesz. ProbI. Post. Nauk Roln. 88, 1-24. 
[I 13] Malicki L., 1969. Wpływ wilgotności gleby na korzenie roślin. Post. Nauk Roln. 
6, 11-19. 
[114] Malicki L Pałys E., 1989. Resztki pożniwne ważniejszych gatunków zbóż na 
różnych glebach. Ann. UMCS 40 E, AR Lublin, 1-9. 
[115] Malieki L., Pałys E., Tarkowski Cz., 1989. Dynamika wzrostu masy korzeniowej 
i nadziemnej pszenżyta w porównaniu z żytem i pszenicą ozimą na glebie płowej 
wytworzonej z lessów. Ann. UMCS 40 E, AR Lublin, 21-32.
>>>
125 


[116] Martyniak L., 1992. Wpływ uwilgotnienia gleby na zawartość mikroelementów 
w resztkach pożniwnych roślin i roli przy zróżnicowanym poziomie nawożenia 
NPK. Mat. VII Sympozjum "Mikroe]ementy w rolnictwie". Wrocław, 243-246. 
[] ] 7] Martyniuk S., 2002. Systemy biologicznego wiązania azotu. Nawozy i Nawoże- 
nie - Fertilizers and Fertilization ], lUNG Puławy, 264-277. 
[118] Matyka S., Buraczyńska-Niedziałek A., Koro I W., 1985. Skład chemiczny na- 
sion krajowych odmian roślin strączkowych grubonasiennych. Biul. Przem. 
Pasz. 1,3-10. 
[119] Mazur T., 1965. Badania nad przemianami organicznego i mineralnego azotu 
oraz związków próchnicznych podczas rozkładu nawozów zielonych na glebach 
lekkich. WSR Olsztyn, Rozprawa habi]itaeyjna. 
[120] Mazur T., 1991. Bilans substancji organicznej w glebach uprawnych. Mat. sesji 
nauk. Badania nad bilansem substancji organicznej i składników pokarmowych 
w układzie gleba-roślina. ATR Bydgoszcz, 7-20. 
[121] Mazur T., 1992. Rozważania nad nawożeniem w rolnictwie ekologicznym. 
Symp. nauk. ART Olsztyn, 97-102. 
[122] Mazur T., 1996. Zrównoważone nawożenie czynnikiem uzyskania oczekiwane- 
go plonowania i zachowania warunków ekologicznych. Poradnik Nawożenia 
i Ochrony Roślin. Agrochem -- SITR, 21-26. 
[123] Mazur T., Mineev D.,M., Debreczeni 8., 1993. Nawożenie w rolnictwie bio]o- 
gicznym. ART Olsztyn. 
[124] Mercik S., Gora]ski J., Goźliński H., Mercik J., 1984. Badania nad współdziała- 
niem potasu z magnezem i wapniem na różnych glebach i pod różnymi roślina- 
mi. Cz. 111. Wpływ na plonowanie i skład chemiczny życicy wielokwiatowej 
i seradeli. Roczn. Glebozn. XXXV] (l), 81-96. 
[125] Metody badań laboratoryjnych w stacjach chemiczno-rolniczych. 1980. Cz. ]-IV, 
IUNG Puławy. 
[]26] Nowak W., 2000. Wpływ przedplonów i nawożenia azotem na zawartość niektó- 
rych mikroelementów w ziarnie pszenicy. Zesz. Prob1. Post. Nauk Roln. 471, 
403-411. 
[127] Nowosielski O., 1968. Metody oznaczania potrzeb nawożenia. PWRiL Warszawa. 
[128] Nowotny-Mieczyńska A., 1976. Fizjologia mineralnego żywienia roślin. PWRiL 
Warszawa. 
[129] Nowotny-Mieczyńska A., Gołębiowska J., 1960. Krążenie azotu w przyrodzie. 
PWRiL Warszawa. 
[130] Nowotny-Mieczyńska A., Araźna J., 1965. Wpływ różnych dawek azotu amo- 
nowego stosowanych w różnych terminach wegetacji na symbiozę soi i seradeli. 
Pam. Pul. 20, 53-74. 
[Ul] Nowotny-Mieczyńska A., Araźna J., 1968. Wpływ długości dnia na symbiozę 
soi i seradeli w zależności od różnych dawek azotu amonowego. Pam. Pul. 33, 
]77-196. 
[132] Pałys E., 1980/81. Masa korzeniowa zbóż jarych na glebie płowej wytworzonej 
z lessów. Cz. I. Dynamika masy korzeniowej. Ann. UMCS 107 A (3), Lublin, 
59-69.
