/100_0001.djvu

			Podobnie niewielkie zainteresowanie hodowlą bydła występowa- 
o w powiecie rypińskim, przy lepszej jednak organizacji produkcji i zby- 
u. Istniały tu dwa koła kontroli obór, kierowane od połowy lat dwu- 
ziestych do 1939 roku przez Franciszka Gniazdowskiego zWarpalic 
Bogdana Chełmickiego z Kowalk. Organizacje te działające wśród więk- 
zej własności zatrudniały tzw. asystentów, którzy przeprowadzali prób- 
e udoje i według nich układali normy żywienia oraz wyliczali roczną 
leczność krowy. W majątkach prowadzono także księgi rodowodowe 
la wybitnych okazów bydła l39 . Dawało to efekty w postaci zwiększonej 
ydajności, która w 1929 roku w powiecie lipnowskią-ł wynosiła 2.600 
itrów mleka, w rypińskim 3.200 litrów od krowyl40. 
W końcu lat dwudziestych w powiecie lipnowskim, ziemiańskie 
oła kontroli obór zrzeszały 13 gospodarstw, a w rypińskim 26. Powiat 
ypiński należał do najlepiej rozwiniętych pod względem ziemiańskiej 
odowli bydła w województwie warszawskim, po błońskim i kutnows- 
im. Lipno natomiast zajmowało jedno z końcowych miejsc l41 . Dobra 
oniunktura na hodowlę bydła i produkcję mleka w powiecie rypińskim 
powodowana była działalnością mleczarni założonej w 1926 roku przez 
rupę ziemian zrzeszonych w Rypińskim Okręgowym Towarzystwie 
olniczym, od którego utworzono nazwę zakładu - "ROTR"142. Większe 
ajątki w ziemi dobrzyńskiej skupione były w Związku Hodowców Byd- 
CTR i Zrzeszeniu Producentów Mleka l43 . 
Okręgowe Towarzystwo Rolnicze powiatu lipnowskiego i ry- 
ińskiego podejmowało próby podniesienia na wyższy poziom hodowli 
hłopskiej. W tym celu organizowano pokazy żywienia bydła w mająt- 
ach, zakładano koła kontroli obór mniejszej własności, zachęcano 
hłopów do odstawiania :nleka do spółdzielni mleczarskich, zakładano 
unkty kopulacyjne, gdzie większa własność wstawiała swoje bydło 
zpłodowe. Członkowie włościańskich kół kontroli obór płacili po 50 
r od krowy na pensję dla kontrolera. Pierwsze koło mniejszej własnoś- 
. w powiecie rypińskim powstało w 1928 roku l44 . Gospodarstwa włoś- 
'ańskie ziemi dobrzyńskiej osiągały w tym czasie około 2.000 litrów l45 . 


9 B.Ch.(B o g d a n C h e ł m i c ki). Hodowla w powiecie rypińskim, Rolnik Rypiń- 
ski 1928, nr 8. s.6. 
W.Szczekin-Krotow, Kó/ka kontroli obór w wojew. warszawskiem. (w:) Mate- 
ria/y monograficzne województwa warszawskiego. t.5, 1930. s.116. 
l Tamże, s.116; Udzia/ ziemian w rozwoju kultury rolniczej w Polsce, s.38-39, 
F. H a j k o w s ki. Sp6/dzielczość mleczarska w powiecie rypińskim. Warszawa 
1929. passim. 
Kwestia hodowlana w Rypińskiem, Rolnik Rypiński 1927. nr 5, s.9. 
Sprawozdanie z dzia/u hodowlanego O.T.K. i O.R. w Rypinie za czas od 1 I do 31 XII 
1930, Rolnik Rypiński 1931, nr l, s.5; W/ościańskie K% Kontroli Obór, Rolnik Rypiń- 
ski 1928. nr6, s.5; Związki hodowlane, Gazeta Lipnowska 1930, nr 3D, s.4. 
b w.s z c z e k i n - Kro t o w. Kó/ka kontroli obór, s.116; Mleczność taka nie odbiegała 
od średniej krajowej (zob. W.Roszkowski. Gospodarcza rola. s.193; S.Anto- 
n i e w s ki. Z ekonomiki gospodarstw dużych i malych. Warszawa 1938. s.114). 


103
		

/101_0001.djvu

			III ' 


II 


Najlepsze wyniki w hodowli bydła w powiecie rypińskim osią- 
gał Franciszek Gniazdowski, właściciel Warpalic. Przeciętna wydaj- 
ność roczna z obory wynosiła w tym majątku około 4.700 litrów 
i 3,3% tłuszczu. Krowy rekordzistki dawały po około 5.500 litrów. Ma- 
jątek ten był zapewne jednym z niewielu, które przynosiły większe 
zyski z hodowli bydła l46 . Podobnie wysokie wyniki osiągały folwarki: 
Balin, własność Artura Barthla (przeciętna wydajność 4.200 litrów 
i rekordowa mleczność krowy 5.800 litrów) oraz Kowalki, Bogdana 
Chełmickiego (4.100 litrów przeciętnie )147. 
Jedną z lepszych obór w powiecie rypińskim posiadał Jerz) 
Siemiątkowski z Wąpielska, jeden z założycieli Spółdzielni Mleczars- 
kiej "ROTR" w Rypinie. W 1937 roku posiadał 40 krów, 9 jałówek 
dwuletnich, 27 rocznych, 2 stadniki, 3 byczki roczne. Stadniki naby- 
wał z czołowych obór w Polsce. Przeciętna mleczność w latach trzy- 
dziestych wynosiła około 4.000 litrów. W majątku prowadzony był 
także opas bydła. W opisie gospodarstwa Siemiątkowski stwierdzał 
jednak: "mimo wysokiej mleczności krów, nie uważam obory za opła- 
calną, a głównym celem jest osiągnięcie możliwie taniego obornika"148. 
Można zatem przypuszczać, na bazie analizy najbardziej opła- 
calnych gospodarstw ziemi dobrzyńskiej, że hodowla bydła w mająt- 
kach nie przynosiła większych zysków. Chłopi osiągali lepsze rezulta- 
ty, gdyż nie ponosili kosztów związanych z obsługą i administracją, 
jednocześnie jednak swoją konkurencją i masową produkcją obniżali 
poziom hodowli. Gospodarstwa włościańskie, zwłaszcza oddalone od 
rynków zbytu znaczną część produkcji mleka przeznaczały na kon- 
sumpcję domową, stąd potrzeba utrzymywania krów, czasami "jedynej 
żywicielki". Nic też dziwnego, że hodowla ziemiańska, ambitna, raso- 
wa, ale nieopłacalna kurczyła się w latach trzydziestych. W okresie 
kryzysu wzrost podaży mleka na rynek zanotowano tylko w gospodar- 
stwach chłopskich. Był on wynikiem ograniczenia spożycia w ramach 
własnego gospodarstwa. Majątki ziemiańskie natomiast zmniejszały 
produkcję ze względu na brak możliwości zbytu dużych nadwyżek 
mleka 149 . 
Niewielką rolę odgrywała też hodowla wołów w gospodarst- 
wach folwarcznych. Pogłowie tych zwierząt szybko spadało. W powie- 
cie lipnowskim w 1921 1'. zanotowano 320 sztuk wołów, w 1938 już 


I' '1' 


ni 
I 


" 
, 


I- 


'I r 

 


146 Kwestia hodowlana w Rypińskiem, Rolnik Rypiński 1927, nr 5, s.9; Zestawienie z l Kółka 
Kontroli Obór pow,rypińskiego za lata 1927/28, Rolnik Rypiński 1928, nr 10, s.8. 
147 Kwestia hodowlana w Rypińskiem,Rolnik Rypiński 1927, nr 5, s.9; Zestawienie 
z II Kółka Kontroli Obór pow.rypińskiego za lata 1927/28, Rolnik Rypiński 1928, 
nr 6, s,8; Rekord mleczności jednej krowy należał do majątku Radzik6w w wo- 
jewództwie warszawskim i wynosił 9,800 litrów (zob. W. R o s z k o w s ki, Gos- 
podarcza rola, s.195), 
148 J,5 i e m i ą t k o w s ki. Wąpielsk, s,727. 
149 J.O r c z y k, Wieś polska w okresie międzywojennym, s.186-187. 


104
		

/102_0001.djvu

			tylko 3 sztuki. W rypińskim według spisu z 1921 r. było 298 wołów, 
ł w 1938 nie zanotowano żadnego. Zwierzęta te występowały nato- 
miast w gospodarstwach chłopskich, w lipnowskim w 1938 1'. w ilości 

6 i w rypińskim 64 sztukpso. 


Trzoda chlewna 


Hodowlą trzody chlewnej zajmowali się przede wszystkim 
:hłopi. Sprzedaż tych zwierząt stanowiła dla gospodarstw włościańs- 
kich jedno z naj istotniejszych źródeł dochodu. Ziemiaństwo ograni- 
:zało się natomiast do utrzymywania materiału zarodowego. Średnio 
[la każdy majątek w powiecie lipnowskim przypadało w 1921 roku 5 
;ztuk świń, a w 1938 - 13, w rypińskim odpowiednio 6 i 20 151 . Pod 
względem jakości hodowanych zwierząt chlewnie ziemiańskie stały 
macznie wyżej od chłopskich. Żywa waga przeciętnie dorosłej świni 
folwarcznej sięgała około 150 kg, a chłopskiej 120 kg 152 . 
W majątkach ziemi dobrzyńskiej występowała rasa wielka bia- 
la angielska, spotkać można było także świnie niemieckie ostrouche, 
uszlachetnione. W 1931 roku w powiecie lipnowskim wielka włas- 
[lOŚĆ prowadziła cztery chlewnie zarodowe należące do Związku Ho- 
iowców Trzody Chlewnej w Warszawie. Wysoki poziom prezentowa- 
la hodowla w majątku GrochowaIsk, Juliana Gościckiego, gdzie 
utrzymywano rodowodowe świnie rasy angielskiej. Większą ilość tych 

wierząt posiadał także Hipolit Aleksandrowicz w Łochocinie, specja- 
lizując się w rasie wielkiej białej angielskiej typu słoninowego i Józef 
lychliński w Płomianach, tej samej rasy, typu bekonowegol53. 
W przeciwieństwie do koni i krów wpływ chlewni zarodowych 
l folwarcznych na mniejszą własność był duży, Dostarczały one chło- 
Jom materiału zarodowego i silnie podrasowane prosięta. W 1930 ro- 
m w powiecie lipnowskim funkcjonowało 8 stacji kopulacyjnych, do 
	
			

/103_0001.djvu

			i! '\ 
I I 
. If 


IIII 
1 f I 
I I 
I 
I ,I 
; II 


,I I 
, 


) 
, 


mniejsza własność. Rynkiem zbytu na trzodę chlewną dla południo- 
wych części powiatu lipnowskiego była rzeźnia w Czerniewicach 
a dla północnych - Bydgoszcz i Toruń l54 . 
W powiecie rypińskim większa hodowla trzody chlewnej pro- 
wadzona była w folwarku Nadróż. Artura Barthla. W wielu dużych 
I 
majątkach nie odgrywała jednak żadnej roli. W Szpetalu przed II woj
 
ną światową Artur Rutkowski posiadał tylko 6 macior. knura i 26 
warchlaków, podczas gdy służba folwarczna utrzymywała w tym cza- 
sie 40 sztuk świń l55 . W Wąpielsku Jerzy Siemiątkowski posiadał wów
 
czas zaledwie 12 sztuk trzody chlewnej156. 


Tabela 27: Pogłowie trzody chlewnej w majątkach ziemi dobrzyńskiej 
w latach 1921-1938. 


Powiat Li pno Powiat Rypin 
Rok Własność Własność Własność Własność . 
ziemiańska włościańska ziemiańska włościańska 
1921 841 26.379 930 19.421 
1929 2.675 19,080 2.648 16,998 
1930 4.153 25.939 3.206 23.774 
1932 3.614 26.803 3,548 21.293 
1933 3.423 28.640 3.176 25.158 
1934 4.464 41.255 3,767 36.589 
1935 3.377 36.997 3.625 30.902 
1936 3.049 34.813 3.404 33.791 
1937 3,160 39.500 3,542 36.620 
1938 2.269 35.590 3.072 36.893 


Ź ród ł o : Wielka własność rolna. s.58; Miesięcznik Statystyczny 1922, t.5, z,5, s.lO; 
Kwartalnik Statystyczny 1930, z.3, s.496-499; Kwartalnik Statystyczny 1931, z.2. 
s.466-469; Statystyka Rolnicza 1931/32, s.102-105; 1933, s.82-85; 1934, s.58-61; 1935 
s.64-67; 1936, s.66-69; 1937, s.70,71; 1938, s.58, 59. 


Pogłowie trzody chlewnej w gospodarstwach chłopskich, acz- 
kolwiek liczne, utrzymywane było w prymitywnych warunkach. S. Żół- 
kowski charakteryzował hodowlę włościańską w powiecie lipnowskim: 
"Żywienie świń w gospodarstwach włościańskich jest na ogół nieracjo- 
nalne. Słabo żywione są maciory. Dożywianie prosiąt polega przeważnie, 
na dawaniu polewki z ziemniaków, bądź też resztek kuchennych. Po- 
mieszczenia zimowe są na ogół bardzo liche. ciemne i brudne. Laterr' 
świnie trzymane są w różnych szopach, pustych stodołach, komórkach. 
itp. Bielenie wapnem może zaledwie w 5 gospodarstwach odbywa się raz 
na rok, w pozostałych nie bielą wcale albo zaledwie raz na kilka lat"157. 


154 Tamże, s.53, 
155 A.R U t k o w s ki, Szpetal Górny, s.719; reI. J.Rutkowski z Warszawy. 
156 J.S i e m i ą t k o w s ki, Wqpielsk, s.727. 
157 Tamże, s.53-54. 


106
		

/104_0001.djvu

			Owce 


Stan pogłowia owiec w majątkach ziemi dobrzyńskiej wykazy- 
wał tendencję wzrostową w latach 1918-1939. Załamanie hodowli tych 
zwierząt nastąpiło w okresie kryzysu gospodarczego. by ponownie 
wzrosnąć w końcu lat trzydziestych. Hodowla włościańska natomiast 
systematycznie zmniejszała stan pogłowia owiec (zob. tabela 28)158, 


Tabela 28: Pogłowie owiec w majątkach ziemi dobrzyńskiej w lotach 1921-1938. 


Powiat Li pno Powiat Rypin 
Rok Własność Własność Własność Własność 
ziemiańska włościańska ziemiańska włościańska 
1921 4.427 b.d. 4,798 b.d, 
1929 5.741 1.245 4,764 558 
1930 5.327 837 3,895 375 
1932 3.517 721 2,548 431 
1933 3.610 689 2.538 533 
1934 3.929 678 2,563 348 
1935 4,740 596 1.991 336 
1936 4.681 689 2.569 293 
1937 4,793 592 2,883 342 
1938 4.699 631 3.318 391 


Ź ród ł o : Wielka własność rolna, 5.58; Miesięcznik Statystyczny 1922, 1.5, z.5, 
5.10; Kwartalnik Statystyczny 1930,z,3, 5,496-499; Kwartalnik Statystyczny 1931, z,2, 
5.466-469; Statystyka Rolnicza 1931/32, 5,102-105; 1933, 5.82-85; 1934,5.58-61; 1935, 
5,64-67; 1936, 5.66-69; 1937,5,70,71; 1938,5,58.59. 


Majątki ziemi dobrzyńskiej zajmowały się hodowlą najlepszych 
ras owiec. Najczęściej występowały merynosy. karakuły, meryno-pre- 
kosy i rambujety o średniej wadze od 25 do 50 kg. W gospodarstwach 
włościańskich można było najczęściej spotkać tzw. karnówki i świ- 
niarki, których przeciętna waga nie przekraczała 25 kg i dawały one 
o połowę wełny mniej niż owce ziemiańskie l59 . 
Spośród czołowych hodowli owiec w 1931 roku w większych 
majątkach powiatu lipnawskiego. należy wymienić: Świętosław, li- 
czący wówczas 440 macior. Nowogródek - 420. Wielgie - 230, Bętlewo 
- 150. Kijaszkowo - 210, Maliszewo - 200, Brzeźno - 150. Brak było na- 
tomiast owczarni zarodowych 160. Prawdopodobnie stan owczarstwa 


158 Wielka własność rolna, 5,58; Miesięcznik Statystyczny 1922, 1.5, z.5, 5.10; Kwar- 
talnik Statystyczny 1930, z.3, 5.496-499; Kwartalnik Statystyczny 1931, z.2, 
5.466-469; Statystyka Rolnicza 1931/32, 5.102-105; 1933,5.82-85; 1934,5,58-61; 
1935,5,64-67; 1936, 5,66-69; 1937,5.70,71; 1938, 5.58,59. 
159 Z.Chojecki, Produkcja rolnicza, 5.225; W.Roszkowski. Stan posiadania 
zie{1liaństwa. 5.201; S. Zółkow ski, Monografia powiatu lipnowskiego, 5,55. 
16U S.Zółkowski, Monografia powiatu lipnowskiego, 5.53. Brak materiałów źródło- 
wych uniemożliwia ocenę stanu owczarstwa w majątkach powiatu rypińskiego. 


107
		

/105_0001.djvu

			.! II 
I 
I'i I
 
III 


.1' 
II, 
II 
, I 


I i 


, I 


II' 


I 
I 
I 


I, 
I 
II 


III 


,r 
, 


uległ jednak znacznemu osłabieniu w stosunku do okresu końca XIX 
wieku. 
Szczególne zainteresowanie tym działem produkcji rolnej 
w majątkach nastąpiło pod koniec kryzysu, gdy rząd stworzył prefe- 
rencje dla produktów z wełny krajowej (zakupy dla wojska). Drobne 
gospodarstwa pozbawione były tej możliwości zbytu. Brak wyraźnej 
konkurencji ze strony małej własności powodował zapewne wyższą 
opłacalność tego działu hodowli w gospodarstwach ziemiańskich 161. 
W hodowli owiec folwarki wykorzystywały najczęściej nieużytki, któ- 
re stanowiły w ogólnej powierzchni majątków znaczny odsetek, na- 
tomiast pastwiska były na ogół przeznaczane dla bydła. Świadczy to 
o prowadzeniu gospodarki intensywnej w folwarkach i racjonalnym 
wykorzystywaniu ziemi. Na potwierdzenie tej tezy można przytoczyć 
opis owczarstwa w majątku Szpetal, jaki przedstawił na łamach Caze- 
ty Rolniczej w 1938 roku Artur Rutkowski: "Nieopłacalność obory 
i propaganda owczarstwa skłoniły mnie do nabycia w końcu 1935 ro- 
ku pięknego stada owiec 120 macior merinos-prekos, które poszły na 
folwark Kulin (dobra A. Rutkowskiego składały się z folwarku Szpetal 
i Kulin - przyp. PC). gdzie przeznaczyłem im pastwisko na urwistych 
brzegach Wisły, nieodpowiednie dla bydła. Przy ostatnio przeprowa- 
dzonej inspekcji Warszawskiej Izby Rolniczej, bardzo dodatnio oce- 
niono owczarnię. Wełnę sprzedaje się na targach Poznańskich (skopy 
eksportuje się do Francji). Barany kupowałem m.in. ze znanej hodowli 
pomorskiej w Bąkowej, obecnie sprowadzę barana rasy "Ile de France" 
z Pomorza. Owczarnię rozszerzam do granic pomieszczenia w budyn- 
ku, czyli do 200 matek zarodowych. Jak dotychczas uważam owczar- 
nię za bardziej dochodową niż obora l62 . 


Rybactwo 


Dane dotyczące stawów, jezior i gospodarki rybnej własności 
ziemiańskiej w podziale na powiaty GUS opublikował tylko w 1921 
roku. W powiecie lipnowskim ziemiaństwo posiadało wówczas 1.959 
ha stawów i jezior, z czego najwięcej przypadało na majątki o średniej 
powierzchni ogólnej. Stawy i jeziora występowały w niewielkim zakre- 
sie w małych folwarkach, gdzie dominowały grunty uprawne i w du- 
żych z przewagą lasów. Podobna struktura wód charakteryzowała sto- 
sunki własnościowe powiatu rypińskiego. Na ogólną powierzchnię 


161 J.O r c z y k, Wieś polska w okresie międzywojennym, 5.184. 
162 A.R U t k o w s ki, Szpetal Górny, 5.721; reI. J.Rutkowski z Warszawy. 


108
		

/106_0001.djvu

			r. 


1.362 ha, najwięcej stawów i jezior występowało w folwarkach miesz- 
czących się w przedziale od 300 do 400 ha. Średnio na każdy majątek 
w powiecie lipnowskim przypadało 12 ha wód, a w rypińskim 9 ha. 
Statystyka ta nie rozdziela jednak stawów i jezior. W skali kraju każdy 
folwark posiadał średnio 8,3 ha stawów i jezior, a w województwie 
warszawskim wskaźnik ten wynosił 4,5 ha l6J . Gospodarstwa stawowe 
produkujące narybek i materiał handlowy występowały tylko na grun- 
tach ziemiańskich 164. 
Prawdopodobnie zdecydowana większość występujących 
w ziemi dobrzyńskiej stawów, będących własnością ziemiaństwa, była 
zagospodarowana i zarybiona. Z tej samej statystyki 1921 roku do- 
wiadujemy się, że w powiecie lipnowskim było 9 majątków o łącznej 
powierzchni 447 ha prowadzących racjonalną gospodarkę rybną. 
W powiecie rypińskim 5 właścicieli ziemskich posiadało stawy 
o ogólnej powierzchni 285 ha 165 . Brak danych statystycznych unie- 
możliwia określenie zmian jakie następowały w gospodarce rybnej 
prowadzonej przez ziemiaństwo w ziemi dobrzyńskiej. Prawdopod- 
obnie nastąpił w tym kierunku szybki rozwój, gdyż w 1938 roku 
w powiecie lipnowskim tylko Stanisław Zieliński był właścicielem 
stawów o powierzchni 294 ha 166 . Z relacji byłych ziemian wynika 
również, że w latach trzydziestych stawy prowadzone były w więk- 
szości majątków i stanowiły ważne źródło dochodów. Oprócz stawów 
pełniących funkcje gospodarcze i hodowlane, w wielu majątkach 
znajdowały się stawy rekreacyjne. zwykle utworzone sztucznie w par- 
kach i ogrodach otaczających budynek dworu. W stawach hodowano 
karpie. ale również spotkać można było zbiorniki z linami. leszczami 
i innymi rybamP67. 
Nadzór nad gospodarką rybną w ziemi dobrzyńskiej prowadzi- 
ły Okręgowe Towarzystwa Rolnicze powiatów lipnowskiego i rypińs- 
kiego. Przy lipnowskim OTR została utworzona na początku 1928 ro- 
ku sekcja rybna, której kierownictwo objął Władysław Nałęcz. właści- 
ciel Kikoła l68 . Z inicjatywy ziemiaństwa odbywały się kursy i odczyty 
na tematy związane z rybactwem. W 1930 roku grupa ziemian z po- 
wiatu lipnowskiego założyła Spółdzielnię Rybacką w Lipnie. Celem jej 
było "wyzyskiwanie nieużytków, mokradeł, sadzawek, wód na torfo- 
wiskach, przez racjonalne zarybianie ich, a następnie budowa gospo- 


163 Wielka w/asność rolna, s.l, 26, 27. 
164 Udzia/ ziemian w rozwoju kultury rolniczej w Polsce. s.43. 
165 Wielka w/asność rolna, s.l, 26, 27. 
166 AP Włocławek, KHip. Koziołek. 
167 F.S t a f f . Gospodarstwo rybne stawowe, (w:) Stosunki rolnicze RP, t.l, pod red. 
S,Janickiego, Warszawa 1925, s,133-137; Udział ziemian w rozwoju kultury 
rolniczej w Polsce, s.43; ReI. Z.Borzewski zZaborowa. J.Wilski z Poznania, 
M.Aleksandrowicz z Gdyni. 
168 F. W Y b li lt , OTR ZD. sAO. 


109
		

/107_0001.djvu

			darstw rybnych u mniejszej i większej własności rolnej, racjonalne za- 
rybianie jezior, rzek, ochrona gospodarstw rybnych, organizacja tar- 
gów rybnych, zbytu ryb itp.". Prezesem Rady Nadzorczej został wy- 
brany Jerzy hr. Aleksandrowicz, właściciel dóbr Okrągła, wicepreze- 
sem - Józef Żychliński. właściciel majątku Płomiany. Członkami Rady 
zostali Leon Lissowski, właściciel Kijaszkowa i Tadeusz Świecki, 
właściciel Radomic l69 _ 
Gospodarka hodowlana prowadzona przez ziemiaństwo miała 
charakter intensywny i racjonalny. Właściciele folwarków starali się 
wykorzystać ziemię, której ilość szybko zmniejszała się w wyniku 
likwidacji serwitutów i procesu parcelacji. Potwierdzeniem racjonal- 
ności hodowli ziemiańskiej jest rozwój owczarstwa i rybactwa, które 
to działy związane były z zagospodarowaniem nieużytków. Trudności 
natomiast sprawiała ziemiaństwu hodowla bydła i trzody chlewnej. 
Majątki nastawione na hodowlę jakościową i rasową nie mogły spros- 
tać masowej produkcji włościańskiej, pozbawionej wysokich kosztów 
administracji i wytwarzania. 


3_ KULTURA ROLNA MAJĄTKÓW 


A. Maszyny i narzędzia rolnicze 


Określenie zmian jakie następowały w zakresie tzw. inwenta- 
rza martwego, czyli maszyn i narzędzi rolniczych, utrudnia brak da- 
nych statystycznych. Dokładne materiały w tym zakresie posiadamy 
jedynie dla 1921 roku, sporządzone w czasie spisu wielkiej własnośc' 
rolnej. Wynika z nich, że w powiecie lipnowskim na ogólną liczbę 165 
majątków 164 posiadały maszyny rolnicze. W powiecie rypińskim n
 
150 majątków, zmechanizowanych było 148. Najwyższym stopnieIT 
mechanizacji odznaczały się folwarki mające na swym wyposażeni 
pługi motorowe i parowe. W powiecie lipnowskim majątków takic; 
było w 1921 roku 18, a pługów tego typu 21, co dawało średnio 1 płu 
na 458 ha. W powiecie rypińskim 1 pług motorowy przypadał na 44 
ha. W tym czasie wskaźnik ten w Polsce kształtował się w granicacł 
497 ha, a w województwie warszawskim 400 ha. Prawie wszystkie ma 
jątki w ziemi dobrzyńskiej posiadały natomiast pługi zwykłe. Liczb 
tych maszyn była znaczna i wynosiła 7 sztuk średnio na każdy maj,!- 
tek. Wskaźnik ten dla całej Polski wynosił 9, a dla województwa war 
szawskiego 8 sztuk. 


169 Rolnicza SpóJdzielnia Rybacka w Upnie. Gazeta Lipnowska. 1930, nr 22, s,3, 


110
		

/108_0001.djvu

			Prawdopodobnie wszystkie większe folwarki posiadały mło- 
;arnie parowe, a zdecydowana większość wyposażona była w młocar- 
lie konne. W każdym majątku wyposażonym w co najmniej parę koni 
nożna było spotkać kierat, a w większości żniwiarkę i wiązałkę. Ma- 
:eriał siewny był zapewne dobrze przygotowany, o czym świadczy 
maczna ilość maszyn do czyszczenia zboża (wialni, młynków i tryje- 
rów). Prawdopodobnie każdy majątek posiadał również siewnik rzę- 
iowy (175 w powiecie lipnowskim i 142 w rypińskim), natomiast 
w mniejszym zakresie występowały siewniki do nawozów sztucznych 
odpowiednio 78 i 50). Przy niezbyt silnym rozwoju hodowli bydła, 
ilość 146 wirówek do mleka w powiecie lipnowskim i 101 w rypińs- 
kim, należy ocenić jako stosunkowo wysok ą l70. 


rabe la 29: Ważniejsze maszyny rolnicze w majqtkach ziemi dobrzyńskiej 
w 1921 roku (cz.l). 


Pługi motorowe Plugi Młocarnie 
i parowe zwyczajne arowe 
Po- Licz Pow, Licz Licz Pow. Licz Pow, Licz Licz 
wiat ba orna ba ba orna ba orna ba ba 
ma- ma- ma- ma- ma- ma- 
jąt- szyn jąt- szyn jąt- szyn 
ków ków ków 
Lipno 18 9624 21 157 32307 1168 18516 40 47 
Rypin 14 6651 15 147 29189 1019 13768 33 33 



 r 6 d lo: Wielka wlasność rolna, s.68-69. 


rabela 30: Ważniejsze maszyny rolnicze w majqtkach ziemi dobrzyńskiej 
w 1921 roku (ez.2). 


Żniwiarki,kosiarki Maszyny do Siewniki rzędowe 
i wiązałki Czyszczenia zboża i rzutowe 
Po- Licz Pow, Licz Licz Pow, Licz Pow. Licz Licz 
wiat ba . orna ba ba orna ba orna ba ba 
ma- ma- ma- ma- ma- ma- 
jąt- szyn jąt- szyn jąt- szyn 
ków ków ków 
Lipno 102 26912 262 155 32444 418 31184 123 277 
Ryoin 89 27381 188 143 28738 326 27686 117 227 



 r 6 d ł o : Wielka wlasność rolna. s.68-69, 


170 Wielka własność rolna, s.12,68-69; S. B i e d r z y c ki. Mechaniczna uprawa roli sto- 
sowanie maszyn rolniczych. (w:) Stosun/d rolnicze RP. t.1, pod red. S.} a n i c k i e g o, 
Warszawa 1925. s.166-167; Z.Chojecki, Produkcja rolnicza, s.118-122; 
M. M i e s z c z a n k o w s ki, Rolnictwo, s.155-156; W.P o n i k o w s ki, Gospo- 
dafstwa w!ościańs/de i folwafczne. s.115-116; W.Ro s z ko w s ki, Gospodafcza rola, 
s.145-146; Udział ziemian w rozwoju kult Uf Y rolniczej, s.18. 


111
		

/109_0001.djvu

			I 
. I 
, I 
II 
, I 
"1 


l 
I 


Dane spisu powszechnego z 1931 roku nie uwzględniały juz 
stopnia zmechanizowania gospodarstw ziemiańskich. Brak jest rów- 
nież źródeł przedstawiających w sposób całościowy ilość maszyn i na- 
rzędzi rolniczych w okresie poprzedzającym wybuch wojny. Z badań 
przeprowadzonych nad wybranymi majątkami widać jednak znaczny 
postęp jaki dokonał się w latach 1918-1939. A.Rutkowski pisał w 1938 
roku, że posiada w Szpetalu traktor, "4 doskonałe pługi Oliwer-Sulk. 
z wielką odkładnią i krojem talerzowym oraz 4-skibowce Eckerta"17 
W Wąpielsku "inwentarz martwy w pełnym komplecie i dobrym sta- 
nie - pisał w tym samym czasie J. Siemiątkowski - żniwiarki, dryle, 
dostateczna ilość wszelkiego rodzaju wałów, bron i włók. Z pługów 
używa się tylko dwuskibowców "Unii", przy czym głębsze orki pod 
buraki uskutecznia się z pogłębiaczem. Jest w majątku traktor Lanza 
Gross-Buldog, mało obecnie używany"172. Ciągniki posiadali w latacl 
trzydziestych tylko zamożniejsi ziemianie. W niewielkim majątku Ko 
ziróg Leśny w gminie Ligowo w 1932 roku uprawiano jeszcze ziemię: 
za pomocą maszyn występujących powszechnie po I wojnie świato- 
wej: kultywatorów, pługów zwyczajnych, siewników rzędowych 173 . 
Zaopatrzeniem rolnictwa w maszyny, nawozy sztuczne nasio- 
na i inne niezbędne urządzenia zajmowały się w powiecie lipnows 
kim i rypińskim syndykaty rolnicze. Powstawały one od końca XIX: 
wieku z inicjatywy ziemiaństwa w Królestwie Polskim i działały prz 
Centalnym Towarzystwie Rolniczym. Syndykat Rolniczy w Lipni 
utworzony został w 1908 roku pod nazwą Oddział Handlowy Towa 
rzystwa Rolniczego Warszawskiego filia w Lipnie jako spółka akcyjna 
z udziałami okolicznych ziemian. W 1921 roku przyjął nazwę Syndy-. 
kat Rolniczy Ziemi Dobrzyńskiej. W chwili założenia kapitał akcyjny
 
wynosił 2.280 rubli, a w 1928 roku 245.569 zł. Pierwszym prezesem: 
w 1908 roku został Kazimierz Różycki. właściciel Jastrzębia. W 1928: 
roku w skład zarządu wchodzili ziemianie: Kazimierz Różycki (pre 
zes), Zygmunt Godlewski z Kłokocka, Leon Lissowski z Kijaszkowa 
Eugeniusz Pomirski z Chlebowa, Mieczysław Linowski ze S tekli na: 
i Julian Przybyłowicz z Maliszewa. Duże straty syndykat poniósł 
w czasie I wojny światowej i najazdu bolszewickiego 174 . 
Syndykat Rolniczy w Rypinie założony został w 1904 roku 
z inicjatywy okolicznego ziemiaństwa z Antonim Borzewskim na cze- 
le. Pierwszym prezesem został jednak Kazimierz Gorczyński, nie wy 
wodzący się z tej grupy społecznej. W okresie międzywojennym syn 
dykat pod nazwą Rypińskie Stowarzyszenie Rolnicze stanowił spółk 


I 
; II 
' 
,II 
,ł 


" 
' j I 
l! I 


I' 


ł 
I 


11 
I 


171 A.R u t k o w s ki, Szpetal Górny, s.714; reI. J.Rutkowski z Warszawy. 
172 J.S i e m i ą t k o w s ki, Wqpielsk, s.726. 
173 J.Dramiński, Opis i reorganizacja majqtku Koziróg Leśny. s.53. , 
174 Z.G o d l e w s ki, Syndykat Rolniczy, Gospodarz, Lipno 1928, s.7; T.Swiec 
ki, F.W yb u lt, Mazowsze, s.176, 492; F.W y b u lt, OTR ZD, s.8-9. 


112 


I 
I ,
		

/10_0001.djvu

			, I 

 . 
'I 


II 
l! 
I 
II 


I 
I 
]1 

 


lami tej grupy społecznej. Dla przeciętnego obserwatora świat ziemiań- 
skiego dworu jest już dzisiaj tak egzotyczny, jak latyfundia rzymskie. 
Badania nad ziemiaństwem w XX wieku na terenie ziemi dob- 
rzyńskiej nie zostały dotychczas podjęte. Szczególnie szybki .rozwój 
historiografii w ostatnim dziesięcioleciu, związany z działalnością 
Dobrzyńskiego Oddziału Włocławskiego Towarzystwa Naukowego, 
prowadzony był jednak zgodnie z obowiązującymi powszechnie tren- 
dami. Powstawały liczne publikacje związane z powstaniami narodo- 
wymi. ruchem robotniczym, eksterminacją i okresem okupacji. Praca 
niniejsza ma zatem wypełnić lukę jaka powstała w badaniach nad 
dziejami politycznymi, gospodarczymi, społecznymi i kulturowymi 
ziemi dobrzyńskiej. Ziemiaństwo jest w niej interpretowane jako his- 
torycznie ukształtowana warstwa społeczna, która w omawianym 
okresie znalazła się w ostatnim etapie swego istnienia. Na bazie ze- 
branych materiałów można było odejść od ujmowania ziemiaństwa 
jako odwiecznych wrogów chłopstwa oraz odrzucić stereotyp trakto- 
wania tej warstwy jako destrukcyjnej siły społeczno-ekonomicznej. 
Jednocześnie starałem się pokazać stosunki społeczne na wsi w ziemi 
dobrzyńskiej, osiągnięcia gospodarcze, ale również i trudności finan- 
sowe, zwrócić uwagę na działalność polityczną ziemian oraz w dzie- 
dzinie rozwoju kultury, oświaty i nauki. 
Tytuł książki "Ziemianie i ich własność w ziemi dobrzyńskiej 
w latach 1918-1947" wynika z przedstawionych wyżej rozważań. Za- 
sięg terytorialny obejmuje dwa powiaty lipnowski i rypiński, które 
w przybliżeniu wchodziły w skład historycznej ziemi dobrzyńskiej 
w całym omawianym okresie. Rok 1918, który stanowi początkową 
cezurę czasową odegrał ważną rolę w dziejach ziemiaństwa. Po dłu- 
gim okresie walki o niepodległą Polskę uległy radykalnej zmianie wa- 
runki działania tej grupy społecznej. Ukształtowała się ona wprawdzie 
w XIX wieku, ale w okresie międzywojennym mogła realizować bez 
przeszkód swój program narodowy. Okres wojny i okupacji niemiec- 
kiej odczuło ziemiaństwo szczególnie boleśnie, poddane wywłaszcze- 
niom i eksterminacji. Końcowa cezura pracy, rok 1947 nie wymaga 
szerszego uzasadnienia. Zakończona wówczas definitywnie w ziemi 
dobrzyńskiej reforma rolna pozbawiła ziemiaństwo podstaw egzysten- 
cji i brutalnie zamknęła tę kartę historii. 


*** 


Ziemiaństwo stanowiło w całym okresie swego istnienia wars- 
twę wyjątkowo źródłotwórczą i z dużym pietyzmem odnoszącą się do 
pamiątek rodzinnych, dokumentów, korespondencji i fotografii. Mate- 
rialne warunki życia i wykształcenie pozwalały na gromadzenie tego 
typu źródeł w archiwach rodzinnych. Druga wojna światowa oraz re- 


12
		

/110_0001.djvu

			akcyjną z udziałem kapitału ziemiańskiego. Dyrektorem Zarządu, 
w którym zasiadali ziemianie: Wincenty Koskowski z Ruszkowa, Ar- 
tur Barthel z Nadroża, Wiktor Piwnicki ze Starorypina, Bolesław Płos- 
ki z Sokołowa i Franciszek Gniazdowski z Warpalic, był Kazimierz 
Gorczyński. Obrót syndykatu w 1934 roku wynosił 134.634 zł. Kapitał 
akcyjny 31 udziałowców (30 ziemian i Cukrowni "Ostrowite") wynosił 
w 1930 roku 105.000 zł. Siedziba znajdowała się w Rypinie przy Pla- 
cu Sienkiewicza 4 175 . 


B. Nawożenie 


Problem zużycia nawozów w majątkach ziemiańskich nie był 
badany w statystykach GUS w okresie międzywojennym. Dane doty- 
czące ilości wysiewanych nawozów mineralnych w wybranych po- 
wiatach opublikował J. Kosiński, opierając się na odpowiedziach 
udzielonych przez syndykaty rolnicze zaopatrujące większą i mniej- 
szą własność w środki do produkcji. W powiecie rypińskim w 1924 
roku zużyto łącznie 1.371 ton nawozów, w tym 1.346 ton przypadało 
na większą własność, a zaledwie 25 ton na własność chłopsk ą l76. Brak 
jest niestety w tej pracy danych dla powiatu lipnowskiego. Biorąc jed- 
nak pod uwagę strukturę upraw, można wnioskować, że konsumpcja 
nawozowa kształtowała się w lipnowskiem na podobnym poziomie 
i nie odbiegała od zużycia w Polsce 177 . W skali całego kraju nawożenie 
mineralne było wyższe w gospodarstwach ziemiańskich niż w chłop- 
skich przez cały okres międzywojenny. W 1927 roku na 1 ha wielkiej 
własności zużywano przeciętnie 132,6 kg nawozu, a na 1 ha własnoś- 
ci mniejszej 17 kg 178 . Mimo braku danych dysproporcje te można 
przenieść również na grunt ziemi dobrzyńskiej. 
Nawożenie mineralne prawdopodobnie szybko wzrastało w ma- 
jątkach badanego terenu, z wyjątkiem okresu kryzysu gospodarczego. 
Dokładne dane dotyczące nawożenia posiadamy dla dóbr Szpetal. 


175 M.K r a i e w s ki, Rypin w okresie zaborów (1793-191B), (w:) Rypin. Szkice z dzie- 
jów miasta, pod red. M. Kra i e w s k i e g o, Rypin 1994, s.193; T e n że, S/ownik, 
s.44, 114; R.P i o t r o w s ki, Struktura agrarna, s.41; Rocznik Polskiego Przemys/u 
i Handlu, R.1936, nr 5255; Sprawozdanie StowalZyszenia Rolniczego w Rypinie za 
czas 1 styczeń-31 grudzień 1931, Rypin 1931; T. S w i e c k i ,F. W Y b li l t, Mazow- 
sze, s.492; Z. Was z k i e w i c z, Z dziejów międzywojennego Rypino, s.295. 
176 J. K o s i ń s ki, Zużycie nawozów mineralnych w rolnictwie polsldm w 1924 
i 1925 roku, Warszawa 1927, s.l1. 
177 Tamże, s.l1; M.Mieszczankowski, Rolnictwo, s.170-171; J.Wolski, Nawo- 
zy, (w:) Stosunki rolnicze RP, t.l, pod red. S.J a n i c k i e g o, Warszawa 1925, s.175. 
178 Udzia/ ziemian w rozwoju kultury rolniczej w Polsce, s.14-15; B.G a łka, Stan 
majątkowy i sytuacja ekonomiczna ziemian, s.154. 


113
		

/111_0001.djvu

			W 1913 roku w majątku tym wysiewano 2 q nawozów sztucznych (solI 
potasowej, saletry chilijskiej, superfosfatu, kainitu) na 1 ha. W okresie 
I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej nastąpiło załamanie 
systemu nawożenia mineralnego. Dawki nawozów sprzed 1914 roku 
Szpetal uzyskał dopiero w latach 1927-1930. W okresie kryzysu gospo- 
darczego wskaźniki te uległy ponownie zmniejszeniu. "Począwszy od 
1934/35 roku - pisał ARutkowski - użycie nawozów kupnych stopnio- 
wo się podnosi, co związane jest z lepszą opłacalnością produkcji rol- 
nej, a zwłaszcza z takim wskaźnikiem jakim jest cena żyta"179. 
W 1935 roku majątek Szpetal na nawozy sztuczne wydał 19,2 
zł na 1 ha użytków rolnych, podczas gdy okoliczni rolnicy mniejszej 
i większej własności tylko 6,5 zł. W 1938 roku właściciel tego majątku 
planował, w związku z poprawiającą się koniunkturą, stopniowo 
zwiększać ilość wysiewanych nawozów l80 . 
W majątku Wąpielsk, w 1938 roku, Jerzy Siemiątkowski wy- 
siewał około 200 q nawozów azotowych i 100 q fosforowych, Koszty 
stosowania nawozów sztucznych najwyższe były w 1927/28 roku 
i wynosiły 50 zł na ha. Od tego czasu koszt nawozów szybko spadał 
i w 1935/6 roku wyniósł tylko 17 zł, przy czym obniżka ceny nie była 
zbyt duża, a redukcja ta związana była według właściciela, ze zmniej- 
szeniem zużycia w warunkach kryzysu 181. Dwukrotnie więcej nawo- 
zów wysiewano w 1929 roku, niż w 1931 w majątku Koziróg Leśny. 
należącym do Marii Dramińskiej182. Silny spadek nawożenia mineral- 
nego w okresie kryzysu szczególnie odczuły folwarki, zmniejszając 
znacznie produkcję i dochodowość. Gospodarstwa włościańskie, ze 
względu na wyższą intensywność hodowli. miały większe możliwości 
użycia taniego obornika. 
Ważną rolę w systemie nawożenia w majątkach ziemi dobrzyń- 
skiej odgrywał obornik. Jako materiał do przygotowania tego nawozu 
stosowana była przeważnie słoma żytnia 183. Obornikiem gospodarowa- 
no w majątkach bardzo oszczędnie. Artur Rutkowski uważał ten nawóz 
za najważniejszy i starał się powiększać jego ilość w gospodarce przez: 
"zmniejszenie obsiewu rzepaków, dających lichą ściółkę, przez nie- 
sprzedawanie ani źdźbła słomy, przez 3-4-krotne w roku wywożenie 
obornika z budynków, przez trzymanie krów niemal przez cały rok na 
oborze, przez powiększenie pogłowia obory i zaprowadzenie owiec"IB
. 


179 A,R u t k o w s ki, SzpetaJ Górny, s,717. 
180 Tamże, s,718, 
181 A.R U t k o w s ki, SzpetaJ Górny, s.728; Podobny spadek zużycia nawozów w ma- 
jątkach nastąpił w skali kraju, zob, W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza roJr 
s,140-141; UdziaJ ziemian w rozwoju kultury mlniczej w Polsce, (w:) Ziemiaństwo 
w pracy spoJecznej, pod red. S. M i k l a s z e w s k i e g o, Warszawa 1929, 5.14-16. 
1112 J. D r a ID i ń 5 ki, Opis i reorganizacja majqtku Koziróg Leśny, s.51, 
183 J.W ol ski, Nawozy, 5.173; A,R u t k o w s ki, Szpetal Górny, s.719. 
111
 A,R u t k o w 5 ki, Szpclal Górny, s,719, 


114
		

/112_0001.djvu

			Obornik w Szpetalu wywożono trzykrotnie: wczesną zimą w pryzmy 
pod buraki następnego roku, wczesną wiosną na pole pod ziemniaki 
i w pryzmy pod rzepak oraz przed żniwami pod buraki, cykorię i inne 
rośliny. Pryzmy 200-wozowe ugniatało się wjeżdżaniem z nawozem, 
a następnie przykrywano ziemią, aby nie tracić azotu. Obornikiem na- 
wożono w każdym roku około 27% gruntów ornych. Na każdy hektar 
wywożono 25 wozów po 10 q, czyli 250 q obornika 185 . 
W Wąpielsku obornikiem nawożono w każdym roku 25% ziemi, 
dając 20 fur czterokonnych, czyli 300 q na ha. Jerzy Siemiątkowski 
charakteryzował swoją gospodarkę nawozową: "Pod większość ziem- 
niaków i pod wszystkie buraki, obornik jest wywożony już na jesieni. 
Zimą wywozi się go w pryzmy okrywając starannie torfem i ziemią. 
Przy wywożeniu obornika z obory czy z pryzm stosuje się rygorystycz- 
nie zasadę, że musi on być tegoż samego dnia przyorany. Do czasu 
wywiezienia obornika w pryzmy przetrzymywany jest on pod bydłem. 
istniejąca z dawniejszych czasów gnojownia służy do fabrykacji kom- 
postu z gnoju świń i różnych zmiotków z bruków"186. 
Dużą wagę przykładano także do produkcji kompostu i nawo- 
zów zielonych. W W ąpielsku pryzmy kompostowe przydzielane były 
pod opiekę poszczególnym rodzinom służby folwarcznej, które za do- 
datkową opłatą przekopywały je i dbały, by nie porastały zielskiem. 
Komposty w tym majątku wywożono na łąki i czasami pod buraki. 
Baczną uwagę zwracano na poplony, których wysiewano corocznie 
około 30 ha. Przed woraniem wałowano je ciężkim wałem w kierunku 
orki i przykrywano obornikiem l87 . Artur Rutkowski w każdym roku 
wysiewał poplon na 50 ha i międzyplon na 70 ha 188 . W majątkach 
powszechnie stosowane było również wapnowanie gleby. 


