Hodowla ziół aptekarskich : popularny opis uprawy ważniejszych roślin leczniczych

... 


/l1rt 

 


HODOWLAZlót 
APTEKARSKlCH: 
--. 


. 


... 


POPULf\RNY OPIS UPRł\WY 
Wf\ŻNIEJSZYCH ROŚLIN LECZNICZYCH. 


.j 


... 


I . · 
opracowany dla użytku.. rolników ..ziem polskicł,1 
PRZEZ 
JF\t)R BlEGf\ŃSKlEGO 
ł\.PTEKflRZfl I OGRODNIK1\.. 
. ' 


. 
. 


. 


- 


- ,. 
ZWIĄZEK PRODUCENTPW" 
ROŚL,m, 'Pk:_ '1'YSŁO\1vO
 LEClNICZYClł 
w r-łO_3CE 


... 


o 



 


.. 


riHKU\DEM MR. f fiRM. FR. HEROD1\. 
Redaktora .,Wiadomosci FarmaceutycznyclJ" 


, 
 _.. r. 
WRRSZR.Wf\ - DLUGf\ 16. ' 
1921.
>>>
I 
' 
. .1 
SPÓŁKA - AKCY JI'tA 
 ' 
"PLANT A" 
 I ' 

 
t:
1 

 
 
.. 
, .. 

 .s. 
. . . 
. . 
I!.I 
, '; : 
. . 




ISiIiLilmni:1r!ifJ
rĄ'J.P]ito
 
rą
 
'
r- - _'
.tl


; 
JEDYNf\ NR ZIEMIHCH POLSKI 


I 
.. . 


PLHNOWF\ ORC:P.NIZ1\CJĘ DZ!KO ROSNF\- 
, CVCH I UP
f\WĘ ROŚlIN PRZEMVSŁ,OWO- 
:: . .:' LEClNKlYCH PROWhDZI:: :: ::. 
4" . 


WARSZAWA. (łlłODłiA ,n! ł3 
." . 
:: :.' ;: :: (0011. WU\S
Y) .. :: :: :: 
. . . 


TELEFONY
 ZARZĄ
U 24:i-20, 
B I U R A lO2. M 12. 


" 


pOSłRDł\ ODDZIAŁ V W POZrif\NIU, STRONf\ 24
 
(dom wła
ny) W BIELSKU, -PUŁRWR.CH, WOŁKO- 
WVSKU, ł LICZNE R.JENTURY W CAŁEJ POl5CE. 


-
 
KUPUJE 'ROŚLINY LECZNICZE W KAŻDEJ 
ILOŚCI. DOSTAWA ZIÓł.. DO FABRYK
 
\ 
APTEK I DROGERJI. 


Nf\JTf\ŃSlE. BO BEZPOSREDNłE ŻRÓDŁO 
Z
UPU W POLSCE. 


WSZELKIE INFORMR.CJE I WSKRZÓWKI USTNE 
OP.AZ FISEMNE UDZIELAMY NA KAŻDE !ĄDANIE. 


'POSIRDRMV RTLRS ZIÓŁ Z RVCINP.MI I OBJR
NIEHIRMI. 
.d
>>>
% 


/l1Jlv 
.
 
-) 
"OOOlJlH ZiÓł 
HfTEKHR8KIC" 


POPULARNY OPIS 


uprawy 
ważniejszych Roślin Leczniczych 


opracowany dla użytku rolników ziem polskich 


przez 


JANA BIEGANSKIEGO 


aptekarza i ogrodnika 



 


Biblioteka Główna A TR w Bydgoszczy 
IIIIIIII!I
III
 
000000100608 


- - 
Nnklade:l1 N:. farm. fr. Heroda 
Redaktora Wiadomości farmaceutycznych 


WARSZAWA DŁUGA 16. 
1921.
>>>
oJ 


v 


Zakład Drukarski .POLDRUK" uJ, Dobra Nr, 63, Tel. 176-34. 


'1g?-f' 
/1C
>>>
Błędy drukarskie, które należy przed czytaniem 
poprawić: 


str. wiersz zamiast winno być 
15 17 z góry 1576 klgr. 576 klgr. 
31 2 z dołu 60 .. 960 " 
34 3 z góry zielenią ziemią 
40 15 pleść pleć 
42 3 " przed plon przedplon 
42 15 z dołu po do 
43 6 . korzystna korzysta 
43 5 z podglebiu "niżeli ze z podglebia, aniżeli ze 
zwierzchnicy zwierzchniej 
44 14 karpli karpek 
45 12 " 3560 klgr. 2560 klgr. 
46 16 z góry rozsadę rozetę 
47 5 z dołu w koszulkach kuczkach 
47 3 . 400-560 klgr. 800-1080 klgr. 
48 7 z góry wilgotna od chwastów wilgotna, wolna od chwa- 
stów 
48 5 z dołu zasiewając zawieszając 
61 18 .. suszone zebrane 
63 7 z góry twarte twarde 
65 14 " no na 
69 19 " gbyż gdyby zaś 
71 2 je ją
>>>
# 


SŁOvVO WSTĘPNE 


TVprost za.s!-rcl.'
zające koszta u 1 ydawnictu.'a i ceny pa- 
pieru spfJwodowały tn, że wiele najpotrzebniejszych ksiaiek 
zr:stało wyczerpane .i nie mo;n,f£ dostać ,ich nawet w ant y- 
kll;arnin.ch. łV takicl
 warunkach znalazło si
 u.;łaśnie cale 
p{śl11,ienn'ictllio tmktuja.ce tak fJ zbiorze .i zużytkowaniu dzi- 
kich ziół leczniczych, jc
k również o 'uprawie' roślin leka)'- 
skic7ł-. Taki stan rzeczy spotyka ?
laśn'ie rozbudzona n'reszcie 
u,'P1"aUJa ziÓł leczniczych na ziemiach polskich, jakby z,ał@zię- 
ty los ll'ymy.4łił dla niej jeszcze jednq przeszkocZ,, do wyj- 
śc.ia lU£ szeroką i 'utartą drogę; jedn(
kże ta ostatnic£ zwra- 
da, tu j?tŻ drobnostka" gdy u
wienlziło się przekonanie o 1fY- 
.c:;okiej opłacalności nOll'ych dla nas kultur. 
Potrzeba napiRania choć k rńtkiego podrftcznika' do 
uprawy 1'oślin lekarskich staln się u
prost koniecznq, aby 
to, cn z tmdem zrob'ione ju,ż zostało na polu nowych dla nas 
kult'/u, nie poszło '/f'stel:z, n.ie zasnp"ło snem twardym, tak 
trudny'm do rozbudzeni,-/'. 
Po w'ielu moich kc:;iąźkach, trakt1,tjącycJz o uprawie, zbie- 
ran.iu i zużytkQ1.mn'Ltt rośhn lekarskich ("Rośliny lekarskie" 
n;y?;cl.ie honhtrsOlrc, "Zioła (/'pterzne", ,, Uprau'a roślin le- 
km"';;skirli", "Podręcznik (lla zbierajqcych rośliny lekarskie", 
wyczerpanych u; (7wn i tTzykrotne'fn ll'ydani1t i zflnim uka- 
żą s'ię Ui clncku,: "Z-ielarz Polski" i "Zioła lekarskie przy
>>>
dworze, dworku i chacie"; ksiązki większych rozmiarów j 
a których U'ydalf1'

ictwo poc1lłonęłoby m'iljonowe sumy,) }oy- 
pnszczam II' ,śuJiat i ocldaj(
 p,a potrzebę, wprost nagłą, pm- 
clt nin'iejszą, obejmnjącą opis uprałcy nnjwięcej-potrzecnych 
ziół lec;mitzych. Rolnik zJtajcbe tu, wpralcdzie n' krritko- 
ści. lecz U}.'-jzystko comoze 11m być [Jotrzebncm przy uprf/,u;ie 
żiół lekarskich i według tych wskazlhrek niechaj npm/ria 
je kil pożytkowi s/remu i Ojczyzny.
>>>
.. 


Pogląd o
ólny. 


.- 


Rzecz biorąc ogólnie, uprawa ziół lekarskich opłaca się do- 
brze, a w poszcz£:góJnych uprówach, nav.eł b6rdzowysoko, natu.. 
ralnie gdy warunki życia są normalne i chleb jest najtańszym 
dostępnym dla wszystkich, nawet nabiędniejszych, pokarmem. 
Jeżeli żyjemy dzisiaj w warunkach anormalnych, to stan ten 
przeminąć musi i wszystko dojdzie do równowagi, a zatem rolni- 
cy zawczasu pomyśleć 
1USZą o uprawach intensywn'iejszych, 
a do tych należą właśnie zioła lekarskie. · 
Nie będę tu wymieniał ani miejscowości, gdzie uprawy te 
od dawien dawna szeroko i z zupełnem uznaniem są traktowane 
jak w Niemczech, francji, Angljj, na Węgrzech, nawet w Rosji, 
ani tez porównywał ich z innemi ziemiopłodami, to bowiem wy- 
magałoby zbyt wiele miejsca, na co sobie, w niniejszej prac,y 
pozwolić nie mogą, gdy idzie o zwięzłość i rzeczowość. Wycho- 
chodząc z powyższych względów, zmierzam przedewszystkiem do 
korz)'ści które dla rolnika przedstawia uprawa roślin lekarskfch 
i dla czego w wielu wypadkach nie można jej lekceważ)'ć, lecz 
przeciwnie wypada wyr6żnić. Korz)'ści te są następujące: 
1.-Zioła lekarskie jako towar przedstawiają wysoką war- 
tość w stosunku do swej objętości i wagi, zatem ich uprawa ma 
wielkie znaczenie cia gospodarstw rolnych, oddalonych od miast 
ludnych i kolei, gdzie. np. warzywnictwo lub owocarstwo nie mo- 
gą przynosić wielkich korzyści. 
2.-W takich oddalonych miejscowościa
h uprawa roślin 
lekarskich jest dogodniejszą i zyskowniejszą od hodowli nasion, 
która nie moze obejść się bez nawoz6w sztucznych, szcIleg6lniej 
fosforowych. a te trzeba z ,daleka przywozić.
>>>
3,-Przy wprowadzeniu do płodozmia'1tl roŚlin lekarskich, 
ten zyskuje na rozmaito ści, czyli odbija się dodatnio na wydaj
 
ności innych ziemiopłod6w, bowiem wchodzą do niego rośliny do 
innych zupełnie familji botanicznych nalężące jaskrowate, złożo
 
ne, trędownikowate, wargowe, malwowate i t. d., czego dotąd 
w płodozmianie nie mamy. 
4.-Roślir.y lekarskie Z8 wyjątkiem zaledwie kilku, nawoże
 
nie. nie wymagają, często nawet nie znos:zą, zatem nawóz tak 
potrzebny w gospodarstwie, może być użyty pod coś innego. 
i.-Wszelkie byliny le.karskie-zioła wieloletne, pozostają 
długi czas na jednem miejscu, czyli za jed'lora:zowem posianiem 
albo posadzeniem, wydeją :zbiory przez lat szereg i pod tym 
wzglęeem porównane być mogą zaledwie tylko z lucerną, np. 
wilcza jagoda, miłek wiosenny, tojad, szałwia, ruta i inrle. 
6.-5'1 między niemi takie, że przy pOiiadaniu pasieki JUZ 
opłacają się wyłącznie zbieranym z nich miodem, czyli przynosz
 
podwójną korz}ść rolnikowi; dosyć pr7.ytoczyć tutaj chc:ćby kokn
 
der, którego miododajność jest wprost r.adzwyczbjną, gdyż silne roje 
w Rim ustawione, mogą zalewać dziennie do .1 1 12 ramki. 
7.-W obecnych szcze'g6lniej czasach obsiew roślinami le
 
karskiemi kosztuje zQacznie taniej, niż np. ziemniakami albo 
pszenicą, co tpkże ma wielkie znaczenie w budżecie 'rolniczyrr.. 
8.-Zioła lekarskie łądnie zebrane i wysuszone nigdy nia 
szukają kupca, lecz on sam ich poszukuje, jako towaru, kt6rego 
zawsze brak na rynku i kt6ry z zY3kiem zpieniężyć można. 
Oto są gł6wniejsze zalety uprawy ziół lekarskich dla go
 
spodarza, strony dodatnie od dawiE'n da.wna uznane i ocenione 
zagranicą. Pierwsze plantacje u nas od. niedawna zapoczątko. 
wane, potwierdziły tylko owe zalety. a jeżeli nie mogą się w sto
 
$uhku do swej dochodowości rozszerzać, to stoi temu na prze
 
szkodzie glównie brak nasion, a po części literatury, jak wspo
 
mnialem powyżej, zupElnie wyczerpanej. 


if:. ' 
-u-
>>>
. 


... 


. 


Ogótne zasady 
UPRAWY ROŚLIN LEKARSKICH. 


M6wiąc w ogólnych zarysach o hodowli roślin lekarskich, 
należy uwydatnić, że jest to dział bardzo obszerny, obejmuje on 
bowiem kilka dziesiątków gatunków botanicznych, :z kt6rych wie
 
le wprawdzie stanowi florę naszego podniebia, lecz między niemi 
znajdują się rośliny z cieplejszych, a nawet i gorących okolic 
ziemi. Zależnie od tego zachowują się rośliny bardzo r6żnie 
względem naszej zimy i przy uprawie ich trzeba miel: to na uwa
 
dze, wybierając dla nich 
dpowiednie położenie, ju
 to przez 
wyzyskanie największej ilości ciep,ła, już pewnych ozabezpieczeń 
od zimna, albo wreszcie usuwając zbytnią wilgoć przy zimowym 
spoczynku. 
Odnośnie do uprawy ziemi i nawołenia, to Jedne wymagajl;) 
starannego jej uprawienia, głębokiego pulchnienia i oczyszczenia 
z chwast6w, inne - mniej starannej obr6bki; jedne znosz'l nawoże
 
nie świeżym obornikiem, zasilanie gnoj6wki1, gdy przy uprawie 
innych wystrzegać ,się trzeba nawożenia materjłlmi organIcznemi; 
to starałem sie zaznaczyć przy każdej roślinie. Położenie, wy
 
stawa i sposób nawożenia, jak niemniej gatunek ziemi, decydują 
już nie tylko o ilości zbioru, lecz r6wnież o wartości leczniczej 
danej rośliny, przeto wskaz6wek podanych, przy uprawach po
 
szczeg6lnie zanieczyszczonych, lekceważyć nie można. 
O ile przy uprawie wszystkich ziemiopłod6w na polu 
i w ogrodzie tak rolnik jak i ogrodnik muszą mieĆ na ciągłej 
uwadze usżlachetnianie r6żnych sztuką otrzymanych odmian, 
czyli odstępstw od prototypu w rozmaitym kierunku, o tyle przy 
naszych uprawach, może być kierunek ten tylko w pewnych wy
 
padkach dopuszczalny, a og6h1ie bior'tc odstępstwa od plerwot
 
nego typu sg niepożądane. Nie twierdzę bynajmniej, aby wszel
 
kie zboczenia od pierwotnej formy miały dla roślin lekarskich 
tylko ujemne strony, owszem mogą miel: one i dodatne zna
 
czeni61 ale w tym tylko wypadku, gdy z danej rośliny można 
osiągnąć plon większy bez zmniejszenia jej leczniczych własności, 
albo gdy te ostatnie można jeszcze powiększyĆ (aromat, zabar
 
wienie, zawartość składnik6w działających i t. p.) 


-7-
>>>
Dla dobra plantator6w ziół leczniczych podaję jeszcze 
następujące rady: . 
ł.-Unikać rozpraszczania się tak szkodliwego w każdem 
przedsięwzięciu, lecz ograniczyć się do uprawy kilku najwyżej 
gatunków roślin, lecz za to hodować je w możliwie większej iloś
 
ci, aby wYftąpić z towarem w dużych partja.ch za.wsze, łatwiej
 
szych dla korLystniejszego zbytu, 
2.-StórJć 
ię przedewsysztkiem o jakość nie ilość zbioru, 
o ile jedno z drugim bez szkody połączyć się nie da. Zatem 
zbytnie wyczekiwanie ze zbiore,m, z rachubą na to, że grube 
łodygi powiększą masą osiągniętego ziela, nie powinno mieć miejsG3, 
gdyż przeż to obniżamy wartość sprzętu, a następ,1ie bierzemy 
lichy, co w sumie ogólnej przyniesie nam tylko straty. 
3.-Starać się to, aby nabywca nie znalazł nic do zarzu:;enia 
towarowi i mógł go sprzedać w całości, bez potrzeby odbierania, 
sortowania, oczyszczania, dosuszania, lub innych jakich czynrlO
 
ścig 
4.-Zbierać i suszyć wedł Ig w3
azówek podanych w pod
 
ręczniku stosując się ściśle do tego, co z dćmej rośliny ma iść 
na sprzedaż, a co powinno być odrzucone. 
5.-Przy zbiorze ziół unikać wszelkich obcych domieszek:, 
liści, łodyg. i części innych roślin, wszelkich śmieci łodyg, 
słomy, i trawy, przy czem łatwo znale$ć się może i zanie"zysz
 
czenie trującymi zio.łami 
6.-Przy jednoCLemej uprawie jadowitych i nie trujących ro
 
ślin, bacznie przestrz
gdć ich n
e. m ie'Szania sil;'; zatem miejsca 
po suszeniu silnie działających dokładnie wymiatać i uprzątać 
zanim rozpocznie się suszenie drugich, gdyż wówczas małe czą
 
stki jadowitych, magą być powodem nieszczęścia 
7.-Worki i skrzynie do pakowania ziół powinny być bez 
wonne, zaś zapakowane zio1a i cZf.kające na wysyłkę nie mogą 
leżeć w miejscu ani wil
otnem, ani cuchnącem łatwo bowiem 
chłoną zapachy ob
e lub nabierają woni stęchlizny. 
8.-Przy pakowaniu ziół do skrzyń i worków unikać trzeba 
kruszenia, zatem zbierać rośliny. gdy nadwilgną z nocy albo pod
 
czas pogody dżdżystej, k;edy nabiorą pewnej giętkdci, miękości
>>>
Suszenie. 


Jedną z najważniejszych czynności przy hodo
li ziół apte- 
karskich, jest suszenie. Najlep3zy zbi1r może wiele, a nawet 
i zupełnie stracić na wartości, gdy nie umiemy roślin wysuszyć 
f'}bo suszymy je niedbale. 
Zasadą dobrego wysuszenia ziół, jest usunięcie z nich wo- 
dy, priy lacho .vaniu możliwie pierwotnego ich zabarwienia, czyli 
właśc:wego koloru kwiatów oraz zieloności łodyg ! liści. Jest 
to w zupełności możliwem przy sus Leniu naturalnem ciepłem, 
a znacznie ułatwione m i pr lyspieszonem, przy rozIorządzaniu 
suszarnią. 
Wyjątek pod wzg1ędem zmiany lwloru stanowi kwiat maku 
polnego, przechodzący przy suszeniu z ognisto
czerwon€j w brud- 
no-a:narailt.Jwą, bar.vę, kwiat konwalji przybiera odcień brudno- 
iółtawy, zaś bzowy
n;eznacznie ciemnieje i żÓUnie. 
Wysuszone rośliny powinny zachować włeściwy sobie zapach 
i nie zatrącać stęchlizną. 
Aby dosięgnąć powyższego celu, należy 
nszone rośliny roz
 
pościerać jaknajcieniej, wyzyskać dla nich najwięcej przewiewu 
i ciepła przy jednoczesnem i zabezpieczeniu od słońca. Słońce 
odb1)rwia zieleń roślinn'l (eklo
ofil)i zatem ziola w niem suszone 
wycho:lzą spłowiałe lub zżółkłe, w pe ..mych zas kwiatach pod 
jego wpływem zach0dzą zmiany po Nodujące czern'ienie np. w b70
 
wym. Od powyższej zasady są jednakie pewne odstępstwa, gdyż 
nap. kwiat rumianku, dziewanny, konwalji, chabru i jasnoty bia- 
lej, najlepiej suszyć na słońcu. 
Korzenie suszyć można zarówno w słońcu jak cieniu, naj
 
prędzej zaś schną zawieszane i przy większej grubości podłużnie 
rozkrawane. 
Za miejsce najwlaściwsze do suszenia naturalnem ciepłem 
uwaia'TIY poddasza i strycay- kryte blachą, przewiewne z po" 
dłogą szczelną drewnianą; klepisko gliniane zwykle układane na 
strychach t. z. polepa, nie daje tak piękn)'ch, ci przedtwszystkiem
>>>
czystych ziół, jlik deski. NIi strychach bardzo ładnie suszą się 
zioła, na rlimach obitych siatką drucianą, rzadkiemi tkaninami 
a wreszcie grubym i mocnym papierem. Można suszyć także 
zioła na podłogach przewiewnych śpichrzy, lutem zwykle pustych 
i wreszcie w cieniu pod drzewami, lecz już na podkładkach 
i prr:y zbieraniu na noc pod dach. W ostatnim wypadku wystrze
 
gać się należy zmoczenia ziół przez deszcz. 
Tyle w krótkości powiedzieć mogę o suszeniu naturalnem, 
ciepłem', kt6re jednakże nie zawsze dopisuje i stawia plantatora 
w zaleźności od aury, li ta w podniebiu nasze m lubi częstokroć 
dług" kaprysić, co spowodowywa zastój W suszeniu, zwykle od
 
bijejący niekorzystnie na kolorze zió.ł. 
Z tego powodu kt; może, niechaj sobie urządzi choćby 
najprostrzć} suszarniq. W braku innej, można do tego celu użyć 
pierwszą lepszą izbę, robiąc z góry dwa przeciwległe otwory dli) 
ujścia pary wodnej i stawiaj'1c po Środku żelazną kuchenk
, albo 
tak zwaną "kozę!' 'Z cegieł nakrytych blachą kuchennę i prze
 
prowadzając od niej możliwie najdłu
szą rurę żelazną dla odpły
 
wu dymu i nagrzewania izby. Rura im będzie dłuższą, tern 
ekol'19miczniej i silniej nag r:zewać może izbę, przeto czyni się 
z ni
j kolana i zgięcia, dopokąd nie będzie zatracać podągu. 
Nad rurą ustawia się piętrami ramy, a na nich rozpoŚciera zioła. 
Naturalne suszarnie, sp€cjalnie budowane z dowolnem podno
 
- szeniem w nich temperatury, spełniają zadanie o wiele lepiej, 
lecz kr6tka praca niniejsza na opisywanie ich nie pozwala. 
Co do og61ujch zasad odnośnie sus2enia zi6ł, zwracam 
uwagę na dosuszanie łodyg, "ganków liściowych i nerw6 w, kt6
 
re u wielu roślin schną berdzo powolnie, jak np. dędery, lulka 
tytuniu i t. d. N a dokończ,enie t-ago rozdziału dodaję, że zebra
 
nych ziół nie można sltładać na kupy zanim zostaną rozpostarte 
do suszenia, gdyż nagrzewanie sprowadza brunatńienie liści, po- 
zostejące już i po wysuszeniu. 


- 10-
>>>
Błąd ogólnie popełniany. 


Pracując od lat wielu na. polu swojskiej produkcji roślin 
leka.rskich i pobudzając stale nasze społeczeństwo tak do upra
 
wy, jako też i zbierania ziół aptekaIskich z nmszej dzikiej flory, 
jestem ciąg1e zasypywany różnemi pytaniami w tym kierunku i już 
nie z setek, lecz z tysięcy otrzymanych listt)w i '2wracifnia się 
osobi5tego zainteres0w.anych os6b, zdołałem w}rabić sobie pe 
wien pogląd na upodobania nasz;e i $posób pojmowania rzect.y. 
Przedewszystkiem znamiennym rysem nsszcfo spCileczeństwa jest 
zabieranie się do wszelkich kultur na Wi05J";. Latem i jesienią 
nikt o tcm nie myśli, widocznie dopiero zil11f!, najwięcej wstrzy
 
mująca łolnika od wszelkiego czynu, 8 moit i obrachunek z C3- 
łoroczne: ,pracy, wykazują nam braki gospodarstwa i popycha,ją 
do szukr: nia nowych dróg ku jego poprawie. 
Wszyscy chcą sia.ć na wiosnę, lecz nikt c ter.:l nie myt.li 
w jesieni, gdy właśnie '..Iprawy bardzo wielu roŚli11 rozpo
zynają się 
w tej pc .rze, a dla innych trzeba przeprowadzić roboty przygoto
 
wawcze 'esienią. Natura sama uczy nas, 'c,) kiedy ;,iać nalety 
i nie mdemy iść przedw jej prawom, aby ni\S r.ie spotykał zaw6p 
i rozgor
1czenie. 
Ro,:liny właściwie jednoletnie, lecz obsiewające się w natu- 
rze lesie!lią, wymagają bądź takich warunkl'w do wschodzenia, 
których 'm wiosna dać nic moż;e, bąoź muszą się przed zim(1 
zakcrzen:ć, czeQo już r,a wiosnę dokonać ni,
 mogą (rumianek), 
albo nastona ich potrzehują do wykielkowan,ll d
ug
ego rozmię
 
kania, a nawet przemarznięcia w tym stanie (jok np. dędera). 
Wychodząc z tej zasady, przypominam plar.tatorom, aby zwra- 
cali uwagą na porę sic.vu, czyli przystosow)wali się do potrzeb 
rośliny. 


11_-
>>>
UPRAWA SZCZEGÓŁOWA 


Objaśnienie skróceń 
Rocz. - rośliwa roczna 
Dwu!' - " dwuletnia 
Wielot. -" wieloletnie albo trwała czyli bylina 
Apt. - " aptekarskie 
Prz. - " przemysłowa 
Olejk, - " olejkowa 


ANYŻ 


. 


ANISUM SATIVUM (BALDASZKOWE) 


Rocz. apt. prz. olej:t. Azja, Europa Po-lud. 
Używa się nasiona. 


War. uprawy: Miejsco',vość zaciszna, ci 
pła, słonecr:na zie
 
mia nie zbyt ścisła, urodzajna, nie świero n:iwożona, zawierająca 
czynne wapno, stt1rannie uprawna, dobrzę- oc
yszczona od ,chwa
 
stów, prze,:)Uszczalna, w miarę wilgotna, . Zaleca się do uprawy 
szczególnej w południowych o!
o1icach Polski, a zwłaszcza na uro
 
dzajnych marglach, losach i lekkich rędzinacP. 
Nawożenia i przygotow. ziemi. Za nawóz może służyć 
kompost wolny d') nasion chwastów i do1.Jrze przegniły; ze sztu
 
cznych fosforowe 4
6 ctn. najlepiej w. jesie,li i 2-'-3 ctn. soli 
potaszowej na morgo wiosną Po. roślinach zboio.vych orka, po 
wlejściu chwastów wybronowanie i pozostawienie tak na zimę, 
zaś przed siewem wys;Jrężynowa1.ie i le'dde pr,zywałowanie. 
Siew. Zależnie od wiosny siać od pierwszych dni aż do 
połowy kwietnia, anyż bowięm wrażliwy jest na zimno i lepiej 
zasiać go później, niż narazić na przymarznięcie. Odległość rzę
 
dów wynosi 25 ctm., a siew zużyć powiniem 15-20 funtów na
 
sieni a na mórg (12-16 Klgr:. na hektar.) zasiew lekko przygnieść 
wałkiem; kiełkuje po 12-16 dniach 
I 
Hodowla. Niszczenie chwastów i wzruszanie powierzchni, 
dopóki czynić to można planetem bez uszkodzenia roślin. 
Sprzęt i szuszenie. Gdy większość nasion zacznie prl.ybie
 
rać odcień szarawy, a łodygi przechodzą w. z6łtawe ,żlibarwienie 
wtedy przystąpić należy do sprzętu. Anyż ścięty ustawia się 
w kucki i po doschnięciu ostrożnie składa na . wozy wysłane 


1.2
>>>
płachtami. Ombt moie nastąpić zaraz albo dopiero w ciągu 
zimy. Ziarno musi być cienko rozpościerane w spichszu, aieby mo- 
gło zupełnie wyschnąć. 
Wydajność, Jest bardzo różna i wynośi od 20 aż do 45 
pud6N z morga (320--720 Klgr. z morga czyli około 640-1440 
KIJr. z hektara.) 
Dopełniene: Anyi należy do artyk616w bardzo pokupnych 
kupują go: . apteki, skła.dy a

eczne, sklepy kolonialne, przera- 
bian)' jest na olejek letny (już przy +IOoC krzepnący na ma- 
sę krystaliczną,) ma również obszerne zastosowanie w' piekarstwie, 
cukiernictwie, kl1chni. Sł)ma nie. żólta jeszcze, może być 
miesza:ta do' sieczld g łyż jest słodka w smaku i zwlę
sza wydaj- 
ność mleka u krów. 