>>>
126 


[133] Pałys E., 1980/81. Masa korzeniowa zbóż jarych na glebie płowej wytworzonej 
z lessów. Cz. II. Stosunek masy korzeni do części nadziemnych. Ann. UMCS, 
107 A (3), Lublin, 71-79. 
[134] Parylak D., Wacławowicz R., 2000. Pobranie manganu przez pszenicę w warun- 
kach zróżnicowanego nawożenia azotem. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 471, 
419-427. 
[135] Parylak D., Wacławowicz R., Majehrowski P., 2000. Wpływ następczy nawo- 
zów organicznych na zawartość mikroelementów w glebie i pszenicy. Zesz. 
Probl. Post. Nauk Roln. 471, 427-433. 
[136] Pawłowski F., Bujak K., Wesołowski M., 1992. Następczy wpływ niektórych 
gatunków roślin strączkowych na plonowanie i zachwaszczenie zbóż na glebach 
różnych kompleksów. Cz. I. Kompleks pszenny dobry. Rocz. Nauk Roln. 
109 A (3),9-20. 
[137] Pawłowski F., Bujak K., Wesołowski M., 1992. Następczy wpływ niektórych 
gatunków roślin strączkowych na plonowanie i zachwaszczenie zbóż na glebach 
różnych kompleksów. Cz. 11. Kompleks żytni dobry. Rocz. Nauk Roln. 109 A 
(3),21-30. 
[138] Podsiadło c., 2001. Studia nad deszczowaniem i nawożeniem mineralnym bobi- 
ku, grochu siewnego, łubinu białego i łubinu żółtego uprawianych na glebie lek- 
kiej. Rozp. hab. 203, AR Szczecin. 
[139] Prusinkiewicz Z., Dziadowiec H., Józefkowicz-Kotlarz J., 1990. Rozkład resztek 
pożniwnych. W: Ekologiczne procesy w monokulturowych uprawach zbóż. Po- 
znań, 91-1 11. 
[140] Prusiński J., 1997. Rola kompleksu glebowego, terminu siewu, rozstawy rzędów 
i obsady roślin w kształtowaniu plenności łubinu żółtego (Lupinus lutcus L.) 
Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 446,253-259. 
[141] Prusiński J., Wiatr K., 1999. Łubin w doświadczeniach w regionie kujawsko- 
pomorskim. Inter. Conf. Proc. Lupin in PoIish and European AgricuJture. Przy- 
siek, Poland, 71-81. 
[142] Rabikowska B., 2000. Zawartość i pobranie miedzi, manganu i cynku przez 
jęczmień jary uprawiany w warunkach wieloletniego zróżnicowanego nawożenia 
obornikiem i azotem. Cz. L Zawartość Cu, Mn i Zn w ziarnie i słomie. Zesz. 
Probl. Post. Nauk Roln. 471, 463-471. 
[143] Rimovsky K., 1987. Resztki pożniwne roślin uprawnych i ich wpływ na bilans 
masy organicznej w glebie. Acta Acad. Agricult. Techn. Olst. Agrieultura 44, 
163-171. 
[144} Rocznik Statystyczny, 2000. Wyd. GUS Warszawa. 
[145] Ruszczyc Z., 1985. Żywienie zwierząt i paszoznawstwo. Mineralne składniki 
pasz. PWRiL Warszawa, 110-136. 
[146] Ruszkowska M.. 1991. Rola mikroelementów w biologicznym wiązaniu N 2 . 
Mat. VI Sympozjum ,.Mikroelementy w rolnictwie". Wrocław, 5-13. 
[147] Ruszkowska M., Rębowska Z., 1980. Rola mikroelementów w metabolizmie 
azotowym roślin. W: Gospodarka azotowa roślin uprawnych. Praca zbiorowa 
pod red. E. Nowackiego. PWRiL Warszawa, 193-223.
>>>
127 


[148] Ruszkowska M., Wojcieska-Wyskupajtys U., 1996. Mikroelementy - fizjolo- 
giczne i ekologiczne aspekty ich niedoborów i nadmiarów. Zesz. Probl. Post. 
Nauk Roln. 434, 1- l l. 
[149] Ruszkowski M., Mazurek J., 1975. Pszenica. PWRiL Warszawa. 
[150] Sawieka A, 1983. Ekologiczne aspek1:y wiązania azotu atmosferycznego. Rocz. 
AR Poznań, Rozprawa naukowa 134. 