,1 


C. Stacje doświadczalne 


Ziemianie powiatu lipnowskiego i rypińskiego prowadzili do- 
świadczenia z nowymi odmianami roślin i nawożeniem w sposób zor- 
ganizowany i indywidualnie we własnych folwarkach. Wypracowano 
w ten sposób wiele nowych metod uprawy roli, szczególnie w dziedzi- 
nie stosowania nawozów. Wyniki tych doświadczeń były szeroko pro- 
pagowane zarówno wśród ziemian jak i chłopów. 


185 Tamże. s.719. Na łamach prasy regionalnej A.Rutkowski udzielał porad dla ma- 
łej własności w jaki sposób należy nawozić obornikiem (zob. A.R u t k o w s ki. 
Wywoźmy obornik - siejmy poplon. Gazeta Lipnowska 1930. nr 27.s.4). 
186 J.S i e fi i ą t k o w s ki, Wqpielsk, S.728. 
187 Tamże. s.728. 
188 A.R u t k o w s ki. Szpetal Górny. s.718. 


I 
,,, 


115 


: , 
I 


" 
.
		

/113_0001.djvu

			-II 
I 
II 
I 
I 
U 


I: 


Pierwsza stacja doświadczalna dla całej ziemi dobrzyńskiej 
powstała w 1910 roku z inicjatywy ziemiaństwa zrzeszonego w Okrę-, 
gowym Towarzystwie Rolniczym. Poletko o powierzchni 6 ha, na któ-: 
rym przeprowadzano doświadczenia, ofiarował z własnych dóbr Ka 
 
zimierz Różycki z Jastrzębia. Fundusze na założenie pola pochodziły 
ze składek ziemian, a całością kierował Roman Ostrowski, właściciel 
majątku Złotopole l89 . 
W 1912 roku stację doświadczalną w Jastrzębiu zamknięt 
i założono nową w Głodowie. Pieniądze na kupno 8 ha ziemi i pobu 
dowanie laboratorium pochodziły z zapisu testamentowego Bronisła- 
wa Pruskiego, właściciela Dyblina oraz składek ziemian. Zatrudnionol 
także wykwalifikowaną kadrę kierowaną przez Tadeusza Szmidta 
a od 1928 roku przez inżyniera Z. Noakowskiego. Jeszcze przed I woj 
ną światową założono przy stacji w Głodowie obserwatorium meteo 
rologiczne. W okresie międzywojennym doświadczenia przeprowa 
dzane w Głodowie finansowane były przez Okręgowe Towarzystw 
Rolnicze powiatu lipnowskiego i częściowo subsydiowane z fundusz 
rządowych. W 1928 roku pole doświadczalne zostało powiększon 
w wyniku dokupienia 17 ha z majątku Głodowo. Pieniądze na ten ce 
wypłacił lipnowski Związek Ziemian, pragnąc upamiętnić 10 rocznic 
odzyskania niepodległości. Stacja doświadczalna w Głodowie prawa 
dziła badania do 1939 roku 190 . 
Na terenie powiatu rypińskiego podobną działalność prowadzi 
ła sekcja doświadczalna utworzona w 1927 roku przy Okręgowym To 
warzystwie Rolniczym. Nie posiadała jednak własnego poletka i do 
świadczenia wykonywała bezpośrednio na folwarkach. Całością pra 
kierował zatrudniony specjalista Witold Statulewicz. Działalność sekcji 
finansowana była ze składek ziemian, Wyniki publikowane były n 
łamach Rolnika Rypińsldego. Ziemiaństwo powiatu rypińskiego korzys 
tało także z doświadczeń stacji w Głodowie, dokąd bardzo często orga 
nizowano wycieczki dla dużej i małej własności l91 . 
Ziemiaństwo przeprowadzało także doświadczenia we włas 
nych folwarkach. Wynikami natomiast dzielono się na łamach rolni 
czych czasopism regionalnych. Najczęściej były to doświadczeni 
z użyciem nawozów, ale także związane z organizacją gospodarst 


I 
l I 
I 
I 1 1 
I I, I 
! 


i I 


I r 
'II 


r. 
! 


189 f,Wybult, 07RZD, s.12. 
190 Tamże, s.12, 41; Z.Godlewski, Okręgowe Towarzystwo Rolnicze ziemi Dob 
rzyńskiej w Upnie, Gospodarz (Jednodniówka), Lipno 1928, s.4; Z pola doświad 
czalnego w Głodowie, Rolnik Rypiński 1931, nr 2, s.10-11. 
191 Doświadczenia zbiorowe przeprowadzane w roku 1927 w powiecie IJ'pińskim 
Rolnik Rypiński, 1928, nr 6, s.2-4; Spmwozdanie z działalności Okręgowego To 
warzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych w Rypinie za czas od 1 kwietnia 193 
do 1 kwietnia 1934, Rolnik Rypiński, 1934, nr 3D, s.1-4; W. S t a t u l e w i c z 
Sekcja doświadczalna przy OTR Rypin. Rolnik Rypiński 1927, nr 5, s.7; Z poJ 
doświadczalnego w Głodowie, Rolnik Rypiński 1931, nr 2, s.10-11. 


i' 
I 


116
		

/114_0001.djvu

			wa 192 . Walenty Zieliński w majątku Łążyn posiadał własną stację me- 
eorologiczną 193. 


4. AKTYWNOŚĆ ZIEMIAŃSTWA W ROZWOJU PRZEMYSŁU 


Ziemiaństwo w okresie międzywojennym rozwijało działal- 
ność gospodarczą szczególnie w przemyśle rolno-spożywczym. Naj- 
częściej były to zakłady zlokalizowane przy folwarkach i pracujące 
w oparciu o własne surowce. Swoboda działania gospodarczego w II 
Rzeczypospolitej spowodowała jednak również tworzenie spółek 
w przedsiębiorstwach różnych branż usytuowanych poza obrębem 
majątków. Wkład ziemiaństwa w rozwój przemysłu jest niezaprze- 
czalny, Budowa zakładów przemysłowych spowodowana była ko- 
niecznością przejścia tej grupy społecznej na kapitalistyczne formy 
gospodarowania, 
Na terenie ziemi dobrzyńskiej zdecydowana większość kapita- 
łu w przemyśle rolno-spożywczym znajdowała się w posiadaniu 
większej własności ziemskiej. Podobnie jak w skali kraju byli to prze- 
ważnie właściciele folwarków o powierzchni od 500 do 1000 ha 194 . 
Mieszczanie i chłopi posiadali znikomy procent udziałów w tym dzia- 
le gospodarki. Najczęściej ziemiaństwo zajmowało się we własnych 
folwarkach gorzelnictwem, młynarstwem, prowadziło tartaki, kroch- 
malnie i cegielnie. Wspólnym wysiłkiem podejmowało działalność 
w cukrownictwie i mleczarstwie. Brak było natomiast większego zain- 
teresowania przetwórstwem owoców i warzyw. 
Według spisu z 1921 roku większa własność ziemska posiadała 
w powiecie lipnowskim 6 gorzelni, 1 browar, 6 suszarni płatków 
ziemniaczanych, 10 młynów, 1 tartak, 5 cegielni. W powiecie rypińs- 
kim w ręku ziemiaństwa znajdowały się 2 gorzelnie, 1 suszarnia płat- 
ków ziemniaczanych, 4 młyny, 2 tartaki, 7 cegielni (zob. tabela 31)195. 
Dalsze badania statystyczne prowadzone przez GUS nie notowały nie- 
itety udziału ziemiaństwa w działalności pozarolniczej. 


92 J. S i e m i ą t k o w s ki, Zrewidujmy organizację gospodarstw naszych, Rolnik 
Rypiński 1928, nr 8, s.6; Znaczenie przeprowadzania doświadczeń polowych, 
Rolnik Rypiilski 1928, nr 8, s.4-5, 
93 Lipnowskie pełne uroczych i historycznych zakqtków, Glos Nieszawski 1938, nr 
76, s,15; J 
 P l a ż e w s ki, Łqżyn, s.3. 
94 B.G a l k a, Stan majqtkowy i sytuacja ekonomiczna ziemian w Polsce, s.150. 
95 Wielka własność rolna, s.79. 


117
		

/115_0001.djvu

			Tabela 31: Zaklady przemyslowe w majątkach ziemi dobrzyńskiej w 1921 roku 
(w prywatnym posiadaniu ziemiaństwa). 


li, 
,i, I 


Po- Go- Bra- Krach Su- Mły- Tar- Ce- MIe- 
wiat rzel- wary mal- szar- ny taki giel- czar- 
nie nie nie nie nie 
płat- 
ków 
ziemno 
Li pno 6 1 3 6 10 1 5 - 
R ypin 2 - - 1 4 2 7 - 


Ż ród ł o : Wielko wlasność rolna, s,79. 


A. Gorzelnictwo 


Na terenie ziemi dobrzyńskiej istniały wyłącznie gorzelnie 
prywatne - ziemiańskie. Zakładane były w majątkach największych 
i silnych pod względem gospodarczym. Właściciel gorzelni musiał 
dysponować obszarem użytków rolnych powyżej 120 ha i produko- 
wać spirytus z własnych ziemniaków. Do czasu wprowadzenia mono- 
polu spirytusowego gorzelnictwo stanowiło poważne źródło docho- 
dów dla majątków 196 . 


Tabela 32: Gorzelnie w powiatach Lipno i Rypin w latach 1926-1929. 


Powiat Gorzelnia Właściciel Przerób ziemniaków w a 
1926/27 1927/28 1928/29 
Lipno Ciełuchowo KOlszewski nieczynna nieczynna nieczynna 
Grachowaisk S.Gościcki 4.830 4.935 4.993 
Karnkowo Karnkowski 4.154 3,658 3.968 
Mazowsze Karnkowski nieczynna nieczynna nieczynna 
Skępe WZieIiński 5.828 8.030 7.378 
Wielgie S.Wilski 3.130 3,874 4.283 
Złoto pole W.ostrowski b,d. b.d. b.d. 
Rypin Okalewo A.Chełmicki b,d, b,d, b.d, 
Skrwilno Mieszkowski b.d. b,d, b,d, 


Ź ród ł o : Księgo adresowa Polski, s,1964, 1981, 1985, 2013, 2039, 2042; R.Pio- 
trawski , Struktura agrarno, s,33; Z. Was z k i e w i c z, Gmina Czernikawo w Jotach 
1918-1945 , (w) A . M i e t z, I . p a k u l s ki, Z. Was z k i e w i c z , Nadwiś{ańska gmina 
Czernikowo. Przesz/ość - Religijność - Tożsamość, Toruń 1998, s.161; S.Zółkowski. 
Monografia powiatu Jipnowskiego, s,21, 


lU6 


Z.Chojecki, Pl'Odukcja rolnicza, s.294-295; M.Eckert, Przemysł rolno-spo- 
żywczy w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1974, s.68; M.G. W ę g l i ń s ki, 
Państwowy Monopol SpiJYlusowy, Iw:) Księga pamiqtkowa na 75-lecie Gazety 
Rolniczej, Warszawa 1938, t.2, s.343. 


118
		

/116_0001.djvu

			Zdecydowana większość gorzelni została założona już w okre- 
sie przed I wojną światową. W wyniku zniszczeń spowodowanych 
wojnami z lat 1914-1920 przestało istnieć kilka zakładów. Już po 
I wojnie światowej nie spotykamy w źródłach wiadomości o gorzelni 
w Pręczkach, Siecieniu czy Suminie 197 . Zamknięte zostały w połowie 
lat dwudziestych zakłady w Ciełuchowie, Kijaszkowie i Mazowszu 
z powodu niskiego kontyngentu wyznaczonego przez Państwowy Mo- 
nopol Spirytuso wy 198. Instytucja ta znacznie ograniczała produkcję 
i była czynnikiem hamującym rozwój przemysłu gorzelniczego w ziemi 
dobrzyńskiej. W latach dwudziestych, mimo dobrej koniunktury gos- 
podarczej, produkcja spirytusu szybko malała. W powiecie lipnows- 
kim, dla którego posiadamy dane, wynosiła w 1924 roku 3.714 hl, a 
w 1929 już tylko 2.190 hl. Ziemniaki przerabiane w gorzelniach po- 
chodziły z własnych gospodarstw, co wykluczało całkowicie z udziału 
w tym przemyśle mniejszą własność. W zakładach tych przerabiano 
także na spirytus jęczmień i żyto 199 . 
Gorzelnie na terenie ziemi dobrzyńskiej istniały w dużych mająt- 
kach, powyżej 1.000 ha, podczas gdy średnia dla Polski wynosiła 400-500 
ha. W przypadku Skępego, Skrwilna i Okalewa wielokrotnie przekraczała 
przeciętną krajową. Upadły natomiast w okresie koniunktury gorzelnie 
w majątkach mniejszych, co potwierdza tezę, że przemysł ten nie przyno- 
sił większych zysków ziemiaństwu w II Rzeczypospolitej200. 


B. Krochmalnictwo 


! 


Krochmalnie w powiatach Lipno i Rypin, znajdowały się 
w wyłącznym, prywatnym posiadaniu ziemiaństwa. W czasie kampa- 
nii, trwającej około 120 dni przerabiały ziemniaki własnej produkcji 


197 Z.Chojecki, Produkcja rolnicza. s.293. W skali kraju uległo znisczeniu w cza- 
sie wojny 1.400 gorzelni, z których odbudowano zaledwie 500. 
19B Zgodnie z ustawą (Dz. U. RP. 1924, nr 78), Państwowy Monopol Spirytusowy 
ustalał ilość i cenę spirytusu, produkowanego przez gorzelnie (zob. B. Wał u - 
k i e w i c z, Gorzelnictwo, (w:) Stosunki rolnicze RP, t.l, pod red. S.I a n i c k i e _ 
go. Warszawa 1925, s.233; pierwsze zmiany.nastapiły już w 1921 roku. zob. 
Z.Chojecki, Produkcja rolnicza, s.294); T.Swiecki, F.Wybult. Mazow- 
sze, s.499 pisze o trzech gorzelniach w 1926 roku w powiecie rypińskim, czego 
jednak nie potwierdzają inne źródła. 
199 I. O r c z y k, Wplyw przemysiu rolno-spożywczego na lesztaltowanie się dochodów 
na wsi w Polsce w latach 1929-1935, (w:) Rozwój przemysiu rolno-spożywczego 
na ziemiach polskich w XlX i XX I-yieku, Poznań 1970, s.55; T. Ś w i e c ki, 
F. W y b u l t , Mazowsze, s.481; S. Z ó ł k o w s ki, Monografia powiatu Jipnows- 
kiego, s.21; Brak jest niestety danych dla gorzelni powiatu rypińskiego. 
200 J.L o z i ń s ki, Próba oceny wplywu gorzelń na rentowność gospodarstwa, Rol- 
nictwo. t.4, z.l, s.114-115; I.Orczyk, Studia nad oplacalnością gospodarstw 
rolnych,s.80; t e n że, Wplyw przemysiu rolno-spożywczego, s.58; Udzial ziemian 
w rozwoju kultury rolniczej w Polsce, s.53-56. 


119
		

/117_0001.djvu

			na krochmap01. Większe gorzelnie znajdowały się w Dyblinie, Rado- 
micach. Zakłady te utrzymały się do 1939 roku, produkując średnio 
rocznie około 4.000 q czystego krochmalu oraz dostarczały paszy dla 
krów, tzw. pulpy. Krochmalnia w Radomicach dzierżawiona była 
w okresie międzywojennym przez Juliana Przybyłowicza, także zie- 
mianina 202 . W powiecie rypińskim nie było żadnej krochmalni wokre- 
sie międzywojennym. 
Przetwórstwo ziemniaków prowadzone było także w płatkar- 
niach. Zakłady te również znajdowały się w posiadaniu ziemiaństwa. 
W powiecie rypińskim dużą parową suszarnię płatków ziemniacza- 
nych zbudował w 1911 roku Bolesław Płoski w swoim majątku Bo- 
cheńcu. Zakład ten działał do 1939 roku 20J . Przed I wojną światową 
płatkarnię w Skępem pobudował Władysław Zieliński, a w Olesznie 
Piotr KarnkowskF04. 


C. Browarnictwo 


Browary występowały w ziemi dobrzyńskiej w znikomym za- 
kresie. Jedyny na tym terenie browar parowy, założony przez Karola 
Teodora Pląskowskiego jeszcze w końcu XIX wieku 205 , znajdował się 
w majątku Głodowo, należącym do jego syna Władysława Bonifacego. 
W okresie koniunktury gospodarczej lat dwudziestych zakład w Cło- 
dowie był największym w tej branży na Mazowszu Płockim, a roczna 
produkcja sięgała 8 tys. hl piwa. W całym województwie warszawskim 
było wówczas 8 browarów 206 . 


201 I. O r c z y k, WpJyw przemysJu rolno-spożywczego na ksztaJtowanie się dochodó... 
na wsi, s.59; I.P ą g o w s ki, Krochmalnictwo, (w:) Stosunki rolnicze RP, 1.1, pod 
red. S.I a n i c k i e g o, Warszawa 1925, s.241. Brak jest niestety danych dotycz. . 
cych tej dziedziny przemysłu w skali powiatów (zob. Z. C h o j e c ki, ProdukCJ 
rolnicza, s.315). . 
202 Księga adresowa Polski. s.1986; T. S w i e c ki, F. W Y b u l t , Mazowsze, s.48 : 
S . Z ó l k o w s ki, Munografia powiatu lipnowskiego, mps, s.22 (Bibl. SGGW). 
203 Księga adresowa Polski, s.2022; I. R o c h m i fI s ki. Samoobrona ekonomiczn 
i postęp w IYpińskim, Głos Płocki 1914, nr 20, s.3; T.S w i e c ki, F. W Y b u l I 
Mazowsze, s.499; reI. Paweł Ploski z Bydgoszczy. 
204 F.W y b u l t, OTR ZD, s.15. 
205 SGKP, t.2, s.602. 
206 H. B r o n i k o w s k a , Piwowarstwo, (w:) Stosunki rolnicze RP, t.l, pod rei! 
S.La 11 i c k i e g o, Warszawa 1925, 5.253; Księga .adresowa Polski, s.196': 
T. S w i e c ki, F. W Y b u l t, Mazowsze, s.482; S. Z ó l k o w s ki, Monogn. 
fia powiatu lipnowskiego, s.23. 


120
		

/118_0001.djvu

			D. Suszarnie cykorii 


Uprawa cykorii, używanej jako surogat kawy, nie przynosiła 
większych zysków w okresie międzywojennym. Roślina ta uprawiana 
w większych gospodarstwach. suszona była w kilku zakładach m.in. 
w majątku Obrowo, należącym do Romana Góreckiego, w Kijaszkowie 
Leona Lissowskiego, w Dyblinie Karola Pruskiego i w Chalinie Francisz- 
ka Zielińskiego. Fabryka cykorii znajdowała się w dobrach Wierznica, 
Jana Niedźwiedzkiego 207 . Suszarnię cykorii posiadał także w Szpetalu 
Artur Rutkowski. Wysuszony surowiec odstawiany był z powiatu lip- 
nowskiego do Fabryki Cykorii "Gleba" we Włocławku. Zakład ten wyku- 
pili ziemianie lipnowscy z inicjatywy Zdzisława Rutkowskiego. i Karola 
Pruskiego w 1919 r. z rąk żydowskich. "Gleba" połączyła się w 1928 r. 
z fabryką cykorii Bohma. stając się w ten sposób największym zakładem 
w tej branży, z kapitałem wyłącznie polskim, w Polsce północnej2oB. 


E. Młynarstwo 


Młynarstwo było jedną z niewielu gałęzi przemysłu rolno-spo- 
żywczego. gdzie ziemiaństwo nie posiadało dominującej pozycji. Pewna 
część, zwłaszcza mniejszych młynów i prawie wszystkie wiatraki, znaj- 
dowały się w posiadaniu bogatego chłopstwa i mieszczaństwa. Ziemia- 
nie byli właścicielami dużych młynów motorowych i wodnych. W po- 
wiatach lipnowskim i rypińskim przeważały jednak wiatraki. W 1934 
roku w lipnowskim były czynne 93 młyny w tym: motorowych lI, wod- 
nych 28 i 54 wiatraki. Powiat rypiński posiadał 61 młynów (6 motoro- 
wych, 19 wodnych i 36 wiatraków). Bardzo często młyny oddawane były 
przez ziemian w dzierżawę. o czym informują akta notarialne. Młyny 
folwarczne nie przynosiły większych dochodów ziemiaństwu, były bo- 
wiem nastawione na mielenie zboża dla ludności wiejskiej. Istotną rolę 
w skupie zboża z majątków odegrały natomiast młyny handlowo-prze- 
mysłowe w miastach z udziałem kapitału ziemiańskiego. produkujące 
mąkę na potrzeby ludności miejscowej i na eksporFo9. 


I 
,n 


207 Księga adresowa Polski, s,1960, 2002; W.Hoyer. PrzemysJ cykorniany (w:) 
Stosunki rolnicze RP. t,1. pod red, S,Janickiego. Warszawa 1925, 
s.255-256; Księga adresowa Polski. s.2013; J,O r c zy k, WpJyw przemysJu rol- 
no-spożywczego, s,63; Z. P r u s ki, Dwór Pruskich w Dyblinie. s,58. 
20B Z.P r u s ki, Dwór Pruskich w Dyblinie, s.58; A.R u t k o w s ki. Szpetal 
Górny, s,723, 
209 Z. C h o i e c ki, Produkcja T9lnicza. s.3 2 7; J. O r c z y k . WpJyw przemysJu 
rolno-spożywczegq, s.66; S. S l i w a, Przemysł młynarski w Pols,ce, Poznań 
1935, s.16, 45; T.S w i e c ki, F, W Y b u l t, Mazowsze, s.488; S. Z ó ł k o w s- 
ki, Monografia powiatu lipnowskiego. s.22. 


121
		

/119_0001.djvu

			r 


Do większych młynów ziemiańskich w latach dwudziestych 
należały: młyn wodny w Brzeźnie, własność Janusza Tymienieckiego, 
w Maliszewie Juliana Przybyłowicza, w Miszku - Emila Mulzana, mo- 
torowy w Wielgiem - Stanisława Wilskiego, w Karnkowie - Ignacego 
Karnkowskiego, w Biskupinie - Antoniego Klimkiewicza, w Krępie - 
Władysława hr. Miączyńskiego, w Płonnem - Ludwika Łempickiego, 
w Żuchowie należący do Stanisława Zielińskiego, w Chełmicy do 
Pauliny Kleszczyńskiej i w Dyblinie - Karola Pruskieg0 21O . 
Mniejsze zainteresowanie ziemiaństwa młynarstwem w mająt- 
kach spowodowane było zapewne funkcjonowaniem młynów spół- 
dzielczych, w których grupa ta miała swoje udziały. Spółdzielczy Rol- 
niczy Młyn w Rypinie zbudowano w latach 1927-1928 z inicjatywy 
grupy ziemian zrzeszonych w Rypińskim Okręgowym Towarzystwie 
Rolniczym (ROTR). Prezesem Zarządu został Artur Barthel, właściciel 
dóbr Nadróż, a prezesem Rady Nadzorczej Jan Rudowski, właściciel 
Półwieska. W 1932 roku udziałowcami młyna było 39 ziemian z po- 
wiatu rypińskiego, ale znaczną ilość akcji posiadali również bogaci 
chłopi. W 1928 roku młyn przyjmował średnio miesięcznie 3.000 q 
żyta i 600 q pszenicy. W latach trzydziestych mąka z Rypina była eks- 
portowana do Francji przez port w Gdyni, na Śląsk i na Litwę. Rocz- 
nie młyn skupował od rolników zboże za sumę 1.000.000 zł. Spłonął 
z bliżej nie ustalonych przyczyn w 1937 roku 211 . 
Wiatraki znajdowały się przeważnie w posiadaniu mniejszej 
własności i nie odgrywały znaczącej roli w młynarstwie ziemi dob- 
rzyńskiej, W powiecie lipnowskim w 1929 roku pracowało 71 wiatra- 
ków, które przerobiły na mąkę 20.400 q zboża. Do większych, znajdu- 
jących się w posiadaniu ziemiaństwa należały wówczas: wiatrak 
w Zadusznikach, Gustawa Woyniłłowicza, w Wymyślinie, Władysła- 
wa Zielińskiego, a w powiecie rypińskim, w Dobrem, należący do 
Abrama, Joska i Samuela Ejbeszyców 2l2 . 


210 Księga adresowa Polski, s. 1957, 1960, 19p4, 1971, 1981, 2012, 2039; Z. P r u s 
ki, Dwór Pruskich w Dyblinie, s.58; S. Z 6 ł k o w s ki, Monografia powiatu lip 
nowskiego, s.34. 
211 B. C h e l m i c ki, Spóldzielczość rolnicza na terenie województwa warszaws 
kiego w świetle pracy sp61dzielczej w pow. rypińskim, Rolnik Rypiński 1933, fu 
28, s.2-3; T e n że, Powiat rypiński. Pamiętnik. s.67; Z . C h o i e c ki. Produk 
cja rolnicza, s.328; MJyn Spóldzielczy, Rolnik Rypiński 1927, nr l, s.6-7; POI 
Prezydent Rzeczypospolitej wśród rolników, Gazeta Rolnicza, 1928, nr 44-45 
s.1506; R. P i o t r o w s ki, Struktura agrarna, s.45; Sprawozdanie Spóldziel 
czego Rolniczego Mlyna w Rypinie za czas 1 lipca 1931 - 30 czerwca 1932, Rypil 
1932, s.l1; Z.Waszkiewicz, Z dziejów międzywojennego Rypin 
(1918-1939) (w:) Rypin. Szkice z dziejów miasta, pod red, M.K r a i e w s k i e 
g o, Rypin 1994, s.297. 
212 Księga adresowa Polski, s.2014, 2022, 2039. 


122
		

/11_0001.djvu

			forma rolna spowodowały jednak zniszczenie archiwów i bibliotek 
dworskich. Wysiedlane w latach 1939-1940 ziemiaństwo nie miało 
wielkich możliwości zabrania pamiątek czy dokumentów rodzinnych. 
Dzieła zniszczenia dopełniły wojska radzieckie i niczym nie 
krępo- 
wany rabunek mienia przeprowadzony przez służbę folwarczną 
w czasie parcelacji. Niewielkie ilości źródeł jakie pozostały z mająt- 
ków na terenie ziemi dobrzyńskiej znajdują się przeważnie w prywat- 
nym posiadaniu potomków ziemian. Wykorzystanie ich utrudnia jed- 
nak znaczne rozproszenie tego materiału. W archiwach państwowych 
zachowały się źródła o charakterze przeważnie urzędowym. Wydaje 
się również, że archiwa w okresie Polski Ludowej nie były zaintere- 
sowane 
romadzeniem tego typu dokumentacji. 
Zródła archiwalne przedstawiały różną wartość, a w :1iektó- 
rych przypadkach rozczarowały. Zawierały na ogół olbrzymi materiał 
jednostkowy, wymagający kwerendy przekraczającej możliwości jed- 
nej osoby. Zdarzały się jednak również dokładne zestawienia i spisy 
obejmujące cały omawiany teren ziemi dobrzyńskiej. 
Jednym z podstawowych źródeł do dziejów ziemiaństwa 
w ziemi dobrzyńskiej w okresie międzywojennym, są księgi hipotecz- 
ne majątków. Walory poznawcze hipoteki dla badań ziemiaństwa są 
niezaprzeczalne. Nie można ich jednak przeceniać, oczekując zbyt 
wiele. Jak każde źródło historyczne, mają akta hipoteczne swoje słabe 
strony. Brak jest zwłaszcza danych o wielkości majątku. Można to 
jednak zastąpić innymi źródłamP. 
Źródła hipoteczne mają w przypadku badań nad historią ziemi 
dobrzyńskiej tą szczególną wartość, że były dotychczas wykorzystane 
w niewielkim zakresie. Księgi kilku majątków wykorzystał J. Tandecki 
opracowując ry
 historyczny dworów i parków dworskich w niepub- 
likowanych materiałach gromadzonych w Biurze Dokumentacji Ba- 
dań Zabytków we Włocławku 2 oraz R. PiotrowskP, zajmując się mająt- 
kiem Okalewo i Skrwilno. . 
Badania majątków ziemi dobrzyńskiej w okresie międzywo- 
jennym można również oprzeć na dokumentacji jaka zachowała się 


l Zasady powstawania ksiąg hipotecznych i korzystania z tego typu źródła mają 
swoją dość obszerną literaturę historyczno-prawną, Na podkreślenie zasługują 
szczególnie: J. K a 1- i m i e r s ki, Akty notarialne i ich znaczenie dla badań histo- 
rycznych. Studia Zródłoznawcze. 1.4. 1959. s,114-123; D.R z e p n i e w s k a. Hipo- 
teka dóbr ziemskich jako źródJo do dziejów ziemiaństwa, Forma przekazu. możli- 
wości badawcze, problemy metodyczne. (w:) Metody i wyniki. Z warsztatu historyka 
dzjejów S f oJeczeństwa polskiego. Warszawa 1980. s.371-392; H.Szymańska. 
1- S m i a o w s ki. Akta notarialne z terenu Królestwa Polskiego i ich wartość nau- 
kowa. Archeion. 1959.1.30. s,43-67; W. W ó i c i k i e w i c z . Prawo hipoteczne Króles- 
twa Polskiego. Warszawa 1968. 
BDBZ Włocławek. Kartotek;:; parków dworskich powiatu lipnowskiego i rypińskiego. 
R, P i o t r o w s ki, Dobra okalewskie w powiecie IJ'pińskim do 1945 roku. Ziemia 
Dobrzyńska. U, 1989. s.63-89; t e n że. Skrwilno i okolice (od czasów najdaw- 
niejszych do 1945 r.). Skrwilno 1997. 


13
		

/120_0001.djvu

			F. Cukrownictwo 


Cukrownictwo ziemi dobrzyńskiej opierało się o dwie cu- 
krownie: w Ostrowitem i Chełmicy. Cukrownia "Ostrowite" powstała 
jako Towarzystwo Akcyjne założone przez ziemian powiatu rypińs- 
kiego. W dniu 28 października 1899 roku odbyło się poświęcenie ka- 
mienia węgielnego pod budowę zakładu. Cegłę wmurowującą akt 
erekcyjny położył Edward Rudowski, właściciel Półwieska. Pierwsze 
zebranie udziałowców, pod przewodnictwem Antoniego Piwnickiego 
właściciela dóbr Rusinowo, odbyło się 20 czerwca 1900 roku w War- 
szawie. Do zarządu cukrowni powołano wówczas ziemian: Antoniego 
Borzewskiego właściciela Ugoszcza, Edwarda Rudowskiego z Pół- 
wieska Małego, Ludwika Zielińskiego z Wierzbicka i Bronisława 
Chełmickiego z Kowalk. Na zebraniu postanowiono zaciągnąć kredyt 
na budowę w wysokości 250 tys. rubli. Prace zostały rozpoczęte już 
kilka miesięcy wcześniej z pieniędzy udziałowców 213 , W tym samym 
czasie uruchomiono również z inicjatywy ziemiaństwa lipnowskiego 
Cukrownię "Chełmica" jako spółkę akcyj ną 214. 
Pierwsza wojna światowa spowodowała ogromne straty w cu- 
krownictwie ziemi dobrzyńskiej. Znaczny spadek zakontraktowanych 
buraków widzimy na przykładzie Cukrowni "Chełmica", która dopiero 
w połowie lat dwudziestych odrobiła straty spowodowane wojną. Od- 
budowa cukrowni odbywała się głównie z zasobów finansowych naj- 
bogatszych akcjonariuszy, tj. ziemian 215 . 
W okresie międzywojennym Cukrownia "Ostrowite" była naj- 
większą na Mazowszu Płockim. Prezesem zarządu był Jerzy Siemiąt- 
kowski, właściciel Wąpielska. W 1921 roku w Ostrowitem przerobio- 
no 105.945 q buraków z 798 ha produkując 16.105 q cukru. W tym 
samym czasie Cukrownia "Chełmica" wyprodukowała 3.268 q cukru, 
kontraktując buraki na powierzchni 259 ha. Produkcja bardzo szybko 
rosła i już w 1924 roku w Ostrowitem uzyskano 42.780 q, a w Cheł- 
miey 28.874 q cukru (zob. tabela 33]216. 


i 
 


I' 


" 
:, 


213 (Z), Cukrownia "Ostro wite" , Echa Płockie i Łomżyńskie, 1900, nr 50, s.5; 
M. E c ker t , Dzieje cukrownictwa w okresie międzywojennym, (w:) Dzieje Cll- 
krownictwa w Polsce, pod red. C z. Ł u c z a k a, Poznań 1981, s.199; M.K r a- 
je wsk i , Rypin w okresie zaborów (1793-1918), (w:) Rypin.Szbce z dziejów 
miasta, pod red. M. Kr a j e w s k i e g o, Rypin 1994, s.215, przyp. 220; R.P i o - 
t r o w s ki, Struktura agrarna, S.39. 
214 M. E c ker t, Dzieje cukrownictwa, s.199; K,G r o c h o w s k a, Stosunb 
spoJeczno-ekonomiczne powiatów lipnowsbego i rypińskiego, S.107. 
215 M. E c ker t , Dzieje cukrownictwa, s.132. 
216 W.O 5 t e n - S a c k e n, Cukrownictwo, (w:) Stosunki rolnicze RP, n, pod red. 
S.T a n i ck! e g o, Warszawa 1925, s.230; R.P i o t r o w 5 ki, Struktura agrar- 
na, 5.39; T. S w i e c ki, F. W y b u l t , Mazowsze, s.480-481. 


123
		

/121_0001.djvu

			1- 


Tabela 33: Produkcjo cukrowni "CheJmico" i "Ostrowi te". 


Cukrownia Rok Obszar plantacji Produkcja cukru 
buraków w ha wq 
Chełmica 1914 1.150 b.d. 
1921 259 3.268 
1924 b.d. 28.874 
1926 1232 32.808 
1927 1680 42.706 
1928 2095 39.106 
1929 1847 37.373 
Ostrowi te 1921 798 16.105 
1924 b.d. 42.780 


Źródło: R.Piotrow.ski, Struktura agrarna. s.39; T.Świecki. F.Wy- 
b u l t . Mazowsze. s.480; S . Z ó ł k o w s ki. Monografia powiatu lipnowskiego. 5.21. 21. 


Cukrownia Ostrowite, lepiej rozwijająca się od Chełmicy, ju
 
w pierwszych latach swego istnienia zajęła się inwestowaniem w siei 
drogową, niezbędną do transportu buraków. Z inicjatywy ziemiaństw. 
wybudowano drogę brukowaną z Rypina przez Ostrowite do Golubi. 
o długości 30 km oraz szosę w stronę Lipna. Po I wojnie światowej cu 
krownia połączona została kolejką wąskotorową z linią szerokotorową n. 
stacji Brodnica oraz szosą z Rypinem. Cukrownia Chełmica, posiadał. 
kolejkę trakcji parowej w kierunku Fabianki-Krojczyn-Dyblin-OleszllI 
dla zwózki buraków z gmin: Szpetal, Zaduszniki, Chalin i miasto Dob 
rzyń nad Wisłą. Północna część powiatu lipnowskiego (gminy: Nowo 
gród. Dobrzejewice. Mazowsze, Osówka, Kikół, Czernikawo ) dostarczał, 
buraki do Cukrowni "Wierzchosławice", która również posiadała kolejkp 
o trakcji konnej w gminie Czernikowa i Mazowsze 217 . 


G. Mleczarstwo 


Mleczarstwo w powiatach Lipno i Rypin przybrało formę r 
chu spółdzielczego. którego inicjatorem było ziemiaństwo. W powi-. 
cie lipnowskim pierwsza spółdzielnia mleczarska została założon 
w 1906 roku z inicjatywy Feliksa Kaweczyńskiego, właściciela Ho 
nówka, w tej miejscowości. Do wybuchu I wojny światowej UruChl 
miano w powiecie lipnowskim jeszcze pięć spółdzielni: w Działyni 
(w 1910 r.), w Grodzeniu (1910), w Pustkach Działyńskich (1911 


217 Księga adresowa Polski. 5.2002; Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII. 5.8 
J. Z a g l e n i c z n y. Cukrownictwo polskie. Warszawa 1926. s.12-13; reI. 
Rykaczewski z Torunia. 


124
		

/122_0001.djvu

			w Ligowie (1912). w Zakrzewie (1913). Największa spółdzielnia 
w Hornówku przerabiała przed wojną ponad 3.000 litrów mleka 
dziennie. W wyniku działań wojennych większość spółdzielni zostało 
zniszczonych, pozostały tylko mleczarnie w Działyniu i Pustkach 
Działyńskich. Odbudowa ruchu mleczarskiego rozpoczęła się dopiero 
w 1924 roku, kiedy wybudowano spółdzielnię w Lipnie, w Rudawiu 
(1925), w Miliszewach (1926), w Bartoszewie (1928), w Mazowszu 
(1929), w Świętosławiu (1929), w Ciełuchowie (1929), Kikole (1929), 
Czernikowie (1929), Mleczarnie te powstawały z inicjatywy i przy 
udziale finansowym okolicznych ziemian, chociaż nie były zlokali- 
zowane w ich majątkach 218 . 
Przełomem w rozwoju mleczarstwa powiatu lipnowskiego było 
utworzenie Spółdzielczej Mleczarni Parowej w Lipnie. Inicjatorem 
budowy był właściciel majątku Jastrzębie Kazimierz Różycki, który 
został wybrany prezesem zarządu. Mleczarnia pod patronatem Okrę- 
gowego Towarzystwa Rolniczego powiatu lipnowskiego została po- 
święcona i oddana do użytku 18 listopada 1928 roku. Uroczystość od- 
była się w obecności ministra rolnictwa Niezabytowskiego 219 . Mle- 
czarnia ta bardzo szybko opanowała rynek Lipna i okolic zwiększając 
produkcję. Rozruch jej przypadł jednak na okres kryzysu i nie odegra- 
ła ona takiej roli jak spółdzielnia ROTR w Rypinie. W 1932 roku Sta- 
nisław Żółkowski pisał, że "znaczna część mleka w powiecie lipnows- 
kim przeznaczanego na sprzedaż, nie jest przerabiana, lecz bywa do- 
starczana do miast i osad w stanie świeżym"220. 
Działalność ziemian w powiecie rypińskim przyniosła znacz- 
nie lepsze rezultaty w rozwoju mleczarstwa. Pierwszą mleczarnię me- 
chaniczną, położoną w pobliżu granicy rosyjsko-niemieckiej, pobu- 
dowano w 1898 roku w Golubiu. Głównymi dostawcami mleka były 
nadgraniczne gospodarstwa folwarczne powiatu rypińskiego: Dulsk, 
Sokołowo, Bachórz, Ruszkowo, Ostrowite, Gulbiny, Wielgie, Piórkowo 
i Działyń oraz KijaszkowQ i Sitno z powiatu lipnowskiego. W 1903 ro- 
ku zbudował własną mleczarnię w Rypinie Adolf Chełmicki, właści- 
ciel dóbr ziemskich Okalewo 221 . 


218 F. H a i k o w s ki, 5p.óldzielczość mleczarska w powiecie lipnowskim, Gazeta Lip- 
nowska, nr 12, s,l; S, Z ó ł k o w s ki, Monografia powiatu lipnowskiego. S.23. 
219 F. H a j k o w s ki, Spó/dzielczość mleczarska w powiecie lipn o wskim , s.l; 
M.Krajewski. S/ownik, s.303; S,S i e m i ą t k o w s k i, Najstarsza spó/- 
dzielnia w Upnie, Gazeta Lipnowska. 1990, nr 4, s.3; 5P9/dzielcza Mleczarnia 
Parowa,Gospodarz (Jednodniówka), Lipno 1928, s.7; T. S w i e c ki, F. W Y - 
b u l t, Mazowsze, s.491; Z, Was z k i e w i c z , Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, 
s.11.9; F, W Y b u l t, OTR ZD, s.40. 
220 S. Z ó ł k o w s ki, Monografia powiatu lipnowskiego. s,23; Z. G ó ź d ź , Lipno. 
Zarys dziejów, Lipno 1991, s,45 uważa, że w okresie międzywojennym nie na- 
stąpił w Lipnie widoczny rozwój przemysłu, a mleczarnia zatrudniała tylko oko- 
ło 15 robotników, 
221 Korespondencja z Rypina, Echa Płockie i Łomżyńskie 1903, nr 62, s,3: M.K r a- 
i e w s ki, Rypin w okresie zaborów, s.192. 


125
		

/123_0001.djvu

			Pierwsze próby zakładania spółdzielni mleczarskich w powie- 
cie rypińskim podjął Leon Lissowski, właściciel Kijaszkowa. wspólni... 
z instruktorami rolnymi A. Tańskim i T. Gabrysiem. W dniu 7 sierp 
nia 1910 roku została założona pierwsza spółdzielnia mleczarska 
w Trąbinie. Spółdzielnia liczyła 34 członków, którzy posiadali 27 ) 
krów. W 1911 roku powstały następne spółdzielnie w Dulsku, Głę 
boczku i Rużu, a w 1913 roku w Radzikach Dużych 222 . Pierwsza wojr ł 
światowa przerwała rozwój spółdzielczości mleczarskiej na teren' 
 
powiatu rypińskiego. Ruch ten jednak bardzo szybko odrodził się po 
odzyskaniu niepodległości. W 1919 roku w powiecie rypińskim czyn- 
nych było 4, a w 1926 już 35 spółdzielni mleczarskich. Sieć spółdziel- 
cza najbardziej rozwinięta była w gminach Sokołowo i Płonne. Dużej 
pomocy przy organizowaniu spółdzielni udzieliła Agencja Związku 
Spółdzielni Mleczarskich i Jajczarskich w Rypinie oraz Okręgowe 
Towarzystwo Rolnicze, kierowane przez Jana Rudowskiego, właścicie- 
la dóbr Półwiesk 223 . 
W dniu 31 stycznia 1926 roku odbyło się Zgromadzenie Zało 
życielskie Zrzeszenia Spółdzielni Mleczarskich Powiatu Rypińskieg 
Okręgowego Towarzystwa Rolniczego ("ROTR"). W zgromadzeni 
uczestniczyli delegaci 6 spółdzielni terenowych, w większości zie 
mianie powiatu rypińskiego. Do pierwszego Zarządu Zrzeszeni 
Spółdzielni powołano ziemian: Jana Rudowskiego z Półwieska, jak 
przewodniczącego i Franciszka Gniazdowskiego, właściciela majątk 
Warpalice oraz kilku gospodarzy. Rada Nadzorcza składała si 
w większości z ziemian: Jerzego Siemiątkowskiego z Wąpielska, Art 1 
ra Barthla z Nadroża i Bogdana Chełmickiego z Kowalk. Wkrótce d 
zrzeszenia przystąpiły inne spółdzielnie z powiatu rypińskiego, a n 
stęp nie nowo powstające. Do 1928 roku w skład zrzeszenia "ROT! 
wchodziło już 49 spółdzielni 224 . 
Zarząd Zrzeszenia w 1926 roku przystąpił do realizacji głó\ 
nego zadania, tj. uruchomienia mleczarni parowej w Rypinie. Wynaj 
to w tym celu starą mleczarnię dworską od Adriana Chełmickieg 
i zwieziono urządzenia z zakładów wiejskich. Wkrótce budynek zost 
wykupiony i 2 października 1927 roku odbyło się uroczyste poświ 


222 T. Kła p k o w s ki. Spóldzielnie rolnicze w województwach centralnYL 
i wschodnich, Warszawa 1928, s.56 twierdził. że do 1912 roku powstawały o 
dzielnie mleczarnie ziemiańskie i włościańskie, czego nie można potwierdzić I 
przykładzie powiatu rypińskiego, gdzie w okresie tym ziemianie współpracow 
w dziele tworzenia spółdzielni z chłopami. 
223 P. G a ł k o w s ki, Na 7S-lecie Spóldzielni mleczarskiej "ROTR" w Rypinie, Kroni 
Rypińska, nr 2, 1996, s.3; F.H a i k o w s ki, Spóldzielczość mleczarska w powiee 
rypińskim, s.9-22; R. P i o t r o w s ki, Powiat lypiński na przelomie XIX i XX wieJ.. 
(w:) Szkicel}']Jińskie, Bydgoszcz 1967, s.111-112; t e n że, Struktum agmrna, s.40. 
224 B. C h e ł m i c ki, Organizacje rolnicze II Rzeczypospolitej, Więź 1981. nr 
s.122; P . G a ł k o w s ki, Na 7S-lecie Spóldzielni mleczarskiej "ROTR" w Rypinie. s. 
F.H a i k o w s ki, Spóldzielczość mleczarska w powiecie l)'pińskim, s.35-39. 


I 
III 


126
		

/124_0001.djvu

			cenie. Budowa podstaw mleczarstwa w Rypinie odbywała się dzięki 
pracy społecznej ziemian z Janem Rudowskim na czele 225 . 


Tabela 34: Spółdzielnie mleczarskie w powiecie rypińskim w latach 1924-1935, 


Rok Liczba Liczba Liczba Dostarczo- Wypłata 
spółdzielni członków krów ne mleko za mleko 
w litrach w zł. 
1924 18 1.087 2.486 4.021.000 484.000 
1925 27 1.598 3.637 6.240.000 918.000 
1926 35 2.291 5.440 9.302,000 1.789.000 
1927 48 3.183 9.251 11.847.000 2.438.000 
1928 49 3.494 9,922 12,545.000 2,907.000 
1929 b,d, b.d, 5.957 14,635.000 2,827,000 
1930 b,d, b,d, 6.597 16.871.000 2.700,000 
1931 b,d, 3.378 6.611 18,056.000 2.290.000 
1932 b.d, b.d. 6.781 18.588.000 1.587.000 
1933 63 b.d, 6.772 18,906.000 1.619.000 
1934 68 b.d. 6.938 23.902.000 1.683.000 
1935 85 b.d. 7.402 25.527.000 2.098
000 


Z r 6 d ł o : B.C h e ł m i c ki, Spó/dzielczość rolnicza na terenie województwa war- 
szawskiego w świetle pracy spó/dzielczej w pow. IYpińskim, Rolnik Rypiński 1933, nr 
28, s.3; Dzia/alność SpóJdzielczej Mleczarni Parowej "ROTR" w Rypinie w cyfrach za 
1934 rok, Głos Mazowiecki z 4 maja 1935, s.4; T. G a b ryś, Jak Rypin cfószed/ od 
200 do 30.000 litrów mleka dziennie,Rolnik Rypiński 1927, nr 5, s,l-2; F.H a j k o w- 
s ki, Sp6Jdzielczość mleczarska w powiecie IYpińskim, s.30; R.P i o t r o w s ki, 
Struktura agrarna, s.43; Sprawozdanie SpóJdzielczej Mleczarni Parowej "Rotr" w Rypi- 
nie za rok 1931, Rypin 1931, s.4; W lO-lecie pożytecznej i owocnej dzia/alności rolni- 
czo-sp6/dzielczej, Głos Rolniczy (dodatek do dziennika Głos Mazowiecki), nr 24 z 19 
czerwca 1936, s.l. 