BEZ CZARNY 
BEZ CZARNOJAGODOWY, BZOWINA 
SAMBUCUS NIGRA (PRZEWIERCIENI OWA TE) 


Krzew. Aptekar. Europ!!. 
War. upr. Można pQwiedzieć że Bez czarnojagodowy udaje 
się wszędzie, bo rośnie, wpr3wdzie'tępi
j lub silniej, ale na każdym 
gruncie za wyjątkiem kwa3nych torfow:sk. Z tego wzglę-du jest to . 
kr7CW bardzo ce"lny dla właścicieli różnych nieużytków, bo mog ą 
nim obsadzać brz
gi lasów, stawów, sadzawek, różnego rodzaj'] na
 
sypy ziemne i wreszcie zadrzewiać piaski, częstokroć leżące bez 
żadnego użytku, a nawet szkodliwe dla pól okolicznych. Nie moż- 
na jednak powiedzieć aby bez czarny by.ł obojętnym na wartość 
ziemi albo samo położenie, gdyż w lepszej glebie, szczególnie, 
zawierającej glinę i wapno, a także w słońcu, kwitnie obficiej, 
aniżeli na gruncie płonnym i w zupełnym cieniu. 
Ponieważ kwiat bzowy jest bardzo cennym i poszukiwanym 
artykułem handlu, prżeto plantacja bzowiny może dla rolnika 
przynieść znaczne korzyści, szczególniej gdy rozporządza nie1lżyt
 
karni, trudnemi do wyzyskania bez większego nakładu. Piaski le- 
żące bezużytecznie, albo zarośn
ęte jałowcami, tak smutny, a nie
 
stety zbyt często spotykany krajobraz na ziemi polskiej, świad
 


- 13--
>>>
C%ący o nas%cm lenistwie i obojętności, jeżeli nie w inny spo" 
s61, to prxynajmniej na piękny gaj bzowy mogą być zmienione. 
Małe dołki zaprawio
e tern co jest. pod ręką, więc: jakiemŚ 
błotem ulicznem, shobankami z dróg bitych, błotem z rowów, 
fi wreszcie starym gruzem gliniasto
wapiennym drobno potłuczo
 
nym, są wystarczające, aby młody bez m6gł się w nich lakorze" 
nić, fi później sam 
obie będzie radził. Na pia,skach płonnych 
dobrze jest co pewien dystans między bzem posądzić ak.:łcję kol
 
czas tą (Robinia pseudoacacia), która glebę wzbogaca w azot. 
Nawozenie jak wspomniałem wyżej; nadmienię tylko, że 
bez, aby dobrz e kwitł, potrzebuje wapno, gdzie go nie ma, jak 
np. w pia.sku, dodate; ten dobrze się opłaca.. 
Upr. Ziemi. Sadzi się w lepszej ziemi bez żadnego Jej 
przygotowania, zaś w jalo':i7ej zapraNia po trochu dołki czem można. 
Rozmnatanie jest r6wnież łatwe w sadzeniach, jak i z wy 
siewu nasion, po dojrzeniu jag6d, w jesieni, albo stratyfikując 
i wysiewajęc na. wi(,snę. Robi się to na grzędach, w miejscu
 
wilgotne m, rzędowo, co 20 ctm., po roku zaŚ lub dw6ch moż" 
na młode siewki wY8adzać na plantację. Sadzonki, cięte najmniej 
z ':rzema. a.lbo z czterema parami oczek, robić trzeba w 'iesieni, 
'v ziemi lekkiej " nieco wil
otnej; zakorz
niają się dosyć łatwo 
i ;JO roku mogą być wyscldzone na plantację. 
Kto zasfidzs bzem większe przestrzenie, a )ozporządza. ziemią 
nh
co wilgo'
ną, może sac.zonki robić jesienią wprost na stałem rrj.ej.. 
scu t. j. w zepri.'w';onych dołkach; trzeba je wszakże utykać pochyło, 
dobrze obdeptywać i podlać, zaś na zIemi płonnej na wiosnę, 
p,dy zaczną wypuszczać cdrośle, zasilić przefermentowaną i l'OZ- 
cieńczoną gnojówką. 
Przy obsadumiu p:()skćw ruchomych bezwzględnie sadzić 
- nc!eży już 
otowe i silne krzaki, wysokie co najmniej na metr; 
przy czem !'Zęcly iść powinny co 2 metry, zC\'Ś krżaki w linji co' 
m.etr, stosownie do tego, jak 'lwiększa się wartość ziemi, rzędy 
idą coraz szerzej, od 2 -- 3 metrów, a w linji do 2 metr6w 
krzak od krzaka. PrZ-esadza.c bez należy w jesieni i po przesa
 
dzeniu pnyciąć, lecz dcpiero na wimmę. 
Hodowla. Bez }1rzyjęty i rosnący nie wymaga żadnego pie" 
legnowania i zostawia się go Mmemu sobie. 
Zbiór. Z bzu uarn)jagodowego zbieramy przedewszystkiem 
kwiaty, j8ko. artykuł gł6'1:ny i najcenniejszy, po części i na za- 
mówienie liście i to samo korę, jagody i rdzeń, mający złiJyt 
zagrąnicą, głównie do francji. Naturainie kto zbierze kwiat, 


-14-
>>>
fi O ten idzie nam głównie, jagód mieć juz nie będzie. Liście 
można zrywać tylko czę
ciowo z krzaków, aby ich nie osłabiać; 
zaś na korę i rdzeń mogą iść tylko silne, młode latorośle, które 
można wycinać po trochu ze starych krzaków. Najsilniejsze 
własności moczopędne posiada kora z dwu i trzy" letnich gałęzi, 
jeszcze nie pokryta warstwą korkową, wszakże nie d6r6wnywa 
jeszcze własnościami korze, zdejmowanej 
 korzeni. 
.Kwiat zbierać należy zaraz po rozkwitnięciu i natychmiast 
rozpoŚcierać w miejscu przewjewnem, cienistem, gdyi od słońca 
zaraz czernieje i traci wartość. Grube szypułki z kwiat6w nole" 
ży odrzucać. Śliczny otrzymuje się kwiat bzowy z suszarni,' gdyż 
wysycha szybko i 
cale nie zmienia koloru. 
Plon. Zależy od wieku krzak6w, wartości ziemi, przy tern 
więcej lub mniej sprzyjającego zbiorowi lata (pora kwitnienia 
dżdżysta lub pogodna). Z 'obliczeń wyprówadzonych z kilku krza 
k6w starego bzu m6głbym wydajność suchego kwiatu wyrazić 
w ilości 18-28 pud6w z morga (1576-896 klgr. z hektara); 
j,-st to doch6d ogromny z ziemi leżącej bet pożytku. 


BŁA W ATEK-CHA,BER 
CENTAUREA CYANUS (ZŁOŻONE) 


Roczna. Aptekarska, Europa. 
WarUnki upr. Uprawa chabru elbo t. z. jeszcze modrnku 
wymaga p, łożenia słonecznego, ziemi urodzajnej, lecz- nie mo" 
krej, ani zbyt suchej, co zaŚ do jej gatunku, to za wyjąt!- jem cię
 
żkjej, bardzo zwięzłej gliny, suchego piasku ł torfu, na udanie się 
chabru licz) ć możno wszędzie. 
Nawożene. Najlepiej udoje się w rok po nawozie, albo p o 
nawiezieniu jesiennem. 
Upr. ziemi-jak pod jare zboża, zaś po okopowiznach wy" 
starcza tylko dobrze wysprężynować i lekko puewałować. 
Siew rzędowy w marcu, przy odległości 25 ctm., a w bar" 
dzo dobrej ziemi co 30 dm. Nasiona powinny być na 1. cm. 
przykryte ziemią i zasiew przywałowany. Sieją:: w kwietniu do
 
-.15 -
>>>
brze jest nasiona namoczyć ale wtedy siać je trzeba w ziemię 
wilgotną. 7byt gęsto wzrosły zasiew przerwać. 
Ilość wysiewu określa się w 8-9 funtach na mórg (6,4- 
7,2 klgr. na hektar.) 
Hodowla można powiedzieć żadna idzie chyba o to, aby 
podczas uprawy chabru nie rozpleniły się chwasty, więc z tego 
względu nale7Y je niszczyć. 
Zbiór polega na wyskubywaniu piórek i modrych środków 
ze świeżo' rozkwitłych kwiatów. Po prostu przechodzi się linjami 
i wyskubuje z każdego kwiatka wszystkiego,' co dla oka przedsta- 
wia się modrem, zaś kieHch pozostawia na roślinie. 
Kwiatów starych, przekwitających, zbierać nie można, gdyż 
one przy suszeniu bieleją, zaś susz powinien być jednostajnie 
modry i nie posiadać najmniejszej domieszki białych płatków, 
wtedy dopiero mieć może wysoką cenę. 
Chaber suszyć trzeba bardzo' szybko aby za-;hować możli- 
wie naj ciemniejszy kolor, zatem na zawierzonych ramach na 
słońcu ale przykrywając gazą, a co najlepiej - w suszarni. Zu- 
pełnie wysuszony chaber śc'śle ubija się w drewnianych skrzy- 
niach, zabezpiecza od śNiada nakrywką i przechowywa w bardzo 
suchem miejscu. 
Plon z morga wynosi 12-14 pudów (384-448 klgr. 
z hl1ktara), zalc7ąc od jakości ziemi, wielkości kwiatków, pory 
nawiezienia pod zasiew, samej wartości nawozu i wreszcie zaso- 
bu wilgoci w roli. 
Dopełnieł1iP. Jakkolwiek chaber jest z chwastem pospolicie spo- 
tykanym w zbożach, to jednakże uprawa tej rośliny jest bardzo 
korzystną, gdzie tylko liczyć można na dostatek tanich rąk do 
wyskubywania kwiatów, (ochronki, szkółki i t. d.) 


BRATKI POLNE 
VIOLA TRI CO LOR (FIJOŁKOWATE) 


Rocz. lub dwu\. Aptekars. Europa, 


Warunki uprawy. BratH lubią ziemie lekkl.', lecz żyzną 
i wilgotną, a przy tem pcło3enie słoneczne, otwarte widzimy je 
najczęściej porastające ugory. Bywają żółte i niebieskie, te ostat- 
nie więcej są cenione od żółtych. 


c - 16 -
>>>
. 


Nawo:tenie. Na świeżym nawozie bratki zbyt bujnie wyra
 
stają, pokładają się, przyczem spodem żółkną, zatem lepiej 
uprawiać je w rok po nawiezieniu, albo stosować kompost, lecz 
stary, wielokrotnie przerabiany i wolny od nasion chwast6w. 
Uprawa ziemi. Najważniejszym warunkiem jest wyniszczenie 
chwastów, które pozostawione nadzwyczajnie utrudniałyby zbiór 
czystego ziela. Ponieważ pod uprawę najpraktyczniej jest obró- 
cić ziemią po okopowiznach wczespych, gdyż tam chwasty są naj
 
więcej wyplenione, więc takie ziemie wystarczy tylko wyrównać, 
dobrze ubronować, uwałować lekko, a przed samym siewem de
 
delikatł.'ie drewnianemi grabiamiprzegrabić, w
elu porobienia 
płytki
h nierówności, w kt6re wpadałyby nasiona, po czem zasiew 
się wałujQ. 
I 
Siew. Może być tylko rzutowy, przy mieszaniu nasion 
z piaskiem i rozrzucaniu ręcznym, siewniczkiem amerykańskim. 
Wysiew zrobiony na lekko przegrabioną powierzchnię tylko przy- 
wałowywa się. Najlepsza pora siewu jest sierpień, idzie nowiem 
o to, aby młode rośliny wzmocniły się przed zimą. Jeśli kto 
wysiewa bratki na wiosnę, to nie p6źniej jak w marcu, jednakże 
siewu te
o nie zalecam. 
Ilość wysiewu. Na morg wynosi 8-10 funtów nasion 
(1, 4-8, klgr. na hektar) przy mieszaniu tej ilości z 3-4 
częściami piasku, dla łatwiejszego i równiejszego rozrzucenia. 
Hodowla. Zasadza się tylko na opielaniu starannem z wio- 
sny, co już trzeba uczynić ręcznie, wobec niemożności 
tn;owania 
narzędzi. Jeżeli ziemia była np. po wczesnych ziem'liakoch 
starannie opielonych, to chwastów zwykle jest bardzo mało. 
ZbiÓr. Ma miejsce gdy rośliny dobrze zal
wifną, lecz jeszcze 
nie wydają nasion. Bratki wtedy jeszcze stoją i mo
ą być 
łatwo sierpem zerznięte. Zrzynać należy sierpem, nie kosą, uci
 
nać na parę centymetrów nad ziemią i układać na kupki, które 
natychmiast powinny być znoszone i roz
ościerane do suszenia 
Ucina się dla tego wyżej, aby mogły bratki odrosnąć, powtórnie za- 
kwitnąć i dać zbiór drugi. Suszyć trzeba w cieniu, lecz' w miej- 
scu bardzo przewie'nem, gdyż łodygi -są bardzo soczyste i,wysy- 
chają trudno. 
Plon z morga wynosi 22-35 pud6w suchego ziela (700- 
1120 klgr. z hektara). ' 


-17 - 


.
>>>
CZARNUSZKA 
NIGELLA SATIVA (JASKROWATE) 


Rośl. roczna, przem. Ojcz, połud. Europa i Wschód. 
zbierać nasionII. 


Warunki uprawy. Położenie ciepłe, słoneczne, otwarte, 
ziemia urodzajna, w dobrej kulturze, lekka, zasobna w pr6chni"ę 
i oczyszczona od chwast6w, przytem wilgotna. Warunki te same 
co przy kardybenedykcIe. W suchym i piaszczystym gruncie 
czarnuszka daje nasiona bez zapachu. 
Nawozy. Tylko w drugim roku po nawozie czarnuszka 
może być uprawianą, gdyby zaś gleba potrzebowała zasil enia 
zaleca się w takim razie stary kompost. Gipsowanie i posypy- 
wanie popiołem drzewnym znacznie pomnaża wydajność ziarna. 
Bardzo dobrv:e udaje się czarnuszka po okopowiznach. 
Przygot. ziemi. Po okopowych jedna staranna orka na 
wiosnę i wybronowanie, poczem przygniata się ziemię wałkiem: 
po oziminach o.rka w jesieni, zaś na wiosnę dokładne wyspręży- 
nowanie i lekki wałek. 
Siew rzędowy co 20 ctm., bardzo płytkie przykrycie i przy- 
gniecenie. Nasiona dosyć długo wschodzą, więc dobrze jest je 
namoczyć, starając się posiać w wilgotną ziemię. Zależnie od 
wiosny, sieje się od początku do drugiej połowy kwietnia; majowy 
siew jest niepewny, przeto go nIe zalecam. 
Ilość wysiewu zwykle wynosi 10-12 funt6w na m6rg (4- 
4, 8 kJgr. a na hektar 8-9 kI gr.). 
Hodowla. Jak powiedziałem wyżej, ziemia pod czarnuszkę 
powinna być dobrze oczyszczona z chwastów, gdyż tylko póki 
rośliny'są nizkie można je obrabiać planatem, a p6żniej trzeba to robić 
ręcznie i wog6le przy małej odległości obróbka narzędziem jest trudna 
Sprzęt następuje gdy nasienniki zaczynają żółknąć, wtedy 
wyrywa się czarnuszką albo ją ścina sierpem i dosusza ustawia.. 


-" 


18 -
>>>
jąc w kuczki. Nasiona wysypują się łatwo, zatem zbierać trze- 
ba ostrożnie i wozy pod nią wyściełać płachtami. 
Plon z morga wynosi 20-33 pudów (640-1056 klgr. z he- 
ktara). Nasiona po oczyszczeniu przez jakiś czas należy rozkła
 
dać cienko w przewiewnem miejscu i często przegarniać, aby 
zsypane do worka nie zatęchły. 
Dopełnienie. Czarnuszka głównie ma zastosowanie w pie
 
karstwie i kuchni, w aptekach zaś bardzo rzadko, należy jednak
 
ie do artykułów pokupnych. 


.8. 


, 
DĘDERA - BIELUN 
DĄTURA STRAMONIUM (PSIANKOWATE) 


Uływa się liście, mniej nasiona. 
Ro
l. silnie trująca, roczna, 8\)tek., przem., Ojcz. Europa. 


Warunki upr. Miejscowość słoneczna, ciepła, ziemia żyzna, 
bogata w siłę nawozową, zawierająca potas i wapno, przy tern 
przepuszczalna. Dobrze nadają się pod uprawę gruzy, zgliszcza, 
popieliska. 
Nawożene i przygotow. ziemi. Nawozy organiczne znosi 
dobrze, lepiej jednak dawać je w jesieni, jeżeli potrzeba tego 
wymaga. Sztucz. nawozy fosforowe wpływają bardzo korzystnie 
na wartość liści. Orka jedna, zbronowanie i przywałowanie przed 
siewem jesiennym i orka przy pozostawieniu w skibach, na wio- 
snę wysprężynowanie i przewałowanie przy wysiewie wiosennym. 
Siew 'najlepszy w jesieni; na wiosnę możliwie najwcześniej- 
szy, nasiona bowiem długo muszą mięknąć i wymagają dużo cie- 
pła do wykiełkowania, (w przyjaznych warunkach wschodzą po 8- 
14 dniach). Rzędy co 35-40 ctm. względnie do urodzajności 
.ziemi. Zasiew przykryć na 1-2 ctm. i przejść wałkiem. Jeżeli 
j

t ziemia wilgotna, a siew wiosenny spóźniony, dobrze jest na- 
siona choć na dobę namoczyć w letniej wodzie. Na obsiew mor- 
ga potrzeba 15-20 f. nasion (czyli od 12-16 klg. na hektar). 
Hodowla. Dopóki nie zagraża to roślinom połamaniem, 
chwasty niszczyć planetem, zaczynając tę czynność nawet przed 


- 19-
>>>
wzejściem, gdyby była potrzeba; w rzędach przerwać ch wasty 
ręcznie. 
Sprzęt. Liście zrywa się ręcznie, pozostawiając wszystkie 
drobne, a by się rozrosły. Zbiór liści powtarza się 3-4 razy, aź 
do nadejścia przymrozków, i rozpoczyna się z chwilą kwitnie- 
nia. Zerwane liście natychmiast rozpościerać trzeba do suszenia, 
starając się rozrzucać je bardzo cienko. Suszy(na poddaszach 
albo na otwartem powietrzu, lecz w cieniu. Wysychają bardzo 
powolnie. Szczególniejszą uwagę zwracać trzeba na dokładne 
wysuszenie ogonków i nerwów liściowych. Już pozornie suche, 
przy złożeniu w większe stosy wilgną i dla tego trzeba je wielo- 
krotnie rozrzucać i przesuszać, zanim złożone zostaną do worków. 
Nasiona zbiera się gdy owoce zaczynają pękać. W suszarniach 
liście dędery trzymać należy w temperaturze nie wyższej nad 
350 C. 
Wydajność zależy od bujnego wrostu dędery i wynosi od 
28-45 pudów z morga, czyli od 448-720 Klg. z hektari!. 
Dopałnienie. Dędera jest rośliną silnie ftrujijcą, pr.ł:Y zbie
 
rani u jej liści lub nasion unikać trzeba dotykania oczu, a ro ro
 
bocie ręce umyć mydłem. 
DATUR\. STRAMONIUM VAR. lNERfr'IIS rozrasta się nadzwy
 
czaj bujnie i owoce ma gładkie t. j. bez kolców. Zalecam ją do 
uprawy prztdew3zystkiem. 



 


DZIEWANNA 
VERBASCUM THAPSUS THAPSIFORME 
PHLOMOIDES 
(Trędownikowane) 


Rośl. dwulet. Europa 
zbierał korony kwiatowe, po części liście i na
iona, 
Warunki uprawy. Miejscowość słoneczna nie mokra, ziemia pia
 
sczysta, lecz nie pozbawiona urodzajności. Doskonó1le uJaje się na 
ziemiach żytnich. Na dobrej ziemi wyrC\sta bardzo wysoko, daje 
b: duże zbiory kwiatu i ten wyrasta wiełki. Największe kwiaty 
wydaje verbascum phlomoides. 
Nawozy. Głównie relwmendować można kompost i dobrą 
odleżałą stawiarkę. 


'" 


- 20-
>>>
13rzygotowanie ziemi. Dziewanna może następować po roślinach 
kłosowych i po okopowiznach. W pierwszym wypadku dziewanna 
równomiernie zakwita w roku następnym, zaś po okopowych, jako, 
późno siana, w następnym, roku po części zakwita, po części zaś 
rozrasta się w silne kępy i zakwita aż w roku trzecim. Uprawa 
ziemi stosownie do powyższ)'ch okoliczności zmienia się i tak: 
Scierniska można obsiewać dziewanną bez żadnego przygo
 
towania, albo wybronować je dla wj'niszczenia chwastów, uwało
 
wać i dopiero obsiać, zaś co do ziemi pozostałej po okopowiznach, 
tę nalei.y wyrównać bro,ną, uwałować i dopiero obsiać. Jeżeli 
mamy do czynienia z ziemią twu"dą albo z nowiną, w takim ra
 
zie trzeba ją stararannie . zorać, wybronować, przywałować i. do
 
piero obsiewać. Na nieużytkach piaszczystych, gdzie każde roźluź: 
nianie ziemi jest niepożądane, postępuj
my w ten sposób, że w 
czasie mrozu, na leżllcy śnieg nawozimy je nieco stawiarką, albo 
kompostem, lekko posypujemy suchą sproszkowe.ną gliną i zaraz 
obsiewamy dziewanną, mieszając jej nasiona z 3 częściami odpo
 
wiedniej grubości piasku i częścią sproszkowanej gliny. 
Siew. Bardzo drobne nasiona dziewanny nie wschodzą gdy 
je przykryć ziemią i dla tego muszą leżeć na jej powierzchni 
Powierzchnia musi być przygnieciona i r6wna, dla tego przy 
orce lub tylko bronowaniu wałujemy ją. Nasiona, jak to powie
 
działem wyżej, dla równiejszego i rzadszego siewu, miesza się 
z piaskiem, a dodatek sproszkowanej gliny po zwilgotnie
 
niu nasiona drobne przylepia i chroni od roznoszenia przez wiatr. 
Względnie do wartości ziemi siejemy dziewannę w rzędy co 
40-45 ctm., przewidując Jej bujniejszy albo słabszy rozrost i po
 
trzebę chodzeni;), między linjami w czasie' zbioru kwiatów. JiJk 
wspominałem wyżej, pora siewu uzależniona jest od okoliczności, 
bo zaraz po żniwach, po sprzątniętych okopowiznach, w każdej 
porze zimy na śnieg (luźne piaski) i wreszcie w różnych porach 
wiosny (najmniej praktycznie). O rezultatach z tych siew6w 
nadmieniałem. Na mórg wychodzi nasiona 2-3 funt. (1,6-2,4 
klgr. mi hektar). 
Siać należy przy rozciągniętym sznurze dwoma lub trzema 
pakami, starając się aby nasiona były równo z piaskiem zmie
 
szane. 
Hodowla. Przedewszystkiem przy rzędowym siewie niilleży 
zbyt zwarto stojące rośliny poprzerywać, zostawiając między nie
 
mi odległość 30-40.' Rośliny wyjęte przy podważaniu wązką 
stalową łopatką, mogą być przesadzane, przez co można plan
 
tacje powiększyć. Pielenie i spulchnianie powierzchni planetem. 


- 21- 


... 
 

 
 

;- 
 
1.or.hiCl\' /-
>>>
Na piaskach luźnych ziemi nie poruszaĆ, pozostawIając zadarnieniu 
Na ubogich ziemiach bardzo opłaca się posypanie plantacji dro- 
bnym komrostem w Jesieni lub zimą, a. na wiosnę podlanie 
rozcieńczoną gnoj6wki}, naturalnie w porze słotnej. 
Zbiór. Dziewanna zakwita w lipcu i zaraz następuje zbi6r 
kwiatów. Co 2-gi a najdalej co 3..ci dzień powtarzać należy 
wyskubywanie 1,oron, nic dopuszczajec, aby spadały na ziemię. 
Zbi6r rozpoczyna się od obeschnięcia rosy do jej pojawienia się, 
naturalnie w dnie pogodne. gorące. Wyskubywane korony skła.. 
da się do k9szyków, unikając gniecenia i natychmiast pospiesznie 
suszy na słońcu. Kto ma suszarnię i nie jest uzależniony od aury, 
może mieć naj
iękniejszy kwiat dziewannowy, gdyż w sztucznem 
cieple wysycha szybko i najpiękniej. 
Wysuszone korony (kielichów nie zrywać) powinny być odsia- 
ne od włosków i silnie ugniatane w wyłożone papierem blaszanki 
lub skrzynki, poczem szczelnie zamknięte. Im silniejsze jest ugnie- 
cenie i lepsze zabezpieczenie od dostępu powietrza, tern kwiat dłużej 
przechowywa się bez czernienia. Le)iej jest dziewannę prasować 
w cegiełki po 250 gram. każda i owijać w papier woskowany, 
a dopiero ściśle pakować w skrzynki. Za taką dziewannę można 
większą jeszcze otrzymać cenę. 
Suszone liście dziewanny stanowią produkt podrzędny, zaś 
nasiona w potłuczonym stanie, pomieszane z mąką i wodą, zarobione 
na twarde zacierki, używane są niekiedy do usypiania ryb. 
Plon wynosi 12-14 pudów suchego kwiatu z morga (384- 
448 klgrm. z hektara.) 


DZIĘGIEL 
ANGELICA OFFIC. (Baldaszkowate) 


Rośl. wieloletnia, apt. prze:m. Olejk. Ojcz. Europa. 
zbiera się korzeń i nasiona. 


Warunki uprawy. Położenie półcieniste 
lecz przewiewne, a przy tern wilgotne, lecz nie 
przepuszczalna żyzna, lekka, zawierająca sporo 
tern głęboko uprawna. 


albo słoneczne 
mokre. Ziemia 
próchnicy, przy 


-- itI) 
 


'- 
"
>>>
Nawołente: i przygotow. żiemł. Ńawozy organiczńe prie Ol 
trawione, kompost, rozcieńczona i przefermentowana gnojówka, 
z mineralnych:-fosforowe, przedewszystkiem gdy idzie o większy 
zbiór nasion, zaŚ na rozrost korzeni dodatnio wpływają potasowe. 
Obróbka ziemi polega na głębokiem spulchnieniu i następnie 
prz) wałowaniu. 
Siew ma miejSCe na grzędach, w:ziemi pulchnej, lekkiej 
wilgotnej i nieco ocienionej w kwietniu, lepiej wszakże w zimnym 
(nspekcie, gdzie więcej nasion wykiełkuje, przeto otrzymuje się 
wszystkie rośliny, które z danych nasion osiągnąć można. Zatem 
przy mniejszej ilości nasion zalecam siew inspektowy,_ tern wię- 
cej, że skrzynie inspektowe opróżniają się już od rozsad innych 
i mogą być łatwo na ten cel uźyte w końcu kwietnia i w maju. 
Siać należy. na ziemi przygniecionej w rowki, a po nakryciu przy- 
klepać i zraszać wodą. Przy cieple i wilgoci nasiona kiełkują 
po 8-14 dniach. 