[151] Savenkova L., Duchanin A, Pavlov A, 1983. Dejstivie mineralnykch udobreni 
na formirovanie urozhaja zerna Ijupina. Agrochimija 12, 53-56. 
[152] Seliga H., 1993. The role of eopper in nitrogen fixation in Lupinus /uteus L. 
Plant and Soil 155/156, 349-352. 
[153] Seliga H., 1995. Physiological role of copper in dry matter and nitrogen accu- 
mulation in Lupimls /uteus L. Acta Physiol. Plant. 17 (4), 309-314. 
[154] Seliga H., 1996. Zróżnicowanie reakcji na działanie miedzi kilku gatunków roś- 
lin strączkowych. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 434, 25-29. 
[155] Shapovalov V.F., Trepachev E.P., 1986. Udobrenije seradelly. Agrochimija I, 
69-75. 
[156] Skrzyczyński T., Boligłowa E., 1991. Możliwości produkcyjne roślin strączko- 
wych na glebie kompleksu żytniego dobrego. Zesz. Nauk. WSP-R w Siedlcach, 
Rolnictwo 29, 9-19. 
[157] Skrzyczyński T., Boligłowa E., Starczewski J., 1992. Wartość przedplonowa 
roślin strączkowych dla jęczmienia jarego i pszenżyta ozimego. Fragm. Agron. 
4, 35-42. 
[158] Songin Wł., 1989. Problemy agrotechniczne produkcji nasion roślin strączko- 
wycIi w warunkach Pomorza Zachodniego. Mat. konf. nauk. Przyrodnicze 
i agrotechniczne uwarunkowania produkcji nasion roślin strączkowych. Puławy, 
123-130. 
[159] Sójkowski Z., 1971. Udział mikroelementów w metabolizmie roślin. PWRiL 
Warszawa. 
[160] Styk. 8., Przybysz T., 1968. Wpływ następczy niek1:órych roślin strączkowych 
wyka jara, peluszka, lędźwian afrykański, siewny na plon pszenicy ozimej. Ann. 
UMCS 23 E (7), Lublin, 87-95. 
[161] Strączyska S., 1993. Wpływ nawożenia na właściwości związków próchnicz- 
nych gleby piaszczystej. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 411, 37-42. 
[162] Suwara 1., Gawrońska-Kulesza A., 1997. Rola przedplonu w ograniczeniu nawo- 
żenia azotem pod pszenicę ozimą. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln. 439, 2 11-214. 
[163] Synteza za lata 1985- I 988 pracy badawczej pt. Wpływ nawożenia mikroele- 
mentami i magnezem łubinu żółtego na ilość i wartość pastewną plonu. 
CPBRIO. I 7/1. Metody intensyfikacji produkcji zwierzęcej w oparciu o regional- 
ną bazę paszową różnych typów gospodarstw. Maszynopis. 
[164] Synteza za lata 1987-1989 pracy badawczej pt. Wpływ nawożenia mikroele- 
mentami na ilość i jakość plonu zielonki seradeli. CPBRIO.2/2. Produktywność 
i wartość pastewna roślin strączkowych i motylkowatych uprawianych w plonie 
głównym w różnych warunkach środowiskowych. Maszynopis.
>>>
128 


[165] Syntezy wyników doświadczeń odmianowych. Łubin żółty, wąskolistny, biały- 
wyniki badań 2000, COBORU Słupia Wielka. 
[166] Sypniewski J., 1958. Wpływ terminu, sposobu i ilości wysiewu na rozwój i plon 
seradeli uprawianej w plonie głównym i w wsiewkach. Cz. L Seradela w plonie 
głównym. Rocz. Nauk Roln. 79 A (1), 187-237; Cz. II. Wsiewki seradeli w żyto. 
Rocz. Nauk Roln. 79 A (2), 467-493; Cz. m. Porównanie seradeli w plonie 
głównym z wsiewką w żyto. Rocz. Nauk Roln. 79 A (2). 495-503. 
[167] Sypniewski l., 1985. Uprawa seradeli. Mat. konf. "Problemy produkcji, użytko- 
wanie i nasiennictwo roślin motylkowych" SlTR, Bydgoszcz, 94- 103. 
[168] Sypniewski l., 1986. Problemy uprawy roślin strączkowych w Polsce. Fragm. 
Agron. 1,29-36. 
[169] Sypniewski l., 1989. Uprawa roślin strączkowych na paszę. PWRiL Warszawa. 
[170] Systematyka gleb Polski (wydanie czwarte), 1989. Rocz. Glebozn. XL (3/4). 