Pomysłowość i zaangażowanie ziemiaństwa powiatu rypms- 
kiego w dziedzinie mleczarstwa były kontynuowane w następnych la- 
tach. W 1928 roku utworzono z inicjatywy Zrzeszenia "ROTR" Państ- 
wową Żeńską Szkołę Mleczarsko-Serowarską w Szafarni, kształcącą 
personel dla spółdzielczości mleczarskiej. Szkoła ta funkcjonowała do 
1939 roku 226 . Ogromna praca przyniosła wkrótce widoczne efekty. 
Masło produkowane przez Zrzeszenie Spółdzielni "ROTR" w Rypinie 
w krótkim czasie zyskało uznanie w całej Polsce i wielu krajach świa- 


225 B, C h e ł m i c ki, Organizacje rolnicze, s.122; T, G a b ryś, Poświęcenie 
spó/dzielczej mleczarni "Rotr" w Rypinie 2 października 1927 roku, Rolnik Ry- 
piński 1927, nr 5, s.1-2; R.Piotrowski, Struktura agrarna, s.43; 
W, R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.228 (zob. przyp. 213, s,246), To- 
masz Gabryś był instruktorem Spółdzielni Mleczarskiej "ROTR" w Rypinie, a 
w latach trzydziestych [ instruktorem Komisji Mleczarskiej Centralnego Towa- 
rzy
twa Rolniczego (zob, T, Kła p k o w s ki, SpóJdzielnie rolnicze, s,87; 
T.S w i e c k i ,F, W y b u l t, Mazowsze. s.280. 397, 413). 
226 F ,H a i k o w s ki. Spółdzielczość mleczarska w powiecie rypińskim, 5,29; 
R. P i o t r o w s ki, Strukturo agrarna, s.44, 


127
		

/125_0001.djvu

			I 
 
I 


'I 


ta. Już w 1928 roku eksportowane było do Anglii i Niemiec. W lipcu 
tegoż roku w Rypinie przebywał Prezydent RP Ignacy Mościcki. Wita- 
ny był przez prezesa Rypińskiego Okręgowego Towarzystwa Rolni- 
czego, Bogdana Chełmickiego, a następnie zwiedził rypińską mleczar- 
nię oprowadzony przez prezesa zarządu, Jana Rudowskiego 227 . 


.j' 
! 
t II 
II' 
I 
Ij
j
 
! 


Tabela 35: Spóldzielnie mleczarskie w powiatach Lipno i Rypin w 1931 r. 


li I 


Powiat Liczba Liczba Ilość 
(województwo) spółdzielni członków dostarczonego mleka 
Lipno 17 912 3,794.000 
R ypin 49 3,378 18.056,000 
Woj ew. warszawskie 183 23.107 58.569.000 


I 
II 
,I 
 I 
1'1 j: 


Ź ród ł O : Spóldzielnie mleczarskie w Polsce, Kwartalnik Statystyczny 1931, 
t.8, z.Z, s.603; Sprawozdanie Mleczarni "Rotr" za rok 1931, Rypin 1931, sA. 


,I 
J 
I I 
,I 
! I 
Ij ;:1 

'! I 
I" I I 
'II 


W okresie kryzysu gospodarczego Bogdan Chełmicki z Kowalk 
pisał o Zrzeszeniu: "Do Rotr-u należą obecnie 63 spółdzielnie mleczar- 
skie z 7.000 krów. Mleczarnia "ROTR" finansowo stoi nadzwyczaj dob- 
rze, gdyż posiada już 576.000 zł. kapitałów własnych. W 1930 roku 
Rotr wypłacił dostawcom 2.700.000 zł, w 1931 r. - 2.300.000 zł, w 1932 
r. - 1.600.000 zł. Wyprodukował masła w 1930 roku 633.000 kg, 
w 1931 1'. - 663.000, a w 1932 r. - 592.000 kg"228. W 1931 roku powiat 
rypiński, dzięki pracy ziemiaństwa, zajmował pierwsze miejsce w licz- 
bie spółdzielni mleczarskich i ilości przerabianego mleka w wojewódz- 
twie warszawskim. Opłacalność produkcji w okresie kryzysu znacznie 
jednak spadła, mimo wzrostu liczby krów i odstawianego surowca. 
W 1936 roku w Rypińskim Okręgowym Towarzystwie Rolniczym 
zrzeszone już było 85 spółdzielni. Eksportowa maślarnia tego zrzeszenia 
produkowała rocznie 653.620 kg masła, a serownia w Radzikach Dużych 
wytwarzała 50.300 kg twardego sera. Wyroby "ROTR-u" wywożono do 
Warszawy, Katowic, Gdyni, Berlina, Londynu i palestyny229. 


,;I
 
',: 'I 

" 1111 



I 
I 


227 Pan Prezydent RP wśród rolników, Gazeta Rolnicza 1928, nr 44-45, s.1503-1504, 
228 B.C h e ł m i c ki, SpóJdzielczość rolnicza na terenie województwa warszawskiego 
w świetle pracy spójdzielczej w pow. IJ'pińskim, Rolnik Rypiński 1933, nr 28, s.3; 
Sprawozdanie Spójdzielczej Mleczarni Parowej "Rotr" w Rypinie za rok 1931, Ry- 
pin 1931 s.4; Działalność ziemiaństwa na rzecz spółdzielczości mleczarskiej 
w powiecie rypińskim doceniana była również w historiografii powojennej, nie- 
przychylnie oceniającej tę grupę społeczną (zob. S. W r z o s e k, Z historii 
spóJdzielczości mleczarskiej w Polsce do 1939 roku, Warszawa 1965, s.123, który 
pisał. że rozwój mleczarstwa na tym terenie w okresie kryzysu gospodarczego 
uzależniony był od wysokiego poziomu kierownictwa spółdzielni). 
229 R. P i o t r o w s ki, Struktura agrarna, s.44-45; Rocznik Polskiego PrzemysJu 
i Handlu, R.1936, nr 5975; zob. Bilans Okręgowej Mleczarni Spójdzielczej "ROTR" 
w Rypinie za 1935 rok, Głos Rolniczy (dodatek do dziennika Głos Mazowiecki) 
z 22 maja 1936, s.l; W lO-lecie pożytecznej i owocnej dziaJalności rolniczo-spóJ- 
dzielczej, Głos Rolniczy (dodatek do dziennika Głos Mazowiecki). nr 24 z 19 
czerwca 1936, s.l. 



 
" I 


'h 
b I 
, , 
'I 
,I;: I 
'I. I 
: II I 
I 


128
		

/126_0001.djvu

			H. Przemysł drzewny 


Przemysł drzewny, który tworzyły tartaki i przedsiębiorstwa 
zajmujące się eksploatacją lasów, skoncentrowany był w dużych dob- 
rach leśnych. Nie występuje on zupełnie w małych majątkach i włas- 
ności chłopskiej. Silny rozwój przemysłu drzewnego, związany z od- 
budową zniszczonego wojnami kraju, nastąpił bezpośrednio po odzys- 
kaniu niepodległości. W 1921 1'. spis powszechny wykazał funkcjono- 
wanie 1 tartaku w powiecie lipnowskim i 2 w rypińskim, co oznaczało 
znaczny spadek w porównaniu do okresu przedwojennego 23o . W 1929 
roku notowano już 6 tartaków w powiecie lipnowskim, wśród których 
największe, o napędzie parowym, znajdowały się w Hucie Skępskiej 
i Wólce, folwarkach należących do dóbr Skępe Władysława Zielińskie- 
go oraz w majątku Osówka, własność Witolda Święcickiego. W powie- 
cie rypińskim pracowało wówczas 10 tartaków, a do największych na- 
leżały: tartak w Płocicznie, folwarku w dobrach Okalewo Adriana 
Chełmickiego; w Czumsku Dużym, własność żydowskiej rodziny Ła- 
będziów; w Radzikach Dużych, braci Kohnów; w Sosnowie, majątku 
Ignacego Piwnic kiego oraz w Skrwilnie, Feliksa Mieszkowskiego. 
Prawdopodobnie w tej liczbie było również kilka tartaków w lasach 
państwowych, których większe obszary występowały w powiecie ry- 
pińskim 231 . W 1929 roku 6 tartaków w powiecie lipnowskim przerobiło 
łącznie około 14.500 m 3 drzewa 232 . W 1929 1'. na każdy tartak w powie- 
cie lipnowskim przypadało 4.013 ha, a w rypińskim 1.483 ha m , 
W okresie kryzysu gospodarczego znacznie spadła produkcja 
przemysłu drzewnego i liczba zakładów. W 1937 r. w powiecie rypińs- 
kim notowano już tylko 6 tartaków, przecierających łącznie 6.000 m 3 
drewna w ciągu roku 234. Przetarte drewno odsprzedawano zwykle stolar- 
niom w okolicznych miastach. Poważnym odbiorcą były również Polskie 
Koleje Państwowe i górnictwo. Bardzo często ziemiaństwo sprzedawało 
drewno "na pniu" lub w stanie półobrobionym przedsiębiorstwom eks- 
ploatacji lasów, w których dużą rolę odgrywał kapitał żydowski. Spółkę 
taką założyli w powiecie rypińskim bracia Kohn z Radzik Dużych 235 . 


I I. 


230 Wielka wlasność rolna, s,79, Przed I wojną światową w powiecie lipnowskim 
pracowały 4 tartaki a w rypińskim 5 (zob. K,G r o c h o w s k a, Stosunki spo- 
leczno-ekonomiczne powiatów lipnowskiego i rypińskiego, s.99). 
231 Księga adresowa Polski, s.1981, 2013, 2015, 2034, 2039, 2042, 2047, 2051; Roz- 
mieszczenie tartaków, Kwartalnik Statystyczny, 1932, z.3, s,309; R. P i o - 
t r o w s ki, Dobra okalewskie, s,79. 
232 S. Ż ó ł k o w s ki, Monografia powiatu lipnowskiego, s,22. 
233 Rozmieszczenie tartaków, Kwartalnik Statystyczny 1932, z.3, s.309. 
234 R,P i o t r o w s ki, Struktura agrarna, s,42. 
235 W. B a rań s ki, Przemysl drzewny, (w:) Stosunki rolnicze RP, t.l, pod red. 
S.] a n i c k i e g o, Warszawa 1925, s.271-273; Księga adresowa Polski, s.2051; 
W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.229. 


129
		

/127_0001.djvu

			I 

j
 
I II 
III 
' 1 )11 
,I I 
I j 
I ' 
pl' 
11,1 l' 
l, I , 
l, I 
\ l, 
II I 
I l 


'I 
, 


II 


li 


! I 
;1 
P 
" lł llJ 
J 
:1 I 


I 
&
 
.. [,ii I I 
I, 


" 

i 


r, 


Transakcje zawierane przez ziemiaństwo na sprzedaż drewna były 
czasami bardzo duże. W 1922 roku Adrian Chełmicki z Okalewa pod- 
pisał umowę na sprzedaż 25.000 m 3 tego surowca 236 . 


I. Cegielnie 


W ziemi dobrzyńskiej cegielnie nie przynosiły ziemiaństwu 
tak dużych dochodów jak inne działy przemysłu folwarcznego. Były 
to najczęściej zakłady niewielkie. pracujące sezonowo na potrzeby 
właścicieli majątków, wznoszone doraźnie na potrzeby konkretnych 
celów inwestycyjnych. Działały one już przed I wojną światową przy- 
nosząc jeszcze wówczas ziemiaństwu znaczne zyski. Znaną w całej 
ziemi dobrzyńskiej cegielnię parową posiadał Marian Piwnicki w Gul- 
binach 237 . W 1921 roku w powiecie lipnowskim funkcjonowało 5, a 
 
w rypińskim 7 cegielnF38. Z zestawienia opublikowanego w Księdze 
adresowej w 1926 roku wynika, że liczba tych zakładów w majątkach. 
mimo rozwoju gospodarczego. nie uległa większym zmianom. Praw- 
dopodobnie wpływ miało na to tworzenie cegielni w miastach przez 
samorządy. W 1925 roku uruchomiono w Rypinie cegielnię miejską 
o dwóch piecach, produkującą rocznie 800,000 sztuk cegły, która ob- 
niżyła koszt sprzedaży o 35%239. W Dobrzyniu n/Drwęcą powstał 
w tym samym czasie zakład, należący do żydowskiej spółki Cohnów. 
produkujący cegłę wapienną. Postęp budowlany miast ziemi dobrzyń- 
skiej w latach dwudziestych odbywał się zatem bez większego udziału 
cegielni ziemiańskich. 
W cegielniach folwarcznych produkowano zwykle w sezonie 
letnim około 150.000 sztuk cegły, niewielką ilość dachówek i drenów. 
Do największych zakładów tej branży powiatu lipnowskiego w okresie 
międzywojennym należały: cegielnia w Głodowie założona jeszcze 
w końcu XIX wieku przez Karola Pląskowskieg0 240 w Kikole, własność 
Władysława Nałęcza. w Ciełuchowie, należąca do Eugeniusza Ol- 
szewskiego i w Blinnie. Kazimierza Schwarzburg-Giintera. W krótkim 
okresie czasu działała także cegielnia w Łochocinie. majątku Aleksan- 
drowiczów 241 , W powiecie rypińskim dobrze prosperowała cegielnia 


236 R. P i o t r o w s ki, Dobra okalewskie. s.78. 
237 J. R o c h ID i ń s ki, Samoobrona ekonomiczna i postęp w rypińskim, Głos 
Płocki 1914, nr 20, s.3; T.Ś w i e c k i ,F. W Y b u l t. Mazowsze. s.486. 
238 Wielka wiasność rolna, s.79. 
239 R. P i o t r o w s ki. Struktura agrarna, s.45-46; Z. Was z k i e w i c z, Z 
dziejów międzywojennego Rypino, s.297. 
240 Księga adresowa Polski, s.1964; SGKP, 1.2, s.602. 
241 Księgo adresowa Polski, s.1985, 2033; reI. Krystyny Olszewskiej-Zgórzyńskiej 
z Piaseczna. 


130
		

/128_0001.djvu

			w Gulbinach, majątku Bolesława Brzezickiego oraz w Rusinowie, 
własność Janiny Sulikowskiej. Zakłady te korzystały z zamówień sa- 
morządu miasta Rypina. Cegielnię sezonową posiadał także w swoich 
dobrach Sosnowo Ignacy Piwnicki 242 . 


5. SYTUACJA FINANSOWA 


I , 


A. Struktura przychodów 


Głównym źródłem przychodów ziemiaństwa w okresie mię- 
dzywojennym był handel ziemiopłodami. Produkcja roślinna, jak wy- 
kazaliśmy wyżej, stanowiła podstawę gospodarki majątków. W mniej- 
szym natomiast stopniu folwarki zajmowały się hodowlą bydła i trzo- 
dy chlewnej, które to działy zostały zdominowane przez chłopów. 
Dodatkowe dochody osiągano z gospodarki leśnej, stawowej i prze- 
mysłu (młyny, cegielnie, browary, gorzelnie). Sporadycznie był to 
czynsz za dom w Warszawie lub innym mieście, a czasami wpływy 
z procentów od ulokowanych kwot pieniężnych. Brak całościowych 
badań w tym zakresie uniemożliwia jednak dokładne określenie jaką 
część przychodów osiągały folwarki z poszczególnych działów gospo- 
darki. Bazować możemy jedynie na fragmentarycznych, jednostkowych 
źródłach jakie zachowały się z kilku majątków ziemi dobrzyńskiej. 
Według badań ankietowych, opartych o materiały rachunkowe, 
przeprowadzonych przez W. Ponikowskiego w 1928/29 roku, folwarki 
województwa warszawskiego uzyskiwały z produkcji roślinnej 74,6% 
przychodów, z hodowli - 22,1%, i z innych działów 3,3%. W przypadku 
gorszych gleb nieco wyższy był wskaźnik dochodu z przemysłu fol war- 
cznego 243 . Analiza rachunkowości folwarków w powiecie lipnowskim 
dokonana przez W. Gajowniczka w okresie kryzysu gospodarczego, dała 
udział ziemiopłodów w dochodach w przedziale 77,7-79,3%, hodowli 
7,8-7,6% i przemysłu rolnego z eksploatacją lasów 14,5-13,1%244, Za- 


.,' 


l 

 .1 


242 Księga adresowa Polski, 5.2022, 2033, 2046. 
243 W.P a n i k a w s ki, Gospodarstwa wlościańskie i folwarczne, s.213; Przepro- 
wadzane dwa lata wcześniej badania S. A n t o n i e w s k i ego, Z ekonomiki 
gospodarstw, s.456 wykazały pdabne wskaźniki dla całej Palski. Uzależnienie 
dochodowości gospodarstw Polski centralnej od jakości gleby omówił szerzej 
J. O r c z y k , Studia nad oplacalnościq gospodarstw rolnych, s.35-37. 
244 W.Ga j o w n i c z e k, Statystyka porównawcza dochodów i rozchodów gospo- 
darstw folwarcznych w powiatach wloclawskim,nieszawskim i lipnowskim za lata 
1930/1931, 1931/1932, 1932/1933, Włocławek 1935, brak paginacji stron. Stosun- 
kowo wysoki wskaźnik tzw. innych dochodów w powiecie lipnowskim spowodo- 
wany był tym, że eksploatację lasów połączono z przemysłem folwarcznym. 



, I 



i 


131
		

/129_0001.djvu

			,. 
.p 
II II 
II 
I 
II 
I, 
I I 
1\ 
I I 
I 
1,1 1 
I 
I' I 


II 


pewne udział produkcji roślinnej w okresie koniunktury był jeszcze 
wyższy, ze względu na większą jej opłacalność. Znaczne zalesienie 
powiatu lipnowskiego, mogło również odegrać pewną rolę w eksten- 
syfikacji gospodarki i próbach ratowania upadających folwarków 
przez wycinanie lasów. W powiecie lipnowskim brak było także więk- 
szego zainteresowania hodowlą, szczególnie bydła. Z badań tych wy- 
nika wniosek, że im większa powierzchnia majątku tym udział do- 
chodów uzyskiwanych z produkcji roślinnej był wyższy. Obniżenie 
następowało powyżej przedziału 1000 ha użytków rolnych. prawdo- 
podobnie ze względu na występującą w tych majątkach bardziej do- 
chodową hodowlę owiec i koni remontowych dla wojska 245 . 
Dokładne dane jednostkowe, pochodzące z lat 1925-26- 
-1936/37 posiadamy dla dóbr Szpetal (zob. tabela 36). Największy 
przychód właściciel tego majątku - Artur Rutkowski uzyskiwał w la- 
tach 1926/27 - 1928/29. Od 1929 roku widzimy wyraźnie skutki kry- 
zysu gospodarczego. Przychód brutto spadł wówczas o połowę. szcze- 
gólnie w 1934/35 roku. W drugiej połowie lat trzydziestych gospodar- 
ka majątku wychodziła bardzo wolno z kryzysu. Największy przychód 
właściciel uzyskiwał z produkcji zboża, szczególnie w okresie wyso- 
kiej koniunktury. Uprawa zbóż uległa znacznemu ograniczeniu, ze 
względu na niską opłacalność w czasie kryzysu. Zjawisko to było 
przyczyną trudności finansowych wielu folwarków ziemi dobrzyńs- 
kiej, nastawionych głównie na produkcję zbóż w okresie koniunktury. 
Położenie majątku Szpetal w pobliżu Cukrowni "Chełmica" spowodo- 
wało natomiast zwiększenie produkcji buraków cukrowych, które sta- 
ły się w pierwszej połowie lat trzydziestych głównym źródłem docho- 
du A. Rutkowskiego. W okresie kryzysu nastąpiło również zwiększe- 
nie hodowli, zwłaszcza produkcji mleka, za które w roku 1935/36 
właściciel uzyskiwał 13.3% przychodu. Bardzo mały przychód uzys- 
kiwano w Szpetalu z ogrodnictwa i sadownictwa, co jest charakterys- 
tyczne dla większości majątków ziemi dobrzyńskiej, Właściciel 
stwierdzał również, że mały dochód uzyskuje z eksploatacji lasów, 
ponieważ drzewostan jest zbyt młody i ma zaledwie 2,8 ha rocznego 
etatu rębnego. Suma 19.134 zł jaką otrzymywał z gospodarki leśnej 
wydaje się jednak znaczna i przekraczająca średnią kraj ową 246. 
Według W. Gajowniczka, przeciętna wysokość przychodów 
w przeliczeniu na 1 ha użytków rolnych wynosiła w majątkach po- 
wiatu lipnowskiego w 1930/31 roku 369,90 zł, w 1931/32 1'. - 324,40, 


(' 
,rr 
1. 
1.1 


245 W. G a i o w n i c z e k , Statystyka porównawcza dochodów i rozchodów gospo- 
darstw folwarcznych. b. p,; Zob. także J, O r c z y k. Studia nad op/acalnościq gos- 
podarstw rolnych. s.33-35, 
246 A.R U t k o w s ki, Szpetal Górny, s,723-725; W,R o s z k o w s ki, Gospo- 
darcza rola, s,250-251; S.T y s z k i e w i c z, Lasy szpetolsbe pod W/oc/ow- 
bem. Las Polski 1930, nr l, s.1-22. 


132
		

/12_0001.djvu

			l, 
,I 
I 
I 
I 
II 
III 


w Biurach Geodezji w Rypinie i Lipnie. Są to plany i zestawienia dóbr 
ziemskich. Zawierają one dane z lat 1918-1939 o wielkości majątków 
oraz przeprowadzonych komasacjach i parcelacjach. Jest to materiał 
również nieuporządkowany archiwalnie. 
Na uwagę zasługują także źródła znajdujące się w posiadaniu 
parafii z terenu powiatu lipnowskiego i rypińskiego. Stan zachowania 
tego cennego źródła nie jest dobry. Zaledwie kilka parafii na terenie 
ziemi dobrzyńskiej posiada kroniki. Do wykorzystania w archiwach 
parafialnych pozostają również księgi chrztów. małżeństw. zgonów. 
Pracę nad tą dokumentacją ułatwia literatura o charakterze poradni- 
kówarchiwalnych 4 . 
Okres II wojny światowej nie jest zbyt dobrze udokumentowa- 
ny źródłowo, Przystępując do badania tego problemu historyk staje 
przed kilkoma problemami. 
Ziemiaństwo było jedną z najbardziej prześladowanych grup 
społecznych. Znaczna część przedstawicieli tej warstwy została wy- 
mordowana przez Niemców już w początkowym okresie okupacji. in- 
ni wyjechali z majątków przed wojną lub zostali w brutalny sposób 
wykwaterowani. Zdecydowana większość pozostała w Polsce. ale 
część wyemigrowała do różnych państw świata. Spowodowało to 
oczywiście całkowite rozproszenie źródeł tworzonych przez ziemiańs- 
two w latach 1939-1945. 
Opuszczając majątki ziemianie najczęściej zabierali tylko naj- 
bardziej potrzebne i najcenniejsze przedmioty. W dworach zajętych 
przez Niemców pozostały archiwa rodzinne, biblioteki. materiały do- 
kumentujące historię rodu itp. Większość zabranych z majątku mate- 
riałów, które mogłyby stanowić źródło do badań. zaginęła w czasie 
wojennej tułaczki. powstania warszawskiego. wielokrotnie niszczona 
była w obawie przed aresztowaniem już po zakończeniu wojny. Zaso- 
by archiwów dworskich w ziemi dobrzyńskiej. pozostawione przez 
właścicieli w 1939 roku, nigdy już do nich nie wróciły. Bardziej war- 
tościowe przedmioty zostały rozkradzione przez Niemców, natomiast 
materiały stanowiące przedmiot zainteresowania historyka zniszczyli 
w 1945 roku Rosjanie. a przede wszystkim chłopi i służba folwarczna 
w czasie wprowadzania dekretu władzy ludowej. 
Ziemiaństwo nigdy nie powróciło do swych dworów, począt- 
kowo w obawie przed aresztowaniem, a następnie z powodu braku 
tych siedzib zniszczonych w okresie PRL-u. W wioskach, które często 
nosiły nazwy od nazwisk ich właścicieli nikt nie interesował się 10- 


I
I 
I 
I 
I 


I 
II 
J 
I 


4 Zob. szczególnie S. L i b r o w s ki. Zachowane kroniki parafialne z terenu diece- 
zji w/oelawskiej z lat 1901-1939 oraz ich wartość jako źród/a historycznego. Archi- 
wa, Biblioteki i Muzea Kościelne, T.8, 1969. s.5-46; H. E. W Y c z a w s ki. Przy- 
gotowanie do studiów w archiwach kościelnych. Warszawa 1989; Rocznik Diecezji 
P/ockiej 1987, Płock 1987: Rocznik Diecezji W/oelawskiej 1989. Włocławek 1989. 


n. 


14 



II...
		

/130_0001.djvu

			a w 1932/33 - 255.80 zł 247 . Z badań W. Ponikowskiego wynika, że 
w roku 1928/29. a więc w końcowym okresie koniunktury gospodar- 
czej przychód ten dla województwa warszawskiego wynosił 515 zł 248 . 
W. Roszkowski podważył te wielkości. ustalając dla całej Polski 
w okresie przed kryzysem własną ich wartość na 343.32 zł z ha 249 . Ba- 
dania te możemy uznać za bardziej prawdopodobne, gdyż dla majątku 
Szpetal wysokość przychodów na 1 ha w 1935/36 roku wynosiła za- 
ledwie około 185 zł z 1 ha, podczas gdy w okresie koniunktury była 
dwukrotnie większa. Majątek ten należał do silniejszych pod wzglę- 
dem gospodarczym w ziemi dobrzyńskiej250. Brak jest niestety materia- 
łów źródłowych, które określałyby wielkość przychodów gospodarstw 
chłopskich na tym terenie. Można jednak przypuszczać, że kształto- 
wały się one na poziomie znacznie niższym od folwarków. W skali 
kraju w 1929 roku. według ustaleń W. Roszkowskiego, przychody 
włościańskie wynosiły w 1929 roku 116 zł z ha, natomiast ziemiańs- 
kie. jak wspomniano 343,32 zł., w 1931 odpowiednio 76.95 i 220.60, 
a w 1934 - 42,96 i 150.91 zł 251 . 


Tabela 36: Przychód majątku Szpetal Górny w latach 1925/26-1936-37. 


Rok Przychód Zboże Okopowe Hodowla Inne 
brutto % % % % 
1925/26 346.000 59 22 10 9 
1926/27 506.000 53 29 9 9 
1927/28 527.000 60 15 16 9 
1928/29 498.000 55 16 17 12 
1929/30 400.000 47 28 19 6 
1930/31 294.000 33,1 34 21 12,9 
1931/32 285.000 30,8 33,5 13,7 22 
1932/33 257.000 31,4 34,8 21,5 12,5 
1933/34 221.000 32,8 33,4 18,6 15,4 
1934/35 140,000 27,2 42,4 18,3 12,1 
1935/36 175.000 33,9 37,4 18,3 10,4 
1936/37 207.000 35 42 15 8 


Ź r 6 d ł o: A.R li t k o w s ki, Szpetal Górny, s.725. 


Przychody ziemiaństwa kształtowane były również w znacz- 
nym stopniu przez zaciągane w bankach kredyty. parcelacje, dzierża- 
wy oraz różnego rodzaju działalność pozarolniczą. Zagadnienia te 
zostaną omówione w innym miejscu. 


247 W.G a i o w n i c z e k , Statystyka porównawcza dochodów i rozchodów gospo- 
darstw folwarcznych, b.p. 
248 W. P O n i k o w 5 ki, Gospodarstwo włościańskie i folwarczne, 5.222. 
249 W. R o s z k o w 5 ki, Gospodarcza rolo. s.252. 
250 A.R li t k O w 5 k i . SzpetalG6rny. 5.723. 
251 W. R o 5 Z k O w 5 ki, Gospodarcza rola. 5.255. 


133 


--
		

/131_0001.djvu

			B. Koszty produkcji 


Rachunkowość majątków ziemiańskich w pojęciu koszty pro- 
dukcji zwykle uwzględniała: koszty ogólne. robociznę. nawozy 
sztuczne. pasze kupne. opał i światło oraz ubezpieczenia. Różnica ja- 
ka otrzymywano między przychodami a kosztami produkcji nazywa- 
no dochodami brutto, natomiast po potrąceniu kosztów pozostałych - 
dochodami czystymi 252 . 
R o b o c i z n a zajmowała jedną z najpoważniejszych pozycji 
w wydatkach majątków. Według W. Ponikowskiego w województwie 
warszawskim w 1928/29 roku stanowiła 51% kosztów produkcji 2S3 . 
Prawdopodobnie w okresie kryzysu gospodarczego starano się ograni- 
czyć znacznie wydatki związane z robocizną, ponieważ badania W. Ga- 
jowniczka wykazały w latach 1930-1933 wysokość tych kosztów na 
poziomie 37%254. Ponowny wzrost wartości robocizny zanotowano 
w folwarkach ziemi dobrzyńskiej po zakończeniu kryzysu, bowiem już 
w 1935/36 roku A.Rutkowski w Szpetalu obliczał, że stanowią one 49% 
ogólnych kosztów produkcji. Zarobek ogólny robotników w gotówce 
i naturaliach, liczonych po średnich cenach, wynosił w 1935/36 roku 
35.000 zł 255 . Koszt robocizny w Wąpielsku razem z naturaliami dla ro- 
botników dniówkowych wyniósł w 1928/29 roku - 37% wszystkich 
kosztów gospodarstwa, w 1932/33 - 29,2%, w 1933/34 - 30,2%, 
w 1934/35 - 31,3%256. 
Średnie obciążenie 1 ha użytków rolnych kosztami robocizny 
w województwie warszawskim W. Ponikowski ustalił dla 1929 roku na 
217,50 zł 257 . Podobne koszty robocizny, wynoszące 220 zł ustalił w tym 
samym roku, dla swojego majątku Koziróg Leśny, J. Dramiński 258 . Wed- 
ług badań W. Roszkowskiego, dla całej Polski suma ta wynosiła wów- 
czas 149,79 zł, a zatem koszt robocizny na folwarkach w ziemi dob- 
rzyńskiej był wyższy o około 40-50% od średniej krajowej259. Dane ja- 


252 Tamże, s.258. 
253 W. P o n i k o w s ki, Gospodarstwa włościańskie i folwarczne, s.223. 
254 W . G a j o w n i c z e k , Statystyka porównawcza dochodów i rozchodów gospodarstw 
folwarcznych. b.p. W okresie kryzysu nastapiło zmniejszenie ilości zatrudnionych 
w folwarkach robotników (zob. J,O r c z y k. Studia nad opłacalnością gospodarstw 
rolnych w Polsce w latach 1929-1938, Warszawa-Poznań 1981, s.17). 
255 A. R u t k o w s ki, Szpetal Górny. s.723. W skali całego kraju robocizna stanowiła 
w różnych okresach i terenach od 30% do 70% ogólnych nakładów. W większości 
majątków wynosiła 40-45% (zob. W. M a r i n g e . Analiza kosztów produkcji i po- 
szukiwanie dróg opłacalności rolnictwa, Gazeta Rolnicza 1935, nr 31/32, s.877 oraz 
J. O r c z y k , Studia nad opłacalnością gospodarstw rolnych. s,62). 
256 J.S i e m i ą t k o w s ki, Wąpielsk, S.729. 
257 W. P o n i k o w s ki. Gospodarstwa włościańskie i folwarczne, s.223. 
25B J. D r a m i ń s ki. Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny, s.28. 
259 W, R o s z k o w s ki. Gospodarcza rola. s.261. Wyższa cena robocizny w mająt- 
kach ziemi dobrzyńskiej mogłaby świadczyć o wyższym stanie technicznym fol- 
warków (zob. J.O rc z y k. Studia nad opłacalnością gospodarstw rolnych, s.63). 


134
		

/132_0001.djvu

			kie posiadamy dla dóbr Szpetal z 1935/36 roku potwierdzają również 
tę t ezę 260. Można zatem przyjąć, opierając się na pracy W,Roszkows- 
kiego, że z jednego hektara użytków rolnych ziemiaństwo w powia- 
tach Lipno i Rypin płaciło za pracę w 1924 roku około 80 zł, a w 1929 
już powyżej 200 zł. W latach kryzysu suma ta spadła do około 100 zł, 
by następnie przed wybuchem wojny nieznacznie wzrosnąć 261 . 
W okresie kryzysu gospodarczego majątki starały się zmniej- 
szyć nakłady na robociznę przez zwiększenie ordynarii, zmniejszenie 
liczby pracowników stałych, a zastąpienie ich robotnikami niestałymi 
i sezonowymi. Wynagrodzenie za pracę było tak ważnym składnikiem 
kosztów produkcji. że w przypadku trudności gospodarczych właści- 
ciele majątków często zawieszali lub zmniejszali wypłaty. Ogranicze- 
nie kosztów związanych z robocizną w okresie kryzysu gospodarczego 
było koniecznością ekonomiczną i warunkiem przetrwania folwar- 
ków. Zmniejszanie wypłat dla robotników nie było jedyną metodą re- 
dukcji kosztów. Jak wykazano wyżej, folwarki ziemi dobrzyńskiej 
ograniczały wówczas znacznie zużycie nawozów sztucznych. inwes- 
tycje budowlane i zakup maszyn. Rosły w tym czasie także zaległości 
podatkowe i zmniejszona została konsumpcja. Majątki często prze- 
chodziły na metodę samowystarczalności i ekstensyfikacji produkcji. 
Bogdan Chełmicki w Pamiętniku wspominał właściciela Świeżaw. Ta- 
deusza Dudrewicza, który "pracował i męczył się w bardzo ciężkich 
warunkach, sam nieraz pomagając fizycznie w polu"262. Cięcia 
i oszczędności dotyczyły także kosztów ubezpieczeń. opału, elektrycz- 
ności itp. 
Duży wkład i znaczenie robocizny w gospodarce folwarcznej, 
szczególnie widoczne były podczas licznych w tym okresie strajków 
robotników rolnych, Zwykle organizowane w czasie spiętrzenia prac 
polowych powodowały znaczne straty ziemiaństwa i wielokrotnie za- 
łamanie gospodarcze majątków. Strajk rolny w październiku 1919 ro- 
ku spowodował wymarznięcie ziemniaków i buraków cukrowych na 
folwarkach ziemi dobrzyńskiej i był szczególnie dotkliwy w okresie 
odbudowy majątków po zniszczeniach wojennych 263 . Uniezależnione 
od najemnej siły roboczej gospodarstwa chłopskie nie były narażone 
na tego typu straty. 


260 A.R u t k o w s ki, Szpetal Górny, s.722, koszt robocizny w 1935/36 roku wy- 
nosił w tym majątku 107 zł. Według W, R o s z k o w s k i e g o , Gospodarcza 
rola, s.263 w Polsce w tym czasie 68,6 zł. 
261 Zob. W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.263, tabela 5,3. 
262 B c;: h e ł m i c ki. Powiat 1J'piński. Pamiętnik, s,67. 
263 T.S w i e c k i ,F. W Y b li l t, Mazowsze, s.300-301. 


135
		

/133_0001.djvu

			Tabela 37: Koszty produkcji (rozchód) w majqtku Szpetal w 1935/6 roku. 


Rodzaj kosztów Suma % w całości kosz- 
w zł tów produkcji 
Podatki 16.507 23.7 
Ubezpieczenia 3.135 4,5 
Robocizna 34.370 49,6 
Kupno maszyn 7.300 10,5 
Utrzym. inwentarza 5.120 7,2 
Inne 3.089 4,5 
Razem 69.521 100 


Źródło: A.R u t k o w s k i .SzpetalGórny,s.723. 


p O d a t ki, jakimi zostało obciążone rolnictwo polskie 
w znacznie większym stopniu zostały nałożone na ziemiaństwo niż 
na własność chłopską. W 1925 roku porównując do okresu sprzed 
I wojny światowej, opodatkowanie gospodarstw do 20 ha wzrosło 
z 6,46 zł do 19,06 zł w przeliczeniu na 1 ha, natomiast majątków po- 
wyżej 500 ha w tym samym czasie z 7,18 do 34,13 zł. W okresie do 
1928 roku, średnie obciążenie podatkami w województwach central- 
nych (ziemia dobrzyńska). wzrosło w porównaniu do 1912 roku 
o 228%, natomiast większej własności o 401 %264. Można zatem 
stwierdzić. że ciężar odbudowy gospodarczej Polski po l wojnie świa- 
towej dźwigało na sobie ziemiaństwo. 
W okresie międzywojennym ziemiaństwo było obciążone po- 
datkami na rzecz państwa: gruntowym, dochodowym, majątkowym 
oraz na rzecz samorządu: dodatkami do podatku dochodowego i grun- 
towego, opłatami i dopłatami drogowymi, podatkiem wyrównawczym, 
inwestycyjnym i szarwarkiem. Wielkość tych opłat ulegała znacznym 
wahaniom 265 . Jerzy Siemiątkowski w majątku Wąpielsk płacił 
w 1928/29 roku 18.142 zł wszystkich podatków, co dawało średnio 47 
zł na każdy hektar użytków rolnych. W okresie kryzysu podatki zosta- 
ły zmniejszone i w roku 1935/36 wynosiły 23 zł/ha. Dochód brutto 


l(;4 J. C i e s z e w s ki, W . E n g l i c h t, Obciqżenie podatkowe rolnictwa 
w świetle cyfr, Warszawa 1929, s.10-12; Literatura historyczna Polski Ludowej, 
zajmująca się badaniem podatków w okresie międzywojennym, starała się udo- 
wodnić większe obciążenie podatkami gospodarstw włościańskich niż mająt- 
ków. Szczególnie tendencja ta występuje w pracach M. M i e s z c z a n k o w- 
s k i e g o (podatki rolne w Polsce międzywojennej, s.114-158 oraz Rolnictwo II 
Rzeczypospolitej, Warszawa 1983, s.354-355), gdzie autor dokonuje zestawień 
gospdarstw 5-hektarowych z majątkami 2000 hektarów, nie wspominając, że 
największe podatki płaciły folwarki w przedziale 60-500 ha. Tezę, której od po- 
czątku przyświecały wyraźne cełe r olityczne, zakładającą płacenie przez chło- 
pów wyższych podatków podważy skutecznie, powołując się na liczne źródła 
W. Ros z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.279. 
lb5 Szerzej problem ten przedstawia W. E n g l i c h I , Obciążenie podatkami bezpo- 
średnimi gospodarstw rolnych w Polsce. Rolnik Ekonomista 1926. nr 12, s.347-349. 


136
		

/134_0001.djvu

			! . 


folwarku wynosił w 1928/29 roku ok.200 tys. zł, a w 1935/36 około 
130 tys. zł. Podatki zatem stanowiły około 10% uzyskiwanego w gos- 
podarstwie dochodu brutto 266 . Podobnie wielkość ta kształtowała się 
w majątku Szpetal, Artura Rutkowskiego. W 1935/36 roku właściciel 
zapłacił podatki na ogólną sumę 16.507 zł, co stanowiło 9% uzyska- 
nych przychodów z produkcji. Znacznie bardziej niekorzystnie sytua- 
cja ta przedstawiała się gdy podatki policzymy w stosunku do czystego 
dochodu, który w 1935/36 roku wyniósł w Szpetalu 67.183 zł i wów- 
czas obciążenie podatkami wynosiło 25%. W przeliczeniu na 1 ha A. 
Rutkowski płacił w 1935/36 roku 28 zł podatków 267 . W mniejszym ma- 
jątku Koziróg Leśny wszystkie podatki wynosiły 5.996 zł, co dawało z 1 
ha użytków rolnych około 30 ZF68. W przeliczeniu na 1 ha opodatko- 
wanie majątków wynosiło w skali kraju od 34 zł w 1924 roku do 56 zł 
w 1929. W okresie kryzysu spadło do 25 zł, by następnie nieznacznie 
wzrosnąć. Na podstawie analizy dostępnych źródeł można przyjąć, że 
obciążenie majątków ziemi dobrzyńskiej podatkami kształtowało się 
w pobliżu średniej krajowej. 
Brak jest niestety materiałów źródłowych dotyczących podat- 
ków płaconych przez mniejszą własność na terenie ziemi dobrzyńskiej. 
Według M. Mieszczankowskiego opodatkowanie chłopów w 1929 roku 
w skali kraju wynosiło przeciętnie około 13,2 zł z 1 ha. Zatem ziemiań- 
stwo powiatu lipnowskiego i rypińskiego płaciło w tym czasie 
2-3-krotnie większe podatki z 1 ha użytków rolnych niż chłopi. Rów- 
nież podatek majątkowy i dochodowy w zdecydowanej większości pła- 
ciły folwarki, a jedynie opłaty samorządowe były mniej więcej propor- 
cjonalnie rozłożone na własność chłopską i ziemiańsk ą 269. Zgodzić się 
natomiast można z twierdzeniem M. Mieszczankowskiego, że przycho- 
dy gospodarstw chłopskich były tak niskie. iż nie pozwalały zapłacić 
nawet zmniejszonych podatków 270 . Ziemiaństwo zostało zatem obłożo- 
ne nadmiernymi podatkami. których nie mogli zapłacić chłopi. Była to 
jedna z przyczyn osłabiania i zadłużenia większej własności w okresie 
międzywojennym. 
Podstawowym podatkiem płaconym przez ziemiaństwo 
w okresie międzywojennym był podatek gruntowy . W ogólnej sumie 
opłat zajmował najważniejszą pozycję, stanowiąc ok. 25% całości. Po- 
nadto był podstawą ustalania innych podatków z majątku. W wymie- 


266 J,S i e m i ą t k o w s ki, Wąpielsk, s.729; Obciążenie podatkami 1 ha użyt- 
ków rolnych w skali kraju wynosiło 34 zł w 1924 roku i wzrosło do 56 w 1929. 
W okresie kryzysu spadło do 25 zł. by następnie nieznacznie wzrosnąć przed 
wybuchem wojny (zob. W, R o s z k o w s ki. Gospodarcza rola, s,278-279). 
267 A.R u t k o w s ki, Szpetal Górny, S.723. 
268 J.D ra m i ń s ki, Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny, s.26. 
269 Zob, M. M i e s z c z a n k o w s ki, Rolnictwo, s.357; t e n że. Podatki rolne 
w Polsce międzywojennej, s,158; W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.279. 
270 M.M i e s z c z a n k o w s ki, Podatki rolne w Polsce międzywojennej, s,158. 


l' 
d 


. I 


137
		

/135_0001.djvu

			rzaniu podatku gruntowego od 1923 roku stosowano zasadę degresji 
dla gospodarstw chłopskich i progresji dla folwarków. Zarządzenie to, 
mimo podejmowanych przez ziemiaństwo prób obalenia, obowiązy- 
wało do 1939 roku i znacznie zwiększało koszty prowadzenia mająt- 
ków. W związku z tym obciążenie ziemian podatkiem gruntowym by- 
ło wyższe niż chłopów 271 . W 1932 roku ziemiaństwo powiatu lipnow- 
skiego uchwaliło deklarację wzywającą rząd do zniesienia w podatku 
gruntowym progresji, "która jest sprzeczna z zasadą sprawiedliwości 
społecznej i nie ma żadnego uzasadnienia gospodarczego"272. " 
Średnie obciążenie 1 ha wszystkich gospodarstw w Polsce po- 
datkiem gruntowym wynosiło w 1928 roku 2,44 zł. W majątkach po- 
datek gruntowy z progresją wynosił natomiast przeciętnie około 9 
zł/ha. Największe obciążenie było w grupie majątków najczęściej wy- 
stępujących w ziemi dobrzyńskiej, o wielkości od 150 do 500 ha, niż- 
sze natomiast w dobrach powyżej 2000 ha. Jednocześnie najwyższe 
podatki gruntowe płacono w województwie warszawskim 273 . W ma- 
jątku Koziróg Leśny, o powierzchni 198 ha użytków rolnych, właści- 
ciel płacił w 1929 roku 2044 zł podatku gruntowego, przy ogólnej su- 
mie opłat wynoszącej 5996 zł 274 . W 1928 roku Janina Sulikowska 
z folwarku Rusinowo płaciła 3.389 zł podatku gruntowego, przy po- 
wierzchni gruntu ornego 556 ha, czyli około 6 zł z ha 275 . 
Podatek dochodowy wymierzany był przede wszystkim mająt- 
kom i gospodarstwom tzw. kmiecym. Podstawowa masa gospodarstw 
chłopskich poniżej 15 ha była z niego zwolniona. W latach 1926-1930 
wielkość podatku dochodowego wynosiła około 2/3, a w latach kryzy- 
su około 1/5 podatku gruntowego. Obciążenie hektara gruntu przez 
podatek dochodowy wynosiło przeciętnie około 2 zł w latach koniun- 
ktury i ok.40 gr w latach kryzysu 276 . Podobnie jak w przypadku grun- 
towego, podatek dochodowy był wyższy dla majątków. Obciążenie 
w gospodarstwach powyżej 180 ha bardzo szybko rosło i w latach 
1924-1928 zwiększyło się z 1,43 zł do 15,14 zł w skali kraju 277 , Maria 
Dramińska płaciła z folwarku Koziróg Leśny 1200 zł, czyli około 6 zł 


271 M, M i e s z c z a n k o w s ki, Podatki rolne w Polsce międzywojennej. s,122; 
t e n że. Rolnictwo. s.340-341; J.Orczyk. Wieś polska w okresie międzywo- 
jennym. s.216; W, R o s z k o w s ki. Gospodarcza rola. s.275. 
272 Powiat lipnowski po tygodniu rolniczym. Gazeta Lipnowska, 1932. nr 23, s,l. 
Podobne propozycje wysuwali ziemianie powiatu rypińskiego (zob. Sprawy po- 
datkowe. Rolnik Rypiński 1932. nr 26, s,6 oraz Uchwaly zjazdu rolniczego w Ry- 
pinie. Rolnik Rypiński 1932. nr 26, s.5), 
273 W. R o s z k o w s ki. Gospodarcza rola. s.275, 
274 J . D r a m i ń s ki. Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny. s.26, 
275 A WKW Rypin, KHip. Rusinowo, 
276 M, M i e s z c z a n k o w s ki. Podatki rolne w Polsce międzywojennej. s.132; 
J.Orczyk. Wieś polska w okresie międzywojennym. s.216-217, 
277 J. C i e s z e w s ki. W . E n g l i c h t. Obciążenie podatkowe rolnictwa. b.p,; 
W R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola. s.276. 