Hodowla. Gdy rośliny są już dostatecznie silne, wysadza 
je się na grzędy, w ziemię pulchną, żyzną, wilgotną, w rzędy co 
15-18 ctm. i przy opiełaniu trzyma do następnej wiosny. W po- 
czątku kwietnia lub później (zależnie od wiosny), wysadza na 
właściwą plantacje, w rzędy odległe co 60, a w bardzo dobrej 
ziemi nawet co 75 ctm. i tyleż w linji. Przy obrabianiu z wiosny 
planetem pozostaje tak dzięgiel 3 lata co najmniej, aby karp y 
mogły silnie się rozrosnąć i wydać duży zbiór korzeni. 
Sprzęt i suszenie. Korzenie można wykopywać wcześnie 
na wiosnę albo w jesieni. Przy suszeniu naturalnem ciepłem, 
praktyczniejszy jest zbiór wiosenny, w porze, gdy roślina zaczyna _ 
wypuszczać liście. Korzenie wykopuje się przy pomocy łopaty, 
otrząsa z ziemi, wymywa, po czem rozkrawa podłużnie każ- 
dą karpt; na odpowiednią ilość części, nawleka na sznurki i za- 
wiesza w przewiewnem miejscu aż do zupełnego wysuszenia. 
Zbiór jesienny zwykle schnie trudno i trzeba go suszyć na su- 
szarni, przyczem temperatura nie powinna być wYŻSZ/ł nad +360 C 
aby najmniej tracić zapachu (olejku lotnego). 
Wydajność. Morg dobrej plantacji 3-letniej wydoje 40-60, 
zaś 4-letniej 80 pudów i więcej suchego korzenia (1280-2560 KIg 
z hekatra). N8sion zebrać można 5--6 pudów z morga (160- 
192 Klg. z hektara). Niektórzy hodowcy dla otrzymania większej 
ilości korzenia wycinają łodygi kwiatowe w roku, w którym wy.. 
kopywać mają korzenie. 
,\'
I III; 

 
.. 
. " 
::1ł ey


sIłZr
 
.. 
 

 
 

;- 
 
l,.Cbti'l\' 


-- 23 -
>>>
Dopełnienie. Młode wypustki dzięglowe obsmaiane są w ću" 
krze na kofikturę, bardzo smaczną i zdrową; do tego użytku na
 
bywane są chętnie przez cukierników. 


ESTRAGON-DRAGANEK 
ARTEMISIA DRACUNCULUS (Złożone) 


Wielolet. Aptek. Przemysł. kuchenna Europa 


Warunki uprawy. Dra
anek lubi położenie słoneczne i raczej suche, 
aniżeli zbyt mokre. Udaje się doskonale na różnego rodzaju glin
 
kach, najlepiej zawieraJących wapno, jak np. margle glinkowe. 
Na ziemiach piaszczy
tych jednak w kulturze, dopełnionych gliną 
i wapnem, choćby to było w postaci potłuczonego gruzu, udaje 
się również bardzo dobrze. Jako roślina bardzo silnie zakorze
 
niająca się, estragon doskonale służyć może do utrwalania stro
 
mych pochyłeścL wzgórz i nasypów ziemnych, kl6re znakomicie 
umacnia swemi licznemi i posplatanemi korzeniami. Jakkolwiek 
pochodzi z cieplejszych okolic Europy, zimy nasze wytrzymuje 
w zupełności i nigdy nie wymarza. 
Nawożenie znosi każde, lecz szczególniejsze mają dla niego 
znaczenie nawozy bogate w potas. 
Uprawa ziemi. Głównym warunkiem uprawy ziemi jest wy
 
niszczenie chwastów korzeniowych, na małej przestrzeni jedno
 
razowe przekopanie, zaś na większej -:- orka głęboka, \\ ybron()
 
wanie i przywałowanie. 
. 
iew i rozmnażanie. Po raz pierwszy estra;;:on trzeba otrzy- 
mać z nasion, lecz mając już rośliny własne, a szczególniej silnie 
zakorzenionej siew jako trudniejszy, u
tępuje miejsca ..podziałowi 
i rozsadzaniu. Siać należy na inspekcie zimnym, w kwietniu, 
nawet w pierwszej połowie moja, na powierzchni uklepanej" rzęd8
 
mi co 8-10 dm., zasiew jeszcze przygnieść i nakryć oknami, 
po czem przycieniować. Ziemia przed :iiewem ,powinna być pue
 
pojona wodą, która wystarczyć po"";inna 
ż do wzejścia nasion. 
Po wykiełkowaniu zasiewu okna odchylać stopniowo i po paru 
dniach usunąć zupełnie, najlepiej z wieczora albo w pogodę 
- 24- 


....
>>>
dżdżystą. Młode siewki pozostają w spokoju do należytego winIo" 
cnienia się, poczem zostają wysadzone do szkółki, a po roku nb 
stałe już miejsca. Wysadza się na plantacji rzędami co 25-30 
etm. odległemi i w Iinji co 20 ctm. 
Co do sadzonek, te robić można z ciętych wierzch;lk6w, 
na cieplym inspekcie, lecz nie później jak do lipca, idzie bowiem 
o to, aby przed zimą mogly wydać dostatecznie silne korzenie, 
co daje im odporność przeciw mrozom. 
Hodowla. Opielanie, na zimę posypanie kompostem, na 
wiosnę ostroźne przemotykowanie, z warunkiem nie psucia ko
 
rzeni i licznych odrostk6w, zatem gdy już estragon nieco wyrośnie. 
ZbiÓr. Zrzynają się sierpem miękie części łodygi i wysu
 
szają w cieniu. Wcześnie zżęty estragon daje w ciągu lata dwa 
sprzęty. Wydajność wynosi m. w. 30 pud6w z morga (960 klg. 
z hekrara). O
liczenie oparte na jednoakrowej uprawie. 


GORZKNIK KANADYJSKI 
HYDRASTIS CANADENSIS (Jaskrowate) 


Wielolet. Aptek, Ameryka-Kanada. 


Warunki uprawy. Głośna i droga bardzo roślina zwana jesz
 
cze Wodnikiem kanadyjskim albo Zlot
 pieczęcią, wojczyżnie 
swej bytuje dziko śr6d cienistych i wilgotnych las6w, a zatem 
hodować ją należy w cieniu, czy drzew, czy umyślnie robionej 
i zawieszanej ,kraty, .jak to czynią amerykańscy i angielscy 
hodowcy. Co do ziemi, to uważam za naj odpowiedniejszą mie
 
szaninę: urodzajnej piaszczystej, humusu leśnego czyli t. z. liś
 
ciowej i lekkiej glinki po równych częściach, doskonille przero
 
,bionej t. j. przemięszanej i średnio wilgotnej, co już zależy od 
dobrania pod uprawę odpowiedniego miejsca, nie narażonego 
na zastoje wodne zimą i wiosną, lecz dającego dostatek wilgoci 
w czasie posuchy letniej. 
Wzorując się na pow
ższyrn skladzie ziem;, należy odpo
 
wiedniQ dopełnić posiadaną: czy glinką, czy piaskiem, czy wreszcie 
próchnicą, mając przy tern na uwadze cień koniecznie potrzebny 


-25-
>>>
i stan wiigoci danej miejscowości. Ńa do)ełniei'lie tego dodaję, 
że gorzknik kanadyjski lubi powietrze wilgotne, zatem blizkość wód 
i łąk mokrych, dających obfite opary, jest dla plantacji bardzo 
pożądaną. 
Nawożenie. Tylko zupełnie przegniły kampost i dobrze odleża
 
ła stawiarka mogą być stosowane pod gorzknik, przytem materje te 
powinny być doskonale przerobione i rozdrobnione. 
Upr. ziemi polega na dobrem jej przekopaTłiu, oczyszcze
 
niu z darni lub wkopaniu jej głębokiem, (gdyby obrane miejsce 
było zarośnięte trawą), również wygrabieniu i przygnieceniu ziemi, 
po czem przystępuje się do sadzenia na wyznaczonych linjach. 
Sposoby rozmażania. Gorzknik wydaje bardzo mało nasion 
które wymegają natychmiastowego wysiewu i dają zaledwie 30°10 
kiełków t. j. roślin. Zatem siew jest najmniej praktycznym spo
 
sobem rozmnażania i stosuje się go o tyle tylko, o ile idzie 
o zużytkowanie nasion. Siać należy w skrzynki, wypełnione mie
 
szaniną liściowej ziemi z piaskiem, nakryć szkłem a gdy nasiona 
wykiełkują, szkło zdjąć; po dostatecznem wyrosnięciu przesadzić ro" 
śliny na plantacje. 
Sposób rozmnażania najwięcej praktykowany przez hodowc6w, 
to podział karpek, czyli łodygi podziemnej, rozgałęziającej się, 
op atrzonej na wierzchołkach pączkami, rozwijającemi się na 
stępnie w łodJgę. Na wiosnę, zanim wyrośnie łodyga, wykopuje 
się karpki i uwałnie ostrym nożem odpowiednio dzieli, odejmu
 
jęc to, co stanowić ma roz
adkowy materjał zaś pozostałość przezna
 
cza śię na użytek lt:karski. Materjał wysadkowy dają kilkucentymetr. 
wierzchołki rozgałęzionej łodygi podziemnej, zaopatrzone pączkami 
i odpowiednią ilością drobnych korzeni. Kawałki takie odejmuje 
się i natychmiast sadzi, aby nie obsychały na powietrzu. Pozo- 
stałe części kłącza bez pączk6w, obmywa się z ziemi i suszy na 
sprzedaż. 
Jeszcze jeden sposób rozmnażania gorzknika opisuje w NI! 5 
"Wiadomości . farmacetycznych" rok 1921 Mr. farm. I. Mu
 
szyński, czerpiąc go z praktyki amerykańskich hodowców. Przy- 
taczam go w dosłownem odpisaniu:" Rozpowszechnia się w Ame
 
ryce rozmnażanie gorzknika kawałkami cienkich korzonków, na 
których powstają pączki przybyszowe, a z nich wyrastają nowe 
roślinki. Spos6b ten pozwala otrzymać do 20 nowych roślinek 
z kilkoletniego egzemplarza gorzknika. Z tejże rośliny otrzymu
 
jemy jeszcze nasiona i sadzonki (kłącza z oczkami). Podziemna 
część gorzknika składa się z węzłowatego kłącza jak gdyby bro.. 
- 26-
>>>
\ 


dą całą masą korzonk6w porośnięta, mających 1-2mihmetr. średnicy 
10-29 ctm. długości. Na korzonkąch starych i mocnych egze m
 
plarzy spotykamy jakieś gruczołki - są to, właśnie pączki przyby
 
szowe. Odcinając takie korzonki z gruczołkami i układając je równo
 
legle w ziemi, otrzymujemy po pewnym czasie malutkie sadzonki 
gorzknika. Lecz nawet korzonki pozbawione gruczołków, jeśli je 
pociąć na kawałki i pokryć ziemią, tworzą powoli pączki przyby
 
szowe, a z nich wydają nowe roślinki. Z posadzonych w ten spo
 
sób korzonków otrzymuie się z pewnością 50-70°1" roślinek, cho
 
ciaż kiełkowanie takie odbywa się powoli i często mija rok, nim 
wszystkie korzonki dadzą pączki przybysz.Jwe. Z pośród korzonków 
wybiera się naj
rubsze, tnie się je na 3 calowe kawałki i układa 
poziomo w skrzynce. napełnionej dobrą ziemią ogrodową w odle
 
głości 1 ćentm. jeden od drugiego; następnie pokrywa się je na
 
11 2 cala grubą warstwą próchnicy lub piasku. Skrzynkę na zimę 
umieszcza się w starej skrzyni inspektowej, ciepłej piwnicy lub 
chłodn6!j szklarni. Na wiosn
 stawia się skrzynki do ciepłego 
inspektu, lub w miejscu zacisznem i ciepłem na dworze. Dbać 
należy, aby ziemia w skr2!ynce nie wysychała, lub chwasty nie za
 
rastały powierzchni. W jesi :mi rozgrzebuje się ziemię rozsadza 
wszystkie korzonki z pączkami do skrzynki lub rosadnikaj następ
 
nej wiosny otrzymuje się z nich maleńkie roślinki, które w trzecim 
roku zakwitają. . 
Przy wszystki
h powyiszych sposobacn rozmnażania gorzknik 
wysadza się na plantacji szeroko co 20-25 ctm., dobrze obciska 
i podlewa, poczem, dobrze jest powierzchnię cienko posypać prze
 
gniłą ziemią liściową albo przykryć 1 centymetrową warstwą mchu. 
HJdowh. Wyniszczać chwasty bez uszkodzenia gorzknika, 
gdy ziemia zmarznięta lekko posypać dobrym kompostem. zabez" 
pieczyć od kret6w i innych szkodnik6w. 
Zbiór następuje po kilku latach, gdy już karpy silnie 
się rozrosną. Wykopuje się na wiosnę, przyczem: zaraz oddziela 
i sudzi odzrostki z pączkami, a pozostałość wymywa i susz)'. 
Plon. Hodowcy amerykańscy otrzymują 750 do 1000 Kgr. suche" 
go korzenia z akra, a ten r6wna się 0,722 morga, czyli że m6rg nasz 
wydać może według tej cyfry przeszło 1200 klg. co przy obe
 
cnej cenie 4- -5 tys. mk za kilo, dałoby wprost przerażający swą 
wielkością dochód. 
Ja osobiście nie miałem sposobności stwierdzić takiej 
wydajności, a odnosząc się zawsze z pewną rezerwą do tego co pi- 
szą cudzoziemcy, a w szczęg61ności amerykanie, z drugiej zaś 
strony znając zdolność rozrastania się gorzknika, zb.łiżę się do 
prawdy, gdy przyjm
 11 3 tej wydajności już za plon bardzo bogaty. 
-27
>>>
GORCZYCA BIAŁA 
SINAPIS ALBA (Krzyżowe) 


Roczna, aptecz.-przemysł. Europa. 


Warunki uprawy. Lubi miejscowość otwartą, z klimatem 
nieco wilgotnym; ziemię w dobrej kulturze, dostatecznie żyzną, 
przepuszczalną, niezbyt suchą i przedewszystkiem wolną od chwa.. 
stów. 
Nawożenie. KompDst odleża ly lub stawiarka; swieże nawo
 
żenie obornikiem ujemnie wpływa na plonowanie. Najlepjej urlaje 
się po okopowiznach na nawozie uprawianych. 
Przygotowanie ziemi. Po okopowych jesienne zbronowanie, 
wczesna wiosenna orka i po pewnym czasie staranne wybronowanie. 

 iew rzędowy co 25, a w lepszej ziemi co 35 ctm. O ile 
możności wcze
my, nawet w marcu, a już koniecznie w początku 
kwietnia, gdyż fi:l późniejszy siew często rzuca się pchełka. 
Jeżeli j,est ziemia sucha zasiew dobrze jest lekko przy.. 
wałować. Pomiędzy gorczycą dobrze jest obsiewać pasy konopi 
albo kolendru, dla zabezpieczenia od mszyc. Ziarno do siewu po- 
winno być bardzo czyste, jednostajnie żółte, grube i bez domieszek 
innych nasion, kt6reby wartość gor;:;zycy obniżały. 
Ilość wysiewu na móre wynosi 12-15 f. (96-12 klgr. na 
hektilr ). 
Hodowla polega nil tępieniu chwastów od samego wscho
 
dzenia gorczycy i przerzedzeniu jej tok, aby rośliny w rzędzie odle
 
głe były na 14-20 ctm. Gdy gorczyca podrośnie, można ją na- 
wet nieco osypać plantem. 
Sprzęt. Zrzyna się g
y łuszczyny i łodygi zaczną żółknąć. 
Dosuszać na polu i ostrożnie ładowąć na wozy, wysłane płach- 
tami. Młócić można zaraz, albo też zimą. Sprzęt przypada w lipcu. 
Plon wynosi 25-50 pudów z morga (800-1600 klgr. z hek.. 
t ara). ' 


- 28-
>>>
'\ 


Dopełnienie. Biała gorczyca służy do wyrobu musztard, do 
oleju jadalnego, przy osłabieniu trawienia i do łykania. Do tego 
ostatniego użytltu musi być ziarno bardzo czyste. 


GORCZYCA CZARNA 
SINAPIS NIGRA (Krzyżowe) 


Rocz
a, Aptek. przemysł. Europa. 


Warunki uprawy. Do lekarjkiego użytku m'1 tylko wartość 
Zi iH'1l o , gorczycy bardzo ostre w smc ku, po rostarciu w moż
 
d ,ieżu i zarobieniu odrobiną wody na ciasto
 nadzwyzaj przeni- 
Idiwe; woni, gzyzącej w nos i oczy, a im ta woń jak silniejsza, 
bardziej dusząc", tern gorczyca wyżej jest ceniona. Do fabrykacji 
musztardy również nc 
ą cechę zwraca się uwagę, zaś olej tłusty 
zf,warty w ziarnie (mówiąc nawiasem, na zhmo wyciśnięy, naj- 
sn1Bczniejszy z tłuszczów roślinych), posiada już drugorzędne 
znaczenie. Gryzące działanie gorczycy czarnej zależy od ilości 
olejku eterycznego, wywiązującego się dopiero przy roztarciu z wodą 
i w takiem stanie z niej odpędzanego (Ol. Sinopis" aether.). 
Ostrość w najwyższym stopniu posiada gorczyca holen
 
d 
rs!,:!, tak sprowadzana wprost z HolIandji, jakoteż i wy- 
cho1o.vana u nas, lecz z nasion dobrych i w odpowiednich warur,l,ach. 
Za warunki odpowiednie uważamy: połoźenie zupełnie otwarte, chłod
 
niejsze, wystawione na częste opary, wię:: z powietrzem zawierającem 
więcej wilgo 
i, ziemią urodzajną wprawdzie i w dobrej 
l!lt\JrTJ', 
lecz nie świeżo nawożoną. 
NawOżenie wyłącza się świeżym obornikiem i bezpośrednio, 
lecz może iść gorczyca po okopowiznach na nawozie uprawianych. 
W razie koniecznoś:i może być użyty stary kompost lub odleżała 
stawiarka; ze sztucznych: nawozów fosforowe i na z,iemiach nie 
posiadających w swym składzie gliny-potasowe. 
Pzygotowanie ziemi. Po okopowizna:h zbronowanie w jesieni, 
staranna orka na wiosnę i wybronowanie po pewnym czasie 
w celu zniszczenia wykiełkowanych ,chwastów. Po kłosowych 


- 29-
>>>
podoranie w jesieni, na wiosnę zbronowanie, orka i po" 
wt6rne zbronowanie. Jeżeli się nawozi stawiarką lub kompostem, 
lepiej to czynić w jesieni lub zimą, naturalnie przy rozrzuceniu 
ich. 
Siew rzędowy, zależnie od jakości ziemi, co 25-35 ctm. 
Zasiew lekko przywałować. Co pewien odstęp np. co 15 do 20 
rzędów, dobrze jest wsiać parę rzędów konopi albo kolendru dla 
ochrony od mszyc. 
Ilość wysiewu. Na morg zużywa się od 12-15 funtów na" 
sienia. (9,6-12 klgr. na hektar). 
Hodowla. Aby osiągnąć czyste ziarno i plon obfity, należy 
gorczycę obrabiać planatern dla wyniszczenia. chwast6w i spuł
 
chnienia powierzchni. Gdyby siew był za gęsty
 należy gorczycę 
odpowiednio przerwać. 
Sprzęt. Gdy łuszczyny i łodygi poczynają żółknąć, trzeba 
gorczycę ściąć, dosuszyć i zwiezć, wyściełając wozy płachtam i. 
Plon z morga wynosi od 20-35 pudów (640-1120 klgr' 
z hektara). 
Dopełnienie. Słoma wartość ma tylko na ściółkę, lecz kie.. 
dy łodygi są bardzo grube, to mogą służyć na paliwo. 


. 


GORYCZKA 
GENTIANA LUTEA, G. PUNCTATA, G. PURPUREA. 
G.' PANNONICA, G. CRUCIATA. 


Roś\. wiei ol et. Aptekars. Przemysł. Europa i Azja. 


Wszystkie powyżej wymienione goryczki wydają korzenie 
jednakowego działania, cieńsze lub grubsze, wielkie lub drobne 
i rozmaicie zabarwione, ale wartości leczniczej prawie równej. 
W handlu ziołowym korzeń goryczki żółtej, jako naj grubszy i da.. 
jący się ładnie krajać w kostkę, zyskał sol?ie największe uznanie 
ale te 
 z każdym rokiem trudniej zbierać się daje z dzikiego 
stanu; górska flora zachodniej Europy coraz więcej ubożeje 


- 30-
>>>
w ten gat. botaniczny, zaś uprawa goryczki żółtej trwa bardzo 
długo i przez to mało ma zwolenników. , 
Inne gat. goryczek również o dobrym korzeniu są bardziej 
zachęcające do uprawy, gdyż nie dają nll zbiór korzenia zbyt długo 
wyczekiwać, polecam je też uwadze czytelnika. 
Warun. Upr. Wszystkie goryczki nie lubią ziemi ciężkiej, lecz 
przeciwnie lekką, zawierającą znaczną domieszkę próchnicy, do
 
statecznie żyzną i wilgotną, lecz nie mokrą. Co do położenia, uda
 
ją się w słońcu i w półcieniu, ale stałego cieniu nie znoszą. 
Nawożenie. Stary, wielokrotnie przerobiony kompost i od
 
leżała stawiarka. Ważnym sUadnikiem ziemi dla goryczki jest, 
wapno, zatem gdzie go nie ma, należy dodać. 
Upr. ziemi. Goryczki wymagają głębokiej warstwy rodzajnej 
lecz niezbyt rozpulchnionej, to znaczy po wyoraniu czy skopaniu 
uleżałej, ziemię przeto należy na dłuższy ćzas przed sadzeniem 
pozostawić w spokoju, ażeby się nalcżycie osiadła. Chwasty 
korzeniowe muszą być zupełnie wytę.pione. 
Siew. Nasiona długo leżą do wykiełkowania, zatem najle
 
pi
j wysiewać do skrzynek, zaraz po zebraniu, gdyż łatwo tracą 
siłę kiełkowania.'Ziemia w skrzynkach powinna się składać z ziemi Iiś
 
ciowej i piaskuj należy ją dobrze przygnieść i napoić wodą, na
 
siona wysiać na powierzchni, nakryć szkłem i ustawić w cieniu 
Zraszane w miarę potrzeby skrzynki rozostają tak do zim
j 
szkła 'się usuwa, natomiast można ziemię lekko wysłać mchem. 
Gdy na wiosnę goryczka powschodzi i niec. podro5nie, przesadza 
się ją do szkółki a po roku przenosi na stale miejsce t. !. na 
plantacje. Rozsadzają się G. lutea i punctata w linje odległe na 
34 - 50 ctm., zoś inne na 30 etm. obciska i obficie padle.va 
Hodowla. Roboty letnie plantacji ogral'\iczają się tylko do 
znisz::zenia chwastów. 
ZbIÓi" korzeni goryczki żółtej może się rozpocząc me wcześ
 
niej jak między rokiem 6 - 8, innych goryczek już po 3 latach. 
Wykopane korzenie obmywa się z ziemi i wysu')za na wolnem po. 
wiefrzu. 
Plon. Wydajność jest zależna od rodzaju ziemi, wieku roś
 
lin, wreszcie gatunku hodowanego. Gatunki drobno korzeniowe 
mogą wydać po 30 - 35 pudów suchego korzenia z morga (60 
- 1000 kl£r. z hektera), zaś goryczka żółta znacznie więcej. 


- 31-
>>>
INDYCZKA WIRGINIJSKA 
POLYGALA SENEGA (KRZYŻOWNICOWATE) 


Wielolet. Aptek. AmerykI!, 
Warunki uprawy. Ziele, zwane jeszcze krzyiownicą grzechot
 
nicą
roślina amerykańska wyrastająca na wzg6rkach słonecznych, 
Pensylwanji, Gieorgji, Minezoty, Jowy i aż do granicy kanadyj
 
skiej
daje się u nas bardzo dobrze hodować i nie potrzebaby 
jej zU;Jełnie z Ameryki sprowadzać przy założeniu plantacji, wy
 
starczającej dla potrzeby własnej. ' 
W Anglji zaczęto hodować tę roślinę w celach dekoracyj
 
nych ,po prostu chciano z niej otrzymać odmiany wielkokwiatowe. 
Pracował nad tern ogrodnik MiHler, jednakie krzyżownica 
kanadyjska okaZDła się pod tym względem stałą i odporną. Ho
 
dowla nie dała żadnych rezultatOw dodatnie h, roślina natychmiast 
zaaklimatyzowała się zupełnie i zaczęła dziczeć. 
Położenie dla plantacji wybrać trzeba słoneczne, ziemię d o
 
brą żytnią, niezbyt suchą, będącą w dobrej kultur
e, nie za
 
chwaszczoną i nieco ją dop.łnić miałem wapiennym. 
Nawożenie najodpowiedniejsze przedstawia dobry kompost 
i odłe;ała stawiarka, lec!; je 
ełi ziem:a jest wyjałowiona, gdyi 
przy dobrej kulturze uważa n to za zbyteczne. 
Uprawa ziemi. Na małych przestrzeniach przekopanie przy 
wybraniu chw'jst6w, a następnie przygniecenie; na więk
zych 
obszarach robi się to konnemi narzędziami. 
Siew. Nasiona wysiewać trzeba na wios'1ę, już w marcu 
albo kwietniu, w inspekcie chłodnym, na ziemi złożonej 
z 2 cz. grub3go rzecznego piasku, 1 cz. ziemi liściowej i 1 częśći 
inspektowej na powierzchni ugniecionej i obfice zlanej wodą 
Zasiew zrobiony w' rządki lekko przykryć i przygn;eść, po czem 
nakryć szybami i przycieniować. Gdy kryżownica powschodzi 
w ciągu dwóch do trzech dni okna powoli zdjąć; gdy zasiew dosta 
tecznie wyrośnie, należy' go wyjąć przy głębokiem pod
 
f_ 32 _
>>>
ważaniu (aby korzeni nie ucinać) i krzyżownice rO.t.:.Jdzić na 
przygotowanej ziemi w plantacji, dając odległość między lzędami 
około 20 ctm., a w linji 15 ctm. 
Ilość wysiewu. Z ebHczeń na małej przestrzeni wypadło 
mi, że na obsadzenie marga należałoby wysiać 4-- 5 funtów na- 
sienia. (3,2-4 klgr. na hektar). , 
Hodowla. Opielanie i wzruszan'ie powierzchni, gdyby ta się 
zlewała po deszczu i skorupiała przy suszy. W zimie można posy" 
pać rlantację kompostem. 
Ztiór następuje nie wczeŚniej, jak po dwuch lub trzech la- 
tach od posadzenia. Korzenie są nieliczne, ale idą dosyć głęboko 
zatem wyweżać trzeba roś 1 iny szpadlem i wybierać wszystkie na.. 
wet bardzo drobne korzonki. Korzenie po wykopaniu szybko wy.. 
myć i natychmiast suszyć. , 
Plot). Proporcjonalnie obliczając z małej rrzestrzeni, wydaj.. 
ność z morga powinna wypaść około 16.-17 pudów. (512-544 
kI gr. z hektara) 
Doprłni mie. WYSUSZOT\Y i pokrajany korzeń krzyżównicy grze.. 
cho:nic,:cj, p"" zagotowaniu z wo.!ą, powinien dawać płyn mocno 
. pieniący .się p
zy kłuceniu we flaszc;e. 


. 


KARDYBENEDYKTA 


Drapacz lekarski 
C:NICUS BSNEDicTUS (Złożone) 


RośJipa J oczna, aptek, Ojcz, połud. Europa. 
(zbierać kwitnące ziele) 


Wanm. uprawy. Polożenie otwarte, słoneczne, ziemia uro" 
dzajna, ogrodowa, jpl-kc., pulchna zasobnfl w jiJr6chnicę i wilglitna, ' 
(latem nienarażoila I..l : uszę). 
NawO:8TIie i przygot. ziemi. Wymaga dużo nawozu i wtedy 
tylko bujnie się rozrasta, dając obfite zbiory. Dobrze znosi obor" 
nr.) !e"z juT. nrzotrawiorw i 'IN młodości pole
anie przefern ent
.. 
waną i rozcit.ńcwną 1 : 4 gnojówką; z mineralnych - popi6ł drzew.. 
'ny i sole pohlsowe. Bardzo dobrze udaje 
ię po okopowiznach 
Ziemię g-łęboko i starannie zorać, dobrze oczyścić od chwast6w, 
wysprę i::ynować i przywaJować. 