[171] Szapowałow W.F., Trepaczew E., 1986. Udobrienije seradeli i. Agrochimija l, 
69-75. 
[172] Szukaiski H., 1979. Mikroelementy w produkcji roślinnej. PWRiL Warszawa. 
[173] SzukaIski H., Sikora H., Pytlak l., Chróst l., 1976. Kształtowanie się zawartości 
boru, miedzi, manganu, molibdenu i cynku w glebach i roślinach w zależności 
od dawek i częstotliwości ich stosowania w płodozmianie. Zesz. Probl. Post. 
Nauk. Roln. 179,65-72. 
[174] Szukała l., 1994. Wpływ czynników agrotechnicznych na plon, skład chemiczny 
i wartość siewną nasion trzech gatunków łubinu, ze szczególnym uwzględnie- 
niem łubinu białego. AR Poznań, Rozprawa naukowa 245. 
[175] Szukała l., Rybak H., 1989. Uprawa seradeli na nasiona. Cz. I. Wpływ ilości 
wysiewu i rozstawy rzędów na wysokość plonu i wartość siewną nasion. Rocz. 
AR Poznań, Rolnictwo 37, 159-177. 
[176] Szukała l., Rybak H.. 1989. Uprawa seradeli na nasiona. Cz. II. Wpływ terminu 
siewu i zbioru oraz sposobu zbioru na wysokość plonu i wartość siewną nasion. 
Rocz. AR Poznań, Rolnictwo 37,179-196. 
[177] Szukała l., Rybak H., 1989. Uprawa seradeli na nasiona. Cz. III. Plonowanie 
w siewie czystym oraz w mieszance z owsem. Rocz. AR Poznań, Rolnictwo 37, 
197-217. 
[178] Szukała l., Rybak H., Małecka l., 1993. Wplyw sposobu uprawy seradeli na plon 
i wartość siewną nasion. Rocz. AR Pomań, Rolnictwo 42, 79-90. 
[179] Ślusarczyk E., 1989. Przyczyny niskiej żyzności i urodzajności gleb oraz metody 
ich ulepszania. Mat. szkol. Biologiczne metody podnoszenia żyzności i urodzaj- 
ności gleb. JUNG Puławy, 4-18. 
[180] Ślusarczyk E., Biały Z., Płoszczyński M.. 1989. Poprawienie wskaźników biolo- 
gicznych rozwoju i plonowania łubinu pod wpływem uzupełniania niedoboru bo- 
ru. Mat. konf. nauk. Przyrodnicze i agrotechniczne uwarunkowania produkcji 
nasion roślin strączkowych. Puławy, Cz. 11, 131-138. 
[181] Święcicki W., 1972. Seradela. PWRiL Warszawa. 
[182] Święcicki W., 1986. Developments in bredingL.luteu.
 and its relatives. Proc. 4 th 
Inter. Lupin Conf., Geraldton, Australia, 20-24.
>>>
129 


[183) Święcicki W., 1993. Łubinjako roślina ekologiczna. Łubin w gospodarce i życiu 
człowieka. PTŁ Poznań, 15-21. 
[184) Święcicki W., Święcicki W.K.. Wiatr K.. 1997. Historia, współczesne osiągnię- 
cia i perspektywy hodowli roślin strączkowych w Polsce. Zesz. Probl. Post. 
Nauk Roln. 446, 15-32. 
[185] Świętochowski B., Piasecka S., Sienkiewicz J., 1960. Wstępne badania nad 
strączkowymi jako roślinami strukturotwórczymi. Prace Zakladu Uprawy Roli 
i Płodozmianów JUNG 3, 15-29. 
(186) Tahtinen H., 1970. ResiduaJ effeet of boron fertilization. Ann. Agric. Fenn. 9, 
33 l -335. 
[187) Trojanowski J., 1973. Przemiany substancji organicznych w glebie. PWRiL 
Warszawa. 
[188) Tworkowski J., 1987. Wpływ niektórych czynników agrotechnicznych na plon 
i wartość siewną nasion seradeli. Acta Aead. Agricult. Techn. Obst. Agricultura 
44 A. 
[189) Uprawa łubinu i seradeli, ]993. Praca zbiorowa pod red. J. Prusińskiego. ODR 
Minikowo. 
[] 90] Wilczek M.. ] 976. Badania nad plonowaniem seradeli (Ornithopus sativus) 
uprawianej na nasiona w północnym i południowym regionie województwa lu- 
belskiego. Ann. UMCS 3], 35-47. 