138
		

/136_0001.djvu

			z ha użytków rolnych 278 . Duży podatek dochodowy, wynoszący 4.215 
zł, czyli ok. 7,5 zł z ha, naliczono w dobrach Rusinowo 279 . Do podatku 
dochodowego i gruntowego dopisywany był również 10% tzw. doda- 
tek nadzwyczajny. 
W 1923 roku uchwalony został tzw. podatek majątkowy . Miał 
on charakter jednorazowej daniny, przy pomocy której zamierzano 
uzdrowić walutę i wyjść z inflacji. Podatek ten rozłożony na raty, był 
płacony przez całe społeczeństwo w Polsce. Zniesiony został w 1933 
roku. Podobnie jak gruntowy i dochodowy znacznie obciążał dochody 
folwarków 280 . W 1929 roku w majątku Koziróg Leśny wynosił 1440 zł, 
przekraczając wartość podatku dochodoweg0 281 . W dobrach Rusino- 
wo, w 1928 roku, wysokość opłaty majątkowej na rzecz Skarbu Pańs- 
twa ustalono na 2.472 zł, co dawało 4,5 zł na ha użytków rolnych 2B2 . 
Ziemiaństwo płaciło także podatek samorządowy , w skład któ- 
rego wchodziły: dodatek do podatku gruntowego i dochodowego, 
opłaty drogowe oraz podatek wyrównawczy. Samorządy z własnych 
budżetów musiały utrzymywać całą sferę wydatków socjalnych: 
zdrowie publiczne, opiekę społeczną, kulturę, sztukę, oświatę, budo- 
wę dróg itp., dlatego podatki te były wyższe od podatków państwo- 
wych. Brak nowych badań uniemożliwia stwierdzenie w jakim stop- 
niu ziemiaństwo partycypowało w utrzymaniu samorządów. Według 
M.Mieszczankowskiego "wymiar podatku samorządowego był dla 
gospodarstw poniżej 5 ha wyższy o 31% niż dla obszarników, w gos- 
podarstwach 5-15 ha odpowiednio o 18% wyższy"283. W majątku Kozi- 
róg Leśny właściciel płacił do Urzędu Gminy w 1929 roku: podatku 
drogowego - 730 zł, dodatkowego (do gruntowego) - 123 zł, i tzw. 
gminnego (wyrównawczy) 459 zł. W sumie podatek samorządowy 
wynosił 1.312 zł, czyli w przeliczeniu na 1 ha użytków rolnych - 6,5 
zł i był niższy od podatków państwowych. Twierdzenie M. Miesz- 
czankowskiego odnosi się zatem do mniejszej własności, która płaciła 
wyższe podatki samorządowe, ale w porównaniu do niskich państ- 
wowych. 
Do obciążeń podatkowych należy również zaliczyć w pewnej 
części ubezpieczenie od ognia, które w województwach centralnych 
było obowiązkowe. Wyłączne prawo pobierania składek ubezpiecze- 
niowych miał Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych 284 . 


2711 J. D r a fi i ń s ki, Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny, s.26. 
279 AWKW Rypin, KHip. Rusinowo. 
280 M. M i e s z c z a n k o w s ki. Podatki rolne w Polsce międzywojennej, s.131-132; 
W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.276-277. 
281 J.D r a fi i ń s ki, Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny. s.26. 
282 AWKW Rypin, KHip. Rusinowo. 
283 M. M i e s z c z a n k o w s ki, Rolnictwo. s.346-347. 
284 M. M i e s z c z a n k o w s ki. Rolnictwo, s.348; J.Orczyk. Wieś polska wokre- 
sie międzywojennym, s.217. 


139 


-
		

/137_0001.djvu

			, I 
I 
l, I 

: I 
II 


II I 
I 
I 

 
fi I l 
,I I 
I 
II. 
I 



II 
11:"': 
1]1 
I 
II
 I 
,\ 
j 



I 
I 


l! 


!II
II 

 'Ii 


I III 


JI 
l' I 



 


Tabela 38: Podatki w majątku Koziróg Leśny w 1929 roku 


Rodzaj podatku Kwota w zł W przeliczeniu na 
1 ha w zł 
Gruntowy 2044 10,3 
Dochodowy 1200 6,0 
Majątkowy 1440 7,3 
Drogowy 730 3,7 
Gminny 459 2,3 
Dodatkowy 123 0,6 
Razem 5,996 30,2 


Ż ród ł o : J.Dramiński. Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny, s,26. 


Znaczne spustoszenie w dochodach ziemiańskich czyniły 
również spłaty rodzinne i związane z tym podatki spadkowe. Aby 
uniknąć wysokiego podatku często spadek zapisywany był na kilka 
osób, przejmował natomiast jeden właściciel, który spłacał pozostałe 
rodzeństwo. Artur Rutkowski spłacając brata Szczęsnego i dwie sios- 
try w 1927 roku, musiał zapłacić 150.000 zł samego podatku spadko- 
wego, co w okresie przed kryzysem znacznie osłabiło majątek Szpe- 
taF85. W 1920 roku po zamordowanym przez Rosjan Antonim Borzew- 
skim, majątek Ugoszcz otrzymała jego żona Helena z Grotowskich. Od 
dóbr, których wartość ustalono na 40.797.939 marek podatek spad- 
kowy naliczono w wysokości 7,256.427 marek 286 . Po śmierci Karola 
Pruskiego (1919 r.) duży majątek składający się z folwarków: Płomia- 
ny, Dyblin i Złowody, nie został podzielony i zapisany był na wszyst- 
kich spadkobierców, Stan taki utrzymał się do 1939 roku, chociaż fak- 
tycznie dzieci Pruskiego dokonały własnego, wewnętrznego podziału, 
unikając w ten sposób dokuczliwych opłat 287 . 
I n w e s t y c j e w majątkach związane były przede wszyst- 
kim z kupnem maszyn, urządzeń, budową nowych obiektów gospo- 
darczych, melioracjami, elektryfikacją itp. Najczęściej w tym celu za- . 
ciągane były pożyczki w bankach i Towarzystwie Kredytowym Ziem- 
skim. Nakłady te wyraźnie uległy zwiększeniu po zakończeniu infla- 
cji. Załamanie cen produktów rolnych w okresie kryzysu spowodowa- 
ło natomiast radykalne ich ograniczenie. W drugiej połowie lat trzy- 
dziestych, kiedy środki produkcji uległy pewnemu zużyciu, ponownie 
musiano zwiększyć nakłady inwestycyjne. Stało się to dzięki wzros- 
towi cen na produkty rolne, ale wielkość inwestycji nie osiągnęła już ' 
nigdy poziomu z okresu przedkryzysoweg0 288 . 


285 A,R u t k o w s ki, SzpetaJ Górny, s,724. 
286 A WKW Rypin, KHip, Ugoszcz, 
287 AP Włocławek, KHip. Płomiany, Dyblin, Złowody; reI. Z,Pruski z Łodzi, 
288 J.orczyk, Studia nad opJacaJnością gospodarstw rolnych. s.63. 


140
		

/138_0001.djvu

			Pokaźna część kredytów została przeznaczona także na remon- 
ty, przebudowę i renowację dworów. W rezultacie takiej polityki częs- 
to okres koniunktury zamiast wzmocnić siłę ekonomiczną majątków 
przynosił wzrost wydatków na cele nieprodukcyjne i przyczyniał się 
do niewypłacalności właścicieli. 
Duży wpływ na wielkość nakładów gospodarstwa wywierały 
w okresie kryzysu warunki glebowe. Na ogół intensywnie prowadzone 
folwarki. położone na lepszych glebach nie redukowały w takim stop- 
niu nakładów inwestycyjnych. Jednocześnie, jak wynika z poprzed- 
nich danych, w mniejszym stopniu ograniczano nakłady na produkcję 
zwierzęcą i utrzymanie gospodarstwa niż na produkcję roślinną. 


c. Zadłużenia 


Przeprowadzając analizę ksiąg hipotecznych majątków w po- 
wiatach Lipno i Rypin widoczny jest stan znacznego zadłużenia zie- 
miaństwa w całym okresie międzywojennym. Większość długów, za- 
równo bankowych, w instytucjach kredytowych, i u osób prywatnych, 
zaciągana była bowiem pod zastaw folwarków. Biura notarialne no- 
towały także zadłużenie wobec Skarbu Państwa wynikające z nieregu- 
larnego płacenia podatków. Rozmiary zadłużenia większej własności 
były przedmiotem badań literatury ekonomicznej już w okresie mię- 
dzywojennym 289 . Temat ten podnoszony był również w sposób ten- 
dencyjny w okresie Polski Ludowej290. Próbę prawidłowej oceny wiel- 
kości zadłużenia majątków w skali kraju podjął W. Roszkowskj291. 
Brak jest niestety źródeł i literatury, która problem ten przestawiałaby 
w odniesieniu do ziemi dobrzyńskiej. 
W wyniku pierwszej wojny światowej, a następnie inflacji po- 
czątku lat dwudziestych, zniszczony został system kredytowania ma- 
jątków, a stan zadłużenia został właściwie zlikwidowany przez dewa- 
luację sum kredytowych. Jednocześnie ziemiaństwo poniosło ogrom- 
ne straty w związku z tym, że przepadły w znacznej mierze wkłady 


.1 
I 


289 L. B e r n s t e i n , Zadlużenie większej wlasności ziemskiej w woj. warszawskim, 
Rolnik Ekonomista, 1934, nr lO, s.261-269; W.B o r o w s ki. Zagadnienie kre- 
dytu rolnego w Polsce wspólczesnej, Warszawa 1929; t e n że. Zadlużenie ma- 
jątków ziemiańskich w Polsce w dobie layzysu, Rolnik Ekonomista 1933, nr 14, 
s.354-359; J. S t e c ki, Obdlużenie większej wlasności ziemskiej, Rolnik Ekono- 
mista 1926, nr 6. 
290 M. M i e s z c z a n k o w s ki. Ciężary kredytu rolnego w Polsce międzywojennej, 
Ekonomista 1969, nr l, s.203-225; t e n że, Zadlużenie rolnictwa Polski okresu 
międzywojennego, (w:) Najnowsze Dzieje Polski, 1.6, Warszawa 1963, s.123-147. 
291 W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.265-273; T e n że, Wielka prywatna 
wlasność ziemska, s.241-242. 


141
		

/139_0001.djvu

			, '"I' "If I 
I ,II 
d], ! 
L ,L 


'II;L 
, 



L I 
\ 
 
I 
'I 
i 


I ';"11 
Ili'l, 
, L II 
I' 


r I 
r I 
[I') 


II: I 
ł 
. 
I 


[ II 


"I' 
!II 
"łl 
l 


III 


I 
"II 


i wierzytelności bankowe. Zaciąganie kredytów w pierwszej połowie 
lat dwudziestych nie przynosiło większych rezultatów inwestycyj- 
nych z powodu szybkiej dewaluacji pożyczonych sum. W 1925 roku 
ogólne zadłużenie większej własności w skali kraju wynosiło 116 zł 
z ha powierzchni ogólnej. W powiecie rypińskim J.Stecki oceniał dłu- 
gi majątków w tym samym roku na 140 zł z ha użytków rolnych, co 
przeliczając na powierzchnię ogólną stawiałoby teren ten w pobliżu 
średniej krajowej. Odsetki od długów wynosiły wówczas około 20 
zł/ha 292 . Po reformie walutowej w 1924 roku dokonano również przeli- 
czeń długów sprzed I wojny światowej, o których często dłużnicy 
myśleli, że zostały anulowane. Akcja ta trwała dość długo i wielu 
właścicieli majątków dowiedziało się o rozmiarach swojego zadłuże- 
nia dopiero w 1927 roku, a nawet później293, 
Brak jest niestety wiadomości źródłowych określających za- 
dłużenie w tym okresie w majątkach ziemiańskich w ziemi dobrzyńs- 
kiej. W województwie warszawskim, według W. Ponikowskiego, 
w 1929 roku same odsetki od długów wynosiły od 26 do 40 zł z ha 
użytków rolnych 294 . 
Nagłe zaskoczenie kryzysem spowodowało zakończenie akcji 
kredytowej, ale również brak możliwości spłacania długów. W ziemi 
dobrzyńskiej osłabienie gospodarcze zaczęto odczuwać już w 1930 
roku. Tadeusz Świecki z Radomic w czasie Zjazdu Rolników powiatu 
lipnowskiego analizował już wówczas przyczyny kryzysu 295 . W 1932 
roku zadłużenie folwarków w Polsce wynosiło już przeciętnie 220 
zł/ha ogólnej powierzchni, z czego długi w bankach i instytucjach sta- 
nowiły 71,4%, a u osób prywatnych 28,6%296, Prawdopodobnie długi 
majątków w ziemi dobrzyńskiej były wówczas wyższe od średniej kra- 
jowej, ponieważ w 1933 roku L. Bernstein oceniał zadłużenie banko- 
we większej własności w województwie warszawskim na 623 zł/ha 
powierzchni ogólnej z czego w bankach i instytucjach 338, a u osób 
prywatnych 285 zł. Dane te zostały zapewne mocno zawyżone, po- 
nieważ autor opierał sit( na badaniach Wojewódzkiego Biura do 
Spraw Finansowo-Rolnych, które przeprowadzało analizę zadłużenia 
na podstawie ankiety 10% folwarków. Majątki. które zgłaszały się do 
biura były. jak wynika ze sprawozdań. z reguły najbardziej zadłużo- 


292 J, S t e c ki. Obdłużenie większej własności ziemskiej, Rolnik Ekonomista 1926, 
nr 6, s,170. Autor omawia zadłużenie na podstawie ankiety przeprowadzonej 
w 25 majątkach powiatu rypińskiego. W pracy tej brak jest niestety danych dla 
powiatu lipnowskiego. 
293 W, B o r o w s ki, Zagadnienie kredytu rolnego w Polsce współczesnej, Warszawa 
1929, s.22; J.O r c z y k, Wieś polska w okresie międzywojennym, s,207; W.R o s z- 
k o w s ki, Gospodarcza rola, s,266. 
294 W.P o n i k o w s ki, Gospodarstwa włościańskie i folwarczne, s,224, 
295 Powszechny Zjazd Rolników powiatu lipnowskiego, Gazeta Lipnowska 1930, nr 9,5.3. 
296 M,Mieszczankowski, Zadłużenie rolnictwa. s.131; W.Roszkowski, Gos- 
podarcza rola. s,268, 


142
		

/13_0001.djvu

			sami dawnego dziedzica. Dlatego jednym z podstawowych problemów 
było dotarcie do żyjących ziemian lub ich potomków. W skali kraju 
praca taka przekraczałaby zapewne możliwości większego zespołu 
badawczego, w zakresie dwóch powiatów przyniosła pewne rezultaty. 
Kwerenda przeprowadzona w archiwach w trakcie badań pod- 
jętego tematu potwierdziła przypuszczenia, że instytucje te nie zaj- 
mowały się gromadzeniem danych dotyczących losów ziemian po 
1939 roku. Komisje badania zbrodni hitlerowskich nie przesłuchiwały 
świadków w sprawie ziemiaństwa, ponieważ nikt nie znał losów 
właściciela majątku po 1939 roku i przez dłuższy czas nie było to 
przedmiotem zainteresowania. Rodziny ziemian, w obawie przed 
aresztowaniem i kłopotami z władzą ludową, również nie ujawniały 
zamordowanych lub zaginionych w czasie wojny właścicieli mająt- 
ków. Archiwum Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciw Naro- 
dowi Polskiemu w Bydgoszczy posiada w swoich zbiorach relacje 
i protokoły przesłuchań świadków zawierające krótkie notatki o za- 
ledwie kilku przypadkach eksterminacji ziemian powiatu lipnowskie- 
go i rypińskiego_ Kilka biogramów ziemian działających w ruchu opo- 
ru możemy odtworzyć na podstawie materiałów zgromadzonych 
w Archiwum Pomorskim Armii Krajowej w Toruniu. 
Ważnym źródłem do badań dZiejów ziemiaństwa w latach 
1939-1945 okazały się archiwa rodzinne potomków byłych właścicieli 
majątków tego terenu. Zawierają one materiał wspomnieniowy, pa- 
miętnikarski i ikonograficzny. Często są to listy pisane z obozu kon- 
centracyjnego, własnoręczne życiorysy. Podstawowym problemem 
okazało się jednak odszukanie tego rozproszonego w znacznym stop- 
niu po całym kraju materiału. Część istniejących wcześniej źródeł zos- 
tała zniszczona przez samych zainteresowanych, bądź przez ich ro- 
dziny w obawie przed represjami ze strony urzędów bezpieczeństwa. 
Niezbędnym materiałem tej części pracy okazały się w wielu 
przypadkach relacje. Autor zdaje sobie sprawę, że znaczna odległość 
czasowa tych wydarzeń mogła odbić się ujemnie na ich wartości his- 
torycznej. Relacje pochodzą w większości od osób naj bliżej spokrew- 
nionych, z reguły jest to syn lub córka właściciela majątku_ Analizując 
ten rodzaj źródła przyjęto kryterium opierania się przynajmniej na 
dwóch relacjach lub porównywania ich z dokumentacją zgromadzoną 
w archiwach domowych, innych dokumentach i literaturze. 
Znacznie lepiej przedstawia się baza źródłowa, charakteryzu- 
jąca wielką własność ziemską w okresie okupacji. Polityka osadnicza 
kontrolowana była przez specjalnie powołane urzędy kultury rolnej 
(Kulturamt). Ziemia dobrzyńska podporządkowana została urzędowi 
z siedzibą w Toruniu, który istniał od grudnia 1939 do stycznia 1945 
roku. Archiwum Państwowe w Toruniu posiada dokładnie zachowa- 


15
		

/140_0001.djvu

			)1, 


ne 297 . Jednocześnie trzeba stwierdzić, że województwo warszawskie 
należało do najbardziej zadłużonych w skali kraju. Autor nie podaje 
wielkości długów jakie ciążyły na ziemiaństwie powiatu lipnowskiego 
i rypińskiego, ale nie wymienia tych terenów w grupie najbardziej 
i najmniej zadłużonych. Należy zatem przypuszczać, że średnie za- 
dłużenie majątków ziemi dobrzyńskiej kształtowało się na poziomie 
przeciętnej dla województwa warszawskiego. Procenty od długów 
w powiecie lipnowskim wynosiły w 1930/31 roku 61,7 zł, w 1931/32 - 
55.5. w 1932/33, po częściowym oddłużeniu, sięgały 38,2 zł z ha 
użytków rolnych 298 . 
Obsługa długów majątku Szpetal, który tylko w nieznacznym 
stopniu odczuł skutki kryzysu i należał do silniejszych w ziemi dob- 
rzyńskiej, wynosiła w 1930/31 roku 72.030 zł, czyli 129 zł/ha użytków 
rolnych. Właściciel spłacał je na bieżąco i w 1936/37 stan zadłużenia 
wynosił 23.682 zł, czyli 42 zł/ha. Czysty dochód majątku w tym roku 
wynosił 187 zł/ha 299 . 
Według W.Roszkowskiego zadłużenie większej własności 
w skali kraju sięgało w 1924 roku około 10-12%, w 1932 - ponad 18%, 
w 1936 - 20-22% całości majątku folwarków prywatnych JOo . Biorąc 
pod uwagę fakt większego od przeciętnej zadłużenia folwarków ziemi 
dobrzyńskiej, można przypuszczać, że w niektórych przypadkach długi 
przekraczały wartość majątku lub zbliżały się do tej wartości. Wówczas 
na żądanie instytucji kredytowych i banków zarządzane były licytacje 
dóbr ziemskich. Wiadomości o takich czynnościach znajdujemy często 
w aktach notarialnych z okresu kryzysu gospodarczego i w mniejszych 
ilościach z drugiej połowy lat trzydziestych. 
Sytuacja finansowa poszczególnych majątków ziemi dobrzyń- 
skiej była bardzo zróżnicowana. Zdarzały się majątki prowadzone 
niemal wyłącznie w oparciu o własne kapitały, jak np. Wąpielsk, Je- 
rzego Siemiątkowskiego. Właściciel swoje powodzenie w okresie kry- 
zysu zawdzięczał, jak sam pisał, "żywiołowemu wręcz strachowi 
przed zadłużeniem. W 1919 roku odparcelowano 8 włók, byle pozbyć 
się wszelkich długów, po tym nigdy z żadnych kredytów nie korzys- 
tano"JOI. Przychody w okresie kryzysu uzyskiwały szczególnie majątki 
buraczane (Szpetal, Wąpielsk), w których nawet nie zaprzestano in- 
westycji. Natomiast folwarki o niższych przychodach szukały źródeł 
gotówki niezbędnej do funkcjonowania gospodarstwa w zaciąganiu 
nowych kredytów, ograniczając jednocześnie do minimum nakłady 


297 L. B e r n 5 t e i n. Zadlużenie większej wlasności ziemskiej w województwie war- 
szawskim. s,264, 
298 W. G a i o w n i c z e k. Statystyka porównawcza dochodów i rozchodów gospo- 
darstw folwarcznych. b.p. 
299 A.R U t k o w 5 ki. Szpetal Górny. 5,725. 
JOO W. R o 5 Z k o w 5 ki. Gospodarcza rola. 5,268-269, 
JOl }.S i e fi i ą t k o w 5 ki. Wąpielsk.5.730, 


143
		

/141_0001.djvu

			li 
II 
I II 
, II 
] 
I 


II 

I 
I 


I 
.I ] 


ri 


I 
II 


I 
'I I 


inwestycyjne. Były jednak również i takie, których położenie uwarun- 
kowane było wysokim zadłużeniem i znajdowały się na granicy ban- 
kructwa, jak np. Skrwilno, Kikół, Kłokock, Steklinek. 
Okres rozwoju kredytu rolnego w dwudziestoleciu był dość krót- 
ki, wynosił zaledwie siedem lat (od 1925 do 1931 roku), Od 1932 roku 
trwała akcja oddłużeniowa, wysokość zadłużenia ulegała stopniowej re- 
dukcji. W początkowym zaś okresie niepodległości, okresie inflacji, a na- 
stępnie hiperinflacji, kredyt faktycznie nie istniał. W tym krótkim okre- 
sie siedmiu lat ziemiaństwo zaciągnęło ogromne pożyczki w Towarzyst- 
wie Kredytowym Ziemskim, bankach i u osób prywatnych. 
Zadłużenie w Towarzystwie Kredytowym 
Z i e m s k i m (TKZ) było niewątpliwie największe z kredytów jakie 
zaciągała większa własność ziemska w powiatach lipnowskim i rypiń- 
skim. Towarzystwo działające w Królestwie Polskim od 1825 roku, 
udzieliło szczególnie dużo pożyczek pod zastaw majątku w okresie 
koniunktury gospodarczej lat 1926-1928. Z powodu nagłej zmiany sy- 
tuacji gospodarczej po 1929 roku, kredyty zaciągnięte w TKZ okazały 
się pułapką dla wielu majątków. W 1933 roku średnie zadłużenie 
ziemiaństwa województwa warszawskiego w tej instytucji wynosiło 
170,69 zł/ha użytków rolnych 302 . Nie można jednak stwierdzić, że za- . 
dłużenie ziemiaństwa powstało w wyniku wielkiego kryzysu gospo- 
darczego. Analizując akta hipoteczne majątków ziemi dobrzyńskiej 
dochodzimy do wniosku. że ziemiaństwo tego terenu zadłużone było 
w całym okresie międzywojennym i zagrożone licytacjami z powodu 
nieregularnego spłacania długów. W 1925 roku TKZ informowało 
Urząd Notarialny w Rypinie i Lipnie. że przystępuje do sprzedaży 
przymusowej 11 majątków w powiecie lipnowskim i 14 w powiecie 
rypińskim. W 1927 roku kolejne ostrzeżenie dotyczyło tych samych 
majątków i kilku następnych. Z innych źródeł wynika, że zagrożeni 
właściciele folwarków w zdecydowanej większości spłacali część dłu- 
gów i do licytacji dochodziło w latach dwudziestych tylko w spora- 
dycznych przypadkach 303 . 
Towarzystwo Kredytowe Ziemskie przesyłało corocznie do hi- 
potek i Okręgowych Urzędów Ziemskich wykazy majątków. których 
zadłużenie zbliżało się do ich całkowitej wartości. Listy te były coraz 
dłuższe, szczególnie od początku lat trzydziestych. Tylko w 1931 roku 
wystawiono na licytację z tego powodu 31 majątków w powiecie lip- 
nowskim i 20 w rypińskim. W pierwszym terminie niewiele licytacji 
kończyło się kupnem przez nowych właścicieli i zwykle ogłaszano 
drugi przetarg. na którym wystawiano folwark z zaniżona wartością. 


L, B e r n s t e i n . Zadłużenie większej wlasności ziemskiej w województwie war- 
szawskim, s,262. 
AWKW Lipno. Akta notarialne z lat 1921-1927; AWKW Rypin. Akta notarialne 
z lat 1921-1927. 


302 
I 303 
I 
144 
I.
		

/142_0001.djvu

			Wprawdzie dług nie był duży wobec zaciągniętej pożyczki czy wartoś- 
ci całego licytowanego majątku, ale nawet tej kwoty ziemiaństwo nie 
mogło zdobyć na pokrycie zobowiązań. Sprzedaż zwykle nie dochodzi- 
ła do skutku w pierwszym terminie i często w drugim z powodu braku 
osób dysponujących wówczas tak znaczną sumą pieniędzy. 
Nasilenie licytacji na żądanie TKZ nastąpiło szczególnie po za- 
kończeniu kryzysu w latach 1935-37, W kilku przypadkach nabywcami 
zadłużonych w TKZ majątków w ziemi dobrzyńskiej były banki, cu- 
krownie lub samo Towarzystwo, od którego często zadłużony majątek 
kupował Skarb Państwa. Taka sytuacja powstała w dobrach Skrwilno, 
które zostały przejęte w 1935 roku przez TKZ. Wartość majątku była tak 
duża, że trudno było znaleźć nowego nabywcę i wówczas Skarb Państwa 
przejął Skrwilno od TKZ, ustanawiając zarząd państwowy. Z majątku 
wydzielono 350 ha gruntu wartości 241 tys. zł, które w drodze parcelacji 
zostały rozprzedane okolicznym chłopom 304 . Majątek Kikół należący do 
rodziny Nałęczów został kupiony na licytacji przez Cukrownię "Chełmi- 
ca"305. Bardzo zadłużone dobra Steklinek. będące własnością rodziny Lis- 
sowskich, przejęło w 1937 roku Towarzystwo Kredytowe Ziemskie 
w Warszawie, ponieważ nikt nie zgłosił się na żaden z terminów licyta- 
cji. W tym samym roku majątek nabył od TKZ Skarb Państwa i przezna- 
czył na parcelacj ę 306. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie przejęło również 
dobra Kłokock zadłużone przez Zygmunta Godlewskiego, a następnie 
dokonało parcelacji tego majątku w latach 1935-1938 307 . Zadłużone Ra- 
dziochy, własność Michała Dzierżanowskiego, nabył już na pierwszej li- 
cytacji, Bank Spółdzielczy w Rypinie 30B . 
Zaledwie w kilku przypadkach licytowane majątki kupowane 
były przez osoby prywatne. Zjawisko to występuje tylko przed kryzy- 
sem i po jego zakończeniu, W 1929 roku folwark Giżynek należący do 
dóbr Ugoszcz, został oddany na licytację przez TKZ i kupiony przez 
Juliana Przybyłowicza za sumę 300.000 ZP09. Brak jest natomiast licy- 
tacji w latach 1930-1935. Przyczyną było prawdopodobnie znaczne 
zubożenie społeczeństwa w tym czasie i niechęć do inwestowania 
w niedochodowe wówczas rolnictwo. W 1931 roku majątek Wola na- 
był na licytacji od TKZ Bank Ziemiański, zapewne z planami szybkiej 
odsprzedaży. Dopiero jednak w 1936 roku udało się znaleźć nowego 



 


1'1 


304 AWKW Rypin. KHip. Skrwilno; R, P i o t r o w s ki, Skrwilno i okolice. s.111; 
t e n że, Struktura agrarna, s.29-30, 
305 AP Włocławek, KHip, Kikół. 
306 AP Włocławek, KHip, Stekiinek; AP Włocławek. Akta dotyczące parcelacji ma- 
jątków, Parcelacja dóbr ziemskich Steklinek. Podobny los spotkał majątek Gło- 
dowo. należący do Władysława Pląskowskiego (zob. AP Włocławek, KHip, Gło- 
dowo), 
307 AP Włocławek, KHip. Kłokock. 
30B AP Włocławek. KHip, Radziochy, 
309 A WKW Rypin. KHip. Giżynek. 


. , 
.' i 


145
		

/143_0001.djvu

			,. 
, I' 


. 11 
I: ! 
II 


l, '
 
 
II 
" I 
li 
" 
R 
, , 
, u 


I 

I' 
l"
 I 
IJ' 


" 
, 


li, 
III 
, I I 
< I, 
I 


I I 


" 


f 


.1 
, 


.1 
I 
, 

I 


r' 
.' I I 
f, 


właściciela, ale cena folwarku w tym czasie znacznie spadła 31O . Zmia- . 
na sytuacji nastąpiła dopiero po zakończeniu kryzysu. W 1937 roku 
nabył na licytacji Krojczyn, wystawiony za długi w TKZ, Bohdan 
Juszkiewicz 311 , Klonowo w tym samym czasie Hilary Sobocińskp12, 
a Zarzeczewo, Tadeusz TeleżyńskPl3. Wystawiony na licytację mają- 
tek Nasięgniewo TKZ nie zdążyło sprzedać ponieważ dotychczasowy 
właściciel Emil Geyer przeznaczył na zasadzie darowizny Towarzyst- 
wu "Powściągliwość i Praca" pod wezwaniem św. Michała w Krako- 
wie. Zakonnicy założyli tu sierociniec, który prowadzili do 1950 ro- 
ku 314 . Wiadomości o licytacjach majątków ziemi dobrzyńskiej znajdu- 
jemy licznie w prasie regionalnej, szczególnie w okresie kryzysu. 
W styczniu 1936 roku G/os Mazowiecki donosił. że TKZ w Warszawie 
wystawiło na licytację za długi majątki w powiecie lipnowskim: Ig- 
nackowo, Karnkowo, Konotopie, Sitno, Suszewo, Płomiany, Wierzni- 
cę, Wylazłowo i Zarzeczewo Stare. W drugim terminie po zaniżonej 
cenie wystawiono: Łążyn, Złotopole, Działyń, Witkowo, Zakrzewo, 
Wierzbick, Szpiegowo i Zaduszniki 315 . 
Zadłużone były w TKZ także majątki niemieckie i żydowskie. 
Kilka razy pożyczki w tej instytucji zaciągała rodzina Ejbeszyców, właś- 
cicieli Dobrego. W 1936 1'. majątek ten został wystawiony na sprzedaż 
przymusową pierwszą, jednak do zlicytowania nie doszło z powodu bra- 
ku nabywców 316 . Długi posiadał również niemiecki majątek Piórkowo, 
własność rodziny Riebold. Wystawiany dwukrotnie na licytację został 
następnie oddłużony i nie zmienił właściciela do 1945 roku 317 . 
Jednym z bardziej zadłużonych był majątek Kijaszkowo i Stek- 
linek, należący do Leona Lissowskiego, ziemianina wcześniej wielce 
zasłużonego dla Polski i ziemi dobrzyńskiej, uczestnika wojny 1920 
roku i powstań śląskich, prezesa Wydziału Kółek Rolniczych Okręgo- 
wego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej w latach 
1906-1918, członka Zarządu Centralnego Towarzystwa Rolniczego. 
odznaczonego krzyżem "Virtuti Militari", Krzyżem Walecznych i Krzy- 
żem Śląskim, Zagrożenie licytacją tych dóbr spowodowało opór zie- 
miaństwa powiatu lipnowskiego i było pretekstem do wystąpienia 
o umorzenie powszechnie występujących długów wielkiej własności 318 . 


310 AP Włocławek. KHip. Wola Wymysły. 
311 AP Włocławek, KHip, Krojczyn. 
312 AWKW Rypin, KHip, Klonowo. 
313 AWKW Włocławek, KHip. Zarzyczewo, 
314 A WKW Włocławek, KHip. Nasięgniewo. 
315 Majqtki wystawione na licytację, Głos Mazowiecki z 14 stycznia 1936, 
316 AWKW Rypin. KHip. Dobre. 
317 AWKW Golub-Dobrzyń, KHip. Piórkowo. 
318 P. K l e s z c z Y ń s k a , W sprawie śmierci ś,p. Leona Lissowskiego, ochotnika 
4 szwadronu 4 pu/ku u/anów Zaniemeńskich, d/ugoletniego wybitnego dzia/acza 
wielu stowarzyszeń spo/eczno gospodarczych. w/aściciela J(jjaszkowa i Stek/inka. 
s/ów kilkoro. Gazeta Lipnowska 1931, nr 18, s.1-2. 


146
		

/144_0001.djvu

			Tabela 39: Majqtki powiatu lipnowskiego i rypińskiego wystawione na licytację 
przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w 1931 roku. 


Powiat L i { n o Powiat Rv i n 
Nazwa Udzielona Zaległości Nazwa Udzielona Zaległości 
majątku pożyczka w spłacie majątku pożyczka w spłacie 
Bałdowo 21 115 zł 5,783 zł Brzuze 45,484 zł 9.059 zł 
Biskupin 11.415 zł 3,685 zł 6,000 dol. 760 dol. 
Chalin 51388 zł 11,208 zł Ch oj no 60,908 zł 11,326 zł 
Czarne 37,395 zł 7,659 zł Dembiany 49,473 zł 9.700 zł 
Działyń 71,331 zł 22,874 zł Likiec 10,351 zł 4.053 zł 
10,500 dol 1,773 dol Moszczonne 41,365 zł 14,741 zł 
Grochowaisk 4,180 zł 22,896 zł 8,972 dol. 2,836 dol. 
15,000 dol 2.215 dol Okalewo 428.999 zł 106.567 zł 
Józefowo 7.414 zł 2,612 zł Ostrowite 43.216 zł 10.670 zł 
Karnkowo 62.615 zł 21.533 zł 835 dol. 255 dol. 
Kijaszkowo 94.646 zł 43.908 zł Przywitowo 15.622 zł 3.682 zł 
31812 dol 12,742dol Radomin 31.528 zł 9.662 zł 
Kłokock 54,132 zł 30.304 zł 101.560 zł 26,792 zł 
10,632 dol 4,260 dol Rętfiny 9,601 dol. 3,018 dol. 
Kolankowo 74,798 zł 19.983 zł 62,967 zł 13,267 zł 
Łążyn 92,281 zł 25,763 zł Rusinowo 1.061 dol. 313 dol 
31978 dol 5.566 dol Skrwilno 84.154 zł 28.361 zł 
Makówiec 47,732 zł 17,806 zł 177,494 zł 70,727 zł 
Mysłakowo 13,105 zł 3,019 zł Sudragi 27.509 zł 11,816 zł 
Niedźwiedź 5.912 dol. 2,126 dol Ugoszcz 115.645 zł 47,798 zł 
Oleszno 71.817 zł 12,008 zł 23.686 zł 8,265 zł 
Płomiany 47.802 zł 12.704 zł Wielgie 74.563 zł 34.259 zł 
Radziochy 9,084 zł 2.974 zł 33.245 dol. 5,777 dol. 
Rembiocha 2,239 zł 1. 104 Wildno 38,954 zł 11,226 zł 
Rokicie 8.931 zł 1,654 żł Piórkowo 82,522 zł 16.216 zł 
Sitno 4,228 zł 1,459 zł Podlesie 105.216 zł 31.713 zł 
Steklinek 55.970 zł 35,637 zł 
26.352dol 10.963dol 
Tulibowo 29.258 zł 22.198 zł 
10,000 dol 1.688 dol. 
Więcławice 22.500dol 3.798 dol. 
Wierzbick 35,138 zł 12,809 zł 
Wola 52.533 zł 48,473 zł 
21.499 zł 1O.517dol 
Wolęcin 43,220 zł 10.255 zł 
Zakrzewo 22.986 zł 6,593 zł 
Zarzeczewo 208,890fr. 31,776 fr. 
22,017 zł 6.758 zł 
Zębowo 34503 zł 35,001 zł 
29365 dol 11.762dol 


.1 


II I, 


I 
.
 , 


Ź ród ł o : Obwieszczenia Publiczne, Dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerst- 
wa Sprawiedliwości, nr 34, Warszawa 1931, s,21-23; nr 86, Warszawa 1931, s.27-31; 
Księgi hipoteczne majątków, 


147
		

/145_0001.djvu

			. l'lr 
l' 

 'I 
. II 
-" r 
:j "II 
I, I 
II 


. 


w aktach hipotecznych majątków występują jednak również 
liczne zapisy TKZ mówiące o spłacie zadłużenia i upoważniające no- 
tariusza do wykreślenia z Działu III Księgi ostrzeżeń o wystawieniu na 
sprzedaż. Np. we wrześniu 1931 roku TKZ informowało, że majątki: 
Starorypin, Złowody, Kowalki, Wolęcin, Ciełuchowo, Bogucin, Strzy- 
gi, Nasiegniewo i Witoszyn uregulowały całość ciążących na nich 
długów 319 . Dobra Okalewo zadłużone były w 1926 roku w TKZ na' 
sumę 506.000 zł, a w 1931 roku suma ta wynosiła 408.000 zł 320 . Pod- 
waża to poglądy prezentowane przez literaturę Polski Ludowej, jakoby 
ziemiaństwo celowo nie płaciło podatków licząc na oddłużenie i "wy- 
korzystując swoje rozgałęzione znajomości oraz powiązania ekono- 
miczne i rodzinne, umożliwiające zaleganie w podatkach"321. 
Z a d ł u ż e n i e b a n k o w e miało charakter długotermi- 
nowych kredytów zaciąganych przez ziemiaństwo głównie w Państ- 
wowym Banku Rolnym (założony w 1919 roku) i Banku Gospodarst- 
wa Krajowego (założony w 1924 roku). W aktach hipotecznych mająt- 
ków ziemi dobrzyńskiej często występują także kredyty zaciągane 
w Banku Polskim, Banku Ziemiańskim w Warszawie, Banku Cukrow- 
nictwa w Poznaniu, Pomorskim Banku Rolniczym w Toruniu i in- 
nych. Znaczna część pożyczek została udzielona przez te banki 
w okresie koniunktury na inwestycje rolne, zwłaszcza melioracje 322 . 
Państwowy Bank Rolny udzielał również pożyczek za pośrednictwem 
tzw. Kas Stefczyka, których w 1928 roku w powiecie lipnowskim było 
pięć, a w rypińskim jedna. Kredyty te udzielane były jednak głównie 
chłopom i naj mniejszym majątkom 323 . 
Niewielką rolę odgrywał natomiast kredyt zaciągany przez 
ziemiaństwo w lokalnych instytucjach finansowych. W powiecie ry- 
pińskim funkcję taką pełnił Bank Spółdzielczy, działający jako spółka 
akcyjna, z dużym udziałem okolicznych ziemian. Założony w 1898 
roku pod nazwą Rypińskie Towarzystwo Kredytowe, już przed I wojną 
światową stał się podstawową instytucją kredytującą rolnictwo w po- 
wiecie rypińskim. W 1908 roku został połączony z hurtownią spożyw- 


: I 


,8 
II 
I 
I, I 
I I" 
I : 


'J I 


I I 


, I 


, 
I. l 
, 


li 


319 AWKW Lipno, Akta notarialne z lat 1929-1933; AWKW Rypin, Akta notarialne 
z lat 1929-1932. 
320 AWKW Rypin, KHip. Okalewo; R. P i o t r o w s ki, Dobra okalewskie, S.81. 
321 J . C i e p i e l e w s ki, Finansowe problemy wsi w Polsce w latach 1918-1939, 
Finanse 1969, nr 5, s.7; M . M i e s z c z a n k o w s ki, Rolnictwo, s.342; zob. 
M. R u d z i ń s ki, Na tropie klamstw, mitów i stereotypów, (w.) Dziedzictwo. 
Ziemianie polscy i ich udział w życiu narodu, pod red. T. C h r z a n o w s k i e - 
g o ,Kraków 1995, s.lO. 
322 L.B e r n s t e i n, Zadłużenie większej własności ziemskiej w województwie war- 
szawskim, s. 262-263; J. C i e p i e l e w s ki, Finansowe problemy wsi w Polsce 
w latach 1918-1939, s.9-10; W.Borowski, Zagadnienie kredytu rolnego, 
s.27-29; J.O r czy k, Wieś polska w okresie międzywojennym, s,205. 
323 T . Kła p k o w s ki, Spółdzielnie rolnicze w województwach centralnych i wschod- 
nich, Warszawa 1928, s.151; M.M i e s z c z a n k o w s ki, Zadłużenie rolnictwa, 
s.129, 


II 
I 
.j
1 

 
!: 


148
		

/146_0001.djvu

			czą "Zgoda", która stała się jego oddziałem handlowym. Szczególnie 
silny rozwój akcji kredytowej nastąpił w okresie koniunktury gospo- 
darczej. Przy współudziale Banku Spółdzielczego powstała w 1926 ro- 
ku Mleczarnia parowa "ROTR" w Rypinie oraz w rok później Młyn 
Spółdzielczy. W 1924 roku bank posiadał 229 udziałowców, głównie 
okolicznego ziemiaństwa, wkłady wynosiły 86.513 zł, a pożyczek 
udzielono na sumę 85.441 zł. W 1928 1'. liczba akcjonariuszy zwiększy- 
ła się do 2288, a kredytów udzielono już na sumę 1.993.071 zł 324 . Brak 
jest niestety danych, które określałyby wielkość zadłużenia ziemiańst- 
wa powiatu rypińskiego w Banku Spółdzielczym. Analiza ksiąg hipo- 
tecznych wykazuje nieznaczny udział kredytów pod zastaw majątku 
w tej instytucji. Zdecydowanie przeważały pożyczki w bankach pańs- 
twowych. 
W 1928 roku założona została także w Rypinie Komunalna Ka- 
sa Oszczędności Powiatu Rypińskiego. Brak jest niestety wiadomości, 
czy udzielała ona kredytów majątkom tego terenu. Liczny udział zie- 
mian powiatu rypińskiego w zarządzie tej instytucji (Tadeusz Dudre- 
wicz ze Świeżaw, Jan Kretkowski z Sadłowa, Bolesław Brzezicki 
z Gulbin i inni) wskazywałby na tego typu działalność 325 . 
W powiecie lipnowskim działalność kredytową prowadził do 
1926 roku oddział Banku Ziemiańskiego. Na jego bazie i w pomiesz- 
czeniach, z inicjatywy ziemiaństwa utworzono w listopadzie 1926 ro- 
ku Bank Spółdzielczy. W 1928 roku bank lipnowski liczył 510 udzia- 
łowców, wśród których przeważała mniejsza własność, ale ziemiańs- 
two reprezentowane było prawie w całości 326 . Kredyt ziemiański roz- 
wijał się w ziemi dobrzyńskiej w okresie koniunktury dynamicznie 
i bez większych zagrożeń. Nic nie zapowiadało katastrofy zadłużenio- 
wej jaka miała nastąpić po 1929 roku. 
Zadłużenie bankowe ziemiaństwa w stosunku do długów TKZ 
nie było zbyt duże w ziemi dobrzyńskiej. W źródłach okresu między- 
wojennego znajdujemy tylko jeden przypadek przejęcia majątku przez 
bank. W 1927 roku Państwowy Bank Rolny przejął znaczną część ma- 
jątku Ostrowite w powiecie lipnowskim, należącego do Feliksa Doru- 
chowskiego i rozparcelował między chłopów 327 . 
Z a d ł u ż e n i e p o d a t k o w e ziemiaństwa nie było procen- 
towo zbyt duże w stosunku do bankowego czy prywatnego. W okresie 


II 


i' I 
I 


l' 



 
 
, 


324 Z.C h o j n o w s ki, Kredyt w pow. rypińskim, (w:) Materialv monograficzne 
woj. warszawskiego, 1.3, Warszawa 1929, s.135-136. Działafność kredytową 
w powiecie rypińskim prowadziła także Kasa Spółdzielczą "Rolnik", założona 
w 1925 roku, z której korzystała jednak mniejsza własność. Zydzi posiadali swój 
Bank Udziałowy w Rypinie i Bank Ludowy w Dobrzyniu n/Drwęcą, ale udzielały 
one kredytu w przeważającej mierze kupiectwu. 
325 Tamże, s.136; Rocznik Polskiego Przemyslu j Handlu, R.1936, S.151. 
326 Z. G o d l e w s ki, Bank Spóldzielczy,Gospodarz (Jednodniówka), 1928, s.6. 
327 AP Włocławek. KHip. Ostrowite. 


r 


149
		

/147_0001.djvu

			I 11 
II l' 
I ' l 
I 'II 
, , I 
l. I 
II 
I I 
II 


, /I 


" l' 
;, 


I: 
I II 
I 


'I 
d 
11
:t
! 
1.'1 . 
. I 


, 
, , 


II 


'II: 
ł : 


'I 


, ,'I 
I ' 

 
."I
: 
I J 
I" II 
l'j , 
. II 
1"1 


koniunktury gospodarczej brak jest w hipotekach materiałów mówią- 
cych o zadłużeniu majątków wobec Skarbu Państwa, spowodowanym 
niepłaceniem podatków. Ostrzeżenia Urzędu Skarbowego w Upnie 
i Rypinie pojawiają się dopiero na szeroką skalę od końca lat dwu- 
dziestych i masowo występują w okresie kryzysu. Ziemiaństwo obło- 
żone nadmierną ilością i wysokością podatków niewątpliwie zalegało 
w ich opłacaniu. W województwie warszawskim zadłużenie ziemiańs- 
twa z tytułu podatków wynosiło w 1933 roku średnio 30,48 zł na ha. 
Powiat rypiński posiadał w tym czasie jedno z większych (po łowic- 
kim), wynoszące 60 zł/ha. Największe zaległości wynikały z tytułu nie- 
spłacania podatku gruntowego i dochodowego 328 . W kilku majątkach 
zadłużenie potęgował nie spłacony podatek spadkowy. 
W 1928 roku majątek Rusinowo zalegał z opłatą na rzecz Skar- 
bu państwa podatku gruntowego, dochodowego i majątkowego na 
sumę 9.378 zł oraz samorządowego na sumę 1.024 zł. Roczny wymiar 
podatków w tym folwarku wynosił wówczas 9.206 ZP29. Zmiany za- 
dłużenia z tytułu niepłacenia podatków można zanalizować na pod- 
stawie dobrze zachowanej księgi hipotecznej dóbr ziemskich Sadławo, ' 
należących do Jana Kretkowskiego. W 1930 roku Urząd Skarbowy 
w Rypinie informował, że majątek ten zalega ze spłatą 7.264 zł podat- 
ków. W 1933 roku suma ta wzrosła do 11.212 zł, a w 1934 wynosiła 
już 19.283 zł. W 1935 roku dług wynosił już tylko 2.015 zł. Prawdo- 
podobnie nastąpiła spłata zadłużenia, lub oddłużenie majątku. Z księ- 
gi hipotecznej dowiadujemy się jednak o przeprowadzonej w 1935 ro- 
ku parcelacji 60 ha majątku. Być może suma uzyskana z tej operac'i 
przeznaczona została na regulację długu 330. . 
Zadłużenie podatkowe było wprost proporcjonalne do wiel- 
kości majątków. Dobra Okalewo, o powierzchni 3.300 ha, własność 
Adriana Chełrnickiego zalegały z opłatą podatków na sumę 126.174 zł. 
Urząd Skarbowy w Rypinie wystąpił nawet do prokuratora o zabez- 
pieczenie hipoteczne tej sumy na dobrach okalewskich 331 . 
Z a d ł u ż e n i a u o s ó b p r y wat n y c h stanowiły jedną , 
z naj dotkliwszych form zobowiązań ziemiaństwa. Zwykle były to kre- 
dyty krótkoterminowe zaciągane u Żydów, na bardzo wysoki procent. 
W skali kraju M.Mieszczankowski ocenił, że zadłużenie prywatne ma- 
jątków w 1932 roku wynosiło około 28% ogólnej sumy ich zadłużenia. 
Znaczną część z tego stanowiły obciążenia z tytułu działów rodzin- 


L. B e r n s t e i n . Zadlużenie większej wlasności ziemskiej w województwie 
warszawskim. s.264. Autor nie podaje wielkości zadłużenia podatkowego powia- 
tu lipnowskiego. 
A WKW Rypin, KHip. Rusinowo. 
AWKW Rypin, KHip. Sadłowo. W 1934 roku została przeprowadzona akcja od- 
dłużeniowa większej własności (zob. W.Ro s zko w s ki. Gospodarcza rolo, s.272). 
A WKW Rypin, KHip. Okalewo; R. P i o t r o w s ki, Dobro okalewskie, s.83. 