33
>>>
, 


Siew. Zależnie od wcześniejszej lub p6źniejszej wiosny 
siać należy w końcu marca aż do połowy kwietnia. Nasiona przed 
siewem obetrzeć z rzęsowatych kielich6w, nakryć zielenią 1 - 2 
ctm. grubo i zasiew przygnieść. Przy p6źnym siewie dobrze jeSt 
nasiona wodą namoczyć przez dobę i zasiew polać. Zależnie od 
siły ,nawozowej ziemi oraz jej wilgoci, rzędy należy dawać co 
35 - 40 ctm. i sadzić w linje po 2 ziarna co 10 ctm., bowiem 
drapacz lekarski albo kardybenedykta szeroko się rozrasta, zaj
 
mując dużą przestrzeń już korze niowemi liśćmi. \ 
Nasiona są duże, zatem do obsiewu morga potrzeba ich 
8 - 10 funt6w (3,2 - 4 klgr.), czyli na hektar 6,4 - 8 klgr. 
Hodowla. Od samego zasiewu należy ziemię utrzymywać 
w czystości t. j. wyniszczać chwasty w miarę ukazywania się ich 
Po wzejści! wypiełać je w samych linjach ręcznie, a gdy kardybe 
nedykta poarośnie, przerwać ją tak, aby rośliny znajdowały się 
w rzędzie co 30 ctm. Puste miejsca dosadzać wy jęte mi roślin
 
karni ale do tego celu wyjmować je trzeba przy głębokiem pod- 
ważaniu, gdyż wogóle drapacz, lekarski ciężko przenosi. przesa- 
dzanie i długo po niem choruje. Przy sedzeniu robić kołkiem 
głębokie cotki, korzeni nie podwijać dobrz,
 obciskać ł ol-,ficie. podlać. 
Zbiór i suszenie n:lstępuje, gdy rośliny zakwitną. Wledy 
zrzyna się je przy sa 'nej ziemi śi
rpem, dolfty koni
c grubrj ło
 
dygi osm
 kuje z li.ki i odrluca, zaś osmyknięte liście i dalszą 
część ło&'gi z liśĆJri, rozgałę: teniami i kwiatami, wysusza 
w cieniu, rozpcścieraiąc w przewiewn;;m miejsc'! pod cachem Po 
ususzt'niu zostaje m. w. 20 0 oziela. 
Wyd.'jn fl 3ć zald:ną iest od i,ku ci zie
' i i wynosi 

0-50 
pudów z m)r(1a f 960-1600 19!', z hekt ra). 
Dope}nie I 1ie. N i zbiór nasian "Iozostawia się czę1Ć plantacji 
dłużej, gdyż nasiona zbierać można dr pi ero, 
dy zaczynają wy- 
padać z kielichodkrywy. Liście zebrdne z nasiennych roślin są 
również dobre do uż
tku lekars
iego, o ile 
ą nie popsute, 


, 


- 34-
>>>
" 


KAROLEK 
ZWANY KMINKIEM 
CARUM - CARVI (Baldaszkowe) 


Ro;l. rocz..,a, aptec7. przemysł ,. olejkowa. EuropII. 
(zbi
rać nasiona) 


Warun. upr. Położenie 
łoneczne, otwarte, nie mokre, lecz 
wilgotne: ziemia żywa, lekka lecz w dobrej kulturze i nie świe- 
ŹO ni\W070na. Znakami i
 udaje się nil ziemiach urodzajnych 
Rośnie dziko na łąkach nadwiślańskich, lecz uprawiany' v.ydaje 
większe i aTomatyczniejsze ziarn:. 
Nawożenie. Świeżego nawozu nie znosi, fi przy koniecz- 
ności I awoienja rrzedewszystkif'm, zaleca się' dobrą, odleżałą 
stawiarKę i kompost zupełnie przegniły; ze s1.tucznych - głównie 
fostorc',we. 
Przygot. :Ziem. Staranna uprawi!, C obre spulchnienie i przy- 
wałowdnie przed 
ieNem. 
S'ew. Normalni
 karolek dojrzewa w końcu czerwca 
właś:;iwie śwież
 zebran.e nasiona powinny być wysiewane, za- 
tem siew przez ciąg li. ca i do połO\...y sierpnid uważać trzeba 
za najodpowie.'niejszy. W tym czasie i świeżem nasieniem do- 
konany siew, najr6wniej wschodzi i dojrzewanie występuje r6wno- 
'miernie. W wielu wYP3.dkach karolek wysiewa się w marcu 
i kwietniu, w rośliny kłos')we. Taki karolek wschodzi, lecz mało 
od ziemi odrasta do żpiw, dopiero po 
przątnięciu zboż8, zaczy- a 
na się rozwijać s'lniej i owocuje w końcu czerwca r6wnież, lecz na- 
stępnego roku. Odległość rzęd6w powinna wynośic 20 - 25 (tm, 
a Msiew dobrze jest przywa-lować. Po wysiewie bardzo p:7ądany 
jest deszcz, lepiej dłuższa pora słotna, gdyż stan wilg;)ci ziemi 
d{;cyduje o r6wnem i szybkiem wzeiściu
 
łlo
ć wysiew;' VZ'! odhg
ości wyże! podanej wynosi 14 - 18 
funt. na m5rg (przy ś
':eżem nasieniu)'czyli 11,2-14,4 kI gr. na 
hektar. 
Hodowla. Kmninek lubi ziemię czystą, więc dobrze opła- 
CEl opielenie pIElnetem, a grły pod-rośnie lekkie obradlenie. Natu
 
raln'e siany w roślinach klasowych, może być ohrabiany dopiero 
po ich sprzęcie. Gdy słoma. zaczyna żółknąć, y, yrywa się, albo 
też kosi żniwiark
, do
usza i zwozi na. wozach wysłanych płach- 
tami. Ze żniwem nie należy się zbytnio ociągać, gdyż nasiona 


, - 35-
>>>
łatwo wypadają i traci się znacznt część plonu. Wymłócone ziar.. 
no trzeba cienko składać w miejscu przewiewnem i często szu" 
flować, aby nie zatęchło. 
Plon wynosi z morga 30:'-'- 66 pud6w (960 
 2112 klgr 
z hektara). 
Dopełnienie. Ziarno jest bardzo pokupne i uprawa rentow
 
na. Słoma stanowi dobrą domieszkę d: sieczki dla krów doj
 
nYGh, gdyż poe nosi wydajność mleka. Uprawiany jest na dużych 
prz estrzeniach, w Niemczech, francji, fi szczególniej w HoIlandji. 


KOLĘDER 
CORIANDRUM SATJVUM (BaJda5zkowe) 


R"śl. rocz"!,!., ,
pt. pr
pm" kuch.. OjcJ'. Europ!'!. 


tzbipr"'jfl (,Oif' ":8io",,) 


Warl!:1::i upr. Poł )żpnie "Sł'lO"czne, otwarte: ziemia śre(l
 
nio z A ięzła, urodzajna niezbyt sucha w dobrej kulturze i wol
 
na od chwastó N. Pożą3ana. zawartość cLJflnego wópna. Pod uprawę 
nadaje się i 2upełnie lekka ziemia, lecz w dobrej kulturze i odpo
 
wiednio wilgotna. 
Nawozy i przygDtow. ziem'. Nastę!ować m.)że po okopc
 
wiznach, a w razie potrzeby nawożenia, stosować najlepiej odIe
 
żały kompost. W ziemiach nie pokiadających wapna wptywa ber... 
dzo dodatnio na wydajność nasienia 
il'sowanie. 'Po okopowi
 
znach wystarcza jedna orka !vcześnie na wiosnę, doskonałe w
 
 
bronowanie i uwałowanie przed siewem; po roślinach kłoso
 
'wych - orka wkr6tce po ich siJrzątnięciu, wyniszczenie chwast6w 
przez bronowanie i dokładne Wj s,Jrężynowanie, a fl3stęjJnie lekkie 
przygniecenie przed sIewem. 
Siew. Kolęder siać należ}' prze t ,marzec do połowy kwiet
 
nia, zaś na ziem:ach suchych w jesieni. Odległość rzędów 25 ctm.: po 
zasianiu zwłaszcza jeżeli jest- ziemia sucha, ZdSiew d",hrze jest 
lekko przydeptać albo przej
ć wałki&m. 
Ilość WYsiewu na m6rg wynosi 25' do 30 funtów dobrego 
nasienia (20- 24 klgr. no hektar), . 
He dowla. Obr6bka planetem w celu
wyniszczenia chwast6w 
i wzruszania powierzchni, dokąd fmożna unilmąć łamania roś!in 


- 36-
>>>
Pole koiędro'.ve wydcJE:; silną nieprzyjemn't woń piuskiew, lecz kwia.. 
ty same ładnie pachną i są nadzwyczaj miododajne, dla tego tez 
każdy plantator ko!ędru powinien. trzymać dużo pszczćł, od 
kt6rych musi codżiennie miód odbierać. W cZZlsie kwitnienia po
 
winno się nawet pasieki ustawiać przy samym kolędrze, aby 
pszczoły nie traciły czasu na latanie daremne, ale miały miód 
na miejscu. 
Sprzęt ma miej
ce:, gdy ziarno przechodzi w bar"'ę ż6łtą 
, ' , 
a r6wnież i łodygi zaczynają żótk
ąć. Zbyt sp6źni-ony zbi61' pro.. 
wadzi do utraty znacznej ilości ziarna, zatem nie można się z nim 
ociągać. Wyrwa:łe albo zerznięte rośliny rozkłada się na polu, 
gdy zaś wyschną, ostrożnie zbiera na wozy wysłane płachtami. 
Ziarno młócić można zr.raz, al,bo dopiero w zimie, sU
dając na ten 
czas w sąsieku. Oczyszczone ziarno powinno leżeć jąkiś czas 
w 'miejscu przewiewnem przy częstem szuflowaniu. 
Wydajność wynosi 30 - 52 pud6w z morga (960 - 1664 klgr. 
z hektara.) Słoma wartość ma tylko na ści6łkę. 


KOMOSA MEKSYKANSKA 
CHEN.OPODIUM AMBROSIOIDES (Komosowate) 


Roślina roczna, aptekarf;; Ojcz. Ameryka 
(zbierać ziele) 


Warunki uprawy. l'1iejscowość' zaciszna, cieoła, słoneczna, zie- 
mia lekka lecz bardzo urodzajna, zasobna w pró.:h dcę, wolna od 
chwastów i wilgo ma. 
Naw0żenie. Roślina lubi dużo nawozu, lecz ten powinien 
być pr
ctrawiony. Znakomit:ie Óiała na rozrost gno)Gwkd, lecz 
rozcieńczona i przefermentowanej z nawoz6w mineralnych-popi6ł 
drzewny. ' ' 
UpraWa ziemi polega na dobrem i głębokiem rozpulchnieniu, 
wyniszczeniu chwast6w i przywałowaniu powierzchni. 
Siew mOże być trojf,ki: w inspekCie, na grzędach w rozsadńi.. 
ku i wprost na plantacji, 
 wyb6r między nimi zależy od ilości 
nasienia, siana wprost wgruncie albo Wrozsc.aniku na wiosnę 
komosa. często wcale nie wschodzi i w tych warunkach lepiej 
siać ją w jesieni, a w końcu mają rozsadzić. Rośliny przeznaczone 


- 37,-
>>>
na zbi6r nasion, najiepiej wysiewaĆ w inspekcie np. w połowie 
marca, gdyż wcześniej się rozwijaji;j i dU20 daj'2 nasion. foI'a 
otwarte m puwietrzu sieją komosę w marcu, przyr.zf'm siana 
w inspekcie czy na rozsadniku, wysadza się na planta 
ję. rdy 
dojdzie do 10 ctm. wysokości i rzędami co 35 - 40 etm. 
Ilość wysiewu przy romocy inspektu, wrnosi nll mórg 
3,4_ 1funta (0,6-0,8 kler. na hektar), o połowę wię,-ej na grzę
 
dach, a 2-3 razy tyle wprost na plantacji. ZaznaC7ow, że wy
 
si( w w insrekcie i jesienny r a gruncie daje .najp;wniejsze 
rewltaty i największe zbiory. 
Hodowla. Po przesadzeniu podlewać .1Ż się pr-"YJ:m? zi,
- 
mię oczyszczać z chwast
w i w miarę potrzeby wzruszać. 
ZbiÓr największy ddje korr,os
, gdy po zakwitnięci i ł,)dn i 
i gałęzie" przyciąć w 2/3 dłu
ośc;, a następnie gJy nowe ł,Jdygi 
nadrosną i zakwitną, w końcu września zerznąć je, C0 stanowi 
zbi6r drugi. Suszyć w dobrym przewiewie, grube lody.:: i usunąć, 
gdyż nie maią ż6dnej wartości. 
Plon wyno:si 30 -50 pudów suchego ziel) 
 l1"orJa (960 - J600 
kilogram6w z hektara). 


KONW ALjA-LANUSZKA 
CONVALLARIA MAJALIS (LILJOWATE) 


Wielolet. Trująca, Aptekar. Europa 


Warun. Upr. Położenie cieniste i p6łcieniste, chociaż ni11a
 
je się i w położeniu otwarte m i BYNd nawet na większych prze- 
\ 
strzeniach hodowana w polu. Ziemię lubi zasobną w prllchni
ę. 
lecz może być ona glinkowa lekka, nawet piaszczysta, lecz żyzna 
wolna od chwastów' i wilgotna, żeby rośliny nie cierpiały od su
 
szy w miesiącach upalnych. 
. Nawo:hnie. Tylko w postaci przetrawionych materji orga
 
nicznych, najlepiej dobry, stary kompost; a z pom;)cniczych 
gips nawozowy i mąka kostna fosforowa.' 
Uprawa ziemi polega przedewszystkiem 
chwast6w korzeniowych, gdy ją uprawiamy na 
w cieniu chwasty się nie rzucają. Ziemię należy 
doskonale rozdrobnić bronami i dobrze zwałować. 


na wytępieniu 
polu, bowiem 
głęboko zora ć 


-38-
>>>
Rozmnażanie powszechnie praklykuje się z podziału łodygi 
podziemnych z odpowiednią ilością korzeni, najlepiej wcześnie na 
wiosnę, zanim wypuści liście. Podzielone karpki sadzić należy 
w rzędy, przy czem zachowuj
 się odległość 15-20 etm. linja 
od linji. Konwalja rozrasta się bardzo szybko, zatem, lepiej jest 
sadzić ją rzadziej, aby się miała gdzie rozszerzać. Sadzić należy 
w rowkach przy rozpościeraniu w nich korzeni i łodyg podziemnych. 
Przy sadzeniu ziemię dobrze obciskać i obficie podlać. 
Hodowla zasadza s'ię tylko na niszczeniu starannem chwf.
 
st6w i posypaniu plantacji zimą drobnym kompostem. Gdy kon.. 
walja zbytnio się zagęści, należy ją tak przerzedzić, aby mów 
utworzyły się pasy co 20 ćtm. odległości, a rośliny przytem 
wyjmowane mogą iść na dalszy materjał wysadowy, albo mogą 
być sprzedawane ogrodnikom do pędzenia (ogromny pokup mają 
zagranicą, szczególnie w Anglji), co s'ę zl1f1komicie opłaca. 
ZbiÓr. Duża plantacja przy łótwej komunikacji z Warszawą 
albo innem miastem posiadającem galem.we fabryki może dostar.. 
czać kwiat świeży na wyrob nelewki (Tmctura .Connvallariae 
majalis), le z 
czu:; trud' a j st dJSlav.a i kWlat mjgłby zelsuć 
się w czasie p,,)dr:hy, (am n.,1 Ż) gej suszyć. ;'L, IIBdnif jszy 
susz k{',nwcJljowy d.lje susl.a,'ni." l Z ,to je: ..: p. sli'lda mu 
si suszvć fhl sł"ó.cu, r,nt'(}ś i ,rd;ą 
 f1d,!" ,j,;j ,i 1:-a ch obitych 
mocno gazą aH;o okl,- janym Japierem. 
Plon z morga doorej ,,1.'IołI
1Cji konwaijJwej zebr _,ć można 
6 pudów suszonego kwidtu (J 92 klg. z hektara) na co potrzeba 
jest ze':rać około 50 pudów swieżego kwiatil. - Do suszenia 
zbierać nalezy kwiaty po obeschnięc!u rosy. Zupełnie suche 
kwiaty pakować w skrzynie wyłożone pdpierem i dobrze ubijać. 


KOPER WŁOSKI 
ANETHUM fOENICULUM _ (Baldaszkowe) 


Wielol
t., aptekars., przemy!I. Poludn. Europa 
(zbierać nasiona, w maI. ilości korzenie). 


War. Upr. Cie;le, za..:.i .zne, słoneczńe położenie; ziemia ra" 
czej sucha, aniżeli Wilg-ltRiI, zawierająca wapno, żyzna lecz nie 
świeżo nawożona i wolna od chwastów. Pedloże przepuszcza.lne. 


- 39-
>>>
NawożeNit\. Kompost i przegniły naw6l, lecz umiarkowanie, 
Edyż przesileni.
 nawozami pobudza rozrost, a zmniejsza i opóźnia 
owocowanie. 
Upr. ziemi. Bardzo 
łl;'boka o
la, gdyż rośiina wydaje sil
 
ne korzenie i pozostaje let kilka na jednem miejscu. 
Sicw rzędowy na odJegtość 40 - 5') ctm. zależnie od uro
 
ciJzainości ziuni i. przewidzianego rozrostu, v:'szakże zbyt rzadki 
siew jest nie dobry, gdyż rośliny w6wczas pokładają się i są 
deptane, oraz łamane przy zbieraniu. 
Ilość wysiewu na mórg wynosi 6 -8 fu'\t5w dobrego 
nasienia (4,8-6,4 klgr. na hektar). 
Hodowla. Od samego zasiew.; n"lcży energicz"\ic wynisz" 
czać chwasty za 'pDm.Jcą planeta, aby nie dać im wzi,JŚć g6ry 
nad koprem, który w młodości jest słaby i łatwo mo
 e być za
 
głuszany przez nie. W linjach należy pleść chwasty ręc-nie. qdy 
koper okryje ziemię, sam już sobie daje rEdę z nieprzyj6ci6łmi. 
Na zimę koper włcski traktuje 
i
, rozmaicie i sposób zrmo
 
wania pozostawia się przezorności plantatorc. Ro
liny 
D( 2CstuWf.Ć 
mogą n8 zimę, albo tylko przyrznięte ;.icco nad ziemią, albo też 
ogarnifi te ziemią i ostatecznie
 moż.lI:} je wykopać, obdą.: bdy
 
gi, pr
elimować karpy w wilgotnym piasku w piwnicy, zkąd wysa.. 
dza je się na wios1.ę. W naszym stosunkowo ostrym klimacie 
a szczei:Jółnic pod :;zas zgniłej, niezcłecyd) Nanej wiosny, korzenie 
kopru w górnej części przemarzają lub wprost pr'
egniwają i giną, 
dla tego debrze jest koper choe w części zimować w piwnicy 
albo rejach i na wiosnę go wysadzać. Radzę zwrar;ae na to 
uwagę, gdyż koper v,v drugim roku lepsze daje plony niż w pier" 
wszym i nie trzeba już hodować go z nasion. 
Zwykle koper hodować można jako trzyletnią roślinę, bow:em pó
 
źniej nasiona drobnieją i plony się zmiejszają. 
Zbiór. Wy .:;inać tr2.eba ręcznie baldaszki z dojrzewającemi 
nasionami, powtarzając to kilkakrotnie aż do zimy. W drugim 
roku kopp.r wcześniej owocuje i znacznie równomierniej. . 
Plon z morga ..wynosi 24-50 pudów (768-1600 kI gr. 
z hektara). 


40 -
>>>
t': ł:. 


KOZIERADKA 
TRIGONELLA FOENUM GRAECUM (Motylkowe) 


Roczna, aptek"!£lrs., Polud. Eur. W schod. j póln. Afryka. 
,... 
(zbierać ziarno) 


War. upr. Położenie słoneczne, otwarte, ciepłe; ziemia 
średnio zwięzła z domieszką wapna, a 
dy go nie ma,. posypać 
Ił iałem wapiennym lub zgipsować. 
Nawożenie: kompost, stawiarka; świeżych oł-
anicznych, nawozó N 
nie dawa5, chyba pod przedplon. Może następować po okop3- 
wych, a po niej udają się wszelkie rośliny. 
Upr. ziem:: Głęboka orka w jesieni, staranne wysprężyno
 
wanie na wiosnę; chwasty wyniszczyć. 
Siew rzędvwy w pierwszej połowie kwietnia co 25 'ctm. 

iewu nie opóźniać. 
Ilość nasi'3nia. Obsiew morga wymaga 24 - 30 funtów do
 
brego nasienia (19,2 - 24 klgr. na hektar). 
Hodowla. Dopóki uniknąć moina uszkodzenia roślin, spól- 
chniać ziemię i niszczyć chwasty planetem, lecz gdy wyd
 strą- 
czki i pochyli się, należy kozieradkę zostawić w spokoju. 
Sprzęt. Gdy strąki zż6łkn1) kozieradkę ściąć, dosuszyć 
i pozwozić. Najlepiej młóci się podczas mrozu. 
Plon wynosi 25-50 pudów z morga (620-1240 klgr. 
z hektara) czystego ziarna. ' 
Dopełnienie. Ziarno sproszkowane ma obs
erne zastost!)wa
 
nie w weterynarji. Upawiana jest głównie w.Turyngji i frankonji.. 


KOZŁEK LEKARSKI 
VALERIANA OFFICINALIS (Kozłkowate) 


Roślina wielolet., aptekarska. Europa 


Warunki uprawy. Położenie słoneczne lub p6łcieniste, ob
 
'£itujące w opady, ziemia lekka (urodzajna pulchna' glinka, piasczys- 
to - próchnicowa i t. p.) żyzna wolna od chwastów, 'szczególnie 
korzeniowych i dostatecznie wilgotna. 


- 41-
>>>
Nawo!enie: Dobry, stary kompost, odleżała stawiarka, prźe 
fermentowana i rozcieńczona gnoj6wka, sole potasowe, gips, miał wa
 
pienny, Przed plon obojętny, byle ziemia nie była zachwaszczona. 
PrzygotOwanie Zibffii: Staranna i głęboka orka, wyspręży
 
nowanie i lekkie przywałowanie, po czem następuje sadzenie 
rozsfdy (siewek). 
Siew walerjany tem jest lepszy, im prędzej po dojrże
 
niu nasienie dostanie się do ziemi, zatem w lipcu, sierpniu, na
 
stępnie aż do jesieni. Nasiona walerjany dojrzewają nie równo
 
miernie. Na jednym kwiatostanie widzieć możemy pączki, kwiaty 
nasiona zielone i zupełnie dojrzałe, przy czem te ostatnie natych
 
miast lecą z wiatrem i rozsiewają się. Nasiona przechowane do 
wiosny dają mało kiełków, więc chyba w ostateczności tylko mo
 
żerny uciekać się do siewu wiosennego(nikomu go nie radzę). 
Wale!'janę siać należy w rozsadniku. Na. pulchnej, urodzaj
 
nej, wilgotnej i wolnej od chwastów ziemi, przytem na powierz.. 
chni równo i dobrze ugniecionej. Robimy albo bardzo płytkie row
 
ki (tocząc kółko z p6łokrągłym obwod
m) i w nie wysiewamy na. 
sio na, albo tel: siejemy je wprost na powierzchni przy rozciągnię
 
tym sznurze. Nasiona powinny być zmieszane z piaskiem i zasiewu 
przykrywać ziemią nie należy, ilecz go tylko przygnieść i polać przez 
bardzo drobne sitko. f
go "rodzaju zasiew przykrywa się gałęźmi 
dl a ocienienia i zabezpieczenia od roznOSlen ia przez wiatr. Za
 
siew taki w miarę potrzeby zrasza się przez bardzo drobne sitko, 
dop6ki nasiona ,wszystkie nie powschodzą, poczem roślina POZOStB.ją aż 
do kwietnia następnego roku i wtedy wysadza ją się na plantację 
ilośĆ wYSiewU. Na m6rg wystarcza 1 1/2 funta dobrego nasie \ 
nia, jeżeli jest wysiewana po rozsadnika, przy wysadzaniu na plantacje 
(1,2 klg, walerjana na hektar), dla pewności wszakże lepiej jest wysiać 
t rochę więcej, aby roślin nie zabri)kło. 
Hodowla. Kozłek z rozsadnika wysadza się na plantację 
w kwietniu alto w początku maja, zależnie od ciepła, czyli bu.. 
dzącej się wcześniej lub p6źniej wegetacji. U rozsady należy ko
 
rzonki skrócić nieco ostrym nożem i przy sadzeniu wystrzegać 
się podwijania korzeni. Ziemię obciskać dobrze i podlać, gdyby 
w tej porze deszcz n fe padał. 
Letnia hodowla ogranicza się do opielania planetem, wyry
 
wania chwastów między roślinami w linji i płytkiem spulchnianiu, 
gdyż korzenie rozpościerają się blizko powierzchni i nie powinny 
być przycinane. Raz lub dwa w ciągu lata dobrze jest podlać 
plantację przefermentowaną i rozcieńczoną gnojówką. Późną je
 
sienią gdy już ziemia nadmarznie, dobrze jest plantację posypać 


- 42-
>>>
darym kompo3tem albo suchym i miałkim pomIotem ptasim, 
5zczegl)Iniej gdy ten jest mieszany z trocinami lub torfem. 
Zbió,r. Po dwuch latach przebywania na plantacji można 
walerjanę kopać. W tym celu wyjmuje się ją rzędami, podważa się 
zdaleka łopatą i trzymajCjcą się w licznych korzeniach bryłę zie- 
mi ostrożnie wytrzC}sa, poc.!:em obrzyna u samej n8sady liści 
wymywa starannie w wodzie i suszy. 03trożność przy otrząsaniu 
ziemi jast konieczną, gdyż wiele korzeni mogłoby się oberwać 
7ginąć dla zbioru. Całe karpki czę$tokroć trudne są do wy- 
suszenia, -więc rzerakowatą główkę można przerzynać. Suszą 
welerjanę w miejscu suchem i przewiewnem, albo zawieszają na- 
\vlekając na sznurki. Po ususzeniu pozostaje 2501 0 
Plon z dobrej plantacji dwuletniej przy wysadzaniu walerjany 
na ziemi d,óbrze wynawożonej i dostatecznie wilgotnej dochodzi 
do 60, nawet do 80 pudów suchego korzenia z morga (1920 - 2560 
klg. z hekttlra). Podawany plon w niekt6rych podręcznikach do 
120 pudów z rr oq
i, jest \\ edlug mnie przesadzcny. 
Dopełnienie,. Mając już plantację własną, można walerjanę 
rozmnażać z odrostków' korzeniow}"ch, a nawet umiejętnie roz- 
dzielając karpy, przyczem można i glówkę odpowiednio rozkrawać 
Schnącą walerjanę zabezpieczać trzeba od kotów, które nadzwy-. 
czajnie lubią ten korzeń i ubiegając się do niego, zanieczyszcza 
jąc produkt sieścią i odchodami. 


LUKRECJA 
GLYCYRRHIZA GLABRA (Motylkowe) 


'Wielolet. Aptekar. Przemysł. Europa-Azja. 