[]9]) Wilczek M., ]993. Plony nasion łubinu żółtego w zależności od nawożenia azo- 
tem i ilości wysiewu. Fragm Agron. 3, 70-76. 
[192) Wilczek M., 1997. Wpływ nawożenia makro- (NPK) i mikroelementami (B, Mn. 
Mo) na plony nasion łubinu żółtego oraz ich jakość. I. Łubin we współczesnym 
rolnictwie. "Łubin - Białko 
 Ekologia". Mat. konf. ART Olsztyn-Kortowo. 
197-203. 
[193] Wilczek M., Ćwintal M., 1989. Wpływ nawożenia fosforowo-potasowego i ter- 
minów siewu na plony nasion łubinu żółtego na glebie lekkiej. Zesz. Probl. Post. 
Nauk. Roln. 377, l l I-I ]8. 
[194] Wilczek M.. Ćwintal M., Wilczek P., ]996. Wpływ nawożenia makro- (P, K) 
i mikroelementami (B. Mo) na plony nasion łubinu żółtego i ich jakość. Zesz. 
Probl. Post. Nauk Roln. 434, 151-]55. 
[195] Witkowicz R., Zając T.. 2002. Growth analysis of serradella (Ornithopus sativus 
Brot.) developed under different soiI. methods of sowing and seasons. Acta 
Physiol. Plant. 24 (2), 201-21 O. 
[196) Voisin A., 1969. Nawożenie a nowe prawa naukowe. PWRiL Warszawa. 
[197) Zając T., 1999. Indeks powierzchni liści oraz plonowanie pszenżyta ozimego 
w zależności od doboru przedplonu. Pam. Pul. 114,375-380. 
[198) Zalecenia agrotechniczne. 1992. Technologia uprawy łubinów. ]UNG Puławy l. 
253-266. 
[199) Zalecenia nawozowe. 1990. Cz. I. Liczby graniczne do wyceny zawartości makro- 
i mikroelementów w glebach. JUNG Puławy.
>>>
130 


[200] Zawiślak K., Adamiak J., Gawrońska-Kulesza A.. Pudełko J., Blecharczyk A., 
1990. Plonowanie podstawowych zbóż i kukurydzy w monokulturach. W: Eko- 
logiczne procesy w monokulturowych uprawach zbóż. Poznań, 197- 223. 
[201] Zawiślak K., Adamiak J., Tyburski J. 1988. Dynamika substancji organicznej 
i .składników mineralnych w warstwie uprawnej gleby pod wieloletnimi mo- 
nokulturami. I. Gatunki o większych wymaganiach glebowych. Zesz. Probl. 
Post. Nauk Roln. 331,227-235. 
[202] Zduńczyk Z., Flis M., 1997. Skład mineralny nasion łubinu oraz biologiczne 
skutki podwyższonego poziomu manganu w dietach zwierząt. 2. Łubin we 
współczesnym rolnictwie. "Łubin - Białko - Ekologia". Mat. konf. ART Olsz- 
tyn-Kortowo, 229-243. 
[203] Ziętecka M., Dynysiuk 8. 1986. Reakcja roślin na nawożenie miedzią w warun- 
kach doświadczenia wazonowego. Równowaga jonowa w glebach i rośliach 
w warunkach intensywnego nawożenia. Cz. II. Mat. kraj. symp. IUNG Puławy, 
21-30. 
[204] Ziółek E., 1965. Badania nad wartością przedplonową rośliij, strączkowych. 
Cz. I. Wpływ roślin strączkowych na bilans składników pokarmowych w glebie. 
Acta Agr. Silv. 5 A (1),209-246. 
[205] Ziółek E., 1965. Badania nad wartością przedplonową roślin strączkowych. 
Cz. 11. Wpływ następczy roślin strączkowych na plon roślin zbożowych i jego 
jakość. Acta Agr. Si Iv. 6 A (I), 3-24. 
[206] Ziółek E.. Ziółek W., Desoń-Barańska B., Pryga M., Kulig 8., Ostrowska A., 
1992. Wpływ dol istnego nawożenia mikroelementami na plonowanie wybranych 
gatunków roślin uprawnych. Mat. VII Symp. "Mikroelementy w rolnictwie". 
Wrocław, 158-161.