328 
" I 
I 329 
JII'I 330 
I 
, 
331 
! 
I 
 
I 150 
l, 
I" 
.d,
		

/148_0001.djvu

			nych 332 . Brak jest niestety danych dotyczących długów prywatnych 
w majątkach ziemi dobrzyńskiej. Zjawisko to możemy prześledzić je- 
dynie na przykładach jednostkowych folwarków. 
Hipoteka dóbr Okalewo obciążona była kilkoma pożyczkami 
u osób prywatnych. W 1918 roku właściciel tego majątku, Adrian 
Chełmicki pożyczył od Wilhelma Landaua z Warszawy sumę 20.000 
rubli, odpowiadającą kursowi urzędowemu 432.000 mk. W 1928 roku 
zabezpieczono Dorze Bergsonowej na hipotece dóbr Okalewo kwotę 
15.312 zł z procentami 333 . Zadłużenie majątków związane było rów- 
nież z nieregularnym wypłacaniem wynagrodzenia za pracę robotni- 
kom rolnym. Zarządca lasów w Skrwilnie Wincenty Rothkochl za- 
skarżył przed Sądem Okręgowym w Płocku właściciela tych dóbr Fe- 
liksa Mieszkowskiego o zaległości w wypłacie wynagrodzenia od 
stycznia do października 1932 roku, wynoszące 10.352 zł. Sąd orzekł 
wypłatę 9.240 zł i 1.998 zł odsetek na rzecz leśniczego 334 . 
Skrwilno było jednym z bardziej zadłużonych majątków w ziemi 
dobrzyńskiej. Analizę stanu finansowego tych dóbr, na bazie doku- 
mentów hipotecznych, przeprowadził w ostatnim okresie R.Piotrows- 
kP35. Autor wykazał, że sytuacja tego majątku systematycznie pogar- 
szała się od połowy lat dwudziestych. W okresie kryzysu gospodar- 
czego stan dóbr był już tragiczny. W 1933 roku wierzycielami właści- 
ciela Feliksa Mieszkowskiego byli: l)TKZ w Warszawie, 2)Skarb Pańs- 
twa w osobie Prokuratury Generalnej RP w Warszawie, 3)Kościół 
w Skrwilnie, 4)Skarb Państwa w osobie Urzędu Skarbowego w Rypi- 
nie, 5)Związek Samopomocy w Rypinie, 6)Jan Bniński z Torunia, 
7)Bank Gospodarstwa w Warszawie, 8)Bank Spółdzielczy w Sierpcu, 
9)Bank Ziemiański w Warszawie, 10)Zakład Ubezpieczeń od Wypad- 
ków we Lwowie, 11)Związek Komunalny Powiatowy w Rypinie, 
12)Bank Gospodarstwa Krajowego, oddział we Włocławku. R.Piotrow- 
ski uważa, że wszystkich długów Skrwilna nie można ustalić. Na ba- 
zie dostępnych źródeł można jednak sporządzić niepełny stan zadłu- 
żenia tego majątku w latach 1919-1935 (zob. tabela 40). 
Dochodowość dóbr Skrwilno nie mogła zapewnić uregulowa- 
nia długów ciążących na hipotece. Prowadzone egzekucje z majątku 
ruchomego dłużnika nie dawały możliwości spłaty wierzycieli. 
W związku z tym Izba Skarbowa w Warszawie wystąpiła w dniu 16 
maja 1934 roku do Wojewody Warszawskiego z wnioskiem o "wszczę- 
cie postępowania celem przejęcia na własność Skarbu Państwa grun- 
tów z nieruchomości dóbr ziemskich Skrwilno z przyległościami". 


L 


332 M.M i e s z c z a n k o w s ki. ZadJużenie rolnictwa, s.131; t e n że. Ciężary kre- 
dytu rolnego. s.211-212. 
333 AWKW Rypin. KHip. Okalewo; R. P i o t r o w s ki. Dobra okalewsJde. s.81. 
334 A WKW Rypin. KHip. Skrwilno; R. P i o t r o w s ki. Slawilno i okolice. s.107. 
335 R.P i o t r o w s ki, Slawilno i okolice. s.106-113. 


151
		

/149_0001.djvu

			I f 
I 
,I 


Stan zadłużenia wobec Skarbu Państwa z tytułu podatków, danin sa- 
morządowych i państwowych wraz z należnymi karami i odsetkami 
wyniósł w dniu 1 lipca 1934 roku 694.173 zł. W 1936 roku w majątku 
Skrwilno została przeprowadzona parcelacja przymusowa. Skarb Pań- 
stwa przejął na własność 350 ha gruntów, które zakupili chłopi i ro- 
botnicy rolni. Pozostała część zarządzana była przez administratora 
państwowego do 1939 roku 336 . 


Tabela 40: Zadłużenie majqtku Skrwilno w latach 1919-1935. 


Zadłużenie dóbr u wierzycieli 
Samo- W ban- 
rządo- kach 
Rok Państ- wych państ- TKZ U osób Innych 
wowych i ubez- wowych prywat- 
piecze- i spół- nych 
niowych dziel- 
czych 
1919 - - - - 150000mk - 
1926 52503 zł - - 239300zł - - 
1929 108910zł - - - 155420zł - 
1930 - - - - - - 
1931 - 4385 zł 42010 zł - 6820 zł - 
1932 - - - - - - 
1933 - - - - - - 
1934 335955zł 9257 zł - - 28900 zł - 
1935 - - - 307200zł 60000 zł 12900 zł 


Ź ród ł o : R. P i o t r o w s ki. Slawilno i okolice. S.111. 


Ziemiaństwo powiatu lipnowskiego i rypińskiego protestowało 
w okresie międzywojennym przeciwko polityce rządu stosowanej wo- 
bec rolnictwa. W październiku 1925 roku delegacja ziemian z powiatu 
rypińskiego z Arturem Borzewskim na czele przebywała w Warsza- 
wie, gdzie spotkała się z premierem państwa, przedstawiając ciężkie 
położenie gospodarcze, a szczególnie brak możliwości płacenia po- 
datków 337 . W listopadzie 1932 roku odbył się w Lipnie Tydzień Rolni- 
czy, zorganizowany przez Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kółek 
Rolniczych. Z inicjatywy ziemiaństwa, przy współudziale bogatszych 
chłopów gospodarzy, uchwalono wówczas rezolucję do władz Polski, 
w której m.in. żądano: "racjonalnego obniżenia cen towarów przemys- 
łu fabrycznego, niezbędnych w produkcji i dla konsumpcji rolniczej", 
"całkowitego umorzenia podatku majątkowego", "zniesienia w podatk 


336 Tomże, s.112-113, 
337 Z Rypina i okolicy, Kronika Rypińska 1925, nr 41, s.2. 


152
		

/14_0001.djvu

			l!"""" 


. ,I 
III 


I 
l' 
I 


ny zespół akt Kulturamtu z powiatów rypińskiego i lipnowskiego. 
W dokumentacji tej znajdujemy dość ciekawy i obszerny materiał 
źródłowy dotyczący polityki osadniczej i statystyki rolnej. Wiadomoś- 
ci związane z rolnictwem powiatu rypińskiego zawiera w niewielkim 
stopniu również zespół akt Landratura Rypin, znajdujący się w Ar- 
chiwum Państwowym w Bydgoszczy. Akta landratury stanowią źródło 
przede wszystkim do badań nad dziejami gospodarczymi powiatu ry- 
pińskiego. Przedstawiają wysiedlanie Polaków oraz konfiskatę mająt- 
ku polskiego i żydowskiego, ale w niewielkim zakresie dotyczą mająt- 
ków ziemiańskich 5 . 
Likwidacja własności ziemiańskiej w latach 1945-1947 jest 
dość dobrze udokumentowana źródłowo. Materiały te znajdują się 
w Archiwach Państwowych w Bydgoszczy, we Włocławku oraz 
w Biurach Geodezji w Brodnicy, Golubiu-Dobrzyniu, Lipnie i Rypinie. 
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy posiada zespół akt Urzędu Wo- 
jewódzkiego Pomorskiego z lat 1945-1950 zawierający m.in. wykazy 
majątków ziemskich, sprawy i korespondencję dotyczące majątków 
polskich i niemieckich w powiatach Rypin i Lipno. Cenne okazują się 
szczególnie opisy dóbr i resztówek sporządzane w trakcie parcelacji. 
Najwięcej wiadomości dotyczących parcelacji majątków za- 
chowało się w dokumentacji KP PPR Rypin i Lipno przechowywanych 
w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy, Materiały te zawierają wie- 
le dokumentów, dotychczas nie wykorzystanych z różnych względów 
w badaniach historycznych. 
Nadmienić należy, iż poszukiwania materiałów do dziejów zie- 
mian i ich własności z lat 1918-1947, przeprowadzone w Archiwum Pańs- 
twowym i Diecezjalnym w Płocku, Archiwum Miasta Stołecznego War- 
szawy i Województwa Warszawskiego oraz Archiwum Głównego Urzędu 
Statystycznego w Warszawie nie dały rezultatu. 
Niezwykle cenne okazały się natomiast pisane w okresie mię- 
dzywojennym prace dyplomowe i magisterskie. Powstawały one 
w SGGW i SGPiS w Warszawie jako efekt praktyk studenckich w ma- 
jątkach ziemiańskich interesującego nas terenu. Ze względu na charak- 
ter zawartych tam informacji możemy uznać je za materiał źródł owy 6. 



 
1:1 


5 Zob. A _ P e r l i ń s k a, Wstęp do zespo/u akt Landratura w Rypinie (Landratsamt 
Rippin) , AP Bydgoszcz 1967 (mps). 
6 Zob. J.B e los i ak, Folwark obszarniczy w Polsce w latach 1918-1939, mps, War- 
szawa 1935, (Bibl. SGGW); H. C y w i ń s ki, Umowy zbiorowe w rolnictwie ziemi 
p/ockiej, mps, Warszawa 1931, (Bibl. SGH); J.D r a m i ń s ki, Opis i reorganiza- 
cja majqtku Koziróg Leśny w gminie Ligowo powiatu lipnowskiego, mps. Warszawa 
1931, (Bibl. SGGW); J,J a s k ó l s ki, Stosunki spo/eczno-ekonomiczne i rozwój 
mleczarń spó/dzielczych w powiecie rypińskim. mps. Warszawa 1932, (Bibl. 
SGGW); J.P i o t r o w s k a . Umowy zbiorową w rolnictwie województwa warszaw- 
skiego, mps, Warszawa 1933.(Bibl. SGH); S, Z 6 ł k o w s ki, Monografia powia- 
tu lipnowskiego ze szczególnym uwzględnieniem hodowli zwierzqt, mps, Warszawa 
1932, (Bibl. SGGW), 


16
		

/150_0001.djvu

			'I' 


gruntowym progresji, która jest sprzeczna z zasadą sprawiedliwości 
społecznej", "obniżenia podatku spadkowego i od darowizn, który 
w obecnej swej wysokości w razie zmiany właściciela warsztatu rol- 
nego, doprowadza ten warsztat do ruiny", "zmniejszenia wygórowa- 
nych opłat samorządów miejskich, obciążających handel produktami 
rolnemi"338. 
W tym samym czasie odbył się podobny zjazd ziemian w Ry- 
pinie, pod przewodnictwem Jerzego Siemiątkowskiego zWąpielska. 
Pod wpływem referatów wygłoszonych przez Jana Rudowskiego 
z Półwieska i Bogdana Chełmickiego z Kowalk przyjęto rezolucję pod- 
obnej treści do lipnowskiej, dodając żądanie: "podniesienia cen wy- 
tworów rolnictwa", "obniżenia stopy procentowej kredytów banko- 
wych", "reformy systemu ubezpieczeń" i "reformy systemu podatko- 
wego, który należy oprzeć tylko na podatku gruntowym"339. 
Zadłużenie nie było charakterystyczną cechą tylko samych 
ziemian. Objęło ono także w latach kryzysu gospodarstwa chłopskie. 
Jedną z wsi ziemi dobrzyńskiej ówczesna prasa charakteryzowała 
w 1931 roku: "Z Borowa pow. rypińskiego ob. St.Majorkiewicz donosi 
nam, że wioska zadłużona jest na sumę 23 tys.zł, nie licząc tego, że 
ludzie nie regulują spłat rodzinnych, wielu zalega z podatkami od 
trzech lat. Z Banku Spółdzielczego w Rypinie pożyczono 5 tys.zł, 
z Kasy Gminnej 2 tys. i 16 tys. prywatnie na 2 i 3% miesięcznie. Za- 
dłużono się również na spłaty pożyczki w Banku Rolnym, zaciągniętej 
na odbudowę budynków zniszczonych przez huragan. Dziś gospoda- 
rze ledwie dyszą. Ratunkiem dla nich mogą być jedynie pożyczki dłu- 
goterminowe na mały procent i zwyżka cen produktów rolnych 340 . 
Zadłużenie folwarków było niewątpliwym faktem, ale w okresie 
kryzysu wzrosły także długi gospodarstw chłopskich. Ziemiaństwo pró- 
bowało ratować nie tylko siebie, ale także zadłużonych chłopów. Z ini- 
cjatywy Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych w Ry- 
pinie powstało w okresie kryzysu specjalne biuro, którego pracownik 
o wykształceniu prawniczym udzielał porad z zakresu oddłużenia, jeżd- 
żąc po wioskach powiatu 341 . Przed wybuchem II wojny światowej zadłu- 
żona była jednak przeważnie własność folwarczna, a przyczyną była 
przeprowadzona akcja oddłużeniowa, krzywdząca ziemiaństwo. 
Od 1932 roku rząd podjął pierwsze próby oddłużenia polskie- 
go rolnictwa, które okazały się jednak dalece niewystarczające. W 
1933 roku powołano Bank Akceptacyjny dla konwersji długów krótko- 


I ' 


II 


" 
:' 


"I 
, 
 
'I', 
" 


i J 


338 Powiat lipnowski po tygodniu rolniczym, Gazeta Lipnowska 1932, nr 23, s.1-2. 
339 Uchwaly Zjazdu Rolniczego w Rypinie w dniu 10 listopada 1932 roku, Rolnik Ry- 
piński 1932, nr 26, s.5. 
340 J. C i e p i e l e w s ki, Wieś polska w latach wielkiego layzysu 1923-1935. Mate- 
rialy i dokumenty, Warszawa 1965, s.101. 
341 B.C h e ł fi i c ki. Powiat rypińsld. Pamiętnik, s.46. 


153
		

/151_0001.djvu

			I I 


I I 


!, 


II 
[, 
I 
( : 
I 


pewne udział produkcji roślinnej w okresie koniunktury był jeszcze 
wyższy, ze względu na większą jej opłacalność. Znaczne zalesienie 
powiatu lipnowskiego, mogło również odegrać pewną rolę w eksten- 
syfikacji gospodarki i próbach ratowania upadających folwarków 
przez wycinanie lasów. W powiecie lipnowskim brak było także więk- 
szego zainteresowania hodowlą, szczególnie bydła. Z badań tych wy- 
nika wniosek, że im większa powierzchnia majątku tym udział do- 
chodów uzyskiwanych z produkcji roślinnej był wyższy. Obniżenie 
następowało powyżej przedziału 1000 ha użytków rolnych, prawdo- 
podobnie ze względu na występującą w tych majątkach bardziej do- 
chodową hodowlę owiec i koni remontowych dla wojska 245 . 
Dokładne dane jednostkowe, pochodzące z lat 1925-26- 
-1936/37 posiadamy dla dóbr Szpetal (zob. tabela 36). Największy 
przychód właściciel tego majątku - Artur Rutkowski uzyskiwał w la- 
tach 1926/27 - 1928/29. Od 1929 roku widzimy wyraźnie skutki kry- 
zysu gospodarczego. Przychód brutto spadł wówczas o połowę, szcze- 
gólnie w 1934/35 roku. W drugiej połowie lat trzydziestych gospodar- 
ka majątku wychodziła bardzo wolno z kryzysu. Największy przychód 
właściciel uzyskiwał z produkcji zboża, szczególnie w okresie wyso- 
kiej koniunktury. Uprawa zbóż uległa znacznemu ograniczeniu, ze 
względu na niską opłacalność w czasie kryzysu. Zjawisko to było 
przyczyną trudności finansowych wielu folwarków ziemi dobrzyńs- 
kiej, nastawionych głównie na produkcję zbóż w okresie koniunktury. 
Położenie majątku Szpetal w pobliżu Cukrowni "Chełmica" spowodo- 
wało natomiast zwiększenie produkcji buraków cukrowych, które sta- 
ły się w pierwszej połowie lat trzydziestych głównym źródłem docho- 
du A. Rutkowskiego. W okresie kryzysu nastąpiło również zwiększe- 
nie hodowli, zwłaszcza produkcji mleka, za które w roku 1935/36 
właściciel uzyskiwał 13,3% przychodu. Bardzo mały przychód uzys- 
kiwano w Szpetalu z ogrodnictwa i sadownictwa, co jest charakterys- 
tyczne dla większości majątków ziemi dobrzyńskiej. Właściciel 
stwierdzał również, że mały dochód uzyskuje z eksploatacji lasów, 
ponieważ drzewostan jest zbyt młody i ma zaledwie 2,8 ha rocznego 
etatu rębnego. Suma 19.134 zł jaką otrzymywał z gospodarki leśnej 
wydaje się jednak znaczna i przekraczająca średnią kraj ową 246. 
Według W. Gajowniczka, przeciętna wysokość przychodów 
w przeliczeniu na 1 ha użytków rolnych wynosiła w majątkach po- 
wiatu lipnowskiego w 1930/31 roku 369,90 zł, w 1931/32 r. - 324,40, 


245 W. G a i o w n i c z e k , Statystyka porównawcza dochodów i rozchodów gospo- 
darstw folwarcznych, b.p.; Zob. także J.O r c z y k, Studia nad op/acolnościq gos- 
podarstw rolnych, s.33-35. 
246 A.R U t k o w s ki, Szpetal Górny, s.723-725; W.R o s z k o w s ki, Gospo- 
darczcJ rola, s.250-251; S. T Y s z k i e w i c z . Lasy szpetalskie pod W/oc/ow- 
kiem, Las Polski 1930, nr l, s.1-22. 


132
		

/152_0001.djvu

			; 


darczych oraz procentów i rat kredytowych, a także podatków od 
przychodów brutto 346 . Na podstawie uzyskanych w niniejszej pracy 
danych dotyczących przychodów i kosztów ich uzyskania, można 
podjąć próbę obliczenia dochodu czystego większej własności ziems- 
kiej w majątkach powiatu lipnowskiego i rypińskiego. 
Według obliczeń W. Ponikowskiego czysty zysk majątków 
w województwie warszawskim w 1928/29 roku wynosił średnio ok. 
103 zł/ha 347 . W okresie kryzysu gospodarczego folwarki tego terenu 
wykazywały dochód netto od 1 zł/ha straty do 25 zł/ha zysku 348 . 
Prawdopodobnie pierwsza z tych cyfr jest bliższa prawdy, ponieważ 
badania W. Gajowniczka, przeprowadzone w powiecie lipnowskim 
stwierdzały dochód czysty w 1930/31 roku w wysokości 2,3 zł/ha 
użytków rolnych, w 1931/32 - 5,0 zł/ha, w 1932/33 - stratę 2,3 zł/ha 349 . 
Znacznie wyższe dochody obliczył dla majątków Polski międzywo- 
jennej W. Roszkowski, zarówno w okresie koniunktury jak i kryzysu 
gospodarczego 35o . Autor korzystał z ustaleń izb skarbowych, które jak 
sam przyznaje miały tendencję do zawyżania dochodów większej 
własności. Brak jest jednak podstaw do negowania badań prowadzo- 
nych w okresie międzywojennym. Ustaleń W. Roszkowskiego nie po- 
twierdzają także dane dotyczące dochodu czystego jaki uzyskiwał ma- 
jątek Szpetal, jeden z naj silniejszych pod względem gospodarczym 
w ziemi dobrzyńskiej (zob. tabela 41)351. Są one zbieżne raczej z usta- 
leniami W. Ponikowskiego i S. Antoniewskiego. 
Bazując na analizie danych dotyczących Szpetala można przy- 
puszczać, że szczyt dochodowości majątków ziemi dobrzyńskiej przy- 
padał na lata 1925-1928. Być może w przypadku pewnej części folwar- 
ków zysk został powiększony przez parcelację lub nadzwyczajne wy- 
ręby lasu. Gwałtowne załamanie zysków ziemiaństwa nastąpiło w la- 
tach 1930-1935 i związane było przede wszystkim ze spadkiem cen na 
produkty rolne. Spadek dochodu czystego do zera, a w wielu przypad- 
kach poniżej opłacalności, wykazany w badaniach W. Gajowniczka, 
był zapewne charakterystyczny dla wielu majątków ziemi dobrzyńs- 
kiej. Pozbawione zysku ziemiaństwo mogło żyć tylko na kredyt, nie 
spłacając zaciągniętych wcześniej długów i obowiązujących podatków. 
Próbowano ratować folwarki przynoszące straty z powodu wyższych 
kosztów produkcji niż zysków innymi półśrodkami. Szukano możli- 


346 W, R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.283. Zob także W. S c h r a m m . 
Charakter dochodu z gospodarstwa ziemskiego i udzial czynników w jego budo- 
wie, Poznań 1922, s.l-lO. 
347 W.P o n i k o w s ki, Gospodarstwa wlościańskie i folwarczne, s.224. 
348 S ,A n t o n i e w s ki, Z ekonomiki gospodarstw, s.121. 
349 W. G a j o w n i c z e k , Statystyka porównawcza dochodów i rozchodów gospo- 
darstw folwarcznych. b.p. 
350 W. R o s z k o w s ki. Gospodarcza rola. s.287. tabela nr 5. 7. 
351 A.R U t k o w s ki, Szpetal Górny, s.723-726. 


155
		

/153_0001.djvu

			" t 
, [ 
I I ' ' 
r , ) 
II 
I, I 
I I 
I
 1111; t 
I 


. 
II; ł ,l 
ql 
l 


11 II 
"1 
I 
, I 
I 


1' 1 111 ' 
I IIII 
I 


!I J , 


I '
' 
I 
II 
I II 



I" 
, 
 
I 
'II I I 
II 


wości redukcji kosztów, co prowadziło zwykle do ekstensyfikacji gos- 
podarki. zmieniano profil produkcji przestawiając się na bardziej do- 
chodową hodowlę oraz próbowano zmniejszyć koszty robocizny. co 
jednak powodowało konflikty z robotnikami rolnymi. Jeżeli działania 
te nie przynosiły rezultatu pozostawała tylko licytacja majątku. 


Tabela 41: Dochód czysty majątku Szpetal w latach 1925/26-1936/37. 


Rok Dochód brut- Koszty pro- Dochód czys- Dochód czys- 
to dukcji ty majątku ty/ha użytków 
w zł w zł w zł rolnych w zł 
1925/26 346.000 233.415 112.585 126 
1926/27 506.000 342.274 163.726 182 
1927/28 527.000 390.056 136.944 152 
1928/29 498.000 370.621 127.379 141 
1929/30 400.000 399.955 44.212 49 
1930/31 294.000 193.726 100.274 111 
1931/32 285.000 168.609 116.391 129 
1932/33 257.000 151.560 105.440 117 
1933/34 221.000 116.357 104.643 116 
1934/35 140.000 104.638 35.362 39 
1935/36 175.000 107.817 67.183 75 
1936/37 207.000 110.412 96.588 107 
Przeciętna 321.000 224.120 96.880 112 


Ź ród ł o : A.R u t k o w s ki, Szpetal Górny, s.723-726. 


Wyższą dochodowość wykazywały w okresie kryzysu folwarki 
położone blisko miast, cukrowni, mleczarni oraz posiadające lepsze 
gleby. Obronną ręką wyszedł z kryzysu majątek Szpetal zarządzany 
osobiście przez Artura Rutkowskiego. Położony blisko Włocławka, ko- 
rzystający z tego rynku zbytu i taniej, sezonowej siły roboczej, prze- 
trwał kryzys uzyskując dochody porównywalne z okresem koniunktu- 
ry. Czysty zysk spadł tu tylko ze 141 zł/ha w 1928/29 roku do 116 
zł/ha. Zdecydowane załamanie przyszło dopiero w końcowym okresie 
dekoniunktury, kiedy dochody spadły do 39 złJha 352 . 
W dobrym stanie przetrwał kryzys folwark Kowalki należący 
do Bogdana Chełmickiego. Położony blisko Rypina. posiadający dobre 
gleby i korzystający w nie znacznym tylko stopniu z kredytów banko- 
wych, określany był w sprawozdaniach władz wojskowych w 1935 
roku jako "majątek w bardzo dobrym stanie"353. Źródło to wymienia 
wśród folwarków dochodowych także trzy majątki żydowskie (Radziki 


352 A.Rutkowski, Szpetal Górny, s.723-726; W.Roszkowski, Gospo. 
darcza rola, s.291. 
353 Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr Vlll, s.116. 


156
		

/154_0001.djvu

			Duże, Radzynek i Kotowy) oraz Wąpielsk, Ugoszcz iRadziki Małe 354 . 
Jerzy Siemiątkowski z Wąpielska przyznawał, że poza wysoką docho- 
dowością i brakiem zadłużenia w przezwyciężaniu kryzysu pomogła 
mu przeprowadzona wcześniej parcelacja części majątku. Przede 
wszystkim jednak - jak twierdził - najważniejszym czynnikiem, który 
pozwolił przetrwać kryzys i utrzymać wysoką dochodowość folwarku 
było "wielkie zamiłowanie zawodu i wysoka, rzadko gdzie w tym 
stopniu spotykana rozległa wiedza fachowa właściciela, który nieus- 
tannie mózgiem jest i sercem swojego pięknego warsztatu"355. 


6. REALIZACJA REFORMY ROLNEJ W ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W LATACH 1918-1939 


A. Podstawy prawne 


Historiografia Polski Ludowej ze względów propagandowych 
przemilczała osiągnięcia reformy rolnej przeprowadzonej w okresie 
międzywojennym lub przedstawiała ją fałszywie, porównując do "re- 
formy" z 1944 roku 356 . Zagadnienie to wymaga obecnie nowych grun- 
townych badań, które w prawidłowy sposób odtworzą przebieg zmian 
struktury agrarnej lat 1919-1939. Pierwsze próby w tym kierunku zos- 
tały podjęte w ostatnich latach, w pracach W. Roszkowskieg0 357 , A. Li- 
chorowicza 358 i D. Chłapowskiego 359 . 
Problem reformy rolnej, rozumianej jako parcelacja folwarków, 
pojawił się w szerszej skali na ziemiach polskich w końcu 1917 roku, 


354 Tamże. s.116. 
355 I.S i e m i ą t k o w s ki. Wqpielsk, s.730. 
356 Zob. C z. M a d a i c z y k. Bilans Burżuazyjno-obszarniczej reformy rolnej 
w Polsce 1918-1939, Kwartalnik Historyczny 1954, nr 2. s,13-34; t e n że. Bur- 
żuazyjno-obszarnicza reforma rolna w Polsce (1918-1939). Warszawa 1956. pas- 
sim; Bardziej konstruktywną krytykę reformy rolnej okresu międzywojennego 
przeprowadzano w latach późniejszych, na ogół jednak zgadzając się z tezami 
wypracowanymi przez M.Madajczyka (zob. m. in. H. S a w i c ki, Parcelacja 
na Pomorzu Gdańskim w latach 1920-1929, Gdańskię Zeszyty Humanistyczne. 
Seria Pomorzoznawcza, R.lI, 1968. nr 17, s.88-92; F.Z m i d z i ń s ki, Realiza- 
cja reformy rojnej na Pomorzu 1920-1938. Warszawa-Poznań 1978, S.171-175), 
J57 W, R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.96-107; T e n że, Wielka prywatna 
wlasność ziemska w gospodarce Polski 1918-1939, Przegląd Powszechny 1986, nr 
2, s.244-245, 
358 A.L i c h o r o w i c z, Polskie reformy rolne 1920-1944, a ziemiaństwo, (w:) Dzie- 
dzictwo. Ziemianie polscy i ich udzial w życiu narodu, pod red. T, C h r z a - 
n o w s k i e g o, Kraków 1995, s.85-97. 
359 D.C h ł a p o w s ki, Reforma rolna, (w:) Dziedzictwo. Ziemianie polscy i ich udzial 
w życiu narodu, pod red, T. C h r z a n o w s k i e g o , Kraków 1995. s.98-109, 


157
		

/155_0001.djvu

			m I 
J, 
I 
., 
I 
d 
'1,' 


J 
I
 
, 


wraz ze zwycięstwem rewolucji rosyjskiej. Obejmował jednak wówczas 
tylko tereny kresowe. W 1918 roku wydarzenia rosyjskie zaczęły coraz 
silniej oddziaływać także na ziemie Polski centralnej. W listopadzie 
i grudniu tegoż roku ziemiaństwo było tu poważnie zagrożone, zaczęły 
powstawać komitety folwarczne i Rady Delegatów Robotniczych, prok- 
lamowano także rewolucyjną Republikę Tarnobrzeską. Na prośbę 
Związku Ziemian Tymczasowy Naczelnik Państwa Józef Piłsudski 
obiecał podjąć działania mające na celu uspokojenie wystąpień chło- 
pów. Strajki chłopskie rozwijające się początkowo na podłożu trudnoś- 
ci gospodarczych, stopniowo nabierały charakteru politycznego. Na 
początku 1919 roku powstał Związek Zawodowy Służby Folwarcznej, 
a w marcu Związek Zawodowy Robotników Rolnych (ZZRR). 
W dniu 19 lipca 1919 roku Sejm podjął uchwałę przewidującą 
parcelację majątków powyżej 180 ha za pełnym odszkodowaniem, któ- 
ra jednak nie uspokoiła nastrojów rewolucyjnych na WSP60. Ofensywa 
bolszewicka latem 1920 roku spowodowała ponowny, silny wzrost wy- 
stąpień na wsi polskiej. W związku z zagrożeniem rewolucją społeczną 
Sejm uchwalił 15 lipca 1920 roku Ustawę o wykonaniu reformy rolnej. 
Potwierdzała ona istnienie wielkich majątków ziemskich, a nawet 
stwarzała warunki ochrony wysokoprodukcyjnych, o wysokim pozio- 
mie technicznym. Parcelacja folwarków prywatnych mogła nastąpić 
dopiero w drugiej kolejności po rozparcelowaniu dóbr państwowych 
oraz przymusowym wykupie majątków nabytych w czasie wojny przez 
osoby nie zajmujące się rolnictwem zawodowo. Prawo przeprowadze- 
nia reformy rolnej otrzymały wyłącznie komisje ziemskie. Parcelacja 
miała być prowadzona w dwóch etapach. Najpierw państwo wykupy- 
wało ziemię od właściciela, płacąc połowę jej wartości rynkowej. Od- 
szkodowanie to wypłacano w tzw. listach renty ziemskiej. Następnie 
ziemię podzieloną nabywali chłopi. W Polsce centralnej parcelacji mia- 
ły podlegać folwarki O powierzchni powyżej 180 ha. Brak dokładnych 
danych uniemożliwia określenie jaka część majątków w ziemi dob- 
rzyńskiej miała być poddana parcelacji. Wyłączone miały być nato- 
miast lasy, jako majątek o szczególnym znaczeniu dla gospodarki na- 
rodowej, urządzenia przemysłowe, zakłady przetwórcze i inwentarz. 
Budynki mogły być przejęte tylko wtedy, gdy znajdowały się na grun- 
tach parcelowanych 361 . Po uchwaleniu Konstytucji Marcowej w sprze- 
czności z tą ustawą znalazł się zapis O niepełnym odszkodowaniu wy- 
płacanym za parcelowaną ziemię i wkrótce dokonano odpowiednich 
zmian. Ustawodawca przyjmował, że odszkodowanie przeznaczone 
zostanie na rozwój pozostałej po parcelacji części folwarku 362 . 


IIII 
'II 
1 , 


I i 
t' 11 
ql 
 
. I
I I 
I, I 


I 
j 
,I 
II 
I 
i 


" 


, 
, ' 


j 
łl 
I II. 


'
II 
I 



' . 
I 


360 W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.99. 
361 Dz. U. RP, nr 70, poz. 462; A.L i c h o r o w i c z. Polskie reformy rolne 1920-1944 
a ziemiaństwo, s.87-88. 
362 Dz.U. RP, 1920, nr 70, poz. 462; W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.lOO. 


III 


158
		

/156_0001.djvu

			Reforma rolna według ustawy z 1920 roku realizowana była 
z niewielkimi rezultatami. Przyczyną była niepewna sytuacja poli- 
tyczna i gospodarcza w pierwszej połowie lat dwudziestych. Sprzeda- 
ży majątków nie sprzyjała wojna, strajki i galopująca inflacja. Również 
w ziemi dobrzyńskiej, jak wykażemy to niżej, w latach 1920-1924 
rozparcelowano niewielką ilość ziemi folwarcznej. Działalność gospo- 
darcza ziemiaństwa została w tym okresie zahamowana obawą przed 
zamieszkami i reformą rolną. Po 1920 roku nastąpił dalszy, silny roz- 
wój ruchu robotniczego. szczególnie komunistycznego. 
Pewna stabilizacja nastąpiła w 1925 roku i wówczas rząd oraz 
większość partii politycznych zdała sobie sprawę z konieczności opra- 
cowania nowego modelu reformy rolnej. W dniu 28 grudnia 1925 roku 
Sejm uchwalił drugą Ustawę o wykonaniu reformy rolnej. Podobnie jak 
poprzednia nie negowała ona istnienia wielkiej własności ziemskiej. 
Już w 1 artykule stwierdzała: "Ustrój rolny Polski oparty będzie na sil- 
nych zdrowych i zdolnych do wydatnej produkcji gospodarstwach 
różnego typu i wielkości. stanowiących prywatną własność ich posia- 
daczy". Utrzymana została dolna granica 180 ha w Polsce centralnej, 
jako obszar poniżej którego majątek nie podlegał parcelacji. Maksimum 
to mogło być przesunięte do 700 ha, gdy folwark produkował buraki 
cukrowe lub inne surowce dla przemysłu. Wyłączono z parcelacji rów- 
nież stawy rybne powyżej 3 ha oraz sady założone przed 1925 rokiem. 
Ustawa ustaliła roczny kontyngent gruntów podległych parcelacji na 
200 tys ha. Znosiła wykup przymusowy na rzecz kontrolowanej przez 
państwo parcelacji prywatnej. Tryb przymusowy przewidywano tylko 
wówczas, gdy osoba zobowiązana nie przeprowadziła jej w ustalonym 
terminie. Właściciel sam miał decydować jakie grunty i w jakim roz- 
miarze podda parcelacji, którą przeprowadzał samodzielnie lub za po- 
mocą trudniących się tą działalnością firm lub Banku Rolnego. Parce- 
lacja wymagała zgody Okręgowego Urzędu Ziemskiego, a cenę gruntu 
ustalano według aktualnej wartości rynkowej363. 
Ustawa z 1925 roku obowiązywała do końca II Rzeczypospoli- 
tej. Od początku nie zadawalała ani ziemiaństwa, ani chłopów, sta- 
nowiła jednak niewątpliwy, jedyny możliwy wówczas kompromis 
ułatwiający stabilizację stosunków społecznych. Już w czasie prac nad 
ustawą o reformie rolnej, ziemianie powiatu rypińskiego zebrani 8 
sierpnia 1925 roku w Kowalkach. majątku Bogdana Chełmickiego. 
podjęli niezwykle konserwatywną. krytykowaną nawet w kołach en- 
decji uchwałę potępiającą projekt. Stwierdzali m.in.: "Należy organi- 
zować manifestacje drogą wieców, plakatów, oraz częściowego 
wstrzymywania rozmaitych świadczeń w ośrodkach przemysłowych 


II 


I I 
I 


'I' 


363 Dz.U. RP, 1926, nr l, poz. 1; D.Chłapowski, Reforma rolna, 5.105-106; 
A.L i c h o r o w i c z ,Polskie reformy rolne 1920-1944 a ziemiaństwo, 5.89-90. 


159
		

/157_0001.djvu

			, r 
; "I 


" 


i miastach celem szerzenia świadomości o fatalnych, a doraźnych 
skutkach źle ułożonej reformie rolnej. Zorganizować walkę czynną 
i bierną z obecną reformą rolną. W tym celu utworzyć dyktaturę zie- 
miańską dla ziemian na wzór tej, której ziemianie solidarnie i karnie 
bez wyjątków słuchali w lipcu i sierpniu 1920 roku. Wyosobnić z or- 
ganizacji ziemiańskich wszystkich członków popierających reformę 
rolną obecną. Wstrzymać świadczenia, tzn. wstrzymać dowóz żyw- 
ności do miast i ośrodków przemysłowych" 364 . 
Reforma rolna okresu międzywojennego zwykle była rozumia- 
na bardzo szeroko i nie miała na celu tylko parcelacji majątków. Trak- 
towana była jako kompleksowa przebudowa ustroju rolnego, bez 
względu czy chodziło o interesy ziemiaństwa, czy chłopów. Parcelacja 
miała tu współdziałać z likwidacją serwitutów, zamianą gruntów, se- 
paracją włościan, komasacją, czy regulacją stanu hipoteczno-prawne- 
go majątków i gospodarstw. Kompleksowe badania GUS zawsze pod 
pojęciem reformy rolnej analizowały statystykę parcelacji, serwitutów 
i komasacji. Taki schemat przyjąłem w dalszych rozważaniach. 


II 
, 
,II 
, I 
, '
 I 
'i'
 
dl 
I 


I m, 
'I 
:' li 
,i 
't I', 
f i :. 
!: 
I' 


B. Parcelacja 


Głównym składnikiem reformy rolnej w okresie międzywojen- 
nym była parcelacja. Zjawisko to pojawiło się bezpośrednio po uwłasz- 
czeniu, gdy chłopi otrzymali prawo posiadania i nabywania ziemi. Po 
przejściowym okresie osłabienia ponowne nasilenie tego zjawiska na- 
stąpiło po 1895 roku. W czasie pierwszej wojny światowej i wojny pol- 
sko-bolszewickiej nastąpiło wyraźne osłabienie tempa parcelacji ma- 
jątków. W latach 1919-1922 przeprowadzono w powiecie lipnowskim 
parcelację 10 majątków, w tym przez osoby prywatne 6 i przez instytu- 
cje 4. Średnia powierzchnia części majątku przeznaczanej do parcelacji 
wynosiła wówczas w powiecie lipnowskim 73,5 ha, a.w rypińskim 
31,4 ha 365 . Dla następnych lat nie posiadamy wiadomości GUS doty- 
czących liczby parcelowanych majątków. 
Zdecydowane osłabienie parcelacji nastąpiło w 1924 roku. 
W powiecie lipnowskim rozparcelowano tylko 2 majątki w tym 1 
z inicjatywy prywatnej o powierzchni 133 ha i przez instytucję 1 na 
powierzchni 75 ha. W powiecie rypińskim parcelacja o powierzchni 


l 
, 


I I 
';I
 I 
II 
l ii. 
II, 


364 Dyktaturo ziemian, Słowo Pomorskie, 1925, nr 214, 5.4; Echo uchwalv ziemian 
w Kowalkach, Kronika Rypińska 1925, nr 38, 5.2; Co mówią o uchwale ziemian 
IJ'Pińskich w Toruniu, Kronika Rypińska 1925, nr 39,5.2, 
365 Reformo rolno. Parcelacja,proce regulacyjne, Miesięcznik Statystyczny, 1923,1.6, 
z.9-12,s.446-447. 


160
		

/158_0001.djvu

			łącznej 21 ha objęła wówczas tylko 2 majątkP66. Osłabienie tempa par- 
celacji spowodowane było hiperinflacją. która nie sprzyjała sprzedaży 
ziemi oraz niepewną sytuacją polityczną i gospodarczą w tym okresie. 


Tabela 42: Parcelacja w powiecie lipnowsldm w latach 1919-1928. 


Obszar Parcela- Parcelacja Liczba Liczba 
Rok ziemi cja majątków nowo utwo- powięk- 
rozparce- prywatna przez ins- rzonych szonych 
lowanej wha tytucje gospo- gospo- 
wha wha darstw darstw 
chłopskich chłopskich 
1919-1922 735 86 649 
1923 147 92 55 
1924 188 113 75 
1925 49 22 27 43 6 
1926 575 534 41 486 83 
1927 832 399 433 737 91 
1928 2,007 b.d. b.d. b,d. b.d. 


Ź ród ł o: A. K l u ź n i ak, Stosunki agrarne w województwie warszawskiem, 5.169; 
Reforma roma. Parcelacja (1919-1922), Miesięcznik Statystyczny 1923, t.6, z.9-12, 5.446-447; 
Reforma rolna. Parcelacja (1923), Kwartalnik Statystyczny 1925, t.2, z.2, 5,249; Re- 
forma rolna. Parcelacja(1924), Kwartalnik Statystyczny, 1926, t.3, z.l, 5,43; Nowo 
utworzone i powiększone jednostki gospodarcze(1926), Kwartalnik Statystyczny 1929, 
t.6, z,4, 5,1614; Nowo utworzone i powiększone jednostki gospodarcze (1927), Kwartal- 
nik Statystyczny 1928, t.6, z.4, 5.1614. 


I. 


Tabela 43: Parcelacja w powiecie rypińsldm w latach 1919-1928, 


II 


Obszar Parcela- Parcelacja Liczba Liczba 
Rok ziemi cja majątków nowo utwo- powięk- 
rozparce- prywatna przez IllS- rzonych szonych 
lowanej wha tytucje gospo- gospo- 
wha wha darstw darstw 
chłopskich chłopskich 
1919-1922 440 190 250 
1923 236 236 - 
1924 21 21 - 
1925 143 143 - 83 60 
1926 528 381 147 410 118 
1927 1199 312 887 911 288 
1928 986 b.d, b.d. b.d. b,d, 


Ź ród ł o : Zob, tabela 42. 


366 Reforma rolna. Parcelacja(1924), Kwartalnik Statystyczny 1926, t.3, z,l, 5,43. 


161 


-
		

/159_0001.djvu

			, II' 


.' 


l, 


I 
. I 
_;1 
II 
j I' 



 II 
, I 
I 
I " 
I.; 

 'I 
I- 'I 
JI 
l' I 
II 
'II 

'
 
I: 
l. I 
i 


.:! 
:1 
\. I 
'. 

l' l 
I; f 
II! J 


l' 
Iii 
" 
:;' li 
i 
' 
I I 

 l ' 
 
. 1 ' ,iii 
liII' 
I I 
I 
; 'I
:II 
I I 


Ponowny silny wzrost akcji parcelacyjnej nastąpił w okresie ko- 
niunktury gospodarczej, po ogłoszeniu ustawy o reformie rolnej z 1925 
roku. osiągając swój szczyt w latach 1927-1928. Szczególnie dużo ziemi 
(2,007 ha) rozparcelowano w 1928 roku w powiecie lipnowskim (zob. 
tabela 42, 43). Było to zapewne wywołane w dużym stopniu znacznym 
wzrostem cen na ziemię w tym roku 367 . Należy zaznaczyć, że ziemia 
dobrzyńska pod względem ogólnego trendu parcelacji nie odbiegała od 
sytuacji jaka ukształtowała się w Polsce okresu międzywojennego 368 . 
Po 1929 r. GUS zaprzestał publikowania danych dotyczących 
parcelacji z podziałem na powiat y 369. Uniemożliwia to analizę zjawis- 
ka w latach trzydziestych. W okresie wielkiego kryzysu gospodarczego 
nastąpiło załamanie akcji parcelacyjnej w ziemi dobrzyńskiej. Głów- 
nym powodem było znaczne ograniczenie wolnych środków finanso- 
wych, które chłopi mogliby przeznaczyć na zakup ziemi folwarcznej. 
Ziemiaństwo nie chciało pozbywać się również ziemi w tym okresie 
ze względu na spadek cen. W latach 1932-1936 parcelowano w skali 
Polski czterokrotnie mniej ziemi niż przed kryzysem J70 , Ponowne nasi- 
lenie parcelacji nastąpiło w ziemi dobrzyńskiej przed wybuchem II 
wojny światowej. W księgach hipotecznych znajdujemy liczne parce- 
lacje częściowe. W latach 1936-1938 Walenty Zieliński rozparcelował. 
połowę swojego majątku Łążyn, dzieląc na działki o wielkości 2-14 ha, 
wykupione przez 53 osadników J71 . 
Najczęściej z parcelacji folwarków w ziemi dobrzyńskiej po- 
wstawały nowe gospodarstwa, natomiast powiększane stanowiły 
zwykle od 10 do 30%. Nowo utworzone gospodarstwa chłopskie 
w powiecie lipnowskim liczyły w pierwszej połowie lat dwudziestych 
około 3 ha, a w 1927 roku przeciętnie 9 ha. W 1927 r. w powiecie ry- 
pińskim powstało 88 gospodarstw o łącznej powierzchni 911 ha, czyli 
średnio na każde gospodarstwo 10,4 ha. Gospodarstwa, które były 
tylko powiększane, dokupywały przeciętnie około 3,8 ha w powiecie 
lipnowskim i 4,5 ha w rypińskim J72 . 