Warun. Upr. Plantacja lukrecjowa powinna być założona 
w miejscu słonecznem i ciepłem i raczej suchem, nie mokrem 
Szczególniej szkodzi roślinie zaskórna woda, więc takiej miejsco- 
wości należy unikać. Co do ziemi, to lukrecja, będąc rośliną 
glęboko zakorzeniającą się, więcej korzystna z warstwy spodniej 
t. j. z podglebiu, aniżeli ze zwierzchnicy, której wartość ma zna- 
czenie }Jodrzędne. Jako roślina motylkowa potrzebuje wapna 
, , 
szczególniej ziemia ;:adaje się pod nią o podglebiu z morgIowatej 
glinki. Nawet w ziemi piasczystej, lecz spoczywającej na takiem 
podłożu, liczyć możemy na pom
ny rezultat plantacji. 
- 43-
>>>
Nawożenie i uprawa ziemi. Na ziemiach właściwych upra" 
wie t
j r.Jśliny kady n'iWÓl byle ni
 gryzący i szybko działa
 
jący może być użytym, lecz tam gdzie w podłożu nie ma wapna 
trzeba go niezbędnie dodać i wprowadzić głęboko' . J . ak również 
, / 
te materje nawozowe, z których ma roślina korzystać. Z tego 
wynika 
e ziemię właściwą upr
..vie dosyć jest głęboko zorać albo 
skopać, gdy dla grunt6w potrzebujących dopełnienia, wypadnie 
zastosować płytką regul6wkę na 25 - 30 ctm., albo w ostateczności, 
podwójną orkę głęboką, pług, za pługiem, przyczem na dno 
wyoranej drugim pługiem bruzdy, daje materje nawozowe ,Ziemię 
przygotować należy w jesieni aby się dobrze odleżała, sadzi się zaś 
na niej lukrecję na wiosnf£. 
Sposoby. rozmnażania są dwa: sadzenie kawałków łodygi 
podziemnej albo rozłog6w wydawanych przez lukrecję i siei., prak-. 
tykowany wtedy, gdy rozlogów tych nie ma. ' 
Rozłogi tnie się ostrym nożem na kawałki 12 do 15 ctm. 
macza w papce gęstości śmieta'ny, złożonej z mieszaniny 
popiołu drzewnego, krowieńca, gipsu nawozowego, krwi bydlęcej 
na grunt piasczysty i gliny, poczem sadzi ,się na 8 ctm. 
głęboko, w pozycji poziomej, zasypuje ziemią j przygniata. Jeśli 
pora jest sucha, 
adzonki trzeba w miarę pot rzeby raz, albo 
parokrokrotnie podlać. 
Nasiona wysiewa się do skrzynek wypełnionych lekką ziemią 
albo zasypuje na kilka dni wilgotnym piaskiem do wykieJkowania, 
poc'lem sieje się na grzędach, w linje co 15 ctm. oddalone, lel*o 
Pokrywa ziemią, utrzymuje wilgotno, dokąd rośliny nie wyjdą ńa 
wierzch, zaś po roku na wiosnę, wysadza na plantację. 
Na plantacji rośliny wysadzpne być powinny (tak sadzonki 
jak siewki) w linje oddalone na 50 do 6('; t:tm., zaś wszędzie 
na 40 ctm. Korzenie rozsadzanych karpli d,obrze jest również 
maczać w powyżej opisanej papce, dobrze obgniatać i obficie 
podlać. 
Ilość wysiewu. Na obsadzenie jednego morga trzeba wy- 
sia(: 1 IJ:dunta nasion (1ldgr, na hektar). Na morgu wypada około 
22 - 25 tysięcy roślin. 
Hndowla. Czynności Ina plantacji polegają na posypaniu 
późną jesienią dobrym kompostem i plytł;iem przemotyko.vaniu 
n8 wiosnę. Gdy łodygi zmarzną, trzeba je corocznie powycinać 
przy ziemi.: Niektórzy hodowcy rzędy karpek, po wycięciu łodygi 
posypują lekko, na zimę słomianym nawozem, lecz dopiero gdY 
ziemia przemarznie. 
Zbiór następuje nie wcześniej, jak po 5 i nie p
źniej jak po 8 
latach od założenia plantacji, gdyż późniejszy przyrost korzeni wła- 
-44-
>>>
ściwie nie opłaca się i lepiej zakładać nową plantację, niż zbYt 
długo utrzymyw;:)ć starą. Sam zbi6r korzenia. jest pracowity 
gdyż wymaga niejako przeregulowania ziemi, bowiem trzeba 
w porządku \vykopywać i wyciągając z ziemi liczne rozłogi 
Wzięte korzenie i rozłogi, o ile te ostatnie nie mają liści na sa- 
dzon.ki do założenia nowej plantacji, podlegają oczyszczeniu z zie- 
mi na sucho. Tf.1.k przvgotowane suszy się na otwarte m powietrzu 
(chroni
c jednak od zmoczenie. i deszczu i dopiero zupełnie su- 
che układa sieT-na stosy. 
Do handlu powinno się korzeń lukrecjowy oczys
cić z s za- 
rej sk6rki, co dopiero powinno się robić na suchych korzeniach, 
gdyż świeże obierane zaraz czernieją i tracą wartość handlową. 
Dobry korzeń lukrecjowy. po".vinięn być pod sł-6rKą i w zupeł.. 
nym rozkroju pięknie jednostajnie żółtego koloru, a im ten kolor 
jest' ciemniejszy, tem wartość korzenia i wszelkie zaczerwienienia 
cł1oćl:,y miejscowe. ohl1iżają wartość tONaru, przeto już przy ko
 
P:;I1'U unikać należy kale
zenia' korzeni. aby w tych miej
cach 
nie wystąpiły plamy. l\orzdl poczerniały może być zużyty jedynie 
Ot) wyciąg (eltstrakr wodny suchy, gęsty 'i płynny) albo do fabry.. 
kacji piwa ale na . proszek już się nie nadaje. 
WydajnfJść nie da się ująć w ścisłe cyfry, gdyź uzależniona 
jest cd wielu warunk:ów, od' jakości ziemi, szeregu pomyślnych lub 
niepomyślnych lat dla wzrostu, wielu plantacji, nawet odmiany sa" 
mej lukrecji, dlatego teź uj}ć ją trzeba w rozciągłe granice od 
40-80 pudów i wię
ej suchego korzenia z morga (1280-3560 
klgr, z hektara). 
Dopełnienie. Najlepszy wydaje korzeń !Lukrecja uralska 
Glicyrrhiza glabra var. uralensis i dla tego zalecam ją pod inne 
tak eurórejski
 j ik azjatyckie lukrecje. Korzeń lukrecjowy wo" 
bec ogromnego zastosowania w lecznictwie, weterynarji i przemyśle 
jest bardzo ważnym artykute!TI handlu i wywóz jego z Rosji do.. 
szedł przed wojną światową do 2 miljonów pudów do samej 
Ameryki. Pld-1.t'l
je lu:&r

ji zn:ijdują się w Niemczech, Hiszpo.nji 
i Sycylji, jednak zachodnio europejska lukrecja nie może się 
r6wnać z rosyjską ani pod względem koloru, ani słodyczy, przeto 
I uprawiać trzeba tylko uralską. 


-45-
>>>
LULEK - SZALEJ. 
HYOSCYAMUS NIGER (Solanaceae) 


RośI dwulet. jadowita. aptekars., przem,; Ojcz. Europ:,. 
zbiera się liście, rzadziej nasiona. 


Warunki uprawy: Położenie sloneczne. Ziemia urodzajna 
78sobna w potas z pożądaną domieszką wapna, raczej sucha 
aniżeli zbyt wilgotna. Lulek doskonale udaje się na rozrzuccnym 
drobno potlu::zonym gruzie ze starych murów. 
Nawożenie i przygotow. ziemi. Świeży nawóz organiczny 
jakkolwiek pobudza rozrost, wpływa ujemnfe na wartość liści 
i nie należy go używać, a w razie konieczności nawożenia lcp-iej 
sto--ować kompost. Ze sztucznych nawozów polecić można sale po
 
tasowe Obróbka ziemi pod zasiew polega na jednej orce, wyniszcze
 
niu chwastów i uwalowaniu przed siewem. 
Siew. Jako roślina dwuletnia, lulek powinien w pierwszym 
roku dać tylko rozsadę liki, zaś w drugim roku nasiona i tak 
musimy traktować jego prawidłową uprawę. Jeieli siać lulek 
wcześnie na wiosnę, to część roślin wydaje niekiedy w pierwszym 
roku nasiona, zate'T1 wysiewać go najlepiej póżno, aby 
to nie mialo miejsca, czyli, żeby wszystkie rośliny zakwitły 
w następnym roku. Osiągnąć to można przez siew przy końcu 
czerwca albo nawet w początku lipca. Chcąc uniknąć leżenia 
bezpożytecznie ziemi, lulek można wysiewać np. w gorczycę, 
albo natychmiast po jej wczesnym sprzęcie. 
Jeżeli mamy ziemię wolną w końcu czerwca albo na po- 
czątku lipca (np. po sprzęcie wyki na zieloną paszę), WÓWClas 
należy ją zaorać, przywalować i zaraz lulkiem obsiać. Jeieli siać 
lulek wczesną wiosną np, z gorczycą, wtedy część roślin chociaż
 
by wyresla w kwiatach, a zatem zmieszała się ze slomą gorcz:ycy 
to ponieważ ta ostatnia nigdy na paszę nie idzie, a tylko użyta 
być może na ściólkę, zatem nie zagraża zdrowiu Bydła i dla tego 


-46 -
>>>
może być siew tego rodzaju bez szkody stosowany. Przy ciP:em 
częsc roślin wprawdzie zgnije w tymże roku, lecz większość 
pozostanie na rok następny. 
O ile siew lulka np. z gorczycą stosowany jest do odle- 
głości rzędów tej ostatniej, o tyle sam, bywa praktykowany 
w o,Jległości 30 ctm u na co zużywa się na m6rg 4-5 funt6w 
nasion (3,'2 - 2 kI gr. nil hektar). Zasiew trzeba cienko przykryć 
i dobrze przywałować, zaś do siewu mieszać nasiona z odpowie- 
dniej grubo ki piaskiem, mieszaj
c do nie
o nieznaczną ilość 
miałKiej glinki i przykrywając bardzo lekko. Po siewie trzeba 
prze wałować. 
Hodowla polega na przerwaniu zbyt zwartego siewu, z po- 
zosfl wieniem roślinom odległości wzaj
mn
j 15 - 20 ctm Na- 
tura!nie wyniszcza się chwilsty. 
ZbiÓr zaczyna się od połowy kwietnia. W tym czasie mo- 
żna rośliny \\'yrywać i w zupełności oskrobywać z liści. Suszenie 
podobm
 ja
 dędery. Liście lulka wysychają trudno i muszą być 
najcierriej rozpościerane. 
Nasiona zbiera się po dojr:.eniu, więc jeżeli liście obierane 
są późno. oskubane łodygi mogą w koszulkach doschnąć i być 
omłócone. 
Wydajność z morga wynosi 25 - 34 pud6w suchych liści 
(400 - 560 kilg. z h ktara). 
D,opełnienie przy sprzęcie unikać dotykania oczu ni eumytemi 
rękami. 
 


-47 -
>>>
MAJERANEK 
ORIGANUM MAJORANA (Wargowe) 


Rocz, lub wielot., Aptekars" kuchen., przemysł. ojcz. Wielet. 
(zbierać ziele) 


warunki upr. Położenie ciepłe, zaciszne, słoneczne; ziemia 
lyzna, pulchna, zasobna w próchnicę, w dobrej kulturze, srednio 
wilgotna od chwast6w. 
Nawo:2:enie. Tylko przegniłym zupełnie obo:nikiem przed 
zimą, dobry kompost i odl żata stawiarka, 
Frzygot ziem. polega na bardzo starennem zoraniu, albo skopa- 
niu, rozbiciu wszelkich pecm i wybraniu chwastów; ziez:nia po- 
winna być pulchFla i wyrobiona. 
, Siew. Siać w inspe
;cie w m3rGU, dosyć rzadko, aby nie 
trzeba bvłl) pikować. Na mórg potrzeba wysiać 31 4 do 1 funta 
nasienia (0,6-0.8 klgr. na hektar). Na obsadzenie morga po- 
trzeba obsadzić co najmniej 20 okien. Zasiew utrzymywać do 
wzejkia wilgotno i duszno, lec1. zarez po wzejściu odsuwać ok- 
na coraz więcej. 
Hodow!a. Wysadzić F1a 
runt w maju, gdy już nie z.:ł1;no
 
dzi oh",w3 przymrozków, rzędami co 25 ctm. i co 20 ctm. 
w linji. Obtisn te i podl ,ć. Utrzymy......ać ziernię czysto i po
 
wierz hnią wzruszać. 
SprZęt. Majeranek zbierać należy gdy dojdzie do naiwięk
 
szego rozrostu, lecz oględnie, aby od przymrozhów jesiennych 
nie nadmarzł. Wyryw
n;e z korzeniami nie powinn
 mieć miej
 
sca, ale powinno się ro'Ślinl zrzynać, podsuszać, wiązać w pęcz- 
ki dolnemi końcami łodyg i zasiewając dosuszać. 
Plon dobrego majeranku wynieść może 20-25 pudów 
z morga (640-800) klgr. z hektara). 
Dopełnienie. Majeranek ,w ciepłym suchem miejscu może 
przezimować pod przykryciem liści. 


-48-
>>>
MAK USYPIAJĄCY 
PAPAVER SOMNlfERUM (MAKOWATE) 


Roczna. Aptekars. Przemysł.. Azja Mn, Egipt. 


War. 'upr. U prawa maku wymaga połozenia słonecznegO' 
i zasłoniętego od silnych wiatr6w,kt6re wywracają rośliny słabo 
ukarzeniane i podczas burzy magą wyrządzić w plantacji ogro- 
mne szkody. Ziemię lubi mak zwięzłą, zyzną i ciepłą, w lekkiej, 
chociaż' się udaje dobrze, nara'żony, jest jednakże na tatwiejsze 
wywracanie od wiatrów: .. 
Nawożenie. Naj\.epiej udaje się mak w rok po nawozie'; 
bezpośrednio zaś pod zasiew, stosow;ąć można tylko kam post. 
Ze sztucznych nawoz6w polecić można tomas6wkę na żiemie 
lekkie, 'lecz dawać ją trzeba w jesieni, zaś na cięższe ziemie- 
su.perfosfat. . 
. Upr. ziemi., Po okopowiznach wystarcza ziemię wyróWnać' 
i tylko ciężkie zorać, przed siewem,trzeba wysprężynować i lekko, 
szczeg6lniej lżejsze, przyw'ilłować. .' 
'. Siew najleps'zy' jest wczesny; zatem w końcu marca albo' 
w 'początku kwietnia; szczeg6lniej na to źwracać uwagę należy 
na 'ziemiach lżejszych i suchych. Siew rzędowy przy odległo
ci 
40 ctm. Zasiew przywałować. '. .. 
"'lIość wysiewu jest wystarczająca 3 - 4funt6w na m6rg 
(2,4"'-,- 3,2) klgr. na hektar), ..' przy siewie dwoma. palcami 
w rowki. 
Hodowla. Gdy mak wzejdzie i podrośnie,' trzeba go w rzę- 
dach przerwać, pierwszy raz pozostawiając między ro
linami 
odległość dożwalajitcą naswóbodny rO'zros( i po raz drugi o tyle. 
żeby' rośliny pazostały w od'daleniu 25, a w silnyc:h ziemiach 
na {
O ctm. 'Między rzędami trzeba " wynio;zczać chwasty plane
 
tern, a przy dojściu maku da wysokości 20 ctm. korzystnie jest 
go oborać, zwłaszcza na lżejszej ziemi. 
Zbiór opium. Głównym celem uprawy maku w rolnictwie 
jest ziarno, cieszące się wysoką ceną i pokupem, dla nas je- 
dnakże mak dawać jeszcze maże opium albo makowiec i gł6wki 
pozostające po wysypaniu ziarna, a zwykle wyrzucane jaka 
rzecz bezwartościowa. Dla zbierania opium akazał się najle- 
pszym mak biały z czysta białym kwiatem (Papav
r officin.), 
ceniany bardzO' r6wnież dla pradukcji ziarna. Mak6wki pawinien 
mieć zamknięte', aby ziarna nie wysypywał. 


- 49 


4
>>>
Opium jest to sok mleczny, bardzo gorzki, wyciekający 
z makówek po ich okaleczeniu. Gdy makówki zupełnie wyro- 
sną, lecz jeszcze nie dOjrzewają. posiadajij soku tego najwięcej 
i wtedy właśnie trzeba go zbierać. W dnie gorące, pomiędzy 
godziną 11 ranG i 3 pp., kiedy słońce przypieka najwięcej, 
przechodzi się plantację makową i nadrapuje w górnej części 
makówki, robiąc na nich płytkie skaleczenia w rodzaju obrączek 
poziomych. Obrączek takich może być 2-3. Nadrapnięcia nie 
powinny nigdy przerywać dosyć miękkiej i kruchej ścianki ma- 
kówki, gdyż wtedy, mleczny sok spłynąłby do środka, dla nas 
przepadł. a niezależnie od tego. zniszczałoby wszystko ziarno. 

adrapnięcia robić można za pomoq małej, cienkiej deseczki, 
N którą wbija się kawałki igły, tak jednak, aby zaledwie z niej 
wystawały. 
Wyciekający sok szybko gęstnie na słońcu i następnego 
1nia może być zbierany jako ciastowata masa, którą następnie 
ugniata się i formuje w placuszki albo pałeczki i dosusza na 
słońcu. To jest właśnie handlowe opium. 
W naszem podniebiu wydajność opium jest znacznie 
mniejsza, aniżeli np. w Turkiestanie, jednak mórg dobrego ma- 
ku i przy lecie gorącem, wydać może od 8-14 funtów opium. 
Polskie opium jest bardzo dobre, gdyż, jak wykazały próby, za- 
wiera do 12°/0 morfiny. 
Czy zbieranie opium opłaci się w naszych dzisiejszych 
warunkach, to już zależy od wypróbowania, nadmieniam tyłko, 
że opium należy do bardzo drogich towarów aptekarskich, zbie- 
ranie zaś go z maku, bynajmniej nie wpływa ujemnie na wy- 
da jność ziarna. 
Płon ziarna wynosi z morga 36-50 pudów (1152 - 1600 
klgr. z hektara). Po omłóceniu maku, makówki w rozmaitych 
odJamkach pozostające, prtedstawiają również towar do zbytu. 


MAK ZAJĘCZY 
PAPA\"ER RHOLAS (MAKOWATE) 


Roczna. Aptekars Europa. 


Warun. upr. Lubi położenie otwarte, słoneczne; ziemię 
żyzną. najlepiej glinkową i w niej nieco wapna. Udaje 5i;; 


50
>>>
bardzo dobrze również w piaszczystej. lecz w dobrej kulturze 
i niezbyt suchej. 
Nawożenie Świeży obornik pobudza tylko bujny wzrost. 
zatem dawać go nie należy, natomiast lepiej nawozić kompos- 
tem ziemie ubogie, zaś w lepszych siać w drugim roku po na- 
woieniu. 
Przygot. ziemi. Po okopowiznach zbronowanie w jesieni. 
zaś na wiosnę dobre wysprężynowanie i lekki wałek; po kłoso- 
wych-jesienią dobra orka, na wiosnę wysprężynowanie i lekkie 
przywałowanie. 
Siew rzędowy co 30 ctm. mieszając nasiona z bardze, 
drobnym piaskiem i małym dodatkiem suchej, sproszkowanej 
gliny, ńa ziemiach piasczystych. Siać najlepiej dwoma palcamr 
pod rozciągnięty sznur, w bardzo płytki rowek i bez przykry
 
wania ziemią, albo wprost na powierzchni, po czem wałkuje 
się lekko. Siew im wcześniejszy tem lepszy. 
Ilość wysiewu. Nasienie jest bardzo drobne i wychodz; 
go na obsianie morga około 3 funtów (2 klgr. na hektar). 
Hodowla. Po wzejściu i podrośnięciu zasiew przerwać 
tak, aby rośliny były oddalone na 20-25 ctm. i obrabiać pla., 
netem dokąd mak się nie rozrośnie. 
Sprzęt polega na stałem obrywaniu rozkwitających kwiatów, 
zanim opadną ogniste płatki. Zrywa się lub zrzyna razem z ma- 
kóweczkami i natychmiast suszy na otwartem powietrzu. Ogni- 
ste płatki przy suszeniu zmieniają kolor na.ciemno-łlijowo
czerwo- 
nawy, zaś wysuszyć ich bez zmiany pierwotnego zabarwienia 
nie można. 
Plon z morga wynosi 12 - 18 pudów suchego kwiatu 
(384-576 klgr. z hektara. 
Dopełnienie, Jakkolwiek, mak zajęczy dziko wyrasta 
w zbożach, to jednak trudno go zbierać bez ich gniecenia 
i plątania. 


MALWA CZARNA 


ALTHAEA NIGRA (MALWOWATE) 


Wielolet. Aptek, Przemysł. Połudn. Europa 
Warunki uprawy. Położenie ciepłe, słoneczne i zabezpie- 
czone od wiatr6w, łamiących i wywracających łodygi;, ziemia 


51
>>>
bardzo 'urodzajna, niezbyt zwięzła i przepuszczalna, . Pożądane. 
jeśli zawiera nieco wapna. 
Nawożenie, W jesieni (przed sadzeniem wiosennem) jaki- 
kolwiek nawóz organiczny, może być nawet kloaczny, zaraz 
przyorany. , ; 
Przygotow. ziemi. Jesienią orka .zwykła i pozostawienię 
w skibach. na wiosnę zbronowanie i powtórne zoranie staranne, 
bardzo głębokie. w poprzek jesiennego, po czem wybronowanie. 
Jest to uprawa ziemi już pod gotową rozsadę. poprzedniego ro- 
ku wyhodowaną. 
Siew na rozsadniku. więc na -starannie przygotowanych 
grzędach w ziemi pulchnej i urodzajnej. Siać rzędowo co 
20 ctm. w maju, robiąc płytkie rowki i na 1-1,5 ctm. przy- 
krywając ziemią. Zasiew podlewać, zbyt gęsto wzeszłe rośliny, 
poprzesadzać. [Jpiełać i wzruszać powierzchnię. gdyby się zIe- 
wała. Tak malwa pozostaje przez Jato. jesień i zimę. Niektórzy 
hodowcy lekko młodą malwę posypują nawozem słomiastym 
albo liścmi. lecz już po nadmarznięciu ziemi. 
Ilość nasienia potrzebna do obsadzenia morga wynosi 
1- 11/ 2 funta (0.8-1.2 klgr. na hektar). 
Przesadzanie. Na wiosnę, gdy malwa już wypuści listki, 
w kwietniu, wyjmułe sią ją przy głębokiRm podważaniu i wysa- 
dza w dołki robione kołkiem, dobrze obciska i obficie podlewa. 
Zależnie od jakości ziemi rzędom nadaje się odległość 85 _ 
100 ctm., zaś w Iinji sadzić można nieco gęściej. 
Hodowla. Motykowanie ziemi. Na zimę linje poprószyć 
nawozem. Dobrze jest polać plantację roztworem koperwasu 
żelaznego 1: 1000 dla otrzymania ciemniejszego kwiatu. 
Zbiór. Kwiaty obrywa się razem z kielichami. lecz dopie- 
r
 p.o obesch,
tiu, ,
o

p
r
nnej i suszy wpros
 na otwartem 
powIetrzu alb. W'Suszarm przy temperaturze -- 35 - 45
C. 
Taki produkt nosi nazwę w handlu {Flor. Malvae orbor.), lecz 
niektórzy poszukłlją samych koron kwiatowych (flor. Malvae 
orbor. sine caJscibus). te najeży wyskubywać z kielicha i suszyć. 
Na zbiór nasio
 pozostawia się egzemplarze z kwiatem najcie- 
mniejszym i o ile się trafiają-pełne. 
Na żądanie można zbierać j liście malwy. a nawet korze- 
nie, te ostatnie naturalnie przy likwidowaniu plantacji. 
Plon zależny jest od wielu okoliczności: gleby. wilgoci, 
wielkości kwiatów i t. d.. średnio jednak wynosi 20-25 pudów 
z morga suchego kwiatu z Idelichami (640-820 klgr. z hektara). 


52 -
>>>
MARUNA KAUKASKA 
PYRETHRUM ROSEUM (ZŁOŻONE) 


Wie)o)et. Pril!mysłowa. Europa, 
Warun. uprawy. Miejscowość zupełnie słoneczn
, otwarta; 
ziemia: różne gatunki gliny, byle niezIJyt ciężka, przy tern nade- 
wszystko glinki marglowate. W piasczystej ziemi również dobrze 
udaje się. jednak ta musi być w dobrej kulturze i należałoby 
dopełnić ją dodatkiem wapna. Przy piasczystej ziemi zaznaczyć 
trzeba jako warunek, aby nie 'była zbyt sucha, co zubaża kwi- 
tnienie. 
Nawożenie. UniJc-.ać świeżych organicznych nawozów, szcze- 
gólniej po rozbudzonej wegetacji. 
Upr. ziemi, Wytępić chwasty korzeniowe (p
rz, oset, wilc.e 
i t. p.), głęboKJ zorać, wybronowi\ć i przywałować. poczem 
wyznaczać linIe do sadzenia. 
Siew najlepszy j
st na zimnym inspekcie przez kwiecień. 
Młode roślinki wysadza się na grzędy co 25 ctm a z nich na 
pole. Przy rzadkim siewie, gdy rośliny mogą się rozrastać swo- 
bodniej, mogą być wysadzane bezpo
rednio na plantację, linjami 
odległemi na 30 dm. i nieznacznie 
ęśCiej .w rzędzie. . 
Ilość wysiewu oblicza się na 1 1 / 2 - 2 funtów na m6rg 
(1,2 - 1.6 klg r . na },ektar). 
Hodowla. Przy wysadzaniu marunę kaukaską trzeba dobrze 
obciskać i podlać. Wysadzać ją można już w czerwcu, a sian, 
później np, w maj
 - nawet w lipcu. Z grządek wysadzają 
również aż następnej wiosny, np. w kwietniu, a im wcześniej, 
tern lepiej. 
Obróbka ziemi w plantacji polega na motykowaniu przy 
zlewaniu się powierzchni, a śr6d zimy posypaniu kompostem, 
etawiarką, albo suchym i sproszkowanym pomiotem ptasim, 
wszakże przesycania ziemi nawozami trzeba się wystrzegać, 
gdyż przez to rośliny mniej wydają kwiatu. 
Sprzęt, Wartość kwiatu zależy od uważnego i starannego 
-zbierania, gdyż kwiaty j
ż rozkwitłe dają proszek perski małej 
wartości, zatem właściwie obrywać należy pqczki kwiatowe na 
samem rozwinięciu się i te szybko suszyć, czy to w cieniu, czy 
też w suszarni, lecz w tej ostatniej przy temperaturze nie Wyż- 
szej nad + 40° C. Wysuszone dokładnie trzeba silnie ubijać 
w skrzyniach drewnianych i zbywać na proszkowanie. 


53
>>>
tf\oruna dalmatyńska (Pyrotheum ciwerariaefolium) daje t. zw,. 
.proszek dalmacki" silniejszy od perskiego. 
Hodowla ta sama, jak również zasady zbioru i suszeni.. 
Pomimo, że obie powyższe maruny są roślinami o wiele 
cieplejszego podniebia, to jednakże hodowane w Kurlandji wy.- 
dały wyborowy proszek perski na wygubienie owad6łł. . 