>>>
WPŁ YW MIKROELEMENTÓW 
NA PLON ŁUBINU ŻÓŁTEGO I SERADELI, 
WARTOŚĆ NASTĘPCZĄ STANOWISKA 
DLA PSZENICY OZIMEJ 
ORAZ WYBRANE ELEMENTY ŻYZNOŚCI GLEBY 


Streszezeme 


W latach 1985-1990 w Stacji Badawczej Moehełek przeprowadzono doświadcze- 
nia polowe opierając się na członach zmianowań "łubin żółty - pszenica". ,.seradela _ 
pszenica", .,pszeniea - pszenica". Zmianowanie rozpoczynały buraki cukrowe na obor- 
niku (w dawce 20 t . ha-\ po nich uprawiano pszenicę ozimą, która była przedplonem 
roślin w prowadzonych eksperymentach. 
Określono wpływ bezpośredni oraz następczy uprawy i dolistnego dokarmiania 
borem. miedzią. manganem i molibdenem łubinu żółtego i seradeli w porównaniu z mo- 
nokulturą pszenicy. Analizę wpływu bezpośredniego wykonano na podstawie plonu 
i składu chemicznego biomasy roślin, nagromadzenia składników pokarmowych za- 
równo w plonie i resztkach pozbiorowyeh. Wpływ następczy oceniano za pomocą testu 
roślinnego z wykorzystaniem pszenicy ozimej i analizy gleby. Określono plon ziarna, 
słomy, masę resztek pozbiorowyeh pszenicy oraz ich skład chemiczny. Dla oceny 
zmian zasobności gleby oznaczono w niej zawartość azotu ogółem, azotu azotanowego 
i amonowego, przyswajalne formy makro- i mikroskładników oraz odczyn. Materia 
organiczna jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o żyzności gleby, 
stąd dla pełnej jej charakterystyki określono skład frakcyjny próchnicy oraz strukturę 
i właściwości fizykochemiczne kwasów huminowych. 
Łubin żółty i seradela uprawiane na zielonkę i nasiona reagowały na dolistne do- 
karmianie borem, miedzią. manganem i molibdenem zróżnicowaniem ilości oraz jako- 
ści plonu. Wzrosła zawartość i nagromadzenie badanych mikroelementów w biomasie 
roślin. Najbardziej wszechstronnie działał mangan, który wpłynął na istotny wzrost 
plonu zielonki i nasion łubinu oraz zielonki seradeli. Miedź szczególnie efektywnie 
wpłynęła na plonowanie łubinu żółtego i plon białka. Molibden istotnie zwiększył plon 
zielonki łubinu. Najsłabsze efekty plonotwóreze wykazywały bor. W uprawie łubinu 
żółtego i seradeli, mimo średniej zasobności gleby w mangan i miedź. jednym z warun- 
kó\\ wzrostu plonu nasion. zielonki i białka było dokarmianie manganem, a w uprawie 
na nasiona - miedzią. 
Stwierdzono istotną korelację pomiędzy plonem masy nadziemnej łubinu żółtego 
użytkowanego na zielonkę a nasiona z masą resztek pozbiorowych. W przypadku sera- 
deli wystąpił związek między tymi parametrami tylko przy jej uprawie na zielonkę. 
Jakkolwiek wpływ nawożenia mikroelementami na masę resztek pozbiorowyeh nie był 
istotny (poza borem), to jednak lepiej plonujące rośliny. pozostawiły wyższą masę 
resztek pozbiorowyeh i składników pokarmowych. 
Łubin żółty i seradela nagrom '
iły w biomasie po około 200 kg azotu i potasu, 
duże ilości makro- i mikroskładnike \. część tych składników z masą 2-4 t . ha- l resztek 
pozbiorowyeh pozostały w glebie.
>>>
132 


o wysokiej wartości przedplonowej łubinu żółtego i seradeli użytkowanych na 
zielonkę i na nasiona świadczył plon ziarna pszenicy ozimej. Na tych stanowiskach był 
on istotnie wyższy, niż po pszenicy uprawianej po sobie. Występiła silna korelacja 
plonu z zawartością w glebie węgla organicznego, azotu ogółem, przyswajalnego fosfo- 
ru i potasu i nieco słabsza z zawartością mikroelementów. 
Plonowanie pszenicy ozimej na poziomie 3,8-4, l t . ha,l ziarna w stanowisku po 
łubinie i seradeli było możliwe bez stosowania nawozów. Pszenica uprawiana w mo- 
nokulturze w tych samych warunkach siedliskowych wydała plon ziarna przeciętnie 
o I t . ha- l niższy. 
Dolistne dokarmianie borem, miedzią, manganem i molibdenem przedplonu spo- 
wodowało przyrost zawartości tych mikroelementów w glebie. Wykazano istotną kore- 
lację pomiędzy zawartością i nagromadzeniem mikroelementów w pszenicy a ilością 
przyswajalnych mikroskładników w glebie. 