367 A, K l u ź n i ak, Stosunki agrarne w województwie warszawskiem, s.169,170. 
Cena ziemi wzrosła wówczas z 1270 zł za 1 ha do 2141 zł. 
368 W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s.103. 
369 W latach 1931-1938 czasopismo Rolnictwo publikowało wyniki parcelacji w po- 
dziale na Okręgowe Urzędy Ziemskie, Z danych tych wynika, że tempo tego 
procesu w rejonie działania Warszawskiego Urzędu Ziemskiego. uległo znacz- 
nemu zmniejszeniu w latach trzydziestych, 
370 M. D li t z , Plany parcelacyjne i ich wykonanie w latach 1926-1937, Rolnict- 
wo, 1938, nr 96, s.53; W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s,103. 
371 AWKW Toruń, KHip. Łążyn. 
372 Nowoutworzone i powiększone jednostki gospodarcze (1927), Kwartalnik Statys- 
tyczny 1928, 1.6, z,4, s,1614, Przeciętny obszar gospodarstw tworzonych w ra- 
mach parcelacji w Polsce w ciągu całego okresu międzywojennego wynosił 10 
ha. Drobne działki służby folwarcznej nie przekraczały jednak najczęściej 4 ha. 
W końcu lat trzydziestych przeciętny obszar uległ zmniejszeniu do 5-10 ha. 
(zob. ],Orczyk, Wieś polska w okresie międzywojennym, s,166-167; 
M, M i e s z c z a n k o w s ki, Rolnictwo, s.76). 


162
		

/15_0001.djvu

			, 
Wychodząca w okresie międzywojennym prasa, okazała się 
doskonałym źródłem do badań nad:"procesami zachodzącymi wśród 
ziemiaństwa_ Właściciele majątków byli grupą aktywną społecznie 
i trafiali często na łamy prasy lokalnej. Dysponując odpowiednią bazą 
materialną mieli również ambicję wydawania własnych tytułów 
w ziemi dobrzyńskiej. 
Pierwszym czasopismem wydawanym w interesującym nas 
okresie w Rypinie była "Gazeta Urzędowa Lipnowskiego Zarządu 
Okręgowego Powiatów Lipno i Rypin". Pierwszy jej numer redagowa- 
ny w okresie okupacji niemieckiej I wojny światowej ukazał się 
w 1915 roku. Kontynuacją tego wydawnictwa, już po utworzeniu sa- 
modzielnego powiatu rypińskiego, była "Gazeta Urzędowa na obwód 
Lipnowsko-Rypiński", ukazująca się w latach 1918-1921. Od 1919 ro- 
ku Urząd Starostwa w Rypinie wydawał tygodnik "Gazeta Urzędowa 
dla Powiatu Rypińskiego". W 1920 roku czasopismo to zostało przejęte 
przez Sejmik Powiatowy i ukazywało się do 1927 roku, dwa razy 
w miesiącu pod tytułem "Gazeta Urzędowa Wydziału Powiatowego 
Powiatu Rypińskiego". 
W latach 1919-1922 ukazywał się w Rypinie tygodnik poli- 
tyczny i społeczno-gospodarczy Polskiego Stronnictwa Ludowego 
Wyzwolenie pt. "Ziemia Dobrzyńska", zawierający sporo wiadomości 
o ziemianach powiatu rypińskiego. Po dwuletniej przerwie w 1924 
roku wznowiono tę gazetę pod innym tytułem, "Głos Wyzwolenia" 
i wydawano do 1929 roku. W latach 1924-1932 ukazywała się w Rypi- 
nie "Kronika Rypińska", początkowo jako dwutygodnik, a od 1925 ro- 
ku jako pismo tygodniowe. W latach 1929-1930 drukowano również 
"Gazetę Rypińską". Czasopisma te omawiające sytuację w mieście, 
sporo miejsca poświęcają również sytuacji w majątkach i inicjatywom 
podejmowanym przez ziemian. 
Niezwykle cenna okazała się prasa wydawane przez samych 
ziemian. W powiecie rypińskim ukazywał się w latach 1926-1939 
kwartalnik "Rolnik Rypiński". Redaktorem naczelnym do 1929 roku 
był Jan Rudowski, właściciel majątku Półwiesk, w latach 1929-1933 
Jerzy Siemiątkowski, właściciel majątku Wąpielsk. Czasopismo to za- 
wiera artykuły pisane przez samych ziemian z powiatu rypińskiego. 
Dotyczą one statystyki rolnictwa w powiecie, uprawy roli, hodowli 
oraz innych sfer życia na wsi rypińskiej. 
W powiecie lipnowskim w latach 1919-1921 wydawana była 
"Gazeta Urzędowa na powiat lipnowski", a następnie pod zmienionym 
tytułem "Gazeta Urzędowa Lipnowskiego Wydziału Powiatowego", 
wychodziła do 1929 roku. W wyniku kolejnej zmiany tytułu zaczęto 
wydawać "Gazetę Lipnowską", która redagowana przez Zygmunta By- 
szewskiego ukazywała się do 1 , t i poświęcała także wiele art y- 
	
			

/160_0001.djvu

			I ' 
" 


Analiza źródeł hipotecznych majątków ziemi dobrzyńskiej nie 
wykazała parcelacji przymusowej na szerszą skalę. Można przyjąć. że 
w zdecydowanej większości działalność ta miała charakter dobrowol- 
ny i wynikała z potrzeby zdobycia środków finansowych na rozwój 
majątku lub czasami chęci osiągnięcia nadzwyczajnych zysków J7J . 
W okresie kryzysu wystąpiła w niewielkim zakresie tzw. parcelacja 
oddłużeniowa. tj. sprzedaż części majątku związana z potrzebą spłaty 
długów. 
W stosunku do innych powiatów województwa warszawskiego 
lipnowski i rypiński miały stosunkowo niską parcelacj ę 374. Był to za- 
pewne wynik akcji antyparcelacyjnej prowadzonej aktywnie przez 
ziemiaństwo tego terenu. W latach 1919-1928 w powiecie lipnowskim 
rozparcelowano 4.533 ha gruntu, co przy ogólnej powierzchni folwar- 
ków wynoszącej w 1921 roku 63.298 ha stanowiło zaledwie 7%. 
W powiecie rypińskim parcelacja objęła 3.553 ha, co przy ogólnej po- 
wierzchni większej własności wynosiło również około 7%375. Reasu- 
mując należy stwierdzić, że ziemiaństwo badanego terenu nie uzyska- 
ło dużych sum pieniężnych z parcelacji. Zjawisko to nie odegrało 
również większej roli w likwidacji przeludnienia wsi dobrzyńskiej. 
Znacznie więcej ziemi natomiast straciły majątki w wyniku likwidacji 
serwitutów i zamiany gruntów. 


C. Likwidacja serwitutów 


Carski ukaz uwłaszczeniowy z 2 marca 1864 roku znosząc 
wszelkie powinności chłopów na rzecz dworu. gwarantował im jed- 
nocześnie prawo korzystania z posiadanych dotąd serwitutów. 
Niedokładnie określone wówczas prawa serwitutowe były 
przyczyną konfliktów między dworem, a chłopami. Spory te, przybie- 
rające często ostry charakter ciągnęły się od uwłaszczenia po okres 
międzywojenny. Serwituty utrudniały właścicielom folwarków han- 
del ziemią. ponieważ prawnie zabroniona była sprzedaż obszarów ob- 
ciążonych służebnościami. Uniemożliwiały również ziemiaństwu 


373 Brak parcelacji przymusowej występuje również w innych częściach Polski. Do 
1929 rokl). na Pomorzu zanotowano tylko jeden przypadek tego typu działalności 
(zob. F. Z m i d z i ń s ki. Realizacja reformy rolnej na Pomorzu 1920-1938, 
Warszawa-Poznań 1978, s.144; H.S a w i c ki, Parcelacja na Pomorzu Gdańs- 
kim w latach 1920-1929, Gdańskie Zeszyty Humanistyczne, Seria Pomorzoz- 
nawcza, 1968, nr 17, s.86). 
374 A. K l u ź n i ak, Stosunki agrarne w województwie warszawskiem, s.169. 
m Zob. tabela 18, 41, 42. Wielka własność rolna. s.26,27; Podobne tempo parc;elacji 
notowano w sąsiednich powiatach Pomorza, np. brodnickim (zob. F. Z m i - 
d z i ń s ki, Realizacja reformy rolnej na Pomorzu, s.144). 


163 


'" 
'..J
		

/161_0001.djvu

			III 


I 
" 


,II 


prowadzenie racjonalnej gospodarki leśnej, pastwiskowej i wodnej. 
Tereny obciążone serwitutami były niedoinwestowane, gdyż przy 
wspólnym użytkowaniu z chłopami nie przynosiło to żadnych real- 
nych korzyści. Dwór zarzucał chłopom nadużycia w zakresie korzys- 
tania z lasów i łąk należących do majątku. 
W spólne użytkowanie łąk i pastwisk nie odpowiadało rzeczy- 
wistemu zapotrzebowaniu ze strony chłopów i ziemian. Prawnie lasy 
i pastwiska obciążone serwitutami stanowiły własność dziedzica. fak- 
tycznie były współwłasnością z chłopami. Tymczasem liczba krów 
i trzody chlewnej, jak wykazałem wyżej, była większa w gospodarst- 
wach chłopskich przy mniejszej powierzchni łąk i pastwisk. Jeszcze 
bardziej niekorzystnie dla ziemiaństwa wypadało wspólne korzystanie 
z lasów. Ogromna przewaga ilościowa gospodarstw chłopskich nad 
liczbą folwarków, pozwala stwierdzić, że potrzeby chłopów w zakre- 
sie zaopatrzenia w drzewo były znacznie większe niż dworów. Szcze- 
gólnie w powiecie rypińskim chłopi posiadali bardzo mało własnych 
lasów. Rabunkowa gospodarka w ramach serwitutu leśnego prowadzi- 
ła zatem do częstych konfliktów z ziemiaństwem, które strzegło swojej 
własności. Problem ten nawarstwiał się w związku z postępującym 
procesem pauperyzacji wsi. Serwituty były więc ważną podporą eg- 
zystencji dla gospodarstw małorolnych i ludności nie posiadającej 
ziemi. Jednocześnie przyczyniały się do znacznego osłabienia gospo- 
darczego majątków. 
Po zakończeniu reformy uwłaszczeniowej ziemiaństwo przy- 
stąpiło do likwidacji serwitutów. Pozwalał na to ukaz z 1864 roku, 
którego art.12 stwierdzał: "Prawo włościan do służebności i użytków. 
nie inaczej może być uchylone jak tylko za obopólną zgodą dziedzica 
z włościanami, przepisanym porządkiem stwierdzoną, lub też na żą- 
danie samego dziedzica atoli pod koniecznym warunkiem stosownego 
za nie wynagrodzeniem włościan przez dziedzica"376. Zasady te funk- 
, cjonowały w swym głównym założeniu do 1939 roku. Najczęściej 
likwidowane były serwituty leśne. Uwarunkowane było to ekono- 
micznymi potrzebami gospodarstw chłopskich, które mogły poradzić 
sobie w budownictwie używając materiałów zastępczych (gliny, 
chrustu, słomy). Pastwiska natomiast były niezbędnym warunkiem 
wyżywienia rodzin chłopskich. 
Najszybciej zostały zlikwidowane serwituty indywidualne, na 
drodze umów z każdym użytkownikiem oddzielnie. Umowy takie 
często występują w źródłach hipotecznych ziemi dobrzyńskiej do 
końca XIX wieku. Trudne do zlikwidowania były natomiast serwituty 
grupowe należące do kilku osad, zwykle obejmujące kilku gospodarzy 
o sprzecznych interesach. Umowy takie występują w księgach hipo- 


376 DPKP, 1.62, s.5; F. B r o d o w s ki, Zasady ustawodawstwa agrarnego. s,186. 


164
		

/162_0001.djvu

			tecznych majątków powiatu lipnowskiego i rypińskiego do wybuchu 
II wojny światowej. 
Likwidacją serwitutów zainteresowane było szczególnie ziemiań- 
stwo, ale również chłopi występowali z tą propozycją wobec dworów, 
chcąc powiększyć własne gospodarstwa. W wyniku przeprowadzonej 
analizy umów o likwidacji serwitutów w powiatach lipnowskim i rypiń- 
skim do 1939 roku, nie stwierdzono występowania wynagrodzeń pie- 
niężnych. Zawsze chłopi otrzymywali ziemię za zrzeczenie się swych 
praw do korzystania z lasów, łąk i pastwisk należących do dworu. Lik- 
widacja serwitutów czasami nie była równoznaczna z bezwzględnym 
zakazem wypasu w lesie dworskim, chociaż tak było najczęściej. Czasa- 
mi chłopi mogli korzystać z pastwisk i lasów dworskich, ale już za opła- 
tą. Za pozwolenie wypasu owiec na gruncie folwarcznym płacono wełną. 
W niektórych majątkach (np. Ciechocin) już po likwidacji serwitutów, 
można było zbierać chrust w lesie dworskim dwa razy w tygodniu za od- 
robek (7 dni w ciągu roku). Uprawnienia takie nazywano "gajówką"377. 
Likwidacja serwitutów połączona była zwykle z regulacją wsi. 
Chłopi oddawali część lub całość własnego gospodarstwa, które było 
. przyłączane do gruntów folwarcznych, a otrzymywali ziemię w innym 
miejscu, zwykle o większej powierzchni. Tabele sporządzone przy ta- 
kiej umowie zawierały ilość ziemi, którą chłopi oddawali dworowi 
, i otrzymywali w ramach zamiany oraz ilość gruntu jaką właściciel za- 
pisywał im za zrzeczenie się serwitutów. 
W 1929 roku chłopi 12 gospodarstw z wsi Sosnowo podpisali 
porozumienie o likwidacji serwitutów leśnych i pastwiskowych z Ig- 
nacym Piwnickim, właścicielem majątku o tej samej nazwie. "Za znie- 
sienie służebności" otrzymywali 89 ha gruntu, czyli średnio 7,5 ha 37B . 
. W 1935 roku dwóch chłopów z Osówki, dóbr należących do Witolda 
Święcickiego, otrzymało za zrzeczenie się serwitutu leśnego i past- 
. wiskowego 11 ha ziemi, w większości zalesionej379. W 1934 roku 31 
gospodarzy wsi Godziszewy zrezygnowało z serwitutów, za które 
otrzymali od Adriana Chełmickiego 104,7 ha ziemi wydzielonej z ma- 

 jątku, czyli po 3,4 ha 380 . Przykłady te pozwalają poznać rozmiar kur- 
czenia się majątków w trakcie regulacji serwitutowej. 


377 T. Kar w i c k a, Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, Warszawa-Po znań-Toruń 
1979, s.16. 
378 A WKW Rypin, KHip. Sosnowo. 
379 AP Włocławek, KHip. Osówka. M. M i e s z c z a n k o w s ki, Struktura agrarna, 
s.249 podaje, że chłopi otrzymali w skali kraju za serwituty do 1931 roku 288 
tys. ha ziemi. Jednocześnie twierdzi, że przeciętna wielkość ekwiwalentu wyno- 
siła na gospodarstwo 2,5 ha. Dokładna analiza likwidacji serwitutów w ziemi 
dobrzyńskiej przekracza możliwości jednej osoby, prawdopodobnie jednak, na 
bazie obserwacji wybranych majątków, można stwierdzić, że chłopi otrzymywa- 
li więcej ziemi na każde gospodarstwo rezygnujące z tych służebności, niż to by- 
ło w skali Polski lub jak chce M.Mieszczankowski. 
380 AWKW Rypin. KHip. Godziszewy. 


165
		

/163_0001.djvu

			I 
I
 
I 


I 
I 


Prawdopodobnie duże majątki znosiły serwituty później i dłu- 
żej niż mniejsze. W dobrach Okalewo, jednych z największych w zie- 
mi dobrzyńskiej, likwidację służebności rozpoczęto dopiero w 1923 
roku. Masowa likwidacja serwitutów nastąpiła po 1927 roku, a zakoń- 
czenie tego procesu w 1935 roku. Wystąpił tu jednak przypadek, że 
we wsi Kiełpiny, należącej do dóbr Okalewo, jeden z gospodarzy nie 
podpisał umowy z dziedzicem do 1939 roku 381 . 
Likwidacją służebności zajął się Sejm RP już w 1920 roku, 
uchwalając ustawę znoszącą serwituty na terenie byłego Królestwa 
Polskiego albo w drodze dobrowolnych umów, albo na drodze przy- 
musu, z urzędu. Od 1930 roku zamiana serwitutów mogła nastąpić 
z urzędu we wszystkich przypadkach, co znacznie przyspieszyło całą 
akcj ę 382. 
Jako punkt wyjściowy analizy obciążenia majątków serwitutami 
w okresie międzywojennym możemy uznać dane spisu powszechnego 
z 1921 roku (zob. tabela 44). W powiecie lipnowskim obciążonych słu- 
żebnościami było wówczas 37% majątków, a w rypińskim 30%. W po- 
równaniu do średniej województwa warszawskiego, wynoszącej w tym 
samym czasie 16,2% ziemia dobrzyńska zajmowała jedno z końcowych 
miejsc 383 . W latach 1919-1921 sytuacja polityczna nie sprzyjała likwi- 
dacji serwitutów i zjawisko to mogło mieć wówczas charakter znikomy. 
Na szerszą skalę rozpoczęło się dopiero po 1921 roku. 


Tabela 44: Majątki powiatu Upno i Rypin obciążone serwitutami w 1921 roku. 


Liczba Z tego podało dane o ilości gospodarstw korzystających 
mająt- z serwitutów 
Powiat ków Liczba Korzystało 
ospodarstw z serwitutów 
obcią- mająt- Ogó- Tylko Tylko Leśnych Tylko 
żo- ków łem leś- past- i past- innych 
nych nych WIS- wisko- 
serwi- ko- wych 
tutami wvch 
Li pno 60 60 1846 192 621 1016 17 
Rvpin 49 47 1097 30 387 625 55 


Ź ród ł o : Wielka własność rolno, s.54. 


381 R . P i o t r o w s ki, Dobra okalewskie, s.82. 
382 Dz.U RP, 1927, poz. 74, 75; W.R o s z k o w s ki, Gospodarczo rolo, s.104-107; 
W. S c h r a m m , Ustrój rolny Polski, (w:) Bilans gospodarczy dziesięciolecia Po/- 
ski Odrodzonej, 1.1, Poznań 1929, s.56. 
383 M. M i e s z c z a n k o w s ki, Rolnictwo, 5.77; W. R o s z k o w s ki, Gos- 
podarczo rolo, s.104. 


166
		

/164_0001.djvu

			W latach 1919-1924 likwidacja serwitutów przebiegała bardzo 
powoli. Nie sprzyjał jej szczególnie pierwszy okres po odzyskaniu 
niepodległości, ze względu na wojnę polsko-bolszewicką, ale również 
w czasie hiperinflacji ziemiaństwo nie podejmowało większych decy- 
zji związanych z regulacją majątków. Niska była również w tym czasie 
wartość likwidowanych serwitutów, Przeciętnie każde gospodarstwo 
chłopskie otrzymywało wówczas 2-3 ha ziemi. Gwałtowny wzrost 
likwidacji serwitutów nastąpił w okresie koniunktury gospodarczej, 
zwłaszcza w latach 1926-1928, kiedy w ciągu każdego roku liczba 
gospodarstw zamieniających serwituty na ziemię była znacznie wyż- 
sza niż w całej pierwszej połowie lat dwudziestych. Wzrosła również 
znacznie ilość gruntu, jaką chłopi otrzymywali za zrzeczenie się 
swych praw i wynosiła około 5 ha 384 . 


Tabela 45: Likwidacja serwitutów w majqtkach powiatu Lipno i Rypin 
w latach 1919-1928. 


Powiat L i I no Powiat Ry i n 
Liczba Liczba Ziemia Liczba Liczba Ziemia 
miejsco- gospo- przeka- miejsco- gospo- przeka- 
wości, darstw zana wości, darstw zana 
Rok w któ- chłops- chło- w któ- chłops- chło- 
rych kich, pom za rych kich. pom za 
zlikwi- które serw i- zlikwi- które serwi- 
dowano zrzekły tuty dowano zrzekły tuty 
serwituty się ser- wha serwituty się ser- wha 
witutów witutów 
1919-1922 6 46 137 3 30 166 
1923 1 19 85 1 35 44 
1924 2 20 73 - - - 
1925 6 62 343 4 49 260 
1926 17 169 478 7 171 599 
1927 18 182 664 21 292 969 
1928 b,d. b.d, 1780 b.d. b.d. 1545 
Razem 50 498 3733 36 577 3583 


Źródło: A.Kluźniak, Stosunki agrarne w województwie warszawskiem, s.167; 
Likwidacja Serwitututów (1919-1922), Miesięcznik Statystyczny 1923, t.6, z.9, s,457-458; 
(1923), Kwartalnik Statystyczny 1925, t.2, z.2, s.264-265; (1924), Kwartalnik Statys- 
tyczny 1926, t.3, z.l, s.61; (1925), Kwartalnik Statystyczny 1928, t.5, z.l, s.238; 
(1926), Kwartalnik Statystyczny 1929, t.6, z,4, s.1591; (1927), Kwartalnik Statystycz- 
ny 1928, t.6, z,4, s.1637-1638. 


384 A. K l u ź n i ak, Stosunki agrarne w województwie warszawskiem, s.167; Likwi- 
dacja Serwitututów (1919-1922), Miesięcznik Statystyczny 1923, t.6, z.9-12, s.457; 
(1923). Kwartalnik Statystyczny 1925, t.2, z.2, s.264; (1924), Kwartalnik Statys- 
tyczny 1926, U. z,l, s,61; (1925), Kwartalnik Statystyczny 1928 t.5, z.l, s,238; 
(1926), Kwartalnik Statystyczny 1929 t.6. z.4, s.1591; (1927), Kwartalnik Statys- 
tyczny 1928, t.6, z,4. s.1637-1638. 


167
		

/165_0001.djvu

			I 
I 


Trudno jest określić liczbę majątków, które obciążone były 
w poszczególnych latach serwitutami. W 1921 roku w powiecie lip- 
nowskim wynosiła ona 60, a w rypińskim 49 folwarków. Biorąc pod 
uwagę, że do 1927 roku 30% gospodarstw zlikwidowało serwituty 
w powiecie lipnowskim i 52% w rypińskim można ustalić w przybli- 
żeniu, że pozostało wówczas obciążonych tymi powinnościami od- 
powiednio 40 i 24 majątki. Liczba ta została prawdopodobnie znacz- 
nie zmniejszona w okresie szczytu koniunktury w 1928 roku, kiedy 
majątki zamieniły serwituty na ziemię w ilości większej niż w całym 
poprzednim okresie. Pozwala to wnioskować, że w końcu lat dwu- 
dziestych tylko nieznaczna część folwarków obciążona była tym ro- 
dzajem powinnoścP65. W drugiej połowie lat trzydziestych nie spotyka 
się już serwitutów w aktach hipotecznych majątków powiatu lipnow- 
skiego, natomiast w powiecie rypińskim zanikają one przed wybu- 
chem wojny366. 
Pomijając korzyści jakie płynęły w efekcie końcowym dla zie- 
miaństwa z likwidacji serwitutów, należy zwrócić uwagę, że doraźnie 
akcja ta stanowiła poważne zaburzenie pracy folwarku oraz znacznie 
zmniejszała stan posiadania majątków. Tylko w latach 1919-1928 
przeszło w ręce drobnej własności, osłabiając ziemiaństwo, 3733 ha 
w powiecie lipnowskim i 3583 ha w rypińskim. 


D. Zamiana gruntów 


Pozostałością procesu uwłaszczenia była szachownica gruntów, 
polegająca na położeniu gospodarstw chłopskich między ziemią nale- 
żącą do folwarku. Oddzielenie tych dwóch rodzajów własności, tzw. 
separacja włościan przeprowadzana była zwykle z inicjatywy dworu, 
jednocześnie z likwidacją serwitutów i wymagała zgody zarówno chło- 


365 Wielka wJasność rolna. s.54; zob. przyp.392. 
366 E , K w i a t k o w s k a. Osadnictwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej w świetle planów 
z XVlll i XIX wieku oraz jego przemiany w świetle uwJaszczenia i parcelacji. Toruń 
1963. s.70 twierdzi. na postawie relacji ustnej kierownika Wydziału Geodezji w Lip- 
nie, że całkowita likwidacja serwitutów w tym powiecie nastąpiła w 1935 roku. 
Tabela: Likwidacja serwitutów w ziemi dobrzyńskiej w latach 1864-1927, 
Powiat ów o ci żon c serwitutami w re u 
1912 1921 1927 
Li no 94 60 40 
R in 76 49 24 
Źr ód ł o: L.Krzywic ki. Serwituty w R. 1912, Warszawa 1918. s.28-29, 30-31; 
Likwidacja Serwitututów w 1927 roku. Kwartalnik Statystyczny 1928, t.6, z.4, 
s,1637-1638; Wielka wJasność rolna. s,54, 


168
		

/166_0001.djvu

			", 


pa jak i dziedzica. Komasacja czyli scalenie gruntów włościańskich 
w jednej osadzie prowadzona była już od okresu uwłaszczenia, jednak 
jej nasilenie nastąpiło w okresie międzywojennym. Porozumienie obu 
zainteresowanych stron nosiło potoczną nazwę "ugody"3B7. 
W wyniku analizy akt hipotecznych majątków i nielicznych 
zachowanych dokumentacji osad włościańskich z terenu ziemi dob- 
rzyńskiej dochodzimy do wniosku, że w zdecydowanej większości se- 
paracja włościan odbywała się jednocześnie z likwidacją serwitutów. 
Chłopi otrzymywali zatem ziemię z folwarku za zrzeczenie się słu- 
żebności i za zgodę na przeniesienie gospodarstwa w inne miejsce. 
Zwykle na nowe scalone kolonie musiała być przeniesiona także po- 
ważna część zabudowań gospodarczych i mieszkalnych komasowanej 
wsi, za co również dwór musiał chłopu płacić, najczęściej w dodat- 
kowo przydzielonym gruncie. W ten sposób następowało szybkie kur- 
czenie się własności folwarcznej, nie powodując wzrostu ilości gos- 
podarstw chłopskich, a jedynie zwiększenie areału dotychczas istnie- 
jących. Brak danych statystycznych dotyczących tego zjawiska, za- 
równo w skali kraju jak i badanego terenu, uniemożliwia dokładną je- 
go analizę. A.Kluźniak twierdził, że proces zamiany gruntów między 
włościanami, a właścicielami majątków występował często w latach 
dwudziestych w województwie warszawskim 3BB . 
Akta majątków ziemiańskich z terenu powiatu lipnowskiego 
i rypińskiego zawierają liczne "ugody" między chłopami i właściciela- 
mi dóbr ziemskich dotyczące jednoczesnego zniesienia służebności, 
zamiany gruntów i przebudowy. W 1934 roku została zawarta "ugoda" 
między właścicielem majątku Godziszewy, Adrianem Chełmickim, 
a chłopami, których działki leżały w szachownicy z gruntami folwar- 
cznymi. Właściciele 31 osad oddawali do zamiany łącznie 141 ha zie- 
mi "ukazowej", czyli tej którą posiadali od czasu uwłaszczenia i zrzeka- 
li się wszystkich przysługujących im serwitutów pastwiskowych i leś- 
nych. Otrzymywali natomiast "za zniesienie służebności" - 105 ha, "za 
zamianę" - 165 ha, "za przebudowę" - 30 ha, czyli łącznie 300 ha. W ten 
sposób majątek tracił 159 ha z powierzchni ogólnej, w większości zie- 
mi ornej, która przechodziła w posiadanie chłopów 3B9 . 
W 1928 roku Adam Rumiński, posiadający niewielki majątek 
Kleszczyn (ok.250 ha) przeprowadził separację 22 włościan, od któ- 
rych otrzymał 10 ha ziemi, natomiast tracił z majątku: za serwituty - 
39 ha, za zgodę chłopów na zamianę gruntów - 21 ha i dla jednego 


J 


l 

 I 
, 
I 


\1 


3B7 E . K w i a t k o w s k a , Osadnictwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej, s.69; A. L i- 
c h o r o w i c z , Problem scalania gruntów w Polsce okresu międzywojennego. Kra- 
kowskie Studia Prawnicze, 1968, z.l, s.243; M.M i e s z c z a n k o w s ki, Struk- 
tura agrarna i spoleczna wsi polskiej w okresie międzywojennym, (w:) Historia chlo- 
pów polskich. t.3, pod red. S . I n g lot a, Warszawa 1980, s.138-139. 
3BB A.K l u ź n i ak, Stosunki agrarne w województwie warszawskiem, s.166. 
3B9 A WKW Rypin, KHip. Godziszewy. 


11 
I 


169
		

/167_0001.djvu

			.
 I' 


I 
, : I 
I,
 II 
I 
,,' I 
j 
'11 I 
I 


III 
,I 


gospodarza 1 ha ziemi za przeniesienie zabudowań na nowe miejsce. 
czyli łącznie 61 ha, w tym gruntów ornych 52 ha. W ten sposób po- 
wierzchnia folwarku w wyniku tej operacji zmniejszała się o 1/5390. 
Trudno ocenić na podstawie sporządzonej urnowy, czy pozostałych 21 
chłopów otrzymało od dziedzica odszkodowanie pieniężne za prze- 
budowę, czy pozostawiali zabudowania na poprzednim miejscu. 
Prawdopodobnie w wielu przypadkach przeniesienie budynków 
mieszkalnych i gospodarskich włościan należało do obowiązku dzie- 
dzica lub operacja ta trwała tak długo, że właściciel sarn przeprowa- 
dzał chłopów na nowe miejsce. W czasie separacji chłopów w majątku 
Szpetal, w latach dwudziestych, Zdzisław Rutkowski na własny koszt 
pobudował kilka domów, a jedną chatę zostawił w środku pól folwar- 
cznych na pamiątkę zawartej "ugody". Jednoczesna likwidacja serwitu- 
tów pozbawiła majątek 250 ha, w tym 70 ha gruntów ornych, które 
właściciel oddawał chłopom 391 , Karol Pruski z Dyblina likwidował 
serwituty w 1919 roku. Jednocześnie przeniósł wszystkich chłopów 
z wsi Dyblin do zakupionego w tym celu folwarku Strachoń 392 . 
Nie jest możliwa również ocena wartości gruntów jakie otrzy- 
mywali chłopi w ramach zamiany. Prawdopodobnie jednak teza re- 
prezentowana przez literaturę badającą to zagadnienie w historiografii 
Polski Ludowej, jakoby "obszarnik" za wszelka cenę chciał oszukać 
chłopa jest mocno przesadzona 393 . Z analizy dokumentacji geodezyjnej 
dotyczącej zamiany gruntów wynika, że włościanie otrzymywali częs- 
to znacznie więcej gruntów ornych niż oddawali dla folwarku. W cza- 
sie separacji w majątku Nadróż, przeprowadzonej w 1927 roku, jeden 
z gospodarzy otrzymał 12 ha ziemi, w tym 10,1 ha ornej oddając za- 
ledwie 4 ha własnego gruntu. Przebudowa kosztowała właściciela 
w tym przypadku dodatkowo 2 ha ziemi folwarcznej394. 
Zamiana gruntów i przebudowa połączona była zapewne 
w wielu przypadkach z konfliktami między gospodarzami i dworem. 
W relacji jednego z rolników z Karnkowa czytamy: "Dziedzic Karn- 


, I 
I ' 
\1 1 
11 
II 


l, 
II 


,I 
I li' 

I 
I 
lin 
II 
li i 
I f 


, ,1111, 
II 
I 
I ' 


390 A WKW Rypin, KHip. Kleszczyn; Przykłady separacji włościan z planami fol- 
warków i wsi w okresie międzywojennym podaje E. K w i a t k o w s k a , Osad- 
nictwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej, s.78-81. 
A.R u t k o w s ki, Szpetal Górny, s.713; ReI. J,Rutkowski z Warszawy; 
T . Kar w i c k a, Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, s.16 podaje przykłady 
 
z terenu ziemi dobrzyńskiej (Giżynek, Zbójno), gdzie przeprowadzka chłopów 
na nowe miejsce trwała kilkadziesiąt lat. Podobnie jak w Szpetalu w innych ma- 
jątkach ziemianie starali się zachować reliktowe formy budownictwa ludowego 
(zob. E . K w i a t k o w s k a , Osadnictwo wiejskie (w:) Województwo toruńskie. 
Przyroda, ludność i osadnictwo, gospodarka,pod red.R.Galona,Warszawa-Poz- 
nań-Toruń 1984, s.328), 
AP Włocławek, KHip. Dyblin; AP Włocławek, KHip. osady włościańskiej Strachoń; 
Z.P r u s ki, Dwór Pruskich w Dyblinie, Spotkania z Zabytkami 1988, nr 5, s.58. 
Zob. T, Kar w i c k a, Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, s.17; E. K w i a t- 
k o w s ka, Osadnictwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej, s.78; M.Mi e szc zankow- 
s ki, Rolnictwo, s.82-83; T e n że, Struktura agrarna, s,139. 
AWKW Rypin, KHip. Nadróż. 


391 


li 392 
I ,I 
" 
393 
I m: 
I 394 
I 
h I: 170 

: 1111 
I 
IJ.I
		

/168_0001.djvu

			kowski nie z miłości do chłopów, ale aby ich zepchnąć daleko od pa- 
łacu, by mu widoku nie obrzydzali, dawał chłopom drzewo na wybu- 
dowanie się. Chłopi natomiast uparli się, że chcą umierać gdzie się 
rodzili i oferty dziedzica nie przyjęli" 395 . 


7. ORGANIZACJA MAJĄTKU 


A. Zarządzanie majątkiem 


Jak wynika z relacji i źródeł, zarządzanie majątkami w ziemi 
dobrzyńskiej nie różniło się od innych terenów Polski. Z reguły ma- 
jątkami zarządzali sami właściciele. Zasada ta występowała szczegól- 
nie w folwarkach mniejszych, gdzie ziemianina zwykle nie było stać 
na administratora, ale również w dużych dobrach, co przy odpowied- 
nim wykształceniu i zamiłowaniu do rolnictwa dawało pozytywne re- 
zultaty. Józef Dramiński osobiście zarządzał niewielkim majątkiem 
Koziróg Leśny. Utrzymywał jednak również włodarza, któremu płacił 
1200 zł pensji rocznie i utrzymanie 4 zł dziennie. Funkcję kierowni- 
czą pełnił także gumienny, który otrzymywał 850 zł i 4 zł na utrzy- 
manie. Koszt roczny pracy kierowniczej wynosił w tym majątku 5.458 
zł za 1929 rok 396 . Dużymi dobrami, Szpetalliczącymi ponad 1000 ha 
kierował osobiście Artur Rutkowski. Prawdopodobnie wydawał tylko 
główne dyspozycje, ponieważ zatrudniał także w ramach administra- 
cji pisarza, kasjera-sekretarza i ekonoma bezpośrednio na folwarku. 
Wydawanie poleceń przez właściciela odbywało się codziennie o go- 
dzinie szóstej rano, a następnie wszyscy rozchodzili się do swojej pra- 
cy. W ciągu dnia Rutkowski objeżdżał pola konno i doglądał osobiście 
pracujących robotników 397 . Można prawdopodobnie przyjąć, że ma- 
jątki do 100 ha zarządzane były osobiście, natomiast większe posiada- 
ły administrację. Wielkie latyfundia, stanowiące skomplikowaną ma- 
chinę produkcyjną, wymagały rozbudowanej fachowej i wykształconej 
administracji. Osobiste zarządzanie większymi folwarkami świadczy 
O braku tendencji do przerostu kadry w majątkach ziemi dobrzyńskiej 
oraz niewątpliwie wielkiej fachowości i zamiłowaniu do rolnictwa 
właściciela. 


395 Wieś polska 1939-1945, Materiały konkursowe, t.3, oprac. K,K e r s t e n ,T. S z a - 
r o t a. Warszawa 1967, 5.183, 
396 J, D r a fi i ń s ki. Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny. s,43. 
397 A.R li t k o w s ki, Szpetal G6rny. s.722, 


171
		

/169_0001.djvu

			t I 
I I 
l, 
1,'1 1 
, ł 


I I 


I 
l! l 


I ; 
.. iII 
, 'I 


'f 


,II 


I 
'II ' 
II 
II 
I 
I 
11 
I I
I; 
I
I! 


III. 
I 
:' ,I 
. I 


I I I ' 
l ' 
'I 
I
I' I 


Prowadzący szeroką działalność społeczną i polityczną, senator 
Jerzy Siemiątkowski. zatrudniał w swoim majątku Wąpielsk rządcę, 
który zajmował się całą administracją oraz dwóch włodarzy. Kancelarię 
prowadził pisarz, ale książkę kasową i rachunkowość sam właścicieP98. 
Podobna sytuacja występowała w innych majątkach, gdzie trudno było 
pogodzić pracę społeczną i polityczną z bezpośrednią kontrolą kilku- 
sethektarowego folwarku, jak np. w przypadku Bogdana Chełmickiego 
z Kowalk, Jana Rudowskiego z Półwieska i wielu innych. 
W większych kilkufolwarcznych majątkach, jak np. Skępe czy 
Okalewo, właściciele nie kierowali bezpośrednio całością gospodarki. 
W wielu przypadkach folwarki leżały od siebie w znacznej odległości 
(np. Świętosław oddalony był od Okalewa, gdzie mieszkał Adrian Cheł- 
micki ok. 80 km) i wymagały samodzielnych rządców. Zwykle w dużych 
dobrach, administracja rolna oddzielona była od leśnej i przemysłowej. 
W Okalewie administratorowi podporządkowani byli rządcy, kierujący 
gospodarką w poszczególnych folwarkach przy pomocy włodarza i kar- 
bowych. Niezależną od administracji rolnej była w Okalewie administra- 
cja leśna. Nadleśnictwo i tartak zlokalizowane były w jednym z folwar- 
ków. Nadzór nad tartakiem i lasami (ok. 2000 ha) sprawował nadleśni- 
czy, który miał do pomocy dwóch leśniczych, a oni z kolei kilku gajo- 
wych, którym podlegało ok. 30 pomocników umundurowanych i uzbro- 
jonych. Osobną strukturę zarządzania stanowili pracownicy gorzelni, 
którzy podporządkowani byli gorzelanemu 399 . 
Administrator majątku zwykle wywodził się ze zubożałego 
ziemiaństwa lub inteligencji. Bardzo często funkcję tę pełnili na są- 
siednich folwarkach, wykształceni w kierunku rolniczym synowie 
właścicieli ziemskich, oczekując na przepisanie im majątku przez ojca, 
a pracę tę traktując jako możliwość zdobycia doświadczenia. Wiktor 
Piwnic ki , syn właściciela Starorypina był administratorem folwarku 
Godziszewy, Stanisław Schwarzburg Glinter, syn właściciela Blinna, 
przez dłuższy czas zarządzał majątkiem Kijaszkowo, a Jan Rudowski 
folwarkiem Szpetal. Administratorzy dużych dóbr posiadali ukończone 
studia wyższe i osiągali bardzo wysokie zarobki. Nadleśniczy i zarząd- 
ca tartaku w dobrach Skrwilno, legitymujący się tytułem inżynierskim, 
otrzymywał 900 zł wynagrodzenia miesięcznie, ordynaria 14 m 20 kg 
żyta, 6 m pszenicy, 4 m jęczmienia, 67 m ziemniaków, 12 l mleka 
dziennie, opał, mieszkanie, światło i 1200 zł rocznie gratyfikacji 40o . 


398 ].S i e m i ą t k o w s ki. WqpieJsk. s,729. 
399 R. P i o t r o w s ki. Dobro okaJewskie, S.79. 
400 A WKW Rypin. KHip. Skrwilno. Uposażenie pracowników umysłowych w ma- 
jątkach regulowane było na zasadzie umów indywidualnych. W województwie 
warszawskim ustalone było wynagrodzenie minimalne (3000 zł rocznie i ordy- 
naria), poniżej którego nie można było administratora uposażyć (zob. R.G e r- 
l i c z. Proco najemno no roli w większej wlasności ziemskiej, (w:) Ziemiaństwo 
i większa wlasność rojno. Warszawa 1929, s.6). 


172
		

/16_0001.djvu

			II: 


..::,. 
 


kułów ziemiaństwu lipnowskiemu. W 1928 roku ziemiaństwo powia- 
tu lipnowskiego wydało jednodniówkę "Gospodarz", redaktorem której 
był Gustaw ZielińskF. 
Wiadomości na temat ziemiaństwa znajdujemy w pra&ie Ma- 
zowsza Płockiego, która również możemy uznać za regionalną. W la- 
tach dwudziestych ukazywało się w Płocku "Mazowsze Płockie i Ku- 
jawy", a w latach trzydziestych "Głos Mazowiecki". Zawierają one 
również wiadomości o sytuacji na wsi lipnowskiej i rypińskiej, Jako 
źródła do dziejów ziemiaństwa potraktować można również opisy ma- 
jątków drukowane na łamach "Gazety Rolniczej"8, sprawozdania po- 
wiatowych związków ziemian wydawane przez "Przegląd Ziemiański" 
i inną prasę tego okresu. 
Duże znaczenie dla badań nad ziemiaństwem mają źródła sta- 
tystyczne, tworzone w okresie międzywojennym przez Główny Urząd 
Statystyczny. Szczególnie dużo wiadomości zawierają opublikowane 
wyniki spisów powszechnych z 1921 9 i 1931 roku 10. Na uwagę zasłu- 
guje zwłaszcza wydawnictwo specjalnie poświęcone wielkiej włas- 
ności ziemskiej, w którym z podziałem na powiaty wyszczególniono 
użytkowanie ziemi, majątki według narodowości właścicieli, serwitu- 
ty, dzierżawy, inwentarz żywy, maszyny i urządzenia, zakłady prze- 
mysłu rolnego w majątkach, stawy, ogrody i służb ę 11. Tak szczegółowe 
dane występują jednak tylko dla roku 1921. Kolejny spis powszechny 
z 1931 roku był mniej dokładny. Braki te możemy częściowo uzupeł- 
nić za pomocą licznych publikacji GUS, dotyczących statystyki rol- 
nictwa, wydawanych w latach 1931-1938 12 . Dla lat dwudziestych po- 
siadamy szczegółowe dane statystyczne dotyczące zasiewów i zbiorów 
oraz prowadzonych prac parcelacyjnych i regulacyjnych w majątkach 
powiatów rypińskiego i lipnowskiego. 
Ciekawego materiału o ziemiaństwie z terenu ziemi dobrzyńs- 
kiej dostarcza publikacja dokumentów Okręgu Korpusu nr VIII w To- 
runiu z lat 1933-1937, znajdujących się w Centralnym Archiwum 


7 Prasę regionalną ziemi dobrzyńskiej omawiają: H, B a r a n o w s ki, Bibliografia 
czasopism pomorskich, Toruń 1960, s,152-153; P, G a ł k o w s ki, Prasa Rypina 
1915-1995, Kronika Rypińska 1995, nr 10. s.6-7; I.T u r o w s k a - B a r o w a, Pol- 
skie czasopisma o wsi i dla wsi do 1960 roku. Warszawa 1963. 
8 Opisy gospodarstw, (w:) Księga Pamiątkowa na 75-lecie Gazety Rolniczej, t.2, War- 
szawa 1938, s,713-730. 
9 Pierwszy powszechny Spis RP z 1921 roku. Gospodarstwa wiejskie, Statystyka Pol- 
ski, Ul, z,2; Pierwszy Powszechny Spis RP z 1921 roku, Nieruchomości i budynki. 
Statystyka Polski, U3. z.l. 
10 Drugi Powszechny Spis Ludności z dn. 9 grudnia 1931 roku, województwo war- 
szawskie, Statystyka Polski, seria C. z.57, Warszawa 1937; zob, także E.B a r a- 
n o w i c z, H, M i n c , Ogólne wyniki spisu ludności w 1931 roku w zakresie lud- 
ności rolniczej, Rolnictwo 1937. nr 92-93, 
11 Wielka własność rolna, Pierwszy Powszechny Spis Ludności RP z 1921 roku, Statys- 
tyka Polski, t.5, Warszawa 1925; Statystyka wielkiej własności rolnej w 1921 roku. 
Miesięcznik Statystyczny 1923, 1.6, z.3. 
12 Statystyka Rolnicza 1931-1938, Warszawa 1932-1939. 