MIĘTA PIEPRZOWA 
MENTHA PIPERITA (WARGOWE) 


Wielolet. Aptekars, Przemysł. Europa. 
(Zbierać Wicie i młode pędy) 
War. uprawy. Wystawa słoneczna albo p6łcienista, mleJ
 
scowość z klimatem wilgotnym, obfitującym w oparj/ wodRe 
(blizkość w6d, błot, łąk nizinnych; ziemia lekka, najlepiej glinka 
z dużą domieszką pr6chnicy, zupełnie wolna od chwast6w, ży
 
zna i dobrz
 wyrobiona. 
Nawożenie. Stary kompost obfitujący w próchnicę i po
 
pi6ł drzewny, oraz odleżała stawiarka, w::zesną wiosną, lub 
w czasie pory słotnej i po sprzęcie - rozcieńczona gnojówka. 
Przygat. ziemi. Przedewszystkiem wytępienie chwastów, 
szczególniej korzeniowych, jesienna i wiosenna orka, poczem 
staranne wybronowanie i lekkie przywałowanie. 
Siew mięty jest zbyt uciążliwy, aby ją tą drogą rozmna
 
zać, jednakże praktykuje się, chociaż nader rzadko. Przedewszy
 
stkiem mięta z siewu wyradza się. Siać w lekkiej ziemi w ,u
 
dełkach płaskich lub specjalnych miskach, na samej powierzchni, 
nakryć szkłem i ustawić w ciepłym inspekcieo Gdy już da się 
uchwycić palcami, powinna być przepikowana w inspekcie, a gdy 
wyda 5-6 liści, przesadza się do gruntu, 
Sadzonkowanie mięty jest wielokroć łatwiejszym i szyb- 
szym sposobem rozmnażania i właściwie ,tą tylko drogą riależy 
ją rozpleniać. Sadzonki robi się ucinając wierzchołki rozgałęzień 
mięty, na długość 4 - 6 liści i te sadzi się do inspektu zimne
 
go, od wiosny aż do końca lipca, nakrywa oknami, przycienio
 
wywa, a gdy już ma silne korzonki i rośnie, wysadza do gruntu, 
podobnie jak i siewki. 
Tak siewki jak sadzonki wysadza się rzędami (od wiosny 
do końca lipca) odległe mi O 20 ctm. i co 20 ctm. w Iinji, co 
5 rzęd6w pozostawia się odstęp na 30 °ctm. jako bruzdy do 


- 54
>>>
chodzenia, pielenia i zbierania. Na .mórg wychodzi roślin okolo 
120 tysięcy, zatem sprowadza się malą liczbę sadzonek np.. kilka 
tysięcy i z nich na miejscu dochodli do potrzebnej ilości roślin. 
Hodowla. Po posadzeniu podlać raz lub parokrotnie. 
Chwasty stale i starannie wyniszczać ręcznie, gdyż narzędziami 
obrabiać mięty nie można. Na ziemi uboższej po sprzęcie polać 
rozcieńczoną gnojówką bydlęcą. N a zimę poprószyć plantację 
dobrym kompostem. Puste miejsca dosadzać. 
Sprzęt. Zrzymsć należy miętę zanim łodygi zdrzewnieją: 
t. j. niedopuszczać do ich stwardnjenia i kwitnięcia. Zbiór po
 
wtarzać 2-3 razy. Suszyć w cieniu lecz szybko, najlepiej w na- 
tUf'alnem cieple. Po zerznięciu strzedz miętę 01 deszczu, aby 
nie zczerniała. Ze skoszonej mięty obce domieszki odebrać. 
Plon z morga bywa różny, zależy bowiem od warunków 
miejscowych, lecz oblicza się w ilości 30-50 pudów (960 - 
1600 klgr, z hektara) suchego ziela. 
Dopełnienie Zawartość wapna w ziemi wpływa ujemnie 
na zawartość olejku lutnego, stanowiącego całą wartość mięty. 
Ususzon
 miętę zbierać należy, gdy liście nadwilgną np. z no
 
cy), aby si-ę nie kruszyła przy pGkowaniu do worków. 
Uprawa mięty kędzierzawej (Mentha .crispa) jest zupełnie 
ta sama co pieprzowej. 


MIŁEK WIOSENNY 
(ADONIS VERNALlS (JASKROWATE) 


Wielolet, Aptekar. Europa. 
War. uprawy, Na ziemiach polskich miłek wiosenny nie na-- 
Jeży do roślin pospolitych, i tylko w pewnych okolicach jest na. 
potykany i należy u nas do zió1 bardzo cennych. Lubi on poło- 
ienie słoneczne i ziemię zawierającą wapno. Doskonale rośnie 
na glinkach marglowatych, zawierających sporo próchnicy i nie- 
zbyt przytem suchycl1. Uprawiac go można również i na ziemi 
piasczysto.próchnicznej, dodając do niej nieco miału wapienne- 
.go, lecz ziemia ta musi być dostatecznie wilgotna i nie rozlu
 
tniona zbytecznie. 
Nawożenie. Świeżych nawozów organicznych nie znosi. 
natomiast zalecić można siary kompost albo dobrą stawiarkę. 
wszakże umiarkowanie. Gipsowanie w ziemiach ubogich w wapno. 
Przygotowanie ziemi. Pierwszym warunkiem uprawy jest 


55
>>>
2upełne oczyszczenie ziemi z chwastów korzeniowych, kt6re 
należy przed orką doszczętnie powykopywać,. następnie raz zo- 
rać, pozostawić w :skibach na zimę, zaś wcześnie z wiosny wy- 
bronować i ,lekko przejść wałkiem. Na tak przygotowanej ziemi 
następuje wysiew nasion przysposobionych już do kiełkowania, 
Siew. Ponieważ. J'u,siona miłka wiosennego wymaga-ją 
wiele czasu do wykiełkowania, pl'zefo zaraz po dojrzeniu winny 
być zastratyfikowane, t. 'j. w skrzynkach przesypane warstwami 
wilgotnym piaskiem, ustawione w cieniu i utrzymywane w sta- 
nie wilgotnym, na zimę, wraz ze skrzynkami płytko zakopane 
w ziemię, gdzie, pozostają aż do siewu, t. j. do marca, kwie- 
tnia. Wyjęte z ziemi albo mają kiełki,.:albo są blizkie ich wy- 
dania i powinny być -zarez wysiane, w rowki robione pod sznur.- 
w odległości 20 ctm. wysiewa się miłek; ,mniej więcej w odda- 
leniu 5 ctm. ziarnko ,od ziarnka,przY,krywa ,na 1 ctm. grubo 
ziemią i dobrze przygniata, po czem polewa. Jest to siew WPfo st 
na stałe miejsce, pra'ktyczniejszy od wysiewania VI rozsa dniku 
i, dopiero przesadzania, bowiem' roślina ma korzenie. twarde, 
mało rozgałęzion'e, długie, pionowo .' zagłębione i przesadzanie 
przenosi ciężko"- . 
"Ilość wysiewu. Na mórg wydhodzi .10- 12 funt6w hasie- 
nia (8 - 9,6 klgr. na hektar). 
Hodowla. Wyniszczanie chwast6w przez bardzo płytkie 
gracowanie. bowiem: ,głębokie ro
pulchnienie ziemi jest nie po 
 
żądane. P6źną jesienią albo śr6d zimy plantację można lekko 
posypać drobnym, starym kompostem.. Rośliny w rzędzie m0!lą 
być oddalone 10-15 ctm.j zbyt gęste rozsadzić. 
Zbiór. Sierpem zrzyna. się !odygi kwitnące na 2 -3 ctm. 
nad' ziemią' i' suszy przy denkiem' rozpostarciu w cieniu. 
Plon wynosi 30-40 pud; suchego ziela z' morga (960 -12
O 
klgr. z hektara). " 
Dopełn. Plantacja dopiero w 3-cim' roku daje większe zb iory. 


M Y D L,.I K 
SAPONARIA OFFIC. «(iWOŹDZIKOWATE) 


Wielolet. Aptekarsk. Przemysł. Europa, 
(Zbierać 'korzenie, po części liście). 
Warunki upr. lJ'daje się w miejscowościach słonecznych 
półcienistych, lepiej 'w "wilgotnych 'niż suchych. Ziemię oajle- 


- 56
>>>
piej lubi -lekką glinkową i pulchną ogrodowo-próchniczną, rosme 
wszakże i na piaskach, chociaż powolniej, t. j. korzenie wydaje 
słabsze. 
Nawożenie każdego rodzaju nie szkodzi mydlikowi i pod 
. tym względem nie jest wrażliwy. 
Przygotow. ziemi zasadza się na możliwie głębokiem 
spulchnieniu, szczególniej, gdzie grunt jest z natury twardy. 
· przyczem idzie o przemieszczenie urodzajnej zwierzchniej war
 
stwy na spód, bez względu na to. że jałowa wydostame aię na 



 , 
Siew może być stosowany tylko na ziemiach lepszych 
i wilgotniejszvch. gdyż na suchym, piasczystym 
runcie daje 
liche rezultaty. Siać można w jesieni albo wcześnie bardzo no. 
wiosnę. bo już od początku marca. Odległość rzędów wynosi 
20 ctm. Ziemię należy przed siewem zwałować. nasiona lekko 
przykryć ziemią i przygnieść wałkiem. Jeżeli ziemia przygoto- 
wano jest w jesieni i przez zimę się odleży, ussie. wałkowanie 
przed siewem jest bezcelowe. - Wysiew jesienny jest najpe- 
wniejszy . 
Ilość wysiewu na mórg wynosi 6-8 funtów (4.8-6.4 klg. 
na hektar). Wcześniejszy siew zużywa mniej nasion. 
Sadzenie, Łatwiejszym, szybszym' i pewniejszym spoSO" 
bem rozmnażania jest sadzenie' p'od radło pokrajanych korzeni 
i rozłogów mydliku. Kawałki mogą być długości 6'-:- 8 ctm., sy- 
pie się je w rowek robiony radełkiem, przykrywa 
 ziemią l wa- 
łuje. Sadzić należy na 10 ctm. głęboko. a rzucać kawałki mniej 
więcej co 15 ctm. Sadzić. najlepiej przez marzec. Na piaskach 
najlepiej jesienią, już przed, przymrozkami, w ziemi nieporusza- 
nej, podsypać już w rowku" na korzenie kompostu i dopiero na- 
kryć i przywałować. 
Hodowla. Piaski obsadzane, mydlikiem wkrótce się zada..... 
niają i umacniają. tak, że mogą służyć za pastw,isk9' Pole ob- 
sadzone mydlikiem pozostawią się bez ,obróbki. ił tylko na jałO" 
wej ziemi. dobrze jest zimą posypywać je ,kompostem, albo no. 
wiosnę zlać gnojówką. 
Zbiór. Po 3 - 4 latach następuje zbiór korzeni. Mydlik 
nt
leży wykopywać głęboko. gdyż tam ma korzenie najgrubsze. 
Po wykopaniu korzenie powinny być umyte i pokrajane za świe- 
ża drobno i równo. poczem następuje suszenie. 
Wydajność. Mydlik może wydać 50-80, a nawet i więcej 


57
>>>
pudów z morga, zależnie od wieku i jakości ziemi (1600-2600 
Jclg. z hektara). 
Dopełnienie. Pole obsadzone mydlikiem nie daje się z nie- 
go już oczyścić. gdyż z pozostałości korzeni plantacja sama się 
odnawia. 


NAGIETEK 
CALENDULA OfflC. (ZŁOŻONE) 


" 


Rośl rocz. Aptekars. Połud. Europa. 
(Zbiera się płatki kwiatowe i w niewielk. ilości ziele), 
Warun. uprawy. Położenie słoneczne
 otwarte; ziemia śre. 
dnio urodzajna. niezbyt ciężka, przepuiZczalna. Najlepiej się 
nadają pod uprawę lekkie glinki. 
Nawożenie i uprawa ziemi. Świeżego nawozu organiczne- 
go n!e dawać bezpośrednio. gdyż pobudza rozrost. lecz opóźnia 
i zubaża kwitnienie. Przygotow. ziemi polega na głębokiej orce 
w jesieni przy pozostawieniu jej w skibach. zaś na wiosnę przed 
siewem. dobrem wy sprężynowaniu. Chwasty możliwie wyniszczyć. 
Siew rzędowy w końcu marca albo początku kwietnia, 
przy odległości linji na 35 ctm. i na 1 -2 ctm. głęboko. Obsiew 
morga wymaga 5 funt6w nasienia (na hektar 4 klgr.). zasiew 
należy lekko przywałować. Na ziemiach suchych siać można 
w jesieni. 
Hodowla. Od pojawienia się najdrobniejszych chwastów 
wyniszc
ać je planetem pomiędzy odznaczającemi się rzędami 
siewu. kt6re przecież należy oszczędzać. Po wzejściu i podro. 
śnięciu zbyt zwarto stojące rośliny przerywać. pozostawiając je 
tylko co 30 ctm. W linijach opleć ręcznie. Ponieważ cenione są 
tylko ognisto-czerwone kwiaty jaknajciemniejsze. przeto blado 
kwitnące rośliny wyrywać i usuwać, aby się nie krzyżowały 
wzajemnie. Okazy pełno-kwiatowe i posiadające najcenniejsze 
cechy. oznaczać kołkami i pozostawiać na zbiór nasion. 
Sprzęt. Do użytku aptekarskiego obrywa się same płatki. 
:z ognisto-czerwonych kwiatów. Najpraktyczniej jest wyskubywać 
Dłatki, nie obrywając kwiatów. gdyż zbiór takim sposobem idzie 
naj prędzej. Wyskubane płatki natychmiast rozpościerać cienko 
na słońcu. aby mogły wyschnąć jaknajszybciej. Prześlicznie wy
 
suszone płatki otrzymuje się z suszarni. Oskubywanie kwiatów 


58
>>>
:.może mieć miejsce tylko w czesie słonecznej, pogody i po 
cbeschnięciu rosy. Dobrze wysuszone płatki nie Powinny zmie- 
lIlt pierwotnego koloru. Na ziele ścina się górne części roślin 
razem z kwiatami, albo używa na ten cel egzemplarze wybra- 
kowane i wyrywane. Ziele suszyć należy w cieniu, albo w su-- 
. szarni. Zupełnie wysuszone płatki silnie ugniata się w skrzy. 
.niech wyłożonych papierem i przechowywa w bardzo suchem 
i ciepłem miejsca. Od światła płatki tracą powolnie zabar- 
wienie i bieleją. 
Wydajność z morga wynosi 14 - 16 pudów suchych płat. 
Mw (448-512 klgr. z hektara). 


NAPARSTNICA PURPUROWA 
DIGITAS PURPUREA (TRĘDOWNIKOWATE) 


Rośl. trująca. Dwuletnia. Apt. Ojcz, Euro
8. 
(Zbiera się liście). 
. Warunki uprawy. Połoienie półcieniste, albo słoneczne. 
2.iiemia przepuszczalna, urodzajna, raczej lekka aniżeli ciężka, 
2.8\;\'ierająca próchnicę i wapno, przytem średnio wilgotna. Do- 
skonale nadają się pod kulturę różne gatunki glinek, będące 
w dobrej kulturze. " 
Nawożenie i przygotow. ziemi. Jako' nawóz przedewszy- 
stkiem ceni się stary, odleżały kompost, szczególniej zawieraj'ł" 
cy popiół drzewny, a na ziemie ubogie w wapno, z domieszk'ł 
miałkiego gruzu wapienl)ego, przy tern wolny od nasion chwa- 
słów. W razie potrzeby nawozów sJtucznych: sole potasowe 
i gips nawozowy. Świeżego obornika'. pod naparstnicę dawać nie 
należy, Pod plentację ziemię starannie się orze na parę tygo- 
dni przed sadzeniem, wyniszcza chwasty i wreszcie sprężynuje, 
a ostatecznie lekko przywełowywa i wyznacza Iinje do sadzenia. 
. Siew najlepszy w pierwszej połowie maja do zimnego 
inspektu, na powierzchni uklepanej, rzędowo, bez przykrywania 
ziemią. Przed siewem ziemię dobrze nasycić wodą, skrtynie 
nakryć oknami, lekko przycienioweć i dostatecznie zasiew zra- 
szać. Gdy roślinki są już dostatecznie rozwinięte; wysadzić je 
należy na grzędy, w odleg
6ści 10 ctm., zaś w początku wrze- 
śnia na plantację, rzędowo co 30 ctm, Przy takim sposobie 
uprawy, nasienia wychodzi 11/4 funta (1 klg, na hektar) na mórg- 


59 


,
>>>
Przy dużej ilości nasion i chcąc uniknąć przesadzania, 
można wysiewać naparstnicę wprost na plantację. lecz w roślinę 
ochronną np. w owies, gorczycę i t. p. w tej samej odległości. 
Po sprzęcie rośliny ochronnej naparstnica dopiero zaczyna się 
swobodnie rozrastać, szczeg6lniej, gdy oczyścić ją planetem. 
. Taki siew zużywa nasienia 3 -4 razy więcej, czyli 3 3 / 4 -5 fun--- 
t6w (1,5-2 KO) na m6rg, (3-4 KO na hektar). Rozumie się 
i w tym wypadku bardzo drobne nasiona muszą być siane na 
powierzchni, przy wysianiu ich z trzema częściami odpowiedniej 
I!rubości piasku i jedną częścią miałkiej, suchej glinki. 
Jeżeli wysiać naparstnicę na inspekcie w marcu i gdy pod
 . 
rośnie wysadzić do gruntu w końcu kwietnia lub początku maja. 
często w pierwszym roku zakwita. a wog61e wydaje tak silne 
krzaki. że może być jesienią sprzątnięta na liście. 
Zbiór naparstnicy może następować już w pierwszym roku 
przed przymrozkami, jeżeli siana była wcześnie na inspekcie. 
lecz w tym wypadku naparstnica po zerżnięciu liści najczęściej 
marznie. więc tylko w nagłej potrzebie można się do tego ucie
 
kać. Prawidłowo liście powinny być obrywane w roku nastę- 
pnym, gdy naparstnica zakwitnie. Wtedy należy wszystkie liście 
oberwać, Qdrzucdjąc nadpsute. 
Suszyć należy w cieniu. albo na poddaszach, mając Zl,Ś 
suszarnię. w temperaturze 35-40° C. Wydajność z morga wy- 
nosi 20-30 pud6w i więcej (640-960 klg
. z hektara) suchych 
liści. 


NOSTRZYK 
MELlLOTUS OffICINALlS (MOTYLKOWATE) 


Dwulet. Aptekarsk. Europa. 
(Zbierać kwiat i miękkie wierzchołki), 
Warunki upr. Słoneczne, otwarte i raczej suche niż mo- 
kre położenie. ziemia średnio urodzajna o możliwie głębokiej 
warstwie rodzajnej, szczeg61nie zawierająca wapno. albo z pod- 
glebiem je zawierającem daje największe zbiory. 
Nawożenie' tylko w ziemi ubogiej, gdzie nostrzyk mógłby 
wyrastać zbyt słabo. Gdzie niema w gruncie wapna, tam posy- 
pać ziemię przed orką wapnem. al bo stosować gips nawozow)'_ 
Uprawa ziemi. Nostrzyk podobnie jak koniczynę siać mo. 



 


.. 
.
>>>
żna w rośliny kłosowe, np. w żyto, owies. jęczmień, posiewając 
nim dokonane zasiewy na wiosnę. Uprawiając go po zbożach 
wystarcza jedna głęboka orka, aby ściernisko' zgniło, zaś na 
wiosnę tylko sprężynuje się, lekko wałuje przed siewem i po- 
wtórnie po siewie. Siać można w jesieni szczególnie na ziemi suchej. 
Siew rzutowo, gdy idzie o posiewanIe zbóż, przy czem 
wychodzi 10 - 12 funtów nasienia na' mórg (8-8,8 klg. na he- 
ktar) i nędowo co 25 ctm. i wtedy wystarczy 1/
 tej ilości. 
Hodowla, Traktuje się nostrzyk podobnie jak koniczynę. 
Do czysto lekarskiego użytku, kiedy nie ma celu używania go 
na paszę, siany rzędowo nostrzyk obrobić moina pJańetem aby 
go oczyścić z chwastów. 
Sprzęt. Nostrzyk siany na wiosnę w zboża, można zebrać 

 w, pierwszym roku na paszę, lecz dokąd ma łodygi miękkie, 
albo też w'pierwszym roku' może być. spasany przez krowy 
(tylko nie przez owce) i w tenże sposób zużytkowuje się go 
przy obsiewie samoistnym. W roku następnym daje ogromny 
pokos dobrej paszy dla bydła, poczem jeszcze zakwita. Kwiat 
ścinany z miękkie mi wierzchołkami, idzie na użytek apteczny, 
pozostałość jeśzcze skoszona daje paszę dla owiec, gdyż łodygi 
są już zbyt twarde. Suszone wierzchołki suszy się w cieniu i do- 
daje do nich liści. 
Wydajność z morga wynosi 30 -- 35 pudów (960-1200 klg. 
z hektara) suszonego kwiatu z wierzchołkami. 
Dopełnienie. Nostrzyk jest rośliną wysoce miododajną 
i stanowi znakomity przedplon pod kartofle i okopowe. Roślina 
miododajna. 


OMAN WIELKI 
INULA HELENIUM (ZŁOŻONE) 


Wielolet. Aptekars. Europa. Azja, 
Warun. uprawy. Lubi położenie słoneczne lub półcieniste 
wilgotnej ziemię głęboko-urodzajną, nie ciężką. 
Nawożenie najlepsze stawiarką i kompostem; silnie działa- 
jących nawoz6w nie stosować. 
Uprawa ziemi polega na bardzo głębokiem jej spulchnieniu, 
przyczem dOdane nawozy powinny iść na spód. 
Siew. W stosunku do ogromnego wzrostu rośliny, ta :wy- 
daje bardzo małe nasiona. Siać w zimnym inspekcie, w kwie- 


61
>>>
tniu, dając rządki co 10 ctm. Nasiona przykrywa się płytko i do- 
brze przygniata. Zasiew trzymać wilgotno i przycieniować lekko. 
Z inspektu młode rośliny wysadza się albo do szkółki, w odległo- 
ści 20 ctm. albo wyczekując dłużej wprost na plantację, przy za
 
:stosowaniu odległości między rzędami 75 ctm., a w linji prawie 
tyleż. Przy wysadzaniu wprost na plantację, można miejsce po- 
między omanem, zbyt jeszcze słabo, rozrastającym się w pierw- 
szym roku, zużytkować na jakieś inne rośliny. jednak tylko jedno
 
letnie, np. komosę meksykańską., dęderę, naparstnicę (do zbioru 
jesiennego przy hodowli jednoletniej) i t. d., wreszcie na wa- 
rzywa jak kapusta, kalarepa i t. p. 
Ilość wysiewu jest wystarczająca 1 
 1 1 /. funta na mórg 
(0,8-1 klgr. na hektar). 
Hodowla. Motykowanie na wiosnę, gdyż w drugim roku 
,zupełnie zakrywa ziemię swemi olbrzymiemi liśćmi i chwastom 
rozwijać się nie pozwala. Ponieważ wykopuje się korzenie do- 
piero trzy-letnie, zatem w trzecim roku najlepiej jest Joślinie za- 
'kwitnąć nie dozwalać, przez ucinanie łodyg na l/a wysokości od 
ziemi, a wychodzące z kątów liści wypustki wyłamywać w miarę 
ukazywania się. Czteroletnia plantacja daje korzenie jeszcze sil- 
niejsze, a przez to i zbiór większy. 
Zbiór. Korzenie wykopuje się na wiosnę do połowy kwiet
 
nia, wymywa i suszy, najlepiej przy rozwieszaniu i naturalnie 
przekrajaniu karpy odpowiedniem. 
Plon wynosi 50 - 60 pudów suchego korzenia z morga 
(1600 -- 1920 klgr. z hektara). 
. 


, 
. 


OSTRÓŻKA ZBOŻOWA. 
DELJ:HlNIUM CONSOLlDA (JASKROWATĘ) 


Roczna, Apt
kars, Europa. 
Warun. upr. Wymaga położenia słonecznego i otwartego; 
ziemię lubi glinkową lekką, udaje się wszakże i na piaszczystej. 
lecz w dobrej kulturze. 
Nawożenie. Najwłaściwiej siać ostróżkę w d'ok po nawo- 
zieniu. Udaje si.ę bardzo dobrze po okopowiznach. 

pr. ziemi. Po okopowiznach wystarcza tylko ziemię wy- 
równać i dobrze wysprężynować, przed siewem zaś uwałować. 
, Siew.SOstróżkę siać można albo p6źną jesienią albo wczes- 


-J.62 -
>>>
nie 1Ia wiosnę, naturalnie rzędowo, naJpIerw dla tego aby ją łat- 
wiej było oczyścić z chwastów, a powtóre, aby mniej wyszło na-, 
sienia. Ponieważ roślina wyrasta wysoko, mało zajmuje miejsca 
i rozgałęzia się kolumnowo mniej więcej, przeto wystarcza zupeł- 
nie jeżeli odległość rzędów wynosi około 20 ctm" co zależy 
także od gatunku ziemi. Zasiew powinien być bardzo płytko po- 
kryty ziemią i przygnieciony, Nasiona są twarte i wymagają 
dużo wilgoci do wykiełkowania, a przytem i ciepła. 
Ilość wysiewu zależy od siły kiełkowania nasion i jakości 
ziemi, na lepszej bowiem ostróżka si:niej się rozrasta, powinna 
być rzadziej siana i wystarcza wtedy około 4 funt. nasion na 
mórg, lecz w gorszej ziemi wysiewa się aż do 10 funtów (3,2- 
4 klgr, na nektar). 
Hodowla. Zbyt gęsty za
iew przerywa się, zostawiając od- 
stępy między roślinami w linIi 10 - 15 ctm. pzy rzucaniu się: 
chwastów zniszczyć je trzeba w młodości, aby nie wzięły góry 
nad ostróżką. Do lekarskiego użytku mają wartość tylko fijole- 
towe kwiaty, ostróżka zaś posiada skłonność do wydawania od- 
mian w różnych kolorach, co dopiero poznać można przy zakwi- 
taniu. Pozostawia się egzemplarze tylko fijoletowe, zaś wszyst- 
kich innych zabarwień wyrywa i niszczy, gdyż te rośliny, które 
pozostawiane są do wydania nasion, dałyby jeszcze wi"ęcej 
warjacji. 
Zbiór. Poni
waż ostróżka rozwija kwiaty stopniowo,..od dolu 
do góry, przeto należy zbiór powtarzać kilkakrotnie, obrywając 
tylko rOLwinięte kwiaty, a pozostawiając pączki. Zbiór powinien 
mieć miejsce w pogodne słoneczne dnie i po obeschnięciu rosy. 
Zebrany kwiat należy bezzwłocznie suszyć, czy to na słońcu 
pokrywając gazą, czy na strychach o podłodze drewnianej, czy 
wreszcie na suszarni. 
Plon z morga wynosi 15-20 pudów suchego kwiatu (480- 
640 klg. z hektara). Dobrze wysuszony kwiat zachować powi- 
nien piękny, nie zmieniony kolor. ,... 


PIOŁUN 


ARTEMISIA ABSYNTHIUM (ZŁOŻONE) 


Wielolet. Aptekars. Przemysł. Europa. 
War. uprawy. Miejscowość słoneczna, otwarta, nie m.ok raj 
ziemia najlepiej gliniasta jako najzasobniejsza w potas, lecz bar- 


63
>>>
dzo dobrze udaje się na rozwiezionym gruncie wreszcie na 
ziemi piaszczystej ale dostatecznie urodzajnej i .nawiezionej po- 
piołem drzewnym. 
Nawożenie. Głównie materje bogate w potas (popiół drze
 
wny, kainit, sole potasowe), przy czem pożądane jest i wapno. 
Upr. ziemi, Wyniszczenie perzu i chwastów korzeniowych, 
głęboka orka, bronowanie i uwałowanie przed siewem. 
Siew. Najlepiej siać piołun zaraz po dojrzeniu nasion, 
więc w jesieni np. we wrześniu, lecz można także w marcu, 
lecz ziemia powinna być przygotowana przed zimą, na 
zaś tylko zbronowana i uwałowana. Siać rzędowo co 
Nasienie mieszać z. odpowiedniej grubości piaskiem. 
muszą być płytkie i zasiew należy w poprzek zwałować. 
Ilość wysiewu. Na mórg wychodzi nasienia Ó - 8 funtów 
4,8-6,4 na hektar), co zależy od dobroci nasienia. 
Hodowla. Pdy piołun wzejdzie zbyt gęsto, po podrośnię
 
ciu trzeba go prżerwać, mniej więcej pozostawiając roślinom 
odstępy w linji na 20-25 
tm, W jesieni albo podczas zimy 
zasilać plantację kompostem, na wiosnę ziemię między rzędami 
przemotykować. 
Sprzęt. Piołun zrzynać należy zanim łodygi zdrzewnieją, \ 
aby po wysuszeniu stały się pomarszczone i cienkie, czyli nie na
 
leżało odrzucać grubych i twardych badyli. Piołun wcześnie zrzy
 
Tiany daje dwa sprzęty wyborowego ziela, a gdy już zakwitnie, 
wypada od niego oddzielać twarde łodygi i przez to zbJory są 
mniejsze. Suszyć należy w cieniu. zwracając -. uwagę na dosu
 
szenie łodyg. 
Plon. Zaczynając' od drugiego roku zbiór suchego ziela 
wynieść ,może 50 - 60 pudów (1600 - 2000 klgr. z hektara), 
w pierwszym roku po zasianiu jest znacznie mniejszy. 
Dopełnienie. Im piołun ma bielsze liście, tern jest aro
 
matyczniejszy; za
racanie szarego koloru w liściach wskazuje 
przesycenie nawozami azotowemi. 


wiosnę 
30 ctm. 
Rowki 


POKRZYK. 
ATROPA BELLADON NA (PSIANKOWATE). 