Łubin żółty i seradela dokarmianie mikroelementami polepszały wartość stanowi- 
ska dla pszenicy ozimej. W stanowisku po motylkowatych pszenica plonowała wyżej -- 
niż uprawiana w monokulturze i pozostawiła więcej resztek pozbiorowyeh. zasobniej- 
szych w składniki mineralne. w tym również w mikroelementy. 
Działanie następcze uprawy i nawożenia łubinu żółtego i seradeli niezależnie od 
kierunku ich użytkowania wyrażało się wzrostem żyzności gleby. Po roślinach motyl- 
kowatych nastąpił w glebie wzrost zawartości próchnicy. azotu i pozostałych skladni- 
ków odżywczych. Wzrost żyzności gleby w stanowiskach po motylkowatych miał cha- 
rakter stabilny. Wyższy poziom ocenianych parametrów jakości gleby utrzymywał się 
jeszcze w drugim roku od uprawy tych roślin. 
Udowodniono, że wpływ następczy seradeli uprawianej na nasiona był wyższy niż 
wskazuje na to masa i skład chemiczny jej resztek pozbiorowyeh. Decydowała o tym 
postępująca mineralizacja obumarłych części roślinnych. zachodząca już w trakcie 
wegetacji seradeli. Znajduje to potwierdzenie w wyższej zasobności gleby na tym sta- 
nowisku w azot ogółem. węgiel organiczny. w tym frakcje najbardziej podatną na utle- 
nianie. Ocenę działania następczego roślin nie można opierać wyłącznie na określeniu 
masy i składu chemicznego resztek pozbiorowych, lecz należy uzupełnić ją określeniem 
zmian w zasobności gleby. 
Niezależnie od kierunków użytkowania. uprawa łubinu żółtego i seradeli wpły- 
wała dodatnio na bilans i jakość próchnicy glebowej. Wykazano ścisłą korelację pomię- 
dzy zawartością węgla organicznego. azotu ogółem. (azotu azotanowego i amonowego 
w odniesieniu wyłącznie do semdeli), ..alifatyezności" kwasów huminowych a ilością 
resztek pozbiorowych pozostawianych w glebie przez roślin) przedplonowe. Rośliny 
motylkowate powodowały korzystne zmiany jakości próchnicy. podobne do zmian ob- 
serwowanych w glebach nawożonych obornikiem. Uprawa pszenicy w manokulturze 
obniżyła zasobność gleby w składniki pokarmowe, nastąpił ubytek próchnicy i pogor- 
szyła się jej jakość.
>>>
EFFECT OF MICROELEMENTS 
ON YIELD OF YELLOW LUPINE AND SERRADELLA, 
RESIDUAL V ALUE OF STAND FOR WINTER WHEAT 
AND ON SELECTED P ARAMETERS OF SOIL FERTILITY 


Summary 


In the years 1985-1990 field experiment was conducted at the Mochełek Research 
Station, based on the rotation module 'yellow lupine - wheat', 'serradella - wheat', and 
'wheat - wheat'. Prior to the experiment sugar beet was grown on manure (20 t . ha. I ), 
after which winter wheat was eultivated as forecrop to the plants tested in the experi- 
ment. 
Both direet and residual effeet of eropping yellow lupine and serradella with the 
foliar applieation of mieroelements was determined in eomparison with eropping wheat 
in monoculture. Analysis of the direet impaet was earried out on the basis of the yield, 
ehemieal eomposition of the plant biomass, and aeeumulation of the nutritiva elements 
both in the erop and in the post-harvest residue. The residual effect was assessed using 
the plant test of winter wheat and soil analysis. The yield of grain and straw was exam- 
ined as weIl as the weight of wheat post-harvest residue and its ehemieal eomposition. 
In order to establish the chan ges in the soil resources, its content of totaJ nitrogen, am- 
monia nitrogen, nitrate nitrogen, available forms of macro- and microelement and reae- 
tion were determined. Beeause organie matter is a crucial faetor bringing about soiI 
fertility, a eomprehensive study determined the effeet of eultivating and fertilizing yel- 
low lupine and serradella on the eomposition and quality of organie matter, fraetional 
eomposition of humus, strueture and physio-ehemieal properties of humie aeids. 