18
		

/170_0001.djvu

			Stanisław Sierakowski najczęściej przebywał poza majątkiem Osiek, 
mieszkając na Pomorzu w Waplewie, natomiast zarząd swych dóbr 
pozostawił w ręku administratora, Bolesława Prądzyńskiego, który 
otrzymał znaczną samodzielność w działaniu. Pozycja zarządcy Osieka 
. była tak silna, że zaliczano go do grupy ziemiaństwa, a w latach 
1921-1931 powierzono nawet funkcję prezesa Rypińskiego Oddziału 
Związku Ziemian. Administratorem Osieka był także ojciec Prądzyńs- 
kiego, Feliks. Dochody uzyskiwane w czasie zarządzania Osiekiem by- 
ły na tyle wysokie, że umożliwiły Bolesławowi Prądzyńskiemu nabycie 
dóbr Sumin i Jarczechowo 401 _ 
Dobry administrator był szczególnie ceniony przez właścicieli 
majątków. W 1934 roku Stanisław Karnkowski z Paniewa w Wielko- 
polsce polecał swojemu kuzynowi Piotrowi Karnkowskiemu z Olesz- 
. na administratora Bolesława Grochuiskiego, pisząc świadectwo: "Pan 
Bolesław GrochuIski przyjął u mnie obowiązki rządcy od dnia 1 listo- 
pada 1929 roku. Ponieważ objąłem administrację innego majątku, 
przeto pan B. Grochuiski objął w Paniewie pełną administrację. Z pra- 
cy jego, stosunku do mnie i do ludzi byłem nadzwyczaj zadowolony. 
Jako gospodarz wykazał pierwszorzędne walory. Okazał się dobrym 
rolnikiem, hodowcą i kupcem. O cały warsztat zabiegał tak jak o swo- 
je. Wydając więc to świadectwo, zaznaczam, że wiele wdzięczności 
mam dla pana Grochuiskiego i polecając go przyszłym jego szefom, 
życzę mu zawsze jak najlepszego losu"402. 
Majątki ziemi dobrzyńskiej były zarządzane w sposób fachowy. 
W 1932 roku ziemiaństwo powiatu rypińskiego założyło własne biuro 
rachunkowe z siedzibą w Rypinie, którego zadaniem było prowadzenie 
rachunkowości zrzeszonych w nim folwarków i usprawnienie zarzą- 
dzania. Prezesem biura, które podporządkowano Okręgowemu Towa- 
rzystwu Organizacji i Kółek Rolniczych w Rypinie, został wybrany Je- 
rzy Siemiątkowski. Z funduszy ziemian zatrudniono specjalistę do 
spraw rachunkowości rolnej403. W majątku Koziróg Leśny Jerzy Dra- 
miński, posiadający wyższe wykształcenie rolnicze (SGGW), prowadził 
osobiście kilka ksiąg rachunkowych: dziennik kasowy, dziennik dłuż- 
ników i wierzycieli, dziennik przychodów i rozchodów produktów tar- 
gowych, dziennik obrotu inwentarza żywego i martwego, księgę kontr- 
oli najmu, pensji i ordynarii, księgę udojów i inwent urę 404. 


. I 


,J 


401 A WKW Brodnica, KHip, Osiek; A WKW Lipno, KHip. Jarczechowo; AP Włocła- 
wek, KHip, Surnin; A,B u k o w s ki, Waplewo. Zapomniana plac6wka kultury 
polskiej na Pomorzu Nadwiślańskim. Wrocław-Warszawa 1989, s.91; p, G a ł- 
k o w s ki. Genealogia, s,153. 
402 qdpis ,świadectwa udostępniony przez Z. Grochulską-Karczewską (córka). w po- 
sladamu autora. 
403 B.C h e ł rn i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.49; }.S i e rn i ą t k o w s ki, 
Wąpielsk, S.729. 
404 J, D r a rn i ń s ki, Opis i reorganizacja majątku Kozir6g Leśny, s.90, 


I 
': 


173
		

/171_0001.djvu

			:1 
" 
I: I 
"1 1 1 '1' 

 I 
'I 
'I 
! :1 


l' 


Trudno jest ustalić jaka liczba właścicieli majątków posiadała 
ukończone wyższe studia rolnicze. Regułą jednak było, że jedno 
dziecko, zwykle syn, podejmowało naukę na takim kierunku. Wystę- 
powały majątki, np. Warpalice, gdzie wszyscy posiadali ukończone 
rolnictwo. Najbardziej popularną uczelnią rolniczą wśród ziemiańst- 
wa badanego terenu była Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego 
w Cieszynie. Wiele osób ukończyło także Szkołę Główną Gospodarst- 
wa Wiejskiego w Warszawie. Jerzy Dramiński zdobył tytuł inżyniera 
na tej uczelni. pisząc pracę dyplomową o reorganizacji własnego ma- 
jątku Koziróg Leśny. Kończący szkoły średnie lub wyższe rolnicze od- 
bywali praktyki na folwarkach. Możliwość praktyki w znanym i ce- 
nionym majątku traktowano jako powód do dumy i podawano we 
wszystkich życiorysach. 
O fachowości ziemiaństwa ziemi dobrzyńskiej w dziedzinie 
rolnictwa świadczy niewątpliwie fakt, że mimo uprzedzeń ideologicz- 
nych w okresie Polski Ludowej, wielu z nich zostało zatrudnionych 
po II wojnie światowej w PGR-ach, stadninach koni, młynach, jako le- 
karze weterynarii itp. na stanowiskach kierowniczych. Bogdan Cheł- 
micki z Kowalk przyjęty był nawet jako pracownik naukowy SGGW 
w stacji doświadczalnej, a Jerzy Gniazdowski z Warpa lic pełnił przez 
wiele lat funkcję dyrektora kilku stadnin koni. Przykłady te świadczą 
o wyższości i fachowości zarządzania większej własności w ziemi 
dobrzyńskiej nad gospodarstwami chłopskimi. 


..1' l , 
III 
l?'I' 
d 
I, 
'I 
II 
 II 
l: 


i 
I' I 


B. Robotnicy folwarczni 


II 
I I I I 
'I 
d, 
III ' 
liii 
II 
, j 'l 

 II 


Robotników zatrudnionych w folwarkach można podzielić na 
stałych i sezonowych 405 . Do pierwszej grupy zaliczyć należy dozor- 
ców, ordynariuszy, posyłki, stołowników i komorników. Najlepiej 
opłacani byli w majątkach dozorcy, którzy nadzorowali pracę pozosta- 
łych robotników. Wyróżniali się wśród nich włodarze, zajmujący się 
przydziałem i kontrolą pracy w zabudowaniach folwarcznych, obo- 
rach, chlewniach, stodołach itp. Dozorcy karbowi nadzorowali nato- 
miast pracę bezpośrednio na polu. Posiadali oni często urzędowe po- 
twierdzenie swych kwalifikacji lub preferencje wystawione przez po- 
przednich pracodawców. W Szpetalu włodarze i karbowi posiadali do 
dyspozycji konie, które ułatwiały im przemieszczanie się po dużym 


405 Klasyfikację robotników rolnych przedstawiono na podstawie prac: W. R o s z- 
k o w s ki, Gospodarcza rola, s.148-149; M. M i e s z c z a n k o w s ki. 
Rolnictwo, s.169. Pokrywa się ona z propozycją jaką dla ziemi dobrzyńskiej 
przedstawiła T. Kar w i c k a, Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, s.17-21 oraz 
R . P i o t r o w s ki, Dobra okalewskie, s.79-80. 


I 
I 
I 
I' 


174
		

/172_0001.djvu

			folwarku i szybkie podejmowanie decyzji 406 . Dozorcom podporządko- 
wane były wszystkie pozostałe kategorie robotników. Dobrze wyna- 
gradzani byli także na folwarkach rzemieślnicy dworscy: kowale, sto- 
larze, mechanicy, ogrodnicy i inni. 
Podstawową grupę robotników folwarcznych tworzyli ordyna- 
riusze, zwani też deputatnikami, wśród których można wyróżnić for- 
nali, ręczniaków, stróży ,stangretów, pastuchów, czeladź i służących 
we dworze. Znaczną część wynagrodzenia za swoją pracę otrzymywa- 
li oni w naturze, tzw. "ordynarię" lub deputat. Ordynariusze musieli 
dostarczać do pracy w majątku tzw. posyłki. Najczęściej był to czło- 
nek rodziny, jednak z braku odpowiedniej osoby ordynariusz musiał 
posyłkę zatrudnić i utrzymywać we własnym mieszkaniu. Ludzie ci 
byli angażowani często na 30 dni (stąd utrzymująca się w ziemi dob- 
rzyńskiej nazwa "trzydziestownicy" lub "zaciężnicy") i stawali do pra- 
cy na wezwanie w razie potrzeby. Ordynariusz kierował posyłkę do 
pracy, którą miał wyznaczoną przez rządcę lub karbowego. Za miesz- 
kanie i wyżywienie trzydziestownik płacił ordynariuszowi lub odda- 
wał swoje wynagrodzenie w naturze. Przymus utrzymywania posyłek 
został zniesiony prawnie w 1920 roku, jednak ta forma pracy utrzy- 
mywała się w ziemi dobrzyńskiej de> końca lat trzydziestych 407 . 
W 1938 roku Artur Rutkowski posiadał w Szpetalu 31 ordynariuszy, 
którzy wypracowywali rocznie 7.750 dni, czyli każdy z nich przepra- 
cował 250 dni w roku. Ordynariusze utrzymywali 88 posyłek, które 
przepracowały łącznie 23.500 dni, a więc 267 roboczodni na osobę40B. 
W małych majątkach klasyczny podział robotników nie był zachowy- 
wany. W Kozirogu Leśnym pracowało tylko 8 ordynariuszy (1 po- 
rządkowy, 5 fornali, 1 pasterz i 1 stróż). Nie musieli oni jednak 
utrzymywać posyłek. Właściciel zatrudniał kilku robotników dniów- 
kowych, "którzy często w ciągu roku porzucali pracę"409. Komornikami 
nazywano dworską służbę, która za pracę otrzymywała niewielki kawa- 
łek ziemi oraz mieszkanie. Zawierali oni umowę z dziedzicem na cały 
rok. Stołownicy mieszkali w folwarku i otrzymywali oprócz wynagro- 
dzenia w naturze i gotówce także wyżywienie 4lO . 
W 1921 roku liczba robotników sezonowych stanowiła w fol- 
warkach powiatu lipnowskiego 30,4% a rypińskiego 33,5% ogółu za- 
trudnionych. W skali Polski wskaźnik ten wynosił 46,3%, a w rozwi- 


i I 


I, 


.j 


'I 
I, 


" 
I 
I 
I 
, 'II 


. . 
I 


406 A.R u t k o w 5 ki, Szpetal Górny. 5.722. Podobnie było w innych rozległych 
majątkach (zob. R . P i o t r o w 5 ki, Dobra okalewskie, 5.79). 
407 T. Kar w i c k a . Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, 5.18-19; A. A j n e n k i e l . 
PoJożenie prawne robotników rolnych w Polsce 1918-1939. War5zawa 1962, 
5.16-17; R. P i o t r o w 5 ki, Dobra okalewskie, 5.80. 
40B A.R U t k o w 5 ki, Szpetal Górny, 5.722. 
409 J.D r a m i ń 5 ki, Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny, 5.43. 
410 T. Kar w i c k a , Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, 5.19-20; W. R o 5 Z k o w 5 - 
ki, Gospodarcza rola, 5.149. 


175
		

/173_0001.djvu

			.'1. ii i 
 , 
: ", 
, 
: l 
II 
 
. .! i "'
' 

 I'. 
l, II
 
I 
! I, 
, 
" I; 


, " 


n 


, l ' 
;, l 
; ;11 
I '" 


,I 
,I 
,1'1, 
I I 
'l . 
II 
I, 
'" 
I 


,II' 
, " 
1 I' 


ł l' I 


.1 1 
, 
I 
, [ 


I 
1 l 
r , 


, III 
I r 
:: \\ 
11, 


, l 


niętej gospodarczo Wielkopolsce 20,4%411_ Zgodnie z tezą wysuniętą 
przez W. Roszkowskiego 412 , jakoby odsetek zatrudnionych robotników 
sezonowych w folwarkach był odwrotnie proporcjonalny do rozwoju 
gospodarczego danego terenu. ziemię dobrzyńską można określić jako 
obszar o średnim wskaźniku. Najliczniejszą grupą robotników stałych 
byli natomiast ordynariusze i posyłki. Stanowili oni w powiecie lip- 
nowskim odpowiednio 40% i 36%. a w rypińskim 50% i 30%. W skali 
Polski wskaźnik ten wynosił odpowiednio 42% i 32%413. Określenie 
późniejszych zmian w zakresie ilości służby folwarcznej w majątkach 
ziemi dobrzyńskiej nie jest możliwe ze względu na brak źródeł. 


Tabela 46: Liczba sJużby w majqtkach powiatu Lipno i Rypin w 1921 roku. 


Ogólna Mająt- Do- Or- Pa- Sto- Ko- Ro- 
Po- liczba ki po- zorcy dyna- syłki łow- mor- bolni- 
wiat mająt- siada- riusze nicy nicy cy 
k6w jące sezo- 
służbę nowi 
Lipno 165 159 267 1.878 1.726 502 357 1.979 
Rypin 150 147 196 1.714 997 260 201 1.699 


Ż r 6 d ł o : Wielka wJasność rolna, s.76. 


Stali pracownicy mieszkali, podobnie jak w innych częściach 
Polski, w budynkach zwanych czworakami, które należały do dworu. 
W ziemi dobrzyńskiej były one często nazywane "koszarami". W za- 
leżności od rozmiarów mieszkało w nich 4-8 rodzin. Na ogół każda 
rodzina zajmowała samodzielne pomieszczenie. 
Literatura historyczna Polski Ludowej przedstawiała warunki 
mieszkaniowe robotników folwarcznych w sposób bardziej katastrofalny 
niż czyniła to prasa komunistyczna w okresie międzywojennym. Zupeł- 
nie niewiarygodne wydają się przekazane przez B. Kapłana wspomnienia 
Franciszka Jareckiego, który relacjonował: "W dwóch wypadkach byłem 
świadkiem jak dziewczyny folwarczne urodziły dzieci na wyżkach 
chlewni i na skutek nieszczelności noworodki wpadły do świń. Było to 
w Długiem i Wąpielsku. Policja robiła dochodzenie, ale dziedzice nie 
otrzymali żadnej kary za brak elementarnych warunków higienicznych 
w jakich żyli robotnicy, zwłaszcza sezonowi"414. 


411 Wielka wJasność rolna, s.14,76. 
412 W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s,150. 
413 Wielka wJasność rolna, s.76. 
414 B. K a p ł a n , Polegli za Polskę Ludowq, Bydgoszcz 1963, s,73, przyp. 23. Re- 
lacja ta wydaje się wątpliwa ponieważ majątki Długie i Wąpielsk należały do 
wzorowych i lepiej prosperujących w powiecie rypińskim, Franciszek Jarecki 
był członkiem KPP w powiecie rypińskim (zob. B. K a p ł a n , Z tysiqca i jed- 
nej walki, Bydgoszcz 1981, s.122). 


176
		

/174_0001.djvu

			... 


T.Karwicka przedstawiając sytuację służby folwarcznej w ma- 
jątkach ziemi dobrzyńskiej, twierdziła że w jednej izbie, wykorzysty- 
wanej jako kuchnia, mieszkały dwie rodziny. "Pomieszczenia nie mia- 
ły podłóg tylko klepiska. Wokół czworaków jeszcze w latach trzy- 
dziestych panował brud i nieład, nie było urządzeń sanitarnych i lu- 
dzie załatwiali się między parskami. tj. wolno stojącymi piwnicami na 
kartofle, rozrzuconymi wokół czworaków. Tam też wyrzucali starą 
słomę ze swych legowisk"415. W podobnym tonie wspominał po wojnie 
sytuację w majątku Karnkowo jeden z robotników rolnych: "Nie najle- 
piej powodziło się służbie dworskiej. Dziedzic miał przy pałacu stud- 
nię z dobrą zaskórną wodą dla siebie i drugą na podwórzu dla inwen- 
tarza, ale dla czworaków położonych daleko nie było go stać na stud- 
nię. Czerpano wodę ze strugi, do której z obory spływała gnojówka 
i ze wsi różne nieczystości"416. Właściciel małego gospodarstwa ze 
Szpetala charakteryzował położenie robotników rolnych w majątku 
Artura Rutkowskiego: "Służba folwarczna była gnębiona przez właści- 
ciela i jego zastępców. Krów nie posiadali tylko dostawali mleko, które 
im się warzyło przy gotowaniu i musieli pracować"417. 
Zupełnie inaczej przedstawia położenie robotników folwarcz- 
nych RPiotrowski. W Okalewie służba mieszkała w parterowych bu- 
dynkach, które nazywała białą i czerwoną murowanką, ponieważ 
zbudowane były z tego koloru cegły. Każda rodzina posiadała kuchnię 
o powierzchni około 16 m 2 , pokój - 20 m 2 i komórkę, czyli zachowan- 
ko na różny sprzęt gospodarstwa domowego. Majątek posiadał także 
kilka mniejszych murowanych budynków dwu- i czterorodzinnych 
oraz jeden drewniany, w którym mieszkali lokaj i f urman 41l!. Artur 
Rutkowski pobudował w 1928 roku w Szpetalu czworaki dla służby "z 
pustaków (wewnętrzna ściana z cegły), sień izoluje dostęp zimnego 
powietrza oraz wykorzystana jest jako skład z drabiną na poddasze, 
kuchnia kaflana, połączona jest z piecem w izbie mieszkalnej. Budyn- 
ki kryte są papą". Każda rodzina zajmowała mieszkanie o powierzchni 
43 m 2 (kuchnia 13,5 m 2 , sień 6,75 m 2 i izba 22,5 m 2 ). W latach trzy- 
dziestych budynki służby folwarcznej zostały podłączone do central- 
nego ogrzewania używanego we dworze 419 . "Wzorowe mieszkania" dla 
swych robotników wybudował także Antoni Borzewski z Ugoszcza 420 . 
Prawdopodobnie warunki mieszkaniowe robotników rolnych znacz- 


415 T. Kar w i c k a, Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, s.20. 
416 Wieś polska. Materialy konkursowe, t.3, S.178. 
417 Tamże, t.3, s.213. 
418 R. P i o t r o w s ki. Dobra okalewskie, s.79. zob. R.G e r l i c z, Praca najemna 
na roli w większej wlasności ziemskiej, s.15. 
419 A.R U t k o w s ki, Szpetal Górny. s.722. Zob. J.K o wal c z e w s ki. Stan 
mieszkań slużby folwarcznej na terenie b. Królestwa Kongresowego, Warszawa 
1927, s.7-9. 
420 B.C h e ł m i c ki, Powiat lypiński. Pamiętnik, s.23. 


177 


J
		

/175_0001.djvu

			,', ' 
I 
JI I 
l; 


" 
I!I: 


nie różniły się w poszczególnych folwarkach i zależały od sytuacji fi- 
nansowej właściciela. 
Robotnicy sezonowi. często zwani wolnonajemnymi. przyjeżd- 
żali zwykle do pracy na folwarku z okolicznych wsi i miast. Nie byli 
związani z dworem. W majątku Szpetal rekrutowali się zwykle z lud- 
ności miejskiej Włocławka. Zakwaterowani byli w specjalnie przygo- 
towanych dla nich drewnianych budynkach. nazywanych w ziemi 
dobrzyńskiej "benediami". W dużych majątkach były to budynki pię- 
trowe, gdzie na parterze mieszkała służba stała, a na piętrze robotnicy 
sezonowi. Najczęściej były to jednak budynki oddzielne. Robotnicy 
sezonowi spali w dużych wspólnych salach z piętrowymi pryczami. 
W benedii znajdowała się wspólna kuchnia, do której przydzielano 
specjalną kucharkę, gotującą dla robotników. W Okalewie A. Cheł- 
micki zbudował dla robotników sezonowych dwa duże benedia. 
W jednym zakwaterowane były kobiety, w drugim mężczyźni 421 . 
Prawdopodobnie majątki wolały posługiwać się droższą, lecz 
bardziej pewną stałą siłą roboczą. J. Dramiński narzekał na robotni- 
ków sezonowych, którzy często porzucają pracę, utrudniają planowa- 
nie i są zbyt kosztowni. Właściciel Szpetala wynajmował robotników 
sezonowych tylko w okresach szczególnego nasilenia prac polowych: 
plantierów do buraków i cykorii, kośników do żniw, do wykopków 
ziemniaków i do suszenia cykorii. Przychodzili oni zazwyczaj do pra- 
cy z całymi rodzinami, co dawało jednorazowo ok. 500 osób na polu. 
Wypracowywali jednak znacznie mniej godzin w ciągu roku niż ro- 
botnicy stali 422 . J. Siemiątkowski uważał sezonową siłę za bardzo nie- 
stabilną, zwłaszcza w okresie budowy w powiecie rypińskim linii ko- 
lejowej, która odciągnęła dużą ilość robotników z folwarków. Na okres 
żniw majątek zmuszony był wówczas zatrudniać "sezonowców" z po- 
łudniowej części powiatu 423 . 
Na podstawie kilku jednostkowych danych można ustalić 
w przybliżeniu wielkość przeciętnego nakładu pracy na 1 ha użytków 
rolnych. W Szpetalu w 1937 roku ordynariusze wypracowywali rocz- 
nie 7.750 dni, posyłka 23.500 dni, robotnicy dniówkowi obcy 1000 
dni, pracujący na akord (plantierzy, kosiarze) 5.700 dni, łącznie 
37.950 dni, czyli 39 dni na 1 hektar użytków rolnych 424 . W Wąpielsku 
w 1935/36 roku na 1 ha gruntów ornych zużyto 56,3 dni roboczych 425 , 
Badania przeprowadzone przez S. Antoniewskiego w okresie kryzysu 
wykazały wskaźnik w wysokości 42 dni/ha 426 . Prawdopodobnie więk- 


\ I 
I; 
j 
I 
, I 
 
I: I 
';1 II 
II 
I I 
. I 


I. ' 

, 
I 
I1II 


'II: 
: 
l 
I' ,II 
1 , 


I 
" , . 
" .1 1 
I I 
II 
f 
II' 
I, 
I l' 
'. I 


421 R . P i o t r o w s ki. Dobra okalewskie. S.79. 
422 A. R u t k o w s ki. Szpetal Górny. s.720. 
423 T.S i e m i ą t k o w s ki. Wqpielsk. S.729. 
424 A. R u t k o w s ki. Szpetal Górny. S.722. 
425 T.S i e m i ą t k o w s ki. Wqpielsk. s.729. 
426 S.A n t o n i e w s ki. Z ekonomiki gospodarstw. s.113. Gospodarstwa chłopskie 
zużywały w tym czasie w województwie warszawskim 90 dni/ha. 


178
		

/176_0001.djvu

			sze majątki były mniej pracochłonne, a wskaźnik ten rósł wraz ze 
zmniejszaniem się powierzchni folwarku. 
Praca na folwarkach ziemi dobrzyńskiej rozpoczynała się o 6 
rano, a zimą o 7 30 i trwała do zachodu słońca. Na zbiórkę wszyscy ro- 
botnicy zbierali się w jednym miejscu i włodarz przydzielał pracę, 
Przerwa na obiad, w czasie której wracano do domu, była o 12 i trwała 
dwie godziny. Średnia dniówka robotnika wahała się od 6,5 godziny 
w zimie do 11-12 godzin w czasie żniw. Praca służby folwarcznej i jej 
stosunek do dworu obserwowany był i oceniany przez administrację, 
Praca była wypowiadana przez właściciela w dniu 1 stycznia z trzy- 
miesięcznym wyprzedzeniem. W tym czasie robotnik musiał opuścić 
budynki dworskie. Nie wolno było zwolnić ordynariusza z tytułu 
wieku, jeżeli przepracował w majątku 25 lat 427 . 
Brak dokładnych danych uniemożliwia dokładne określenie 
stanu bezrobocia wśród robotników rolnych ziemi dobrzyńskiej. 
W 1925 roku liczba pozostających bez pracy ordynariuszy w powiecie 
lipnowskim wynosiła 40 osób, co stanowiło 2,4% zatrudnionych tej 
grupy zawodowej. W powiecie rypińskim bezrobotnych ordynariuszy 
było wówczas 38, czyli 2,8%. Nieznaczne było w tym czasie bezrobo- 
cie komorników w majątkach ziemi dobrzyńskiej i nie odbiegało od 
innych powiatów Mazowsza płockiego. W okresie koniunktury stan 
bezrobocia zmniejszył się znacznie (zob. tabela 47). 
Charakterystycznym zjawiskiem jest znaczny odsetek robotni- 
ków odchodzących z folwarków na własną prośbę. W 1925 roku 
zwolniono w majątkach powiatu lipnowskiego 370 ordynariuszy, 
w tym 186 na własne żądanie. Jednocześnie zgodzono w tym samym 
roku 497 nowych 428 . Odsetek bezrobocia wśród robotników rolnych 
ziemi dobrzyńskiej, na bazie powyższych danych, można by uznać za 
nieznaczny. Statystyka ta jednak nie oddawała w prawidłowy sposób 
zjawiska bezrobocia. Robotnicy rolni notowani byli prawdopodobnie 
w miastach jako poszukujący pracy. Sprawozdanie Powiatowej Ko- 
mendy Uzupełnień w Lipnie z 1933 roku stwierdzało: "Zwolnieni pra- 
cownicy rolni, nie znajdując pracy w rolnictwie, wyemigrowali do 
większych osiedli, gdzie powiększają rzeszę bezrobotnych, dochodzą- 
cą do 400 rodzin. Bezrobotni ci nie otrzymują zasiłków, lecz organi- 
zowane są roboty publiczne, przy których kolejno są zatrudniani"429. 


'I 
I 
I 
I 


II, 


II 
I' 


427 A, A i n e n k i e l , Położenie prawne robotników rolnych, s,258; T , Kar w i c - 
k a, Kultura ludowo ziemi dobrzyńskiej, s.20-21; R. P i o t r o w s.k i, Dobra oka- 
lewskie, s.80-81; A,R o s e, Kwestio robotników rolnych, s.50-53. Sredni czas pra- 
cy według uregulowań prawnych z 1919 roku nie mógł przekraczać w rolnictwie 
9 godz.20 minut (zob. R. G e r l i c z , Praco najemno no roli w większej własnoś- 
ci ziemskiej ,S,15), 
428 H. C Y w i ń s ki, Umowy zbiorowe w rolnictwie ziemi płockiej, mps, praca dypl. 
Warszawa 1931, s,35, tablica nr 16, 17 (Bibl. SGH), 
429 Sytuacjo obszaru Okręgu Korpusu Nr VlIJ, s,82, 


17!) 


I 
I
		

/177_0001.djvu

			I 
I 
: 
 
l' , 


, 
I 
f 
,I \ 
l 
II 
., , 
I, 
11 
II 
l' 
, , 


, 
l' 


II : 
I I 
I 
. ' 


rC 
l, ': 
,f: , 
I I" 
II 
l 
, 


II 


Tabela 47: liczba bezrobotnej służby folwarcznej w majątkach powiatów lipno 
iRypin. 


Powiat Lipno Powiat Rypin 
Rok Ordynariusze Komornicy Ordynariusze Komornicy 
1922 103 7 19 24 
1923 28 - 63 11 
1924 32 5 23 - 
1925 40 - 38 5 
1926 - 7 19 - 
1927 - 2 10 - 


Ź r 6 d ł o : H,Cywiński, Umowy zbiorowe w rolnictwie ziemi płockiej, mps, praca 
dypl.. Warszawa 1931, 5.35, tablica nr 16, 17 (Bibl. SGH), 


Wynagrodzenie robotników rolnych składało się najczęściej 
z kilku elementów: gotówki, ordynarii, mieszkania, opału, utrzymania 
inwentarza, ziemi pod ziemniaki. Uposażenie administracji było usta- 
lane zwykle na zasadzie umowy indywidualnej z właścicielem mająt- 
ku. Na terenie ziemi dobrzyńskiej obowiązywały jednak ustalone 
w oparciu o porozumienie Towarzystwa Urzędników Gospodarczych 
i Związek Ziemian w Warszawie stawki minimalne - 3.000 zł rocznie 
gotówki oraz procent, a także ordynaria: 28 q zboża, 80 q ziemniaków 
rocznie,12 l mleka dziennie, mieszkanie, opał. światło, pomoc lekarską 
i aptek ę 430. Zarządca lasów i tartaku Wincenty Rothkochl pracował 
w dobrach Skrwilno jako nadleśniczy i na mocy umowy z czerwca 
1930 roku miał otrzymywać 900 zł pensji miesięcznie, ordynarii: 14 fi 
20 kg żyta, 6 m pszenicy, 4 m jęczmienia, 67 m ziemniaków, 12 l mleka 
dziennie, kawałek ziemi pod wczesne ziemniaki, opał. mieszkanie, 
światło i 1200 zł rocznie gratyfikacji 431 . 
Zdecydowanie niższe było wynagrodzenie robotników folwarcz- 
nych. Zarobek ordynariusza w ziemi dobrzyńskiej uzależniony był od 
rodzaju wykonywanej pracy oraz od liczby dostarczanych przez niego 
posyłek. W latach trzydziestych zarabiał on około 30 zł miesięcznie oraz 
otrzymywał ordynarię: 12-16 korcy zboża na rok, jedną morgę gruntu 
pod ziemniaki i opał. Przy czworakach znajdowały się chlewiki, gdzie 
ordynariusze hodowali świnie i kury. W oborze dworskiej mogli trzymać 
krowy, których ilość uzależniona była od liczby posyłek. Zwierzęta te 
karmione były sianem dworskim, i mogły się paść na pastwisku należą- 
cym do folwarku. Mieszkanie w czworakach było bezpłatne 432 . 


430 A, A j n e n k i e l, Położenie prawne robotników rolnych, 5.350; R.G e rl i c z, . 
Praca najemna na roli w większej własności ziemskiej, 5,6; W . R o t k e l , Byt 
robotnika folwarcznego w świetle liczb. Przegląd Ziemiański 1922, nr 2, 5.6; 
W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, 5,155. 
431 AWKW Rypin, KHip. Skrwilno. 
432 T. Kar w i c k a, Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, 5,19; R,G e r l i c z, Praca 
najemna na roli w większej własności ziemskiej, s.9-11; W. R o s z k o w s ki, 
Gospodarcza rola, 5,156-157. 


180 


..
		

/178_0001.djvu

			I ' 


I' 
I 
I j I 


W dobrach okalewskich stały pracownik rolny pełniący niską 
w hierarchii funkcję parobka, zarabiał 140 zł rocznie w gotówce, 
, otrzymywał ordynarię w wysokości 16 q zboża, drewno opałowe i torf. 
Ponadto miał przydzieloną 15-arową działkę w pobliżu miejsca za- 
mieszkania i w polu 56-arowy kawałek ziemi, którego lokalizacja 
zmieniała się w każdym roku, ze względu na prawidłowy płodozmian. 
Ordynariusz miał także prawo utrzymywania na paszy dworskiej 
dwóch krów, a furman, ogrodnik i rzemieślnicy dworscy po trzy krowy. 
Dla bydła służby folwarcznej zbudowana była specjalna szopa i wy- 
dzielony paśnik. Każdy pracownik w dobrach okalewskich miał za- 
pewnioną bezpłatną opiekę lekarską. Właściciel zobowiązany był 
sprowadzić do chorego pracownika lekarza albo dowieźć do szpitala 
własnym środkiem lokomocji.. Ordynariusz otrzymywał w ciągu roku 
kilka dni urlopu 433 _ 
Wynagrodzenie robotnika sezonowego liczone było według 
dniówek i wynosiło w folwarkach ziemi dobrzyńskiej 2 zł dla męż- 
czyzn i 1,50 dla kobiet. Dzieciom, które przyjmowano do pracy od 11 
. roku życia płacono około 90 gr dziennie 434 . W majątku Szpetal plan- 
tierzy przychodzący najczęściej z Włocławka do pracy, otrzymywali 
na życzenie zapłatę w naturaliach liczoną od wykopania 1 morga 
(0,56 ha) buraków lub cykorii po 2,5 q żyta i 8 q ziemniaków. Kośnik 
otrzymywał dniówkę w wysokości 3 zł, wykaszając w tym czasie ok. 

 1,5 morgi żyta. Pozwalało to właścicielowi na nieużywanie żniwiarek 
i wykorzystanie w tym czasie koni do podorywek i siewu poplonów 435 . 
Sytuacja służby folwarcznej w majątkach ziemi dobrzyńskiej za- 
pewne nie odbiegała od innych rejonów Polski. Zależała w dużej mierze 
od sytuacji finansowej majątku, ale również od cech charakteru właści- 
ciela jako pracodawcy. Można niewątpliwie znaleźć w ziemi dobrzyńs- 
kiej przykłady brutalnego postępowania z robotnikami folwarcznymi, 
obrażania ich godności osobistej, wydłużania dnia pracy, zalegania 
w wypłatach itp. Charakteryzując Antoniego Borzewskiego z Ugoszcza, 
B.Chełmicki z dezaprobatą pisze w Pamiętniku, że był to człowiek "w 
stosunku do swych pracowników i chłopów wyniosły i bezwzględny"436. 


, II 


l' 


11 


,II 


433 R . P i o t r o w s ki, Dobra okalewskie, s.80. Wynagrodzenie w województwie 
warszawskim stałych robotników rolnych w przeliczeniu na żyto wynosiło: dla 
dozorcy i rzemieślnika 66 q rocznie, posyłki - 16,5 q, stołownika - 23,9 q, ko- 
mornika - 32,S q (zob. R, G e r l i c z , Praca najemna na roli w większej włas- 
ności ziemskiej, s.10-11). 
434 T.Karwicka, Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, s.19; R.Piotrowski, 
Dobra okalewskie, s.80; E.E s t r e i c h e rów n a, Płace robotników dniówko- 
wych niestalych w rolnictwie w roku 1928, Statystyka Pracy, 1929, s.355, Wyna- 
grodzenie w województwie warszawskim robotników sezonowych w przelicze- 
niu na żyto wynosiło 15,7 q (zob. KG e r l i c z, Praca najemna na roli w więk- 
szej własności ziemskiej, s.1O-11. 
435 A.R u t k o w s k i ,Szpetal G6rny,s,722. 
436 B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.23. 


I I 


181
		

/179_0001.djvu

			.. ,'II. 
:1"1,1 
I 
I l 
I 1 



 
I I 


Brak jest źródeł i literatury zajmującej się warunkami życia chłopów 
posiadających własne kilkumorgowe gospodarstwa pochodzące z par- 
celacji, ale prawdopodobnie sytuacja robotników rolnych, stworzona 
im przez ziemiaństwo. była w wielu przypadkach znacznie lepsza 437 . 
Duże folwarki posiadały ochronki w których dzieci przebywały w cza- 
sie pracy rodziców. Trudno jednoznacznie określić, ale prawdopod- 
obnie znajdowały się one w większości majątków o powierzchni prze- 
kraczającej 400 ha. Dla robotników otwarte były biblioteki dworskie. 
Maria Chełmicka w Oka lewie udostępniła dla służby i młodzieży 
wiejskiej bogate rodowe księgozbi ory 438. 
Stosunki między dworem i robotnikami rolnymi układały się 
różnie. Z relacji zebranych w czasie przeprowadzania badań wynika, 
że w ziemi dobrzyńskiej przeważała zdecydowanie postawa paterna- 
listyczna ze strony dworu. Konflikty jakie miały miejsce w majątkach 
wynikały najczęściej z trudności finansowych ziemiaństwa i spowo- 
dowane były nieregularnym wypłacaniem wynagrodzeń. Podsycane 
były przez silne w tym rejonie partie lewicowe i Związek Zawodowy 
Robotników Rolnych. 
W marcu 1919 roku Sejm Ustawodawczy uchwalił ustawę O za- 
łatwianiu zatargów zbiorowych między pracodawcami i pracownikami 
rolnymi. Zgodnie z jej zapisem, źródłem prawa w zakresie umów 
O pracę, długości dnia pracy. stawek wynagrodzeń, urlopów, ubezpie- 
czeń społecznych były zbiorowe układy zawierane przez związki za- 
wodowe i organizacje ziemiańskie. Warunki gorsze od podpisanych 
w umowach zbiorowych uznawane były za nieważne 439 . System ten 
uregulowal warunki godzenia robotników i wykonywanej przez nich 
pracy, był jednak przyczyną częstych sporów i skarg, które wnosiły do 
powołanych w tym celu komisji rozjemczych związki zawodowe ro- 
botników. Warunki umów zbiorowych były szczególnie ciężkie 
w okresie odbudowy po I wojnie światowej i kryzysu gospodarczego. 


'II 
I 


I 
, II 
I 
IIII 
II 
ł 


:1 ' 
j I I 
, I 
! 


. 
I 
.II 
I 
I 


437 Bardzo trudną sytuację chłopów posiadających własne kilkuhektarowe gospo- 
darstwa omawia szeroko historiografia Polski Ludowej Zob. m.in. J. B o r k o w - 
s ki, Chlopi polscy w dobie kapitalizmu,Warszawa 1981; J. B u r s z t a , Kullura 
wsi okresu międzywojennego (w:) Historia chlopów polskich, tJ, pod red, S , I n- 
g lot a, Warszawa 1980, s,441-497; J ,C i e p i e l e w s ki, Wieś polska w la- 
tach wielkiego kryzysu 1923-1935, Materiały i dokumenty, Warszawa 1965; 
T , Kar w i c k a, Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, passim; J, M a j e w s ki, 
Rozwój gospodarki chłopskiej w okresie międzywojennym (1918-1939) (w:) Histo- 
ria chłopów polskich, t3, pod red. S. I ngl o t a, Warszawa 1980, s,25-120, Próbę 
porównania warunków materialnych robotników rolnych i samodzielnie gospo- 
darujących włościan podjął już w okresie międzywojennym R, G e r l i c z , Praca 
najemna na roli w większej własności ziemskiej, s,13-15. 
438 M,K raj e w s ki, Słownik, s,57, 
439 Dz,U. RP, 1919, nr 65, poz,394; Dz,U. RP, 1921, nr 29, poz, 251; H,C Y w i ń s - '
 
ki, Umowy zbiorowe w rolnictwie ziemi płockiej, s,2; zob, także A,A j n e n - 
k i e l , Zbiorowe umowy w rolnictwie w Polsce w latach 1919-1926, Czasopismo 
Prawno-Historyczne, 1957, t,9, z,2, s.12; R,G e r l i c z, Praca najemna na roli 
w większej własności ziemskiej, s,16, 


182 


l,
		

/17_0001.djvu

			Wojskowym w Warszawie l3 . Wykorzystać można również drukowane 
w Rypinie w okresie międzywojennym sprawozdania: Banku Spół- 
dzielczego, Spółdzielczej Mleczarni Parowej "Rotr", Spółdzielczego 
Rolniczego Młyna oraz Stowarzyszenia Rolniczego 14 . 
Z terenu ziemi dobrzyńskiej zachował się dość liczny i cieka- 
wy materiał ikonograficzny. Szczególnie są to zdjęcia dworów i fol- 
warków. W trakcie poszukiwań udało się zdobyć również fotografie 
kilkudziesięciu właścicieli ziemskich. Materiał ikonograficzny pocho- 
dzi zwłaszcza od potomków ziemian, z którymi udało się nawiązać 
kontakty. Fotografie występują również w czasopismach ogólnopol- 
skich np. "Wieś i Dwór", "Ziemia" oraz w regionalnych "Gazeta Lip- 
nowska", "Rolnik Rypiński". 
Zdecydowana większość publikacji okresu międzywojennego 
pełni również częściowo funkcję źródeł historycznych. Do wydaw- 
nictw tego typu możemy zaliczyć szczególnie prace związane z anali- 
zowanym regionem, np. W. Gajowniczka 15 , F. Hajkowskiego 16 , J. Samul- 
czyka 17 . Z innych publikacji o szerszym zasięgu wymienić należy cen- 
ną monografię Mazowsza Płockiego napisaną wspólnie przez jednego 
z właścicieli ziemskich z pow. lipnowskiego, T. Świeckiego oraz 
dziennikarza z Płocka, F. Wybulta 18 . Dane statystyczne zawierają prace 
A. Kluźniaka 19 i W. Ponikowskieg02°. 


*** 


Badania nad ziemiaństwem w Polsce lat 1918-1947 trwają dopie- 
ro od kilku lat. Lista prac naukowych, mimo wzrostu zainteresowania tą 
tematyką, nadal nie jest imponująca. W okresie międzywojennym badań 


13 Sytuacja społeczno-polityczna i gospodarcza obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII w To- 
runiu w latach 1933-1937, wybór źródeł, wyd, P, S t a w e c ki, W. R e z fi er, 
Toruń 1992, 
14 Sprawozdanie Banku Spółdzielczego w Rypinie za rok 1931. Rypin 1931: Spra- 
wozdanie Spółdzielczej Mleczarni Parowej "Rotr" w Rypinie za rok 1931, Rypin 
1931; Sprawozdanie Spółdzielczego Rolniczego Młyna w Rypinie za czas 1 lipca 
1931 - 30 czerwca 1932, Rypin 1932; Sprawozdanie Stowarzyszenia Rolniczego 
w Rypinie. Rypin 1931, 
15 W.G a i o w n i c z e k. Statystyka porównawcza dochodów i rozchodów gospo- 
darstw folwarcznych w powiatach wJoclawsldm, nieszawsldm i lipnowsldm za lata 
1930/1931, 1931/1932, 1932/1933, Włocławek 1935, 
16 F.H a i k o w s ki, Spółdzielczość mleczarska w powiecie rypińskim, Warszawa 1929. 
17 J. S a fi u l c z y k , Ogrodnictwo powiatu 1J'pińsldego, (w:) Materiały monograficz- 
ne ,województwa warszawsldego, t.4, Warszawa 1930, s.126-143. 
18 T,S w i e c ki, F. W Y b u l t , Mazowsze płoclde w czasach wojny światowej i 
powstania państwa polsldego, Toruń 1932; F, W Y b u l t , Okręgowe Towarzystwo 
Rolnicze Ziemi Dobrzyńsldej w latach 1907-1930, Płock 1931. 
19 A.K I u ź n i ak, Stosunld agrarne i reforma rolna w województwie warszawsldem, 
(w:) Materiały monograficzne województwa warszawskiego, R.l, t.2. 1929, 
s.155-171. 
20 W. P o n i k o w s ki, Gospodarstwa włościańslde i folwarczne na tle materiałów ra- 
chunkowych z trzech województw środkowych w 1928/1929 roku, Biblioteka Puław- 
ska, Seria Prac Społeczno-Gospodarczych, nr 46, Warszawa 1935. 


19
		

/180_0001.djvu

			Liczba skarg wnoszonych do komisji rozjemczych była w la- 
tach 1919-1927 wysoka. Często jednak zdarzało się, że robotnicy wno- 
sili sprawy przeciw ziemiaństwu o niewypłacanie należności bez 
uprzedniej rozmowy z pracodawcą. Zwracają na to uwagę członkowie 
Związku Ziemian, prowadzący pertraktacje ze Związkiem Zawodo- 
wym Robotników Rolnych. Dyskusję nad zasadnością skarg robotni- 
czych zawierają protokoły z posiedzeń Komisji Rozjemczych, publi- 
kowane na łamach Gazety Urzędowej Powiatu Rypińskiego. Szczegól- 
nie aktywną osobą ze strony ziemiaństwa był w tych rozmowach An- 
toni Borzewski z Ugoszcza, prezes Związku Ziemian, podejmujący 
często walkę z przedstawicielami ZZRR440. 
Znaczna część skarg robotników była zwykle uznawana za 
bezzasadne. Ze skarg słusznych. przegrane przez dwór były sprawy 
w ilości od 10% do 46% w powiecie lipnowskim i od 4% do 31% 
w powiecie rypińskim. Prawdopodobnie spory z pracownikami fol- 
warcznymi uzależnione były w dużym stopniu od cech charakteru 
właściciela, ponieważ następowała ich koncentracja w niewielkiej 
grupie majątków. W latach 1925-1927 na jeden z majątków w powie- 
cie lipnowskim przypadały 52 skargi, inny miał 25, a sześć po 10-19. 
Podobnie w powiecie rypińskim gdzie robotnicy jednego z majątków 
skarżyli właściciela za nieprzestrzeganie umów zbiorowych 42 razy441. 


Tabela 48: Skargi robotników rojnych na wJaścicieli majqtków do komisji rozjemczych. 


Powiat L i p n o Powiat Rypin 
Rok Liczba % skarg Liczba % skarg 
skarg słusznych skarg słuszn ych 
1919 57 18 18 33 
1920 164 32 130 50 
1921 89 38 265 51 
1922 110 46 240 46 
1923 75 65 60 40 
1924 98 57 90 53 
1925 271 39 186 37 
1926 256 25 222 7 
1927 72 60 164 53 


Ź ród ł o : H.C y w i ń s ki, Umowy zbiorowe w rolnictwie ziemi pJockiej, s.54, 55. 


Skargi administracji folwarków na właścicieli, nie objęte 
umowami zbiorowymi, trafiały zwykle do sądów i dotyczyły głównie 
zaległości w wynagrodzeniu. Występują one w księgach wieczystych 


440 Gazeta Urzędowa Wydziału Powiatowego Powiatu Rypińskiego 1919, nr 28, s.6; 
1920, nr 9, s.5; 1921, nr 18, s.5. 
441 H . C y w i ń s ki, Umowy zbiorowe w rolnictwie ziemi pJockiej, s.54,55,59,tab- 
lica nr 3, 4. Według autora okresowy i nieregularny wzrost liczby skarg związa- 
ny był z latami nieurodzaju i następował zwłaszcza na przednówku. 


183 


---0&1
		

/181_0001.djvu

			ol I 
I 


I I 
I, 
li 
:i i: 
'I 


I, 
I, 
I 
I 


majątków, ponieważ znaczne sumy obciążały ich hipotekę. Szczegól- 
ne nasilenie występuje w okresie kryzysu gospodarczego. W 1932 ro- 
ku nadleśniczy dóbr Skrwilno zaskarżył przed Sądem Okręgowym 
w Płocku swego pracodawcę o niewypłacenie od stycznia do paź- 
dziernika 10.352 zł oraz znacznych ilości ordynarii. Sąd orzekł wypła- 
tę 9.240 zł i 1.998 zł odsetek na rzecz leśniczeg0 442 . Skargi robotników 
rolnych wpływały także do innych instytucji. W 1934 roku Starostwo 
w Rypinie ukarało kilku właścicieli majątków za niewypłacanie wy- . 
nagrodzenia 443 . W majątku Skrwilno ZZRR żądał specjalnej komisji, 
która zajęłaby się wyegzekwowaniem pieniędzy od Feliksa Mieszkow- 
skiego dla służby folwarcznej444. Wątpliwa wydaje się natomiast rela- 
cja przekazana przez B.Kapłana. dotycząca konfliktu między właści- 
cielem folwarku i robotnikiem, pochodząca ze wspomnień Andrzeja 
Makaruka: "...W majątku Kawęczyn, gmina Dobrzejewice, pow. Lipno 
był obszarnik Zdzisław Kiwerski. Obszarnik ten był panem życia 
i śmierci. Bił swoich robotników. W dniu 1 IV 1927 1'. wspomniany 
obszarnik zastrzelił z pistoletu robotnika Jezierskiego Zdzisława. gdyż 
upominał się on o zapłatę za pracę. Obszarnikowi nic nie było. gdyż 
 
dał 3000 zł kaucji i chodził na wolności"445. 
Jednostronny. tendencyjny wizerunek ziemianina jako gnębiciela 
ludu i wroga klasowego można obecnie podważyć wieloma przykładami 
współpracy z robotnikami rolnymi. W 1930 roku prasa lokalna donosiła, 
że w Lipnie odbył się zjazd rolników zorganizowany z inicjatywy zie- 
mian, "na który zostali zaproszeni również przedstawiciele służby fol- 
warcznej i administracji rolnej"446. Ziemiaństwo występuje często w roli 
rodziców chrzestnych dzieci swoich robotników rolnych, o czym świad- 
czą liczne przykłady w księgach chrztów parafii ziemi dobrzyńskiej. 
Szczególnie w okresie Polski Ludowej literatura budowała prze- 
konanie o złym dziedzicu. Krytykowana była nawet działalność społecz- 
na i charytatywna ziemiaństwa. Jeden z robotników rolnych, zatrudnio- 
ny w majątku Karnkowo, wspominał po wojnie: "Dziedzic dał plac po
 
remizę, ale czy dał? Dał to co dawno nasze być powinno"447. 



 
I
 


442 A WKW Rypin, KHip. Skrwilno. . 
443 Czy odechce się obszarnikom IJ'pińskim okradać robotników, Zycie Robotnika 
Rolnego, 1934 nr 6, s.15. Ukarani zostali wówczas m.in. Chełmicka z Okalewa 
(600 zł), Rakowska z Pręczek, Przywara z Dziewanowa, Rudnicka z Radomina, Gol- 
I:)lum z Kotowych; A.A j n e n 
 i e l, Położenie prawne robotników rolnych, s.402. 
444 Ządamy specjalnej komisji, Zycie Robotnika Rolnego, 1934 nr 4, s.14. Pismo, 
w którym ukazał się ten artykuł prezentowało skrajne nastawienie antyziemiań- 
skie propagując hasło "obszarnikom nigdy wierzyć nie wolno" (zob. nr z 1 maja 
1934, s.12). 
445 Cyt. za B.K a p ł a n , Polegli za Polskę Ludową, s.73, przyp. 22. Jest to jedyny 
znany w literaturze ziemi dobrzyńskiej przypadek śmierci robotnika, spowodowa- 
nej konfliktem z właścicielem majątku. Potwierdzenia tego faktu nie znajdujemy 
jednak. w żadnych innych źródłach i prasie współczesnej tym wydarzeniom. 
446 Piękny dzień rolników pow. lipn o wskiego , Gazeta Lipnowska 1930, nr 37, s.3. 
447 Wieś polska. Materiały konkursowe, t.3, s.177. 


" 
J 


II' 


II 
I I 
! 


184
		

/182_0001.djvu

			Rozdział III 


UDZIAŁ ZIEMIAŃSTWA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W PRZEMIANACH SPOŁECZNO-POLITYCZNYCH 
II RZECZYPOSPOLITEJ 


1, ZIEMIAŃSTWO ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ W TWORZENIU PODSTAW 
POLSKI NIEPODLEGŁEJ 


W czasie I wojny światowej nastąpił znaczny wzrost aktywności 
społecznej i politycznej ziemiaństwa powiatów Lipno i Rypin. Tworzone 
wówczas organizacje przetrwały do pierwszych dni II Rzeczypospolitej 
(szerzej zob. rozdz. I). W 1916 roku utworzono w ziemi dobrzyńskiej, 
przy znacznym udziale ziemiaństwa, Polską Organizację Wojskową, któ- 
ra w listopadzie 1918 roku przejmowała władzę po wycofujących się 
Niemcach. Weszła ona w skład II Okręgu Płockiego, który został podzie- 
lony na obwody. Powiat lipnowski stanowił obwód 2, a rypiński 4. 
Twórcami POW byli m.in. ziemianie: Zygmunt Rzeszotarski ze Stalmie- 
rza, Leon Lissowski z Kijaszkowa, Wincenty Koskowski zRuszkowa. 
Szczególnie duże zasługi POW oddał, według T. Świeckiego, Jerzy Sie- 
miątkowski z Wąpielska l . Organizacja ta na powiat rypiński powstawała 
prawdopodobnie w Wąpielsku, gdzie przebywał jej założyciel, Zygmunt 
Jagodziński, legionista, zakonspirowany u Siemiątkowskiego jako "prak- 
tykant"2. Pomoc finansową dla POW organizowała działająca legalnie Li- 
ga Kobiet. Przewodniczącą tej organizacji w powiecie rypińskim była 
Wanda Chełmicka, córka Ludwika, właściciela DziewanowaJ . 


l T. Ś w i e c ki. F. W Y b u l t. Mazowsze, 5.216. 
l B. C, h e l m i c ki. Powiat 1Ypińsld. Pamiętnik, 5.17. 
J T. S w i e c ki. F. W Y b u l t, Mazowsze. 5.217. 


185 


---'
		

/183_0001.djvu

			, I 


I 
pl 
I 
[, I 


I 
, I 
'I 
; 
 I I 
'I r 
\] .1 1 
I I 
I I 
d. 
IJ 
'! L 
" 


II 
'L 
'I 
,.. 
I . 


I 'I 


!l'i 
, III 
, U 
1 1 I 
I' 
Ilill' 
I' 
! 
I 


,I 
l. 


I) 
 


Ziemiaństwo poparło działalność niepodległościową, B. Cheł- 
micki wspominał: "Pamiętam, jak u Zygmunta Rzeszotarskiego 
w Stalmierzu czytałem z zapałem pierwsze pisma i broszurki legio- 
nowe, Zaczynają się też przewijać w kilku dworach legioniści. Zjawia- 
ją się dwaj bracia Piwniccy. którzy tu mają domy spokrewnione 
w Sosnowie. Gulbinach i Starorypinie. Uprawiają oni trochę agitację 
legionową, podczas gdy goszczący ich stryjowie są nastawieni endec- 
ko i wierzą jeszcze w carską potęgę. U nas w domu zjawia się Jur-Go- 
rzechowski"
 . 
Majątki ziemiańskie wkraczały w okres Polski niepodległej 
zniszczone działaniami wojennymi i grabieżami wojsk rosyjskich 
i niemieckich. Ziemiaństwo było bowiem szczególnie narażone na ra- 
bunek ze strony okupantów. Dwory stanowiły główne miejsce zakwa- 
terowania i zaprowiantowania przemieszczających się oddziałów ro- 
syjskich i niemieckich. 
Przygotowania do przejęcia władzy po Niemcach w ziemi dob- 
rZYIlskiej trwały kilka tygodni przed 11 listopada 1918 roku. Prawdo- 
podobnie głównymi inicjatorami tej akcji byli członkowie POW. Już 
w październiku 1918 roku organizacja ta otrzymała z Warszawy pole- 
cenie przygotowania się do usunięcia okupantów. Wiadomości te 
przywiezione z Komendy Głównej przez Artura Rutkowskiego. syn 
Zdzisława. właściciela Szpetala rozeszły się błyskawicznie po dwo- 
rach ziemi dobrzyńskiej. B, Chełmicki wspominał w Pamiętniku te 
wydarzenia: "Ziemiaństwo miało wówczas jedyną luźną organizację 
w formie Kółek Porad Sąsiedzkich i co kilka tygodni spotykało się 
w którymś z dworów, by porozmawiać o sprawach politycznych, Jed- 
no z takich zebralI odbywało się na początku listopada w Sokołowie 
u Bolesława Płoskiego. Uczestniczyło w nim ponad 20 osób. Nastrój 
na zebraniu był podniecony. Wszyscy zdawali sobie sprawę. że koniec 
wojny nadchodzi. Gdy na zebraniu toczyła się ożywiona wymiana 
zdań na tematy aktualne. nagle rozległ się turkot nadjeżdżającego po- 
jazdu i do pokoju wpadli Lissowski z Lipnowskiego i Abczyński - 
miejscowy komendant POW. Oświadczyli, że należy się czym prędzej 
organizować. by utrzymać porządek. objąć urzędy itp. Abczyński 
 
oświadczył. że POW obejmuje władzę porządkową, a trzeba kogoś 
powołać do objęcia stanowisk cywilnych w powiecie. Lissowski mó- 
wił o konieczności tworzenia wojska ochotniczego. Po krótkiej wy- 
mianie zdań zaczęto wysuwać kandydatów do objęcia najważniej- 
szych stanowisk. Kazimierza Gorczyńskiego wytypowano jako na- 


B. C h e ł 111 i c ki. Po wio t Iypiń ski , Pamiętnik. 5.17; Ju r -Gorzechow5ki, oficer 
 
Komendy Glqwnej POW (zob. S. P I o 5 ki, GOl"zechowski Jon ps. JUI", PSB, 1.8, 
s
324-325; T.S w i e c ki, F
 W Y b u l t. Mazowsze. 5.255). 


1B6
		

/184_0001.djvu

			czelnika powiatu, a Siemiątkowskiego jako rzeczoznawcę do spraw 
rolnych"5. 
Dla powiatu lipnowskiego zebranie takie odbyło się na począt- 
ku listopada w Dyblinie, majątku Karola Pruskiego. Do objęcia władzy 
wytypowano wówczas z ziemian: Kazimierza Różyckiego z Jastrzębia 
(naczelnik powiatu), Roman Ostrowski i Jan Starzyński z Maliszewa 
(sprawy gospodarczo-aprowizacyjne), Włodzimierz Pląskowski z Gło- 
dowa (wydział bezpieczeństwa), Stanisław Landie z Lubina (podatki). 
Zebranie dyblińskie nie zostało prawdopodobnie uznane przez część 
ówczesnej elity politycznej powiatu lipnowskiego z właścicielami kil- 
ku dużych majątków na czele. Z inicjatywy Hipolita Wąsowicza z Ja- 
sienia i Artura Borzewskiego z Długiego zwołano 12 listopada konku- 
rencyjne zebranie w Lipnie, na którym uchwały dyblińskie zostały 
w znacznej mierze odrzucone. Do objęcia władzy po Niemcach wy- 
brano Radę Powiatową, składającą się z 36 delegatów gmin. Do czasu 
wyborów Wydziału Wykonawczego Rady, przewodniczącym został 
Hipolit W ąsowicz, jako prezes działającej od 1916 roku Rady Opie- 
kuńczej. Następnego dnia ukonstytuował się Wydział Wykonawczy, 
w którym ziemiaństwo otrzymało kilka działów: Włodzimierz Pląs- 
kowski (bezpieczeństwo). Jan Starzyński (aprowizacja). Stanisław 
Landie (komunalno-skarbowy), Antoni Klimkiewicz z Biskupina (ko- 
misja mieszkaniowa). Po kilku dniach do Lipna przybył. mianowany 
przez władze centralne, komisarz rządowy, który stanął na czele Rady 
Powiatowej6, 
W powiecie rypińskim w pierwszych dniach listopada odbyły 
się w gminach tajne zebrania, które wybierały po dwóch delegatów. 
Następnie na wspólnym zjeździe w Rypinie dokonano wyboru Rady 
Powiatowej, która miała zająć się przejęciem władzy po Niemcach. 
Kierownikiem powiatu został wybrany Kazimierz Gorczyński, dyrek- 
tor syndykatu rypińskiego. Dokładnego składu Rady Powiatowej nie 
udało się ustalić, wiadomo tylko, że z ziemiaństwa rzeczoznawcą do 
spraw rolnych został Jerzy Siemiątkowski z Wąpielska. Przejęcie wła- 
dzy w Rypinie odbyło się 11 listopada w godzinach przedpołudnio- 
wych, przy pomocy oddziałów POW. Niemcy nie stawiali większego 
oporu. Całością akcji kierował Kazimierz Gorczyński i komendant 
POW, Roman Gumiński. Przejęciem działów gospodarczych zajął się 
Jerzy Siemiątkowski. W kasie skonfiskowano komisyjnie pół miliona 
marek, zabezpieczono broń, koszary, kolejkę konną Rypin-Dobrzyń 
n/Drwęcą z taborem, pocztę i składy zboża. Po przejęciu władzy Rada 
Powiatowa wyłoniła Wydział Wykonawczy z Kazimierzem Gorczyńs- 


i 
. ,I 


I 
 


I ,
 


II 
. 'j 


5 B.C h e ł m i c ki, Po wio I rypiński. Pomiętnik,5.19-20; T. Ś w i e c ki, F. W y- 
b ul t, Mozowsze, 5.267. 
6 T.Świecki,F.Wvbult, Mazowsze, 5.267,279-280; Z.Wa5zkie- 
w i c z, Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, 5.103-104. 


187
		

/185_0001.djvu

			- 


kim i Jerzym Siemiątkowskim na czele 7 . "Po doraźnych uniesieniach 
nastały trudne czasy. Organizowanie całego życia było niezmiernie 
trudne. Brak fachowych władz. poważne trudności aprowizacyjne. 
bezrobocie. trudności gospodarcze. a przy tym niski poziom społe- 
czeństwa. stwarzały na każdym kroku zapory trudne do pokonania, 
pomimo że dobrej woli u kierujących nie brakło" - wspominał pierw- 
sze dni wolności B. Chełmickil!. 
Trudno ocenić wkład ziemiaństwa badanego terenu w budowę 
początków II Rzeczypospolitej. Według B. Chełmickiego "najczynniej- 
szym w organizowaniu powiatu (rypińskiego) był spośród ziemian Je- 
rzy Siemiątkowski. który szereg miesięcy pełnił niewdzięczną rolę 
kierownika urzędu aprowizacyjnego, pokonując wiele braków powsta- 
łych wskutek wyniszczenia gospodarczego przez wojnę i okupację. 
Inni z sąsiadów zajęci byli odbudową wyczerpanych gospodarstw. 
Młodzi, jak wspomniałem, znaleźli się w wojsku. Kilku z ziemian za- 
jętych było ochotniczo w komitetach szacunkowych strat wojennych. 
gdzie rejestrowano i szacowano wszelkie straty poniesione przez woj- 
nę. Niestety ta cała wielka praca poszła na marne, gdyż nikt tych strat 
nie wypłacił. W naszej gminie prezesem tego komitetu był Artur Bart- 
hel z Nadroża, który włożył w to dużo pracy"9. 
W pierwszych dniach po odzyskaniu niepodległości przystą- 
piono do tworzenia armii polskiej. Ziemia dobrzyńska znalazła się 
w kręgu oddziaływania werbunku w Płocku, gdzie zorganizowano 
dwa pułki: piechoty i ułanów. Ziemiaństwo poparło masowo 4 pułk 
ułanów składający się z czterech szwadronów. Większość ochotników 
z badanego terenu werbowana była w Płocku (3 szwadron) i we Włoc- 
ławku (4 szwadron). Trudno określić liczbę ziemian biorących udział 
w tych formacjach. Według T. Świeckiego w szwadronie płockim było 
200 ochotników w tym około 70% ze sfer ziemiańskich 10. Organizato- 
rem 4 szwadronu we Włocławku był Leon Lissowski z Kijaszkowa. 
W dniu 16 listopada 1918 roku zrezygnował z funkcji prezesa Okrę- 
gowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej i zgłosił się do 
Włocławka. Był wówczas w wieku 50 lat. Razem z nim w szwadronie 
znalazł się jego jedyny syn Karol. liczący wówczas 17 lat, który wkrót- 
ce później, w czasie wałk pod Lwowem stracił nogęl1. Szwadrony 4 


7 T. Ś w i e c ki, F. W Y b II l t, Mazowsze, s.267. 
l! B.C h e ł m i c ki. Powiattypiński. Pamiętnik. s.22. 
!/ '['umże, 5,23-24. 
III T. Ś w i e c ki. F . W Y b. II ł t , Mozowsze, s.314. 
II T. 13 o i a r 5 k a . Ulan. Zycie Warszawy, 1982. nr 216, s.7; P.K ł e s z c z Y ń 5- 
k a, W sjJmwie śmierci ś.p. Leona Lissowskiego. ochotnika 4 szwadmnu 4 pulku 
ulanÓw Zaniemieńskich. dlugoletniego wybitnego dziolacza wie/u stowarzyszeń 
spoleczno gospodol'czych, wlaścicielp Kijaszkowa i Stek/inka, slów kiJkoro, Gazeta 
Lipl1ow5ka 1931. nr 18. 5.1-2; T.Swiecki,F.Wybult. Mazowsze. 5.314; 
F 
 W Y b li ł t . OTR L,D. 5.34. 


188
		

/186_0001.djvu

			pułku ułanów walczyły w latach 1919-1 9Z0 na odcinku południowym 
frontu. w rejonie Lwowa. 
Trudno jest również określić jaka część ziemiaństwa z powia- 
tów Lipno i Rypin wstępowała do innych jednostek armii polskiej 
w listopadzie 1918 roku. B.Chełmicki wspominał zachowanie ziemian 
w tym okresie: "My młodzi zaczęliśmy zaraz umawiać się by pójść na- 
tychmiast do wojska. I rzeczywiście cała ziemiańska młodzież znalaz- 
ła się wkrótce w oddziałach wojskowych. Nasze wojsko już się organi- 
zowało. Postanowiłem wraz z dwoma kuzynami jechać do Lublina. by 
dostać się do osławionego Beliny - do ułanów"ll. 
Jednocześnie ziemiaństwo, jako najbardziej zamożna część 
społeczeństwa. poparło masowo akcję pomocy dla wojska i odradzają- 
cego się państwa polskiego. Ofiarność ziemian na tzw."Fundusz naro- 
dowy" przybrała znaczne rozmiary w powiatach Lipno i Rypin 13 . Leon 
Lissowski zapoczątkowując w listopadzie składkę na potrzeby państ- 
wa złożył osobiście obrączkę. sygnet i złoty zegarek 14 . B.Chełmicki 
w Pamiętniku pisał: "Na skarb i wojsko szło dużo datków dobrowol. 
nych. Ziemiaństwo się od tej akcji nie uchylało. Matka moja cały zbio- 
rek złotych przedmiotów po swojej matce i ojcu oddała. Ziemianki 
zorganizowały szycie bielizny dla wojska. Z tego źródła cały szwa- 
dron. w którym służyłem dostał zaopatrzenie w bieliznę. którą matka 
moja przywoziła aż do Włodawy, gdzie wówczas jako wysunięta pla- 
cówka kwaterowaliśmy (zima 1918/1919). Miały też miejsce zbiórki 
na aprowizację armii. Poza obowiązkową mobilizacją koni ofiarowy- 
wano też dobrowolnie bydło rzeźne"15. 
Ziemiaństwo badanego terenu włączyło się także w akcje Ko- 
mitetów Obrony Śląska oraz Warmii i Mazur. które powstawały w lu- 
tym i marcu 1 9Z0 roku. Prasa rypińska publikowała wykazy ofiaro- 
dawców na ten cel. wśród których zdecydowanie przeważało ziemiań- 
stwo w . Trudno jest ustalić udział ziemiaństwa z terenu ziemi dob- 
rzyńskiej w powstaniach śląskich. W 19Z0 roku. po odparciu ofensy- 
wy rosyjskiej, znalazł się na tym terenie. wspomniany Leon Lissowski. 
Za udział w walkach otrzymał Krzyż Śląskj17. 
W Komitecie Warmii i Mazur działał właściciel Osieka, hrabia 
Stanisław Sierakowski. mieszkający wówczas w drugim swoim mająt- 
ku Waplewo na Pomorzu. W listopadzie 1919 roku został mianowany 


l' 


I 

 


I, 
I 


IZ B.C, h e ł !li i c ki, Powiat rypińsld. Pamiętnik. s.21-22. 
I:J T. S w i e c ki, F. W Y b u l t. Mazowsze, s.345-346. 
1
 F. W Y b u l t , OTR ZD, s.34. 
I
 B.C h e ł m i c ki, Powiat rypińsld. Pamiętnik. 5.22-23. 
II; LJatki ziemian na Towarzystwo Obrony Kresów Zachodnich, Gazeta Urzędowa Wy- 
działu Powiatowego Powiatu Rypińskiego 1920, nr 5,5.6: lnkja!ywa Starostwa Ry- 
pińskiego w kierunku zbieronia ofiar na cele plebiscytowe na Slqsku i Mazurach, 
Gazela Urzędowa Wydziału Powiatowego Powiatu Rypii1skiego 1920, nr 4,5.7. 
17 P.K l e s z c z Y i1 S k a, W spmwie śmierci ś.p. Leona LissowskieRo. 5.1-2. 


189 


I I 
I
		

/187_0001.djvu

			przez władze polskie kierownikiem akcji przygotowującej plebiscyt na 
Warmii. Funkcję tę pełnił do sierpnia 1920 roku, zyskując uznanie 
strony polskiej i komisji międzynarodowej nadzorującej plebiscyt. 
W 1919 roku przebywał w Paryżu jako doradca delegacji polskiej 
w sprawach plebiscytu IB. 


2. UDZIAŁ W WOJNIE POLSKO-BOLSZEWICKIEJ 


Latem 1920 roku praca ziemian nad odbudową zniszczonych 
wojną majątków została przerwana najazdem Armii Czerwonej. Na- 
stroje panujące wśród tej grupy w ziemi dobrzyńskiej przedstwia B. 
Chełmicki: "Cały bardziej uświadomiony odłam społeczeństwa zdawał 
sobie sprawę z zagrożenia co dopiero uzyskanej niepodległości i jak 
mógł przyczyniał się do wzmocnienia obrony. (...) Wśród ziemiaństwa 
pojawił się lęk - co będzie w 
azie nadejścia bolszewików. Zdania były 
podzielone. Jedni uważali, że należy tkwić na miejscu i nie opuszczać 
swych majątków, drudzy - bardziej lękliwi woleli się ewakuować 
w Poznańskie"l!!. 
W lipcu, z inicjatywy ziemiaństwa, zaczęły powstawać Obywa- 
telskie Komitety Obrony Państwa. Prowadziły one działalność agita- 
cyjną, opiekuńczą, akcję werbunkową, zbierały składki w pieniądzach 
i naturze. Dokładnej daty utworzenia komitetu lipnowskiego nie moż- 
na ustalić. Pełnomocnikiem mianowany został Zygmunt Godlewski, 
właściciel Kłokocka, a od sierpnia Jerzy Starzyński z Maliszewa, pre- 
zes Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian. Obywatelski Komitet 
Obrony Państwa na powiat rypiński powstał 11 lipca z inicjatywy sta- 
rosty M. Heymana, a pełnomocnikiem został Kazimierz Gorczyński, 
dyrektor syndykatu. Komitet zajął się akcją werbunkową i zbieraniem 
datków. Szczególną opieką powiat rypiński otoczył 201, 202 i 206 
pułk piechot y 2°.Udział w zarządzie ziemiaństwa (Jerzy Siemiątkowski, 
Bolesław Prądzyński z Osieka, Wincenty Koskowski z Ruszkowa) po- 
zwala przypuszczać, że majątki nie były jeszcze wówczas opuszcza- 


Iii A.B u k o w s ki, Woplewo. Zapomniana placówka kultury na Pomorzu Nadwiślań- 
skim, Wrocław-Warszawa 1989, s.74-96; W.J e d l i ń s ki, Sierakowscy z Waple- 
wa, Pomorze Gdańskie 1984, nr 2, s.42-43: M.K r a i e w s ki, Słownik, s.318-319: 
M. M r o c z k o , Sierakowscy, zos/użona rodzina ziemiańska, (w:) Zos/użel1; 
ludzie Pomorza Nadwiślańskiego z okresu .loboru pruskiego. Gdańsk 1979, 
s.198-201; T.O r a c ki, Słownik, s.288-289; Z.Waszkiewicz, Z dziejów mię- 
dzywojennego Rypillu, s.263. 
1\1 B.C.h e ł ID i c ki, Powiat rypi/lski. Pomiętnik, s.26. 
2U T. S w i e c ki, F. W Y b u l t , Mazowsze, s.345-346. 


190
		

/188_0001.djvu

			.. 


ne 21 . Komitet wydał w dniu 23 lipca odezwę do ludności powiatu ry- 
pińskiego, z której dowiadujemy się m.in. o utworzeniu Koła Pracow- 
niczek Wojennych kierowanego przez ziemianki: Ksawerę Chełmicką 
z Kowalk i Antoninę Gniazdowską z Radzik Małych 22 . 
W dniu 14 lipca odbyło się zebranie Rypińskiego Oddziału 
Związku Ziemian. na którym postanowiono. że organizacja ta zostaje 
zmilitaryzowana i oddaje się do dyspozycji Komitetu Obrony Państwa. 
Wszyscy ziemianie do 35 roku życia mieli być do całkowitej dyspozy- 
cji KOP. Ziemiaństwo opodatkowało się od 15 do 20 marek z morgi 
gruntu i po 2,50 marki z morgi lasu. Zadeklarowano na szpital czoło- 
wy 100,000 marek. Wszyscy ziemianie zobowiązali się przyjmować 
rannych żołnierzy i uciekinierów z kresów wschodnich w swoich 
dworach 2J . Decyzje te świadczą o tym, że w połowie lipca nie powsta- 
ła jeszcze myśl opuszczania majątków przez ziemiaństwo tego terenu. 
Młodzież ziemiańska wstępowała ochotniczo do wojska. Akcja 
werbunkowa prowadzona w lipcu 1920 roku, jak wynika z zebranych 
relacji, objęła prawdopodobnie większą liczbę ziemian z badanego te- 
renu, niż w 1918 roku. Najwięcej ochotników wstępowało do 201 
pułku Szwoleżerów i 4 Pułku Ułanów formujących się w Płocku. 
Obowiązywała zasada, że każdy wstępujący ziemianin zjawiał się 
z własnym koniem i musiał zwerbować dwóch ochotników z warstw 
ludowych. Z ziemiaństwem wstępowali najczęściej ci spośród służby 
folwarcznej, którzy mieli bezpośredni kontakt z dworem, jak lokaje, 
kucharze, rzemieślnicy, ogrodnicy itp.24. "Dziwne to było wojsko - 
wspominał B.Chełmicki- szwadronem (4 szwadron 203 Pułku Szwo- 
leżerów - dop. PG) dowodził porucznik legionista. na plutonach do- 
wódcami byli świeżo kreowani podchorążowie. Plutonowymi i kapra- 
lami byli tak jak ja ochotnicy z 1918 roku. Umundurowanie. broń 
i rynsztunek niejedno lite. Konie różne, od pięknych wierzchowców 
prywatnych do chłopskich mierzynów. Bractwo rekrutowało się 
z różnych elementów. Poza młodzieżą ziemiańską sporo mieszczan 
z Płocka, nauczycieli ludowych, studentów, chłopi i oficjaliści dwors- 
cy. Duch jednak był dobry i ofiarność duża"25. 


21 Protokół z zebrania założycielskiego Powiatowego Komitetu Obrony Państwa 
w dniu 11 lipca 1920 roku wymienia jeszcze killu obecnych wówczas ziemian. 
m.in.: Józefa Siemiątkowskiego z Dziewanowa, Kazimierza Schwarburg-Guntera 
z Blinnego. Mariana Piwnickiego z Gulbin, Franciszka Gniazdowskiego z Warpa- 
lic, Bogdana Zembrzuskiego z Brzuzego, Adriana Chełmickiego z Okalewa (zob. 
Zebranie w sprawie utworzenia Komitetu Obrony Narodowej na powiat Rypińs- 
ki,dnia 11 Jipca 1920 r., Gazeta Urzędowa Wydziału Powiatowego Powiatu Rypiń- 
ski ego 1920, nr 9, s.2). 
22 Do broni musimy stanąć wszyscy. jeśJi nie chcemy zginąć, Gazeta Urzędowa Wy- 
działu Powiatowego Powiatu Rypińskiego 1920 nr 9. s.l. 
2:1 Ofiarność ziemian rypińskich, Gazeta Urzędowa Wydziału Powiatowego Powiatu 
Rypjńskiego 1920, nr 9 ,s.4. 
"l.-ł T. S w i e c k i I F . W Y b u l t I Mazowsze, 5.338. 
25 B.C h e ł m i c ki. Powiat rypiński. Pamiętnik, s.29. 


191
		

/189_0001.djvu

			I II 
,/ I 
; II 
II 
iii: '1: ' 
iii: 
. 'I 
, I 
I; I 
I ' 
II 
III · 
I' . 
i( 
r 


I, 
'II' 


Na bazie relacji ustnych. pamiątek rodzinnych. nielicznych 
źródeł i literatury można ustalić. niepełną zapewne. listę ziemian - 
uczestników wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku: 
-Borzewski Artur. syn Zdzisława. majątek Długie. 4 Pułk Ułanów 2li . 
-Hrzezicki Bolesław. majątek Gulbiny. walczył na Ukrainie l7 , 
-Chełmicki Bogdan, syn Bronisława, majątek Kowalki. od 1918 roku 
w 1 Pułku Szwoleżerów, w 1920 roku w 201 Pułku Szwoleżerówll\ 
-Chełmicki Jan, syn Ludwika, właściciela Dziewanowa, od 1918 roku 
w 1 Pułku Szwoleżerów, w 1920 roku w 201 Pułku Szwoleżerów2
. 
-Dmochowski Wacław, syn Józefa, majątek Niedźwiedź, 201 Pułk 
Szwoleżerów. Po bitwie pod Radzyminem otrzymał krzyż "Ojczyzna 
Swemu Obrońcy"Ju. 
-Dudrewicz Tadeusz, syn Feliksa, majątek Świeżawy, uczestnik wojny 
polsko-bolszewickiej, zdemobilizowany w 1922 roku w stopniu po- 
rucznika: 11 . 
-Gniazdowski Bogusław, syn Stefana. majątek Świedziebnia. Brał 
udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 roku na Ukrainie. a następnie 
w bitwie warszawskiej. Za udział w tej kampanii został odznaczony 
Krzyżem Virtuti Militari J2 . 
-Gniazdowski Jan, syn Władysława, majątek Radziki Małe, 201 Pułk 
Szwoleżerów. Zginął w sierpniu 1920 roku JJ . 
-Gościcki Julian, syn Stefana, majątek Tulibowo, uczestnik wojny 
1920 rok u :l 4 . 
-Karnkowski Jan, syn Ignacego. majątek Karnkowo. 1 szwadron, 1 
Pułk Ułanów. Brał udział w bitwie warszawskiej35. 
-Karnkowski Stanisław, syn Ignacego, majątek Karnkowo, 1 Pułk Uła- 
nów KrechowieckichJ(i. 


, 
, I 
1 1 ,1, 


I J 
I 


I 
" 


2(\ !vi, K l' a j e w s ki, Borzcwscy herlw Lu/Jicz z Ugoszcza w ziemi dobrzyńskiej, Rypin 
1990, s.II-12: t e n że, Słownik, s.45: ReI. Zdzisława Borzewskiego z Z1Iborow1l(syn). 
2, ReI. E.Rajewicz z Warszawy (córka); Archiwum rodzinne. ' 
21\ B.C h e ł 111 i c ki, Powial rypińsld. Pamięlnik, s.27; M,K raj e w s ki, O Cheł- 
mickich herbu Nałęcz z ziemi dobrzyńskiej, Biuletyn ,Przewodnicki PTTK. nr 54, 
 
1988. s,7; te n że, Słownik, s.7; Klo był kim, s.249: T.Sw i ec k i ,F.Wy b u 11, Ma- 
zowsze, s.491, 543, 545: Nekrolog B.Chełmickiego, Zycie Warszawy, nr 93 z 5 ma- 
ja 1982; Rel.K.Falęckiej (córka) z Warszawy. 
2!) B.C h e ł. m i r: ki, Po wia l lypiński. Pamięlnik, s.27; M. Kra j e w s ki, Słownik, 
s.64-65: Zycie Warszawy z 181islopada 1971. 
.m K. J a s i e w i c z, Usla, s.217; reI. Zofia Wyrzykowska (córka): Archiwum rodzinne. 
:II Klo był kim, s.270: reI. Witold Dlldrewicz z Warszawy (syn). 
'12 P. G a ł k o w s ki, Gniazdowsc.:v her/Ju Kuru/J, Kronika Rypiilska, nr 6, 19Qr;, s.6; 
ReI. M.Rutkowskiej-Lipskiej z Torunia: Archiwum rodzinne. 
.oj APar. Radziki Duże, Kronika Parafialna; P.G a ł k o w s ki. Gniozdowscv hw'bu Ko- 
mb, Kronika Rypińska. nr 6, 1996, s.6: ReI. M.Rutkowskiej-Lipskiej z "forunia; Ar- 
chiwum rodzinne; Tablica w kościele parafialnym w Radzikach Dużych. 
,14 K
J 11 s i e w i c z, Usla, s.308: reI. Stefan ZgliczyilSki
 
:I:. Własnoręczny życiorys Jana Karnkowskiego (odpis w posiadaniu autora); Inskryp- 
cje nagrobne na cmentarzu w Karnkowie: APar. Karnkowo, Kronika Parafii Karn- 
kawo, s.23. 
:I" APar. Karnkowo, Kronika Parafii Karnkowo, s.23. 


l I 


192 


'I I
		

/18_0001.djvu

			tej grupy społecznej nie prowadzono. Prace wydawane w tych latach ma- 
ją charakter informacyjno-propagandowy. Rolnictwo większej własności 
zostało wówczas dobrze przedstawione w pracach o charakterze ogól- 
nym. Na uwagę zasługują tu publikacje Z. Chojeckiego 21 , A. Żabko-Poto- 
powicza 22 , Z. Ludkiewicza 23 i E. Szturm de Sztrema 24 . Temat struktury 
społeczeństwa polskiego z uwzględnieniem ziemiaństwa poruszany był 
w kilku pracach socjologów i historyków w okresie międzywojennym 25 . 
Istnieje również literatura zajmująca się trudnościami gospodarczymi 
wsi polskiej, ze szczególnym uwzględnieniem większej własności 26 . Pra- 
ce pisane w latach 1918-1939 dotyczą głównie rolnictwa, są jednak do- 
skonałym uzupełnieniem źródeł archiwalnych. 
Po wojnie tematy związane z wielką własnością ziemską były 
ściśle kontrolowane przez cenzurę. O ziemiaństwie pisano zwykle 
z punktu widzenia walki klas. Problematyka ta była jednak często po- 
ruszana w publikacjach dotyczących struktury agrarnej, ruchu ludo- 
wego, historii chłopów, czy szeroko rozumianych dziejów wsi polskiej. 
Powstało wówczas szereg wartościowych prac, szczególnie autorstwa 
A. Ajnenkiela 27 , J. Borkowskiego 28 , M. Mieszczankowskiego 29 i F. Żmi- 
dzińskiego 30 . 
Gospodarkę Polski okresu międzywojennego przybliża praca 
zbiorowa autorstwa Z. Landaua i J. Tomaszewskiego 3 \ Problemy klasy 


21 Z. C h o j e c ki, Produkcja rolnicza i przemys/ rolniczy w Polsce wspó/czesnej, 
Warszawa 1937. 
22 A.Ża b ko - Pot o P ow i c z, Rolnictwo w Polsce, Warszawa 1938. 
23 Z. L u d k i e w i c z, Rozmieszczenie w/asności ziemskiej i gospodarstw wiejs- 
kich w Polsce, Rocznik Zakładu Polityki Agrarnej SGGW, 1922, z.l. 
24 E.S z t r u m d e S z t r e m, Wielka własność w Polsce, jej powierzchnia i narodo- 
wościowy stan posiadania, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1925, 
s.447-461. 
25 Szczególnie tematem tym zajmowali się: K.C z e r n i e w s ki, Struktura spo/ecz- 
no wsi polskiej, Warszawa 1937; L.R ę g o r o w i c z, Niemcy w województwie 
warszawskim, Strażnica Zachodnia, 1937, nr 4, s.415-442. 
26 Problem zadłużenia występuje szczególnie w pracach: L. B e r n s t e i n , Zad/u- 
żenie większej w/asności ziemskiej w woj, warszawskim, Rolnik Ekonomista 1934, 
nr lO, s.261-269; W.B o r o w s ki, Zad/użenie majątków ziemiańskich w Polsce 
w dobie kryzysu, Rolnik Ekonomista 1933, nr 14, 354-359; J. S t e c ki, Obd/uże- 
nie większej w/asności zjemskiej, Rolnik Ekonomista 1926, nr 6. 
27 A,A j n e n k i e l , P%żenie prawne robotników rolnych w Polsce 1918-1939. 
Warszawa 1962. 
28 J.B o r k o w s ki, Postawa polityczna ch/opów polskich w latach 1930-1935, War- 
szawa 1970; Tenże, Kó/ka rolnicze w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1978; T e n- 
że, Ch/opi polscy w dobie kapitalizmu, Warszawa 1981; T e n że, Dzia/alność 
spo/eczno-polityczna i postawa ch/opów w latach 1918-1939, (w:) Historia ch/opów 
polskich, t.3, pod red. S.I n g lot a , Warszawa 1980, s.189-388. 
29 M. M i e s z c z a n k o w s ki, Struktura agrarna Polski międzywojennej, War- 
szawa 1960; T e n że, Podatki rolne w Polsce międzywojennej, Roczniki Dziejów 
Ruchu Ludowego 1961, nr 3; Tenże, Zad/użenie rolnictwo Polski okresu między- 
woiennego, (w:) Najnowsze Dzieje Polski, t.6, Warszawa 1963. 
30 F. Z m i d z i ń s ki, Realizacja reformy rolnej no Pomorzu 1920-1938, Warsza- 
wa-poznań 1978, 
31 Z. L a n d a li , J . T o m a s z e w s ki, Gospodarko Polski międzywojennej 
1918-1939. L 1-4, Warszawa 1967-1989. 


20
		

/190_0001.djvu

			l · 


-Krępeć Konrad. syn Tadeusza, współwłaściciel z Feliksem Tyszką 
majątku Wildno. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku 37 . 
-Lissowski Karol. syn Leona. właściciel Kijaszkowa, 4 Pułk Ułanów 
Zaniemeńskich 3M. 
-Lissowski Leon. syn Karola. w listopadzie 1918 roku. mając 51 lat 
wstąpił jako ochotnik do formującego się we Włocławku 4 szwadro- 
nu 4 pułku ułanów. Zainicjował w ziemI dobrzyńskiej składkę na 
fundusz walki z armią bolszewicką, przeznaczając na ten cel 10.000 
marek, ohrączkę, sygnet i złoty zegarek. Brał udział w wojnie 1920 
roku walcząc w 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich]!'. 
-Olszewski Eugeniusz, syn Józefa. właściciel majątku Ciełuchowo. 4 
Pułk Ułanów Zaniemeńskich 40. 
-Orzeszkowski Mieczysław Seweryn, syn Stanisława, majątek Ma- 
rianki, uczestnik wojny 1920 roku 41 . 
-Płoski Aleksander, syn Bolesława, majątek Sokołowo, w listopadzie 
1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego i został przydzielony do 
szwadronu Okręgu Warszawskiego. Od 1919 roku służył w 3 Pułku 
Ułanów. Brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej za którą otrzymał 
Krzyż Walecznych i Order Virtuti Militari 42 . 
-Julian Prądzyński, syn Bolesława, majątek Sumin z Jarczechowem. 
W 1920 roku brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej w szeregach 1 Puł- 
ku Ułanów Krechowieckich. Walczył pod Komarowem i Tyszowcami 4 : 1 . 
-Rudowski Jan. syn Edwarda, majątek Półwiesk Mały, 201 szwadron 1 
Pułku Szwoleżerów. 17 sierpnia 1920 roku został ranny w szarży 
pod Ćwiklinem'14. 
-Rutkowski Artur, syn Zdzisława, majątek Szpetal, 1 Pułk Ułanów 
Krechowieckich 45. 
-Rutkowski Szczęsny. syn Zdzisława. folwark Kulin, 201 Pułk Szwo- 
leżerów
(;. 
-Rykaczewski Leon. syn Cypriana. majątek Suszewo. 201 Pułk Szwo- 
leżerów Mazowieckich. Brał udział w działaniach osłonowych od 


,17 K.T a s i e w i c z. Ustu,.s.534; R.P i o t r o w s ki, Biogramy, s.165. 
3M T.B o i a r s k a, U/an. Zycie Warszawy, 1982. lU 216. s.7. 
:19 P.K l e s z c z Y ń s k a. W sprawie śmierci ś.p. Leona Lissowskiegu, ochotniku 4 
szwadronu 4 pu/ku u/onów Zaniemieńskich, d/ugoJetniegu wybitnego dzia/acza 
wielu stowarzyszeń spo/eczno gospodarczych. w/aścicie/a KJjoszkowa i StekJinko. 
s/ów kijkoro, Gazeta Lipnowska 1931, lU 18. s.1-2; F. W Y b u l t, 0'/11 ZD. s,34. 
40 ReI. K. Górzyńska z Piaseczna (córka): Archiwum rodzinne. 
41 K
J a s i e w i c z. Usta, s.742: reI. S
Orzeszkowski (syn). 
4
 Własnoręczny życiorys Ałeksandra Płoskiego z 1930 roku; Archiwum rodziny Płas- 
kich w posiadaniu Pawia Ploskiego(syna); ReI. Pawia Plos kiego: K.J a s i e w i c z . 
Listu. S.789. 
H ReI. Heleny PrądzYllskiej z Warszawy; ArchiwuJIJ rodzinne. 
H M.K raj e w s ki, S/ownik. s.304; K.J a s i e w i c z, Usta. s.891-892: Kto hył kim. 
s.545; A.S z k I a r s k a - L o h m a n o w a, Hudowski Jon, PSB. t.33, 1991, s.1-2. 
45 ReI. Jerzy Rutkowski z Warszawy(syn), Artur Rutkowski [wHuk}: Archiwum rodzinne. 
41i R.B i e r n a c k a, Uutkowski Szczęsny, PSB, 1.33, s.244-246; ReI. Jerzy Rutkowski 
z Warszawy, Artur Rutkowski z WRrszawy; Archiwum rodzinne. 


193
		

/191_0001.djvu

			I 
II,' I 
II 
IL I, 
I 
! 


Bugu aż po przedmieścia Warszawy. W przełomowym momencie 
bitwy warszawskiej uczestniczył w szarży pod Żurominkiem. a na- 
stępnie w działaniach pościgowych 47 . 
-Sulikowski Jan, właściciel majątku Rusinowo, zginął w 1920 roku 
w bitwie pod Surażem 48 . 
-Zieliński Stanisław, syn Władysława, jako 18 letni chłopiec ochotni- 
czo walczył w obronie Lipna w 1920 roku w czasie wojny pol- 
sko-bolszewickiej, gdzie został ciężko ranny4Y. 
-Żychliński Józef Zygmunt, syn Władysława, majątek Płomiany, 203 
Pułk Ułanów, odznaczenia: Virtuti Militari (1920). Krzyż Walecz- 
nych dwukrotnie (1920pU, 
Sytuacja ziemiaństwa zaczęła pogarszać się zdecydowanie 
w końcu lipca. Na terenach zajętych przez armię bolszewicką tworzo- 
no proletariackie komitety rewolucyjne. W Białymstoku 30 lipca po- 
wstał Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, który wydał manifest 
wzywający m.in. robotników rolnych do przejmowania w swój zarząd 
majątków. 5 sierpnia TKRP ogłosił odezwę Do włościan polskich, gło- 
szącą: "Dziedzice zostaną wypędzeni. Ziemię ich ogłaszamy własnoś- 
cią narodu polskiego. Na ziemi tej będą odtąd gospodarzyć pod kie- 
rownictwem naszych pracowników Komitety Rewolucyjno-Parob- 
czańskie":;1. Zaczęły one powstawać w pierwszej połowie sierpnia 
również w ziemi dobrzyńskiej. Rewolucyjne komitety folwarczne 
utworzono wOkalewie, Wąpielsku, Kowalkach, Długiem i Ugoszczu, 
nie posiadamy o nich jednak żadnych wiadomości 52 . W ziemi dob- 
rzyńskiej zaczęły pojawiać się masowo broszury Płockiego Komitetu 
Komunistycznej Partii Robotniczej Polski, nawołujące do rozprawy 
z burżuazją i ziemiaństwem 53 . 
Zebranie rypińskiego Związku Ziemian, na którym zastana- 
wiano się czy opuszczać majątki, odbyło się na krótko przed najazdem 
bolszewickim. Prezes Antoni Borzewski zajął wówczas stanowisko, że 
obowiązkiem każdego jest pozostać we własnym dworze. Początkowo 
wiele rodzin zastosowało się do tej decyzji ZZ, jednak w ostatniej 
chwili wyjechali z majątku zabierając cenniejsze rzeczy54. Według 


'I' 
I 
I 


I 
I 
JII .1 
I !,' II 
' I ' 
I " 
Iii' 
r I.:' 


;\ 
dl; 
II 
1 1' 
II 
I 
" 
,[ I 
I,. 
Il j 
,I I 
I I 
I II 


", 


47 K.} a s i e w i c z . Lista, s.905; reI. Z.Rykaczewski (syn); Archiwum rodzinne. 

!! Ziemianie polscy. t.1, S.167. 
49 M. Kra i e w s ki, S/ownik, s.406; T e n że. Spo/eczeństwo wobec najazdu bol- 
szewickiego. s.164. 
:;u K.I a s i e w i c z. Usta, s.1197; reI. Rafal Stobiecki z Łodzi (wnuk); Archiwum rodzinne. 
:.) '(vmczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, Warszawa 1955. s.89. 
j
 B.K a p I a n . Z rewolucyjnych tradycji Rypina i powiatu rypińskiego, (w:) Szkice Hy- 
pińskie. Materia/y z sesji popularno-naukowej zorganizowanej z okazji 9DD-Iecia Hy- 
pina, Bydgoszcz 1967, s.128; Z. Was z k i e w i c z, Partie polityczne na Kujawach 
Wschodnich i ziemi dobrzyńskiej wlatoch 1918-1939. (w:) Z dziejów ruchu robotni- 
czego na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej, pod red. Z. Was z k i e w i c z, Wlocławek 
1982. s.71. 
53 Zob. T. Ś w i e c ki, F . W Y b u l t, Mazowsze, s.352-354. 
54 B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.26. 


;! I 
I ,J 

I 
 
I III 
I 'I, 


I I 
:: l iii .,: 
'
 III' 
I 
:II 
li, 


194
		

/192_0001.djvu

			T.Swieckiego w powiecie rypińskim pozostali tylko: Antoni Borzews- 
ki w Ugoszczu, który jednak odprawił żonę w poznańskie, Władysław 
Barthcl, gospodarujący w zastępstwie swojego brata Artura w Nadro- 
żu, rodzina Gniazdowskich w Radzikach Małych, Płoskich w Wiel- 
giem i Zembrzuskich w Brzuzem 55 Należy przypuszczać. że podobnie 
zachowało się ziemiaństwo powiatu lipnowskiego. 13 sierpnia. na kil- 
ka godzin przed wkroczeniem armii bolszewickiej, opuścili dwór Ig- 
nacy i Pelagia Karnkowscy z Karnkowa 56 oraz rodzina Pruskich z Dyb- 
lina 57 . Prawdopodobnie jednak ziemiaństwo lipnowskie w większym 
stopniu pozostało w swoich majątkach. 
B.Chełmicki, przebywający wówczas w wojsku, wspominał po 
latach ucieczkę matki z majątku