Wielolet. Jadowita, Apteczna. Europa, 


Warun. uprawy, PołOżenie półcieniste, średnio wilgotne. 
W braku półcieniu, tr7eba uprawiać ostatecznie i w otwartem 


64 


'.
>>>
mieJscu. Ziemia niezbyt ciężka; zawierająca wapno, a w braku 
1akiej, posypuje się miał wapienny albo drobno tłuczony gruz ze 
-starych murów. 
Nawożenie przegniłym kompostem albo odleżałą stawiarką; 
świeżego obornika nie używać. Na ziemiach piasczystych stoso- 
wać popiół drzewny i w braku gruzu wapiennego-gips nawQzowy. 
Uprawa ziemi, - Bardzo głęboka orka w dwóch kierun-' 
kach, . wyniszczenie chw
stów i uwałow'anie, Na tak przygoto- 
wanej ziemi wysadza się jednoletnie rośliny ze szkółki. 
Siew i rozmn. Nasiona Belladony wysiewać trzeba w zimnym 
inspekcie przez kwiecień i dD połowy maja. Siać na ubitej po- 
wierzchni, w rowki, lekko przykryć piaskiem, przygnieść, utrzy- 
mywa
 wilgotno i duszno, czy li zakryć oknami i dobrze przy- 
cieniować, no noc lekko okno uchylać a w czasie dzdzystym 
zdejmować. Po wzejściu cieniowanie usunąć, okna coraz więcej 
podnosić w ciągu paru dni usunąć zupełnie. Przy siewie rzę- 
d'owym co 6-8 ctm., rośliny doszłe, do wysokości małego palca 
"lI ręki, przy głębokiem podważaniu wyjąć i rozsadzić do szkółki, 
'na odległość 10-15 ctm., gdzie pozostają do następnej wiosny. 
Można również rozmnażać z sadzonek na inspekcie. 
Ilość wysiewu. Na obs6dzenie, jedno
morgowej plantacji 
trzeba wysiać 1 1 / 2 funta nasienia (1,2 klgr. na hektar). 
Hodowla. Ze szkółki wysadza się pokrzyk w kwietniu, za- 
chowując na plantacji odległość Iinji 75-80 ctm,; w Iinji sadzić 
można nieco gęściej. Korzeni pl'zy sadzeniu nie podwijać, dobrze 
óbciskać i podlewać do przyjęcia się. Letnia hodowla polega na 
,,;"yrywaniu chwastów, głównie z wiosny, gdyż później rośliny 
całkowicie okrywają ziemię. Co parę lat plantację w jesieni 
albo też zimą zasila się kompostem. 
Zbiór liści ,rozpoczyna się z' chwilą dojrzenia pierwszych 
j,agód i trwać może aż do przymrozków. Zryw6ne liście bardzo 
cienko rozpościera się do suszenia i często odwraca. W sztucż:' 
nem: cieple suszyć je można przy temperaturze nie wyższej nad 
+ 35 - 40° C. Zwracać trzeba uwagę na 'dususzenie ogonków 
liściowych i nerwów. Korzenie zbiera się na zamówienie, po" 
świę£ając na to pewną ilość roślin, które po wykopaniu dopełnia 
\ się młodemi. Korzenie kopie się w połowie września. 
'Płon. Z morga paroletniej Belladony, rosnącej w ziemL 
urodzajnej, sprzątnąć móżna około 30 pudów suchych liści, plon 
jednakże dosięga ,często do 38 pudów, a nawet więcej (960-1208 
klgr. z hektara). 


65 


!j
>>>
Dopełnienie. Przy zbieraniu liści Belladony, wystrzegać 
się trzeba dotykania rękami oczu, a po skończonej robocie ręce 
wymyć mydłem. 


ROJOWNIK MELISA 
. 


MELIS SA OfflC. (WARGOWATE) 


Warunki upr. Miejsca słoneczne albo półcienjste; ziemia 
lekka, wilgotna, głębDko urodzajna i dostatecznie wilgotna, Lek- 
kie glinki.z domieszką próchnicy, ziemia lekka ogrodowa i t. p. 
wolne- od chwastów korzeniowych, najlepiej się nadają pod melisę. 
Nawożenie. Komposem dobrze przegniłym i odlcżałą sta- 
wiarką. 
Przygot. ziemi. Oczyszczenie z chwastów, głębokie, spulch- 
nienie i uwałowanie przed, sadzeniem. ' 
Siew i rozmnażanie. Melisę można rozmnażać z nasion, 
wysif.wając do zimnego inspektu w kwietniu i wysadzając rosadę 
na grzędy, gdy należycie podrośnie, zaś na wiosnę następną już 
na stałe miejsce (na plantację) i z sadzonek ciętych do końca 
lipca, wysadzonych do inspek
u, po zakorzenieniu na grzędy 
i również jak siewki, następnej wiosny do plantacji. Sadzonko. 
wanie jest praktyczniejsze od siewu i przedewszystkiem je za- 
lecam. 
Ilość wysiewu na obsadzenie morga wynosi 1 funt dobrego 
nasienia (0,8 klg. na hektar) przy odległości rzędów w 
Iantacji 
30 ctm. i 25 ctm. w linji. 
Hodowla. Bardzo staranne wyniszczanie chwastów i na zimę 
posypywanie dobrym kompostem. Po sprzęcie, wybierając do 
tego porę deszczową, podlanie rozcieńczoną gnojówką, 
Sprzęt. Zrzynać należy melisę dokąd łodygi ma miękkie 
t. j, pr.zed kwitnieniem. Na dobrej i dostatecznie wilgotnej ziemi 
daje dwa pokosy. 
Plon wynosi 30 - 40 pudów suchego ziela z morga (960- 
, 
1280 klg. z hektara. 


J. Biegański. 


66
>>>
RUMIANEK RZYMSKI 


ANTHEMIS NOBILIS (ZŁOŻONE) 


Wielolet. Aptekars. Połud. Europa, 
War. uprawy. Wystawa słoneczna, ciepła; ziemia urodzajna, 
l'\iezbyt ścisła (najlepsze lekkie glinki) i średnio wiJgotna. Po
 
żądana zawartość wapna,' a w braku tegoż, należy go dodać 
choćhy w postaci miału. 
Nawożenie. Kompost, odleżała stawiarka, stare obkłady 
in5-pektowe, a z pomocniej szych popiół drzewny. Latem podlewa- 
l'\ie rozcieńczoną 1: 4 gnojówką, zupełnie przefermentowaną i to 
gdybyśmy zauważyli zast6j w kwitnieniu, widoczne wycieńczenie 
roeliny, 
Przygotow. ziemi pod plantację zasadza się na wytępieniu 
chw8!!tów korzeniowych, których już w plantacji wyniszczyć nie 
można, a pozatem na spulchnieniu ziemi starannem i głęb okiem. 
Na tak przygotowanej ziemi wysadza się zakorzenione sadzonki. 
Siew i rozmnażanie. Z siewu rumianek rzymski.wydaje 
mało egzemplarzy pełnokwiatowych, a ponieważ z takich tylko 
kwiaty są stosowane w lecz nictwie, przeto jedynym właściwym 
sposobem rozmnażania tej rośliny jest sadzonkowanie. Siać na- 
Jeży w inspekcie, rzadko, w kwietniu, nawet maju i dostatecznie 
silne rośliny wysadzać do szkółki, a po sprawdzaniu jakie po- 
siadają kwiaty, pełnokwiatowe wysadzać na plantację. Zasiew 
dokonany na uklepanej powierzchni bardzo płytko pokrywa się 
lekką ziemią i utrzymuje wilgotno aż do wzejścia. Sadzonki 
ciąć należy z roślin pełnokwiatowych, sadzić je na inspektach. 
a po zakorzenieniu wysadzić do szk6łki, następnie na stałe miei
 
sce. Rośliny z pojedyńczym kwidtem wyrzuca się. Praktykuje 
,się również sposób rozmnaiania z podziału krzaków starych na 
wiosnę. 
Ilość wysiewu. Właściwie plantacja powinna być zakła- 
dana z sadzonek pełnokwiatowych, a ponieważ z siewu tylko 
l'\ieznaczną ilość otrzymać można tych .ostatnich, przeto ilości 
nasienia nie oznaczam. Na obsadzenie morga potrzeba około 
60 tys. sadzonek. 
Hodowla. Rumianek rzymski wysadza się w rzędy odległe 
na 25-30 ctm. zachowując ,w linji prawie taką samą 
dległość. 
Co 4 linje pozostawia się przejście nieco szersze. Plantację na- 
Jeży spulchniać i opiełać. Zbyt starą,' plantację, dającą mało, 


67
>>>
Kwiatów, należy odnowić, przez naw,iezienie, zoranie i powtórne 
obsadzenie, a lepiej przenieść ją na świeże miejsce. 
Zbiór. Kwiaty zrywa się młode, nie przekwitające i krótko 
t., j. bez szypułek, przytem w porze zupełnie suchej i po obe- 
schnięciu rosy. Suszyć szybko na słońcu, albo w suszarniach, 
gdyż przy długiem leżeniu czernieją. 
Plon z morga wynosi 18-24 pudów su
hego kwiatu (576- 
7615 klgr
 z hektara). 


RUMIANEK ZWYCZAJNY. 
MATRICARIA CHAMOMII
LA (ZŁOLONE). 


Rośl. Roczna, Aptecz" Ojcz. Europa. 
(Zbierać kwiaty). 


War. 'uprawy. Miejsce słoneczne, otwarte;' ziemia żyzna, 
niezbyt ciężka, dobrze oczyszczona od chwastów, pulchna, do- 
statecznie wilgotna. 
Nawożenie. W rok po nawozie rumianek udaje się naj- 
lepiej, zaś w razie potrzeby, bezpośrednio stosować można od- 
leżały kompost. Na świeżym nawozie organicznym zbyt bujnie 
wyrasta i ubożej kwitnie. Przedplon jest obojętny, zatem na
 
stępować może po zbożowych jak i okopowiźnie, z warunkiem 
aby ziemia nie była zachwaszczona. 
Przygotow. ziemi. Po oziminie głęboka orka, parokrotne 
bronowanie dla wyniszczenia chwastów i wreszcłe przywałowa- 
nie przed siewem. Po' okopowiznach wystarcza staranne wy- 
sprężynowanie i uwałowanie. 
Siew. Uprawa rumianku może być traktowana jaka ozima 
i wiosenna, przy Czem pierwsza ma bezwzględną wyższość mu! 
drugą. lm roślina ma możność lepszego zakorzenienia się przed 
zimą, tern wcześniej zakwita na wiosnę i tern lepszy daje zbiór 
kwiatów i wreszcie prędzej kończy kwitnienie. Z tego względu. 
naJeżałoby rumianek zasiewać już od połowy sierpnia. z obawy. 
jednakże na zachwaszczenie ziemi, siejemy go od początku 
września, do samej zimy,"nawet w zimie jeżeli ziemia jest naga. 
wreszcie na wiosnę aż do połowy kwietnia. Wiosenny siew.. 
szczególniej późny, wydać może dobry zbiór kwiatów, o ile 
wiosna jest' mokra i ciepła, gdy przeciwnie zaczyna się suszą, 
rumianek źle wschodzi i daje małe zbiory albo chybia zupełnie. 


68
>>>
Ilość wysiewu. Przy odległości rzędów na 25 ctm., a w d-o. 
brej ziemi na 30 ctm" na mórg powinno wystarczyć 3- 3 1 / 2 funta 
dobrego nasiona (2,4 - 2,8 ldgr. na hektar). Nasienie mięsza 
się z czterokrotnie większą ilością drobnego, odsiBnego piasku. 
a w lekkiej ziemi dodaje do tego trochę sproszkowanej gliny. 
Siać należy na . gładkiej powierzchni, palcami, przy rozpostartym 
sznurze i nasion nie przykrywać. Najlepiej udaje 5ię taki obsiew 
przed słotą, wtedy świeże nasienie rumiankowe wschodzi ba.r. 
dzo szybko. 
Hodowla. Staranne wyniszczanie chwastów Planetem, prze- 
'rwanie zbyt gęstego siewu i wypiełanie ręczne w samych rzędach.. 
Zbiór. Ponieważ rumianek kwitnie na różnej wysokości, 
przeto wszelkie narzędzia obmyślane dla zbioru ,kwiatów, nie 
mogą dać ani tej ilości, ani też dobroci kwiatu, co ebrywanie ręczne. 
Jest to praca zJTfUdna, gdyż dobra robotnica, przy rumianku b0 4 
gato kwitnącym i przy kwiatach dużych, na godzinę oberwał 
może 1 1 / 2 funta (600 grrn, , co' wynosi m. w. 100-120 grm, su- 
chego kwiatu}. Mówię tu o krótko rwanym kwiecie, czyli o ru- 
mianku wyborowym, gbyż rwać dłużej i mniej dbale, zerwać 
możn a więcej. Im krócej rwany jest rumianek i kwili ty młod- 
sze, tem w handlu większą posiada warto
ć. . Obrywanie powta- 
rza się wielokrotnie przez sezon kwitnienia, przyczem, nie po: 
winno się dopuszczać, aby kwiaty przekwitały, gdyż po wysu,- 
szeniu kruszą się, a to obniża wartość towaru. Na nasiona zo
 
:;;tawia się część plantacji i obrywa z niej kwiaty osypujące się. 
Plon wynosi z morga 18-25 pudów suchego kwiatu (576- 
800 kgr. z hektara). 


RZEWIEŃ (RABARBAR LEKARSKI). 
RHEUM PALMA TUM I RH, EMODI (RDESTOWATE) 


WieJotet, Aptekars. Azja 
Warun. upr. Obydwa powyższe gatunki rzewienia wyme- 
gają jednakowych warunków dla wzrostu: słonecznej wystawy, 
b. głębokiej warstwy rodzajnej oraz wprowadzenia potrzebnych ma- 
terji nawozowych na jej spód, przy tern zaś wszystkiem d04 
mieszki wapna do gruntu jeśli go tam niema. 
Nawożenie polega na wprow'adzeniu wgłąb ziemi zapasów 
pokarmowych, których już p6żniej dódać jest trudno, przy tern 


69
>>>
korzystnie jest dawać opr6cz c'obrego kompostu i materje po- 
woJnie rozkładające się jak odpadki białosk6rnicze opiłki ro- 
gowe, kość miejoną i t. p. Nie jest to konieczność aJe przed
 
stawia pewne korzyści. Z naw. stajennych zalecam owczy i kozi. 
Upr. ziemi zaJeży od sposobu jaki przyjmiemy do hodowli 
rzewienia, gdyż możemy sadzić go na regul6wce głębokiej' do 
30 ctm. arbo też w _ odpowiednio 'przekopanych rowkach. tam 
gdzie mają być rzędy. 
Przed regul6wką nawozi się ziemię i reguluje tak, aby ze- 
wnętrzna w'arstwa najurodzajniejsza poszła Jla sp6d i odwrotnie 
jałowa - na wierzch. Ponieważ sadzi się rabarbar w rzędy 
co 80 ctm.. zatem kto shce uniknąć robienia regulówki. może 
dla niego w tej odległości wykopywać rowki. szerokie jak ło
 
p'ata. na 30 ctm. głębokie, zaprawić je na dnie nawozami po 
czem zrucić warstwę zwierzchnią na spód a jałową na powierzch- 
J)ię i iN tak przygotowane rowki, sadzić jak na regulówce. 
Siew, Można rabarbar siać wprost na miejscu, utykając 
po kilka ziarnek w pewnej od siebie odległości, na miejscach 
gdzie mają być krzaki, albo też wysiewać na rozsadniku, i do
 
piero po roku wysadzać. Sieje się rzewień w kwietniu. zaś 
wysadza na plantację na wiosnę następnego roku. starając się 
korzeni nie obcinać i nie podginać, Przy siewie wprost na sta- , 
lem miejscu, pozostawia się roślinę najsilniejszą, zaś resztę wy
 
rywa. Sadzenie o ile jest umiejętnie wykonane, daje bardzo 
dobre rezuJtaty i można na niem poprzestać, lecz jeżeli ma si, 
korzenie przesadzanych roślin przycinać, urywać lub kaleczyć. 
w takim razie lepiej siać odrazu na miejscu atałem. 
Ilość wysiewu na mórg wynosi: przy rozsadzaniu- 1 funt, 
zaś przy siewie na miejscu stałem -1 1 / 2 do 2 funt6w (0,6-0,8 
klgr. na hektar). . 
Hodowla. Po przerwaniu zbytecznych roślin (siejąc wprost) 
i ochronie plantacji od schodników, czynności ograniczają się tylko 
do przemotykowania ziemi na wiosnę i pozostawieniu na lat 
9-12, wtedy bowiem dopiero korzeń jest zupełnie rozrośnięty 
i zdrzewniały, Co kilka lat można wolne pasy ziemi lekko po- 
sypać przetrawionym nawozem ow czym i przemotykować. 
Zbiór. W porze kiedy rabarbar traci liście, więc w sierp' 
niu, wykopuje się ostrożnie całe karpy, odpowiednio rozkrawa 
r oczyszcza z ziemi na sucbo (bez użycia wody), poczem obiera 

 cienkiej sk6rki, nawleka na sznurki' i suszy na otwartem ''Po
 


70
>>>
wietrzu. Do zbioru potrzeba zawezwać specjalistę. aby nie dzic. 
lić. ani suszyć bez znajomości rzeczy i tówaru nie popsuć. 
Plon, Wydajność jest baTdzo różna i zależy od wielu oko
 
liczności, obliczenia zaś robione na jednej albo nawet na kilku 
roślinach, mają tylko' tecretyczne znaczenie i opierać się na 
nich nie można. Pnjedyńczo wyważane karpy C:ają różnicę bar.. 
dzo wielką. tak że wydajności z nich, dla jednostki przestrze- 
niowej gruntu ustalić trudno, ogólnie tylko orzec mogę, że ho. 
dowla rabarbaru PI'ZY małym zachodzie, choć wprawdzie długiem 
wyczekiwaniu, przynieść może ogromne zyski. Ponieważ przy odle- 
głości 80 dm. i nieco gęstszem sadzeniu w rzędzie, na mórg wy- 
pada około 8 tys. roślin, więc gdyby liczyć z jednej tylko 1 klgr. 
korzenia, otrzymalibyśmy go 8000 klgr. 


RUTA OGRODOWA 
RUTA GlAVEOLENS (RUTOWATE). 


,.,: 


Podkrzew, Aptekar. Europa. 
War. uprawy. Lubi położenie ciepłe, słoneczne; ziemię 
urodzajną, niezbyt zwięzłą, raczej lekką, średnio wilgotną z pe. 
wną domieszką wapna. Udaje się i w półcieniu. 
Nawożenie. Świeżych nawozów organicznych pod rutę nie 
stosować. 
Upr. ziemi. Bardzo głęboka orka z wyniszczeniem ch was" 
łów korzeniowych, wysprężynowanie i uwałowanie. Na tern sa" 
dzi się z nasion otrzymane i dostatecznie silne rośliny. 
Siew najlepsze daje wyniki na zimnym inspekcie w ciągu 
kwietnia lub początku maja. Na dobrze ugniecionej powierzchni 
siać w rowki, bardzo lekko przykryć, przygnieść i utrzymać wil- 
gotno, cieniując okna. Gdy tylko powschodzi okna uchylać, 
przewietrzać i wreszcie zdjąć wpełnie. Gdy podrośnie wysa
 
dzić do szkółki, a następnej wiosny już na plantację, rzędowo 
co 30 ctm., na bardzo dobrej ziemi nawet co 35 ctm. i gęściej 
nieco \V Iinji. 
Ilość wysiewu na obsadzenie morga wynosi 2 1 / 2 funta 
(2 klg. na hektar). 
Hodowla. Wyniszczanie chwastów, płytkie motykowanie, 
od rozpoczęcia ,-zbioru co jesień papruszenie kompostem i prze
 
motykowanie na wiosnę, z chwilą wypuszczania liści, trzeba je 
poprzycinać. 


71
>>>
Sprzęt. Przed rozkwitnięciem zrzyna się wierzchołki mię- 
kie i suszy w cieniu. 
Plon wynosi 20-30 pudów suchego ziele z morga (640- 
960, klg. z hektara). 
Dopełnienie. Ruta należy do roślin silnie aromatycznych, 
& olejek eteryczny z nIej odpędzany posiada własności poronne. 
Wysuszone ziele przechowywać należy w suchem miejscu. w zam- 
liuIiętych skrzyniach. aby nie wietrzało. 


SZAŁWIA LEKARSKA 
SALVIA OFFICINALlS (WARGOWATE) 


WieJoIet. (podkrzew). apteka.rs. Połud. Europa 
(:zbierać liście) 
Warunki uprawy. Położenie ciepłe. zaciszne, słoneczne; 
ziemia urodzajna, niezbyt ciężka. przepuszczalna lecz dostate- 
cznie wilgotna. wolna od chwastów korzeniowych. 
Nawożenie zaleca się starym kompostem lub odleżałą sta- 
wiarką, 
Przygotow, ziemi.. Bardzo głęboka orka dwukrotnie (na 
krzyż). staranne wybronowanie i wybranie korzeni chwastów wie
 
kletnic
, których w plantacji wytępić już nie można. 
Siew najlepszy jest w zimnym inspekcie, na początku maja 
IW rowki co 8 ctm. Nasiona są dosyć duże. więc lekko nakryć 
je trzeba ziemią i dobrze przygnieść J utrzymując wilgotno aż do 
wzejścia. Po wzejściu stopniowo usunąć okna i opielać, a gdy 
rośliny dojdą do 8 lub 10 ctm. wysokości, przy głębokiem pod- 
ważanill wyjąć z ziemi i starannie wysadzić na grzędy odpowie- 
dnio przygotowane. w odległości ]5 ctm. Tak pozostają rośliny aż do 
następnej wiosny, t. j. do czasu wysadzenia na właściwą plantację. 
Ilość wysiewu. Przy dobrem nasieniu i siewie inspekto- 
wym na morg wychodzi nasienia 5-8 funtów (4-6.4 klgr. na 
hektar. Przy wysiewie na grzędy. otrzymuje się znacznie mniej 
rozsady. zatem należy wziąć tę o-statnią ilość. 
Hodowl
. Szałwię wysadzoną na grzędy można pod koniec 
lipc.a nieco przyciąć na zbiór liści, lecz nie więcej nad 1/. wyso
 
Kości, zaś przed przymrozkami można większe liście oberwać. 
Gdy ziemia już nadm
rznie. trzeba grzędy lekko popruszyć su
 
chemi liśćmi.' W końću kwietnia lub na początku maja szałwię 
;ot grzęd przenosi się na właściwą plantację, sadząc rzędowo co 


72
>>>
\, 


30 ctm. i na linji co 25 ctm. Wyjmować bardzo ostrożnie, nie 
zaginać korzeni, dobrze obciskać i obficie parokrotnie podlać: 
Po przyjęciu się dbać należy o czystość ziemi i od czasu' do; 
czasu 'ją spulChniać. Po zbiorze podlać rozcieńczoną 1: 4 i do
 
brze przefermentowaną gnojówką (najlepiej w porze słotnej), na 
zimę zaś rzędy lekko okrywać liśćmi. Z wiosną liście usunąć 
i ziemię wZ'ruszyć. 
Zbiór ma miejsce przed zakwitnieniem. Zrywa się miękk!e' 
wierzchołki, przed' zimą' zaś zbiera się większe liście. 
Płon wynosi 20-30 pudów suchego ziela z morga' (640- 
do 960 klgr. z hektara). 
-Dopełnienie. Pewną część roślin pozostawia 
ię bez zrzy
 
nania dla wydania nasion. 


1. 


'\1" 


ŚLAZ' LEKARSKI 
ALTHAEA OffIC. (MALWOWATE) 


Wielolet., ,apt., Europa.. 
(zbierać korzenie, po części i liście) . 
War. upr. Słoneczne i wilgotne położenie. Ziemia żyzna 
o głębokiej warstwie rodzajnej, lekka, wilgotna, zasobna w pr6ch 4 
nicę' l"zawier. nieco wapna: 
" Nawożenie. Przedewszystkiem muł albo mada rze:zna (sta- 
wiarka) i dobrze przegniły 'Kompost, sztuczne: gips nawozowy. 
,Upr. ziemi. JOBardza głęboka orka połączona z podskibow
 
cem albo przekopanie na 25 ctm. głębokości, przyczem wierzch... 
nia wai'stwa i naw6zy powinnyisć po d spód. Takie przekopa" 
nie powinno być przywałowane albo zrobione w jesieni, aby' 
ziemia się obsiadła, Na tak przygot. ziemi sadzi się rozsadę 
ślazu wyhodowaną w inspe kcie. 
Siew zalecam tylko w inspekcie zimnym lub ciepłym, aby 
wyzyskać wszystkie nasiona. Siać rządka mi co ó- 7" dm., za-o 
siew lekko przykryć, przygnieść i trzymać wilgotno pod okn
ini' 
aż do wzejścia, stopniowo w ciągu kilku dni okna 'usunąć, pod- 
lewać umiarkowanie, a gdy rozsada doj dzie do wysokości 6 - 8 
ctm., ostrożnie wyjmować ją z korzeniami i bez podwijania ich' 
wysadzać na plantację, rzędowo co 40-45 ctm. 
Ilość wysiewu na obsadzenie morga wynosi 2-2 1 / 2 funta 
wytartego nasienia (1,6 -2 klgr. na hektar). 


- 73
>>>
Hodowla. Ponieważ wysadza się rozsadę ślazu nie wcześ- 
meJ jak w drugiej połowie maja, przeto trzeba ją po wysadzeniu 
podlewać, żeby nie wyschła i to do czasu, aż zacznie rosnąć. 
Letnia hodowla polega na niszczeniu chwastów. W jesieni po- 
sypuje się plantację kompostem i na wiosnę płytko go przy gra- 
cowywa. 
Zbiór następuje zacząwszy od trzeciego roku, corocznie na 
wiosnę m. w. kwietniu. Pomiędzy rzędami wykopuje się rowki 
szerokości szpadla, po bokach odgrzebuje i wybiera białe sznu- 
rowate korzenie, stopniowo zasypując rowek. Rowek taki wy- 
kopuje się angielskiemi widłami. Wyjęte korzenie trzeba prędko 
obmyć, po obeschnięciu wody obetrzeć z naskórna ostrą, zgrzebną 
S'Z.matą, zaraz krajać drobno i suszyć, unikając zabrudzenia. 
Oskrobują również korzenie za pomocą noża. 
Plon. Dobra plantacja może dać od 26 --33 pudów su- 
chego korzenia z morga (830-1056 klgr. z hektara). 