YeIlow Iupine and serradella cultivated for green erop and seeds responded to the 
foliar applieation of boron, eopper, manganese, and molybdenum by varying quantity 
and quality of erop yield. The most eomprehensive effeet observed was due to the ap- 
plication of manganese whieh signifieantly inereased the yiełd of ye)Jow lupine green 
erop and seeds, and serradella green erop. Copper espeeiał1y benefieiał1y affeeted yel- 
low lupine erop yield, nitrogen aceumulation, and protein yield. Molybdenum signifi- 
cantIy inereased lupine green erop yield. Boron was least efrective 111 improving erop 
yields. Also the content and accumulation or the microelements was found to rise in the 
plant biomass. In yellow lupine and serradeł1a eultivatlOn. despite the ract that the soil 
was medium-rieh in manganese and eopper, one or the preconditions for increasing the 
yield or seeds, green erop, and protein was applying mangane
e on leaves. and in culti- 
vation for seeds - applying eopper. 
A signiticant eorrelation was found between the dry matter yield or the above- 
ground component of yeIlow łupine cultivated for bJfeen crop and seeds, and the weight 
of its post-harvest residue. In ease of serradella, a relation occurred between these pa- 
rameters when cultivating it for green crop. Even though the impact of mieroelements 
fertilization on the mass of post-harvest residue was not significant (with the exeeption 
of boron), plants giving higher yields, left a larger weight of post-harvest residue and of 
the nutritive elements.
>>>
134 


Yellow lupine and serradella aeeumulated approximately 200 kg of nitrogen and 
potassium, and sizeable quantities of maero- and mieroelements in the biomass, while a 
portion of these elements remained in the soil with the weight of post-harvest residue 
ranging from 2 to 4 t . ha,l. 
Great value of yellow lupine and serradella as forecrops was evidenced by the 
grain yield of winter wheat. It was signifieantly higher than on the stand after wheat. 
The yield was strongly correlated with organie carbon, totaJ nitrogen. and available 
potassium and phosphorus contents in the soil, and more loosely correlated with the 
content of the microelements. 
1t was po ss ibl e to achieve erop yields of winter wheat at the level of 3.8 to 
4.1 t - ha-lon the stands after Jupine and serradeJJa without using fertiJizers. Wheat euJ- 
tivated in monoeulture in the same habitat eonditions produeed grain yield lower on 
average by 1t . ha,l. 
Foliar application ofboron, copper, manganese, and mo!ybdenum on the foreerops 
led to the increased content of these elements in the soi!. It has been proved that there 
exists a signifieant eorrelation between the eon tent and aceumulation of these micro- 
elements in wheat and the quantity of available microelements in the soi!. 
Fertilized with microelements, ye)Jow lupine and serradella improved the quality 
of a stand for wheat. On the stands after the papilionaceous płants, wheat produeed 
higher yields of grain and straw, and left more post-harvest residue, richer in mineral 
elements, including microelements, than wheat eultivated in monoculture. . 
Residual effeet of cultivating and ferti!izing yellow lupine and serradeIla, irrespec- 
tive of utiJization trends, manifested itself in increased soil fertility. On the stands after 
the papilionaceous plants, there occurred growth in the humus, nitrogen and other nutri- 
tive elements in the soi!. The increase in the soi! fertility on these stands was stable, the 
elevated IeveIs of the considered soi l quality parameters persisted weIl into the second 
year foJJowing their cultivation. 
It has been demonstrated that residual effect of serradeIla grown for seeds is 
stronger than the weight and chemicaI composition of its post-harvest residue would 
indieate. This results from the ongoing mineralization of de ad pJant pieees, the process 
oecurring already during the serrade1Ja vegetation season. It is corroborated by higher 
content of total nitrogen, organie carbon. including its fractions most susceptible to 
oxidation, in the soi I on this stand. Assessment of residual effect of plants must not be 
based solelyon determining the mass and ehemical composition of post-harvest residue. 
but it should be eomplemented by establishing chan ges in the soil resources. 
Regardless of utilization trends, eultivation of yeIlow lupine and serradeJJa benefi- 
ciaIly affected the balance and quałity of soi I organie matter. A strict correIation has 
been proved between organie carbon, totał nitrogen (ammonia nitrogen and nitrate ni- 
trogen excIusively in reference to serradeIla), "ałiphaticness" of humie acids on one 
hand, and the quantity of post-harvest residue left in the soil by the forecrops, on the 
other. The papilionaceous plants brought about favorable changes in humus quality, 
similar to the changes observed foIlowing manure fertilization. Cropping wheat in 
monoculture decreased the soi l nutrients content humus resources dropped and its qual- 
ity deteriorated.
>>>
; 
, 
'-
>>>
ISSN 0209-0597 


, J 


Bi
i8 5005= 
/1/11111111111111111111111111111111
>>>