SLAZ OKRĄGŁOLISTNY 
MALVA ROTU
DIFOLlA (MALWOWATE) 


Wielolet. Aptekars, Europa, 
Warun. upr. Udaje się bardzo dobrze w zupełnem słońcu 
i w pótcieniu; ziemię lubi każdą urodzajną, byle nie zbyt ciężką 
glinę i torfiastą, a bujniej wyrasta gdy ta jest dostatecznie wilgotna. 
Nawożenie. Doskonale znosi każdy nawóz i ped tym wzglę- 
d-em jest niewybredna. 
Uprawa ziemi. Wyniszczenie chwastów korzeniowych, głę- 
bvka orka i staranne wybronowanie, po czem następuje uwało- 
wanie i siew rzędowy. Dobrze jest aby po siewie ziemię 
przyklepał deszcz. 
Siew rzędowy co 25 ctm. w dobl'ej ziemi w g:rszej 
parę centymetrów gęściej. Zasiew powinien być lekko przy- 
kryty i przywsłowany. Siać należy albo przed zimą, albo też 
wcześnie na wiosnę. późni(}jszy bowiem siew przy nastaniu su- 
8ZY, wschodzi bardzo tępo i zwykle nad zasiewem biorą górę 
chwasty, z któremi ciągle trzeba się borykać, aż roślina dosta- 
tecznie się wzmocni i te ostatnie zagłuszy. 
Ilość wysiewu. Do obsiewu morga wystarcza 5 -6 funtów 
nasienia (4 - 4,8 klgr. na hektar), trzeba bowiem tak m. więcej 


74
>>>
Slac, aby przy małem przerwaniu rośliny mogły .być oddalone 
wzajemnie na 20 ctm. 
Hodowla' ogranicza się tylko do lekkiego przernotykowania 
na wiosnę, zaś podczas zimy posypania kompostem, gdyby oka
 
zała się potrzeba zasilenia gruntu, t. j. gdybyśmy zauważyli osła
 
biony rozrost i liście drobniejsze. Zamiast zasilać kompostem 
można wcześnie na wiosnę podlać plantację gnojówką (rozci eń..- 
czoną 1: 3 wody), poczem przemotykować powierzchnię. 
Zbiór. Przed samem za
witnieniem zrzyna się łodygi nieco 
nad ziemią, osmykuje z liści i urywa miękie wierzchołki, zaś 
grube łodygi odrzuca. Zebrane liście rozpościerać należy cienko 
i suszyć w cieniu przy dobrym przewiewie. , - 
Plon z J1lOrga wynosi, zależnie od dobroci ziemi i dqsta..- 
tecznej wilgoci, od 35-40 pudów suchego liścia z dwuch zbio- 
rów, bowiem ślaz po pierwszym wczesnym zbiorze, po pewnym 
czasie wydaje nowe rozgałęzienia i może być zebrany powtórnie
 
(1120-1280 klgr. z hektara). - 
ŚLAZ OKRĄGŁOLISTNY KĘDZIERZAWY (Malva crispa) 
wyrasta wysoko, ma liście duże silnie pofryzowane i daje wię- 
ksze zbiory od poprzedniego.. ;. ' 
_ Uprawia się tak samo ale siać go należy w rzędy co 30 ctm", 
a nawet 35 ctm. na dobrej ziemi i w linji pozostawiać rzadziej. 
Obsiew zużywa nasion o 1/3 mniej. Do hodowli zalecam prze- 
d;
 zystkiem ten ostatni, jako lepiej się opłacający. 


TYSIĄCZNIK 
ERYTHRAEA CENTAURIUM (GORYCZKOW ATE) 


Dwulet, Aptekar Europa. 
War. uprawy. Położenie słoneczne i wilgotnej ziemia lekka 
lecz dostatecznie żyzna i nie rozpulchniona, najlepiej piasczysta 
z domieszką próchnicy. 
Nawożenie o ile jest konieczne daje się na powierzchnię, 
posypując miałką, czyli rozkruszoną stawiarką albo starym kom"; 
postem. 
Przygbtow. ziemi. Wszelkie rozpulchnianie ziemi jest dla 
tysiączniku szkodliwe i trzeba go się wystrzegać, a wychodząc 
z tej zasady, orki stosować nie należy, raczej bronowanie dla 
wyniszclenia chwastów i następnie silne wałowanie przed sie- 


75
>>>
'em. Wilgotne ugory i ścierniska. doskonale nadają się pod 
uprawę tysiączniku, należy je tylko oczyścić z 'chwastów bądź 
przez: wyrwanie ich, bądź przez: wyniszczenie broną, po czem 
wałek ciężki musi powierzchnię wyrównać i ugnieść. Jeżeli np. 
5,dernisko oczyścimy z chwastów ręcz
ie. .to ścierń może, w zu: 
'P,ełności pozostać, jako ochrona dla siewu, zaś wał powierzchnię 
wyr6wnywa i przygniata. Tysiąr.znik znosi bardzo dobrze ścisłe 
:!',ęsiedztwo z trawą. lecz nie z perzem i tam, gdzie trawa nie 
sranowi darni, lecz: wyrasta luino,a z powodu uleżenia się 
ziemi, albo udeptania, nie wyrasta wysoko. 
Siew, Nasiona bardzo drobne muszą leżeć na powierzchni 
ijemi ubitej aby się nie dostały głębiej, gdyż wtedy nie mo- 
głyby wykiełkować; pożądane jest tylko wklepanie ich przez 
deszc.z. Najlepiej jest siać padcz:as słotnej pory. upatrując 
chwil-ę pogodną. Sieje się rzutem. mieszając nasiona z bardzo 
drobnym, specjalnie odsianym piaskiem, przy pomocy odpowie- 
dnio doregulowanego ręcznego siewnika amerykańskiego. Najle
 
pszy jest stosunek 1 cz. nasion i 5 cz. piasku. 
Uość wysiewu. Przy pomo
y siewnika amerykańskiego. dla 
r.ównego i dostatecznie gęstego obsiewu wystarcza około 5 fun- 
1ów nasion na mór
 (4 klgr.na hektar). tysiącznik bowiem nie 
roz.gałęzia się i może rosnąć dosyć zwarto. pokrywając w zu- 
pełności ziemię. 
110dowla. Obsiew aż do zbioru pozostawia się w zupełnym 
spokoju. lecz gdyby w pierwszym roku pojawiły się chwasty 
i przerastały tysiącznik. zanim ten wyrośnie w łodygi. należy je 
kosić, rozetki bowiem t
..iączniku rozesłane są na ziemi i ko- 
szenie uszkodzić ich nic może. 
Zbiór. Gdy tysiącznik zakwitnie wyrywa się z korzeniami. 
ob.ina k 1rzenie toporkiem na pieńku i nie plącząc, suszy po- 
dobnie jak len, lecz w cieniu, aby nie zż6łkł. Część roślin po- 
;l{)sławia się dla zebrania nasion. 
Wydajność zależy od pomyślnego wykiełkowania nasion 
j r'Ównego. oraz dostatecznie gęstego obsiewu. a zatem wa ha 
się pomiędzy 30-50 pudami z morga (960.-1600 klg. z hektara). 
Dopełnienie. Tysiącznik / należy do bardzo poszukiwanych 
z.iół leczniczych i gdy jest w porę sprzątnięty. oraz ładnie wy- 
suszony, ma zawsze wysoką cenę. Z roku na rok nie może być 
przechowywany, gdyż traci kolor i nabiera wyglądu starego. 


76
>>>
TYMIANEK 
THYMUS VULGA.RIS (WARGOWATE) 


Wielolet, Aptekars. Przem, Połud, Europa 
(Zbierać ziele). 
Warunki uprawy. Lubi położenie ciepłe. zaciszne. słone- 
czne. ziemię niezbyt ciężką. urodzajną, o podłożu przepuszczal- 
nem, jednak zbytnio nie wys
chającą. Bardzo dobrze udaje się 
na lekkich glinkach, szczeg61niej zawierających w swym skła- 
dzie wapno. 
Nawożenie tylko odleż.,łą stawiarką. albo zupełnie prze- 
gniłym kompostem. Na wiosnę dobrze robi podlanie przefer- 
mentowaną i rozcieńczoną gnoj6wką, szczeg61niej w porze 
słotnej. 
Uprawa ziemi. Głęboka. staranna orka i parokrotne bro- 
nowanie dla wyniszczenia chwastów. zaś przed sadzeniem po- 
wierzchnia powinna być wyrównana wałkiem. 
Siew na grzędach w rozsadniku, w ziemi pulchne; i dosta- 
tec;nie wilgotnej, w kwietniu, przy cZł:m rzędy mogą być ed- 
dalone o 12-15 dm. Zasiewać w płytkie rowki. nasiona cienko 
przykryć i zasiew przygnieść. Utrzymywać wilgotno aż do 
wzejścia. Przy opiełaniu roślinki pozostają na grzędach aż do . 
dojścia wysokości 5-8 ctm.. po czem mogą być wysadzane na 
właściwą plantację. 
Ilość wysiewu na obsadzenie morga wynosi 4-5 funtów 
(3.2-4 klgr. na hektar). 
Hodowla, Tymianek z rozsadnika wysadza się na plantację 
mniej więcej w maju. czerwcu, wybierając do tego czas pochmurny. 
a jeszcze lepiej dżdżysty. Sadzi się po jednej roślinie. Rzędy 
co 20 ctm. i co pięć rzędów zostawia się przejście szerokości 
30 chn. Jeżeli tymianek silnie rośnie. może być nieco przycięty 
pod koniec lipc;:a (na suszenie). lecz nie p6źniej. gdyż spó
 
inione obcięcie naraża rośliny na zmarznięcie. \V czasie lata 
obrabi!, się tymianek planetem, na zimę ,zaś i to corocznie 
lekko rzędy posypuje przegniłym nawozem albo liśćmi. Wła- 
ściwie, zaczynając od drugiego roku, tymianek powinien być 
chce raz podlany rozcieńczoną gnoj6wką. aby silnie rosł i da
 
wał dobre sprzęty. 
Zbiór. Część tymianku pozestawia się do wydania nasion, 
aby corocznie można mieć młody materjał dosadkowy. Zrzyna 


77
>>>
się na zbiór ziela sierpem w połowie wysokości, nie później i 4ik 
do połowy sierpnia. Zerżnięte ziele suszyć trzeba w cieniu. 
Plon wynosi 25-35 pudów z morga (800 - 1120 kJgr. 
z hektara. 


ZĘBOWNIK 
ANACYCLUS OffICIN. (ZŁOŻONE) 


Roczna. Aptekars. Europa. 
War. upr. Wymaga położenia słonecznego, ziemi' lekkiej 
np. piaszczysto
głiniastej albo piaszczystej w kulturze i średnio 
wilgotnej. 
Nawożenie. Na świeżym nawozie siać się nie powinno, 
lecz na, ziemi rok przed tern nawożonej. Bardzo dobrze udaje 
się po okopowiznach i ziemię znajduje oczyszczoną z chwastów 
co znacznie ułatwia utrzymanie plantacji w czystości. 
Upr. ziemi. Ponieważ uprawia się na ziemi lekkiej, w.ięc 
wystarcza ją w jesieni zorać, na wiosnę wysprężynować i uwa
 
łować przed siewem. 
Siew zalecam tylko rzędowy w marcu i najdalej w pierw- 
szym tygodniu kwietnia. Odległość rzędów 22-24 ctm. Zasiew 
płytko pokryć ziemią i przygnieść wałkiem, 
Ilość wysiewu na morg wynosi 4-5 funtów nasion (3,2- 
4 klgr. na hektar. 
Hodowla. Zbyt gęsto wzeszłe roś
iny przerwać, ziemię 
w miarę potrzeby wzruszać, co ostatecznie robi się przy opiela.. 
niu planetem. 
Zbiór następuje w jesieni za nim nadejdą przymrozki. Przy 
wykopywaniu starać się trzeba wyjmować korzenie w całości 
t. j. nie łamać ich, nie kruszyć. Liście oberwać, korzenie 
szybko umyć i pośpiesznie suszyć aby nie pleśniały, ani nie 
gniły, zatem na kupie trzymać ich nie można. Kto rozporządza 
suszarnią, najlepiej wykorzystać ją w tym celu, jednak tempe- 
ratury nie dawać wyższej nad + 40° C. 
Plon. Z morga zbiera się od 'l5 - 35 pudów suchego ko- 
rzenia (800-1120 klgr. z hektara). 
Dopełnienie Korzeń zębownika znany jest powszechnie 
pod nazwą korzenia św. Apolonji, przy żuciu nadzwyczaj po' 
budza wydzielanie śliny, używany jest do różnych eliksirów na 


78
>>>
zęby, zakładany w ząb spróchniały usmlcrza ból, przy tern 
wchodzi w slc-ład różnych ziółek mających na celu sprawność 
czynnoŚci żołądka. 


ŻYWOKOST 
SYMPHYTUM OFfICIN. (OGÓRECZNIKOWATE) 


Wielolet, .Aptekars Europa. 
_ War. upr. Pod względem wystawy żywokost jest roślin/ł 
nie wybredną i udaje się tak dobrze w słońcu, jak i półcieniu; 
w zupełnym cieniu rośnie wprawdzie ale korzeń wydaje tak mały. 
łe uprawiać go nie warto. Ziemię lubi dobrze wilgotną lecz 
J'lie mokrą. bardzo żV7.ną i pulchną, zatem zawierającą dużo 
próchnicy, nawozu i prz'y tern o głębokiej warstwie rodzajnej. 
Nawożenie żywokost lubi _obfite i na jakość nawozu nie 
jest 
ybredny, pewną tylko ostrożność zachować należy przy 
stosowaniu fekaljf oraz pomiotu ptasiego. 
. Upr. ziemi polega na przeprowadzeniu materji użyźniają- 
cych wgłąb ziemi oraz na spulchnieniu jej w warstwie najgrubszej. 
Rozmnażanie. Ponieważ nasiona żywokostu przy do irzaniu 
J'latychrniast wypadeją i zebrać ich wprost niepodobna, a nato 
miast roślina bardzo łatwo się mnoży z kawałków korzenia. 
zatem tylko tą drogą posiłkujemy się przy zakładaniu plantacji. 
Kawałki korzeni długości 6-7 ctm. układa się w maJem zagłę- 
bieniu albo w starym inspekcie, niemal tuż koło s;ebie, zasypuje 
na 3-4 ctm, lekką próchniczną ziemią albo ostatecznie piaskiem, 
utnymuje wilgotno i czeka dopokąd nie wypuszczą odrostków. 
Gdy się te na powierzchni ukażą, wtedy korzenie wyjmują. się 
i wysadzają na plantację. Dla zwykłego żywokostu wystarcza 
odległość rzędów na 35 dm,. lecz przy uprawie żywokostu wiel- 
kiego - Sympbvtum asperrimum, który przedewszystkiem zak- 
cent do hodowli, odległość rzędów trzeba rozszerzyć do 45 ctm., 
zaś w Hnji roślina od rośliny 40 ctm. Tym sposobem na morgll. 
wypadnie około 45 tysięcy żywokostu zwyczajnego albo lekar- 
ski eg-o , zaś wielkiego - 30-31 tysięcy. . 
Hodowla. Sadzone kawałki korzeni z wypustkami podlewa 
się wodą albo silnie rozcieńczoną gnojówką 1: 5 i plantacja już 
jest gotowa. Dalsze czynności polegają tylko na niszczeniu 
chwastów, dokąd sam żywokost nie może się z tymi sąsiadami 


79
>>>
załatwić. Przy uprawie żywokostu wielkiego jednocześnie na pa- 
szę i przy ustawicznem, zrzynaniu jego łodyg, trzeba nie za,o.. 
mina:ć o corocznem podlaniu plantacji gnojówkę, 'a podczas zimy 
nawożeniu jej dobrym kompostem. Po 3 latach karpy są tak 
wielkie i silne, że korzenie można już wykopywać. Wydobyte 
z ziemi korzenie trzeba dobrze wymyć, karpy porozdzielać i roz- 
łożyć na otwarte m powietrzu aby zupełnie przewiędły, wtedy ko- 
rzenie kraje się w kostkę- i wysusza, czy to naturalnem ciepłem 
czy też na suszarni. 
:)...:.:1', Plon z morga wynosi dla' żywokostu zwykłego 35 -40 pu
 
dów, (1100 - 1280 k4tr. z hektara) . i dla - żywokostu wielkiego 
50-80 'pudów (1600 "-2560 klgr. z hektara) suchego korzenia.- 
"Dopełnienie.' Jeżeli, świeżo zebrany i "'Umyty 'korzeń' żywo- 
kostu kraj'ai -2araz i "dopiero suszyć', to otrzymuje się wprawdzie 
towar dobry' pod względem własności leczniczych, lecz mniejszej' 
ceny od .korzenia krajanego 'dopiero po podszuszeniu, ten' bo- 
wiem .ostatni wszystkie przekroje' korzeni posiada' 'białe,' gdy 
pierwszy 'ciemno-brunatne. ; . 


.:-. 


,':.... 


. 


80
>>>
. 


TABLICA 


wykazująca czas siewu, odległość rzędów przy uprawie, ilość 
potrzebnego nasienia na mórg. nazwę zbieranego produktu 
wydajność.
>>>
w 
... 
.... 
.. 

 
- N 
. ... 
CI :o co. 
a ..; 
01: o '" 
:; 'U E 

 '" 
N N N 
:: ... "CI N 
a Id .
 
II! 
o
 N :c 
o 
II! ... o 


o.., 

 
60 :ł 
c: 
 'O 

E"g 
:o N co. 

 


lO 
... 

 
:E 
N 
CD' 
00; 
o 
U 


'ł311JunJ M 
IIJ9W ilU IIIU 
-;l!SIIU g
oll 


'WJ:) 
M9p:JZJ 
g
ołll;lIPO 


::s 
a 
GJ 
o;;; 
:o 

 


II! 
.. 
N 
U 


"fi) 
c: 
'" 
: -
 :o 
.. 
... c: 
co. = 
::s "" 
o 
.. ... 

 
N 
III 
:z: 


.
oo 
'0:1' C\I 
I I I i 


 


o 






 








:


 
 
I
 I I I I Ig
 I I II I I I I I
 I I I I ł 


g


 
g
g
gggg

Q
 
 
.c 


;B 
'" 's 
D. .E ra 
._ '" C 

 .... CI) 
.- 
 (1.:; 's:: 
:g:g 's:: ,e::..s:: C1J 
 
 _ 
 
..e:..c: C1J 
o"'
_"CI
GJO-


"'Oo
GJGJ-OoGJ"'OoGJGJ- 
"in.
 o 
 
]"'ij er;;,
 
 
 Gj ] "Uj "Uj 
 
 
.
 -fi; o;; 
 "; "Uj "Uj 
 
..
 



=

'

=c::O.
 
raoOoNmra.

ra
OO= 
c: -
 c: o
 NCC


 CC CC

 
... 
O - 

 2' 
-'" 


o 
 
C\j'::-- 
1..-1 
.cI 
T'"'4..-1 


o 
O 
CI';) 
c.11 
8 
C\I 


ć '" 
.... C 

 UJ 
0- O 

 .- 

 
 
.. .. 
:::;_ c: 
o
 
--a "U; 
::s . 


 
.... - 
trf':: 
N CI 
..,:; 
O ... 
co. - 
'" 
"1::1 .. 
O C 


-ri 
O 
. 
 
'" 
"0 
. c: 
... 
'" 
. N 
.., 
oN 
ON 
I:
 
01: CO 



 
... 
"1::1 
O 
E 


oS
gC!:) 

 
I I I I I T'"'4 I I I I I 
OOooS
cI SS 


000'-":' O 


rlC(j
 OC!
 
 
 .,.. 
I I I I I I I I I --=---:::- 

 .""d'I LO 
 t:.O "'T 
 
 
 
00,......,:'\1;;_ C'l 


o OoCoCO
CCO oC OOoCC oC 
ro 'o:I''''''
roclroCl';)C cI 'o:!'cI'o:I'C\I 
 
I I g I I I I I I I I g

 I 
 I I I I g I g 
.c COOoCOCC'o:!' O oCoCOO O 
cI ro'o:!'
clclclclC!:) cI roT'"'4
cI "'" 


115 "Ż
.Jd ta cnłiJ ta ....wIO 
S ._
.- ra,ń ratO:s .
(,) .
.C «J 

 
"'E E'" I:C GJ"'S
_


c 

 
 E IJ ,_ C ::s ::s '" ,_ GJ CU ... I: 
 ,_'_ II! 

 
 .;ra

 -
.2


';ra.




 

c-
"1::IE_.....,..,
GJo
",
E", 
N
C 
O O ..... "N C._ C1J CI) N tł.I._ '.:'ot E QJ O 
 "'" Q) 
"Co
"1::I trf''''oi' N O N No
,

::-=-- ....!'
-0_"CI::-
 
o_ 


ra
c..
g""O

OO. ..---i:::l:1O .."O E" 
",
..,o -"'Do0EE"1::I"1::I",O
O'" "'00C:'OIGJ 

 er;; :a c."
.
 _ c.. O O 
 "t:S oc.. '\:S.
 łoi 
.-es.
 oS -U; 
CI E 0-;;; 
o
 N Do Do.., .., "'01: N] E.., E-
 
E oI:GJ
o_'" NN
GJCUGJ"",..GJGJ'" 
t 
.

 

 ff 
.;.

 
.
N 
U; "1::I:J
 ',;N "'''' "' E o
Do ""' E 

 0- 
 NN O 


.' . 


. '" 
.-'" C 
. ....rn. ... lU 
. :r: -ci '" 
:;:;o '" .,.; 
 
. 
 :
] 

 
:
:t 

:;; j - 

CiS '" 
.c ..,oN.5 
-g . e..J:g "'
 
.J&:: N"-' E:. ..51: CI m r::.. m--"'..¥ CI) 

 m E:_C._ o 
 ]ct)


=

-
 

 =m


E:
 N N




 

U. 
;;S E 
 
0
 ... 1II
 t; . 
 . 

o-g. O 
 
,

 

 

m

.--


 
 


_E


N
_ 



8


cc C 








33 


82
>>>
Ó 
3 
N o c 
.. .... 
o ::s .. 
.J: N N 
.. ... 
O 
.J: 

 O Ó Ci 
O 3 3 
- 3 
N O O 
O "t3 -; '" 
.. CU' ... 
N N N 
.. .. .. 


E 
::J 
0000''''''''' 
,
......łl'.:) oC\] 
JelJJ,;
 
C\I
roIC\l 

 


:;; 
3 
-o 

 .J: 
- '" 
:;; ;;..1:: 
........ 
0",.- 

'a; UJ 
'6
 
 
= 


ooooo

""'ooooo
"'" 000000"""""'0 

""'

oo

ro
C\I

C\lC\lo




""'ro

 
I I I I I I I I I I I I I "'" I I II " I I I 
oooooo
ooo.ooooooo
o
.o""'oo""''''''.o 

rororo""'
C\I
,,",,
""'ro_
 C\lC\lroroC\l
C\lC\lro 



ec: 
I::

 
 

 
"'33 
 
 -N 

22 
I 
 

 3
 
:.:: łC ta -- łO 

..r: 
 Qj 
..c:.
 .
..¥"'C"C 

'i'
'




'i'
-


O


.

.
.





 

.JI:
..
.
.
.
 N
..
'- 
'i.

 o"i s.....
 N..
..
 QJł...c.
 r... 
 
N._._':=: N N N 
._=


 
'-m

= C;=;:::'c:
 N]
 
;;..
 
 .J: -:.
 .
 'a; .J: .: .
 
I:: ....UU '" 3 U..-: 
N 
::.1 .
 tO" trjJ c...JI: 
 "(3 
 
'c.. 
 Co c.. ....00 10 
o ;'::y 




 

II 
C\I 
 



C\)C'\I 
;:. . I 
I IN C',M 
--- --- 
......-1

 


, 

OO 


 oo
 





OO 

 
I ! I "'" 
 I - 
 I::-
 ro -::--C\I I I I ,,'" I I 
O
 I"" I ""'
 I I C\I I łt:
.o 

 
.,......{ M,;T-i CY:)'ł"""'4 C\I 


C "'" 
C\I CQ 
i lę 
00 
C\I ro 


"...., .: 
ci. .... 
(/) I'C.
 
.!:'c 3 
'-'
.JC: 
'
'a; 
 
'u.J: o 

oc. 
'a; "t3 ca 
"jG.- (,J 
.. 
--I: '" 

,
 I:: 
N '" 
:c .2. t: 
E 
 


;;.. 
u 
. ;;...
 
.. '" 
.J: U'- 

CU'c. 
r: .- . 
","'''' 
..N::S 
.2!...-: 
., '" . 

Ę 


8 
 @ 

 
 
-0000""" 1 °.000"""0° 1 °0° 1 1 ""' 1 0 
1

roC\lC\l 


CQ
C\I= 
m
 C\I ro 

 )0 
 00 o 
00 
 
 

 ro 


....."" 
C\I-': 
I 
 I I 
C\I C 
C\I ro 



 '" 
aJ 10'-" lCI 
.
 ..c: :5 fk 
 
 
'" 
i






 I:: 3 
I:: -I: 'I: 'I: 'c 'I:
"-: 
 E '" I:: .. 1 'I: o 'I: 'c 'I: 'c -t:: -c -t:: -c .J: 
C1JClJQ)Q)CI)ra ......;J o :; '-GJ""CjQJaJC1JClJG.JQ)ClJQJ.ł'C 






b
1
i
l::o

 









 
.

.
.
.
.


 _'
 _.
 ""O .
.

.
.
.
.
.

.

o 

333330"'






3
33333
t3 i 
-.J:.J:..-:.J:..-:....I::..___


..-:
.J:..-:..-:........-:
..._ 
3 '" .. 3 '" 3 '00 '00 'u N U 
.Jt:: - -1IO.JCQ).JI::ClJC1)Q) Lo GJ 

I:: - -N- 3 .. 

"3 .. 
'" 3..-: 
 '" 

 o I:: 


"" 

 s::--. 
. 
 .: == _ 
 
 . ___
 '
:a . . . .._ 
-
....... 
 ..c u
 c .. 
",


3

 g,,,,,.,.; .",
;;..",,,, ":::... 
t::E"'oo

 %_0 =..3
3_"'- 
s.._..!I:-_ N ._ C1J . ","o..x..C'J: . aJ s.. N re O"=':: O 
 
łt:I tO::S O 
N CI) .
.N'ij N CO C:::""t:I 
'tic.
 
 
N""O raC:: (1)"0 O __. -..x '-' 0 10 tfS' N . --..JI::..¥..... 
U ",.J: I "c.%'a;. 
.s
3
 ..-: 
 't: &,..c:
-g",::i 
';:: 
 
"'I: '" 


Nt::


'" 
0
o.J:
U
3"-: 
3:s '" lO ..-::... - "," 'o::s., ,- "3 
 ""._ o 
- Lo .;.::;a; C1J"'C.6Do..1n re z......... J.,. E lO N -.- E 0:ł: 
lO re (!J._.:: 
 te la o E "t; .
 
 =- 
 -;; 
 ::: 
 
 
:. 
 . 


 

 

ZZZOO


 


 


N
 


83
>>>
'\i 


...... 


'. 


.
>>>
BRflCIJ\ HOSER . 


W WA
8ZAWIE 
JEROZOLIMSKA .59 :.-l'EL. 581. 


iKtA.DfiAuon'l ZAKŁAD .OfiRUDBI[ZY 


. 
POLECAJĄ:. NASIONA....WARZYW- 
. 
J\;E, K'JlłATOWE ł ZIOŁ LEKAR
 
JCH W WIELKIM W'YBORZE.. 
c J 

 1ft na 2adanie. za Z(lJfotem cenv kosztu. . 
::
 
::' 
 


... 


:::
 
". iiT 
i.'--lB-
 E
:::

 J=-@"
I; lp,
 

.J ' "OGROD
IK" ,O)
 

 DWUTYGODNIK ILUSTROWf\NY l=:i 
in. POSWIE . COHY S
RAUlDH OGRODHICTWA POLSH!EGO 
 

Uł PCP,RED
KCJ
 FR. 5ZI\NIORI\ . 
 
r 
 
 WARU NKI PRENUME RAT
 
 
!ll 
 _ w WP.R'5Z
WIE f ł"IP. PROWINCJI. 
 ' 
 I 
IT . ROCZłlIE . . . . . . . . MK. 600. 

 P
ŁROCZł"lIE. .. 4'0', . . 
fili KW5\RTAl ł"IIE. . . . . . . - " ,,150. C.J 
ifi l ' BIURO REDP.KCJ
 , P.DMlłiIST
ACJ': [ID , ' 
U @ WARSZ AW. ":..:.R,:"nOWA " -:=C ZJ.....NYj. 
U! 

, 
_ . fi r
ldI

l:tbDh=.
-===J1 E1 
_
 . 


-
>>>
Biblioteka Główna A TR 
w Bydgoszczy 


'- 


I'R U
 
I I 



 -' lakładJ 
Irodni[ll 
- 
- - 
, 

 .' -- . 
, C. ULRIC
 
- i tlJARSIAtoA. CEGLAnA ]J 
". .
! , 
.- \ TEL. 9..2F; 9-26, 9-27, 209-25 
- 
.
 ..""A 
.- .'- rr l h

YLfj'1Jl,
!&[
 
'.- -., , 
-' I \ . 
r -. NASIONA 

, 
, DRZEWKA 
---'".' , I '" 
- - 
. ROSLINY 
-, 
-;. -- - 
NARZĘDZIA 
. - OGRODNICZE. 
Katalogi i ,oferty na iadanle. 
. 
. 

 
- 
. 
.'
>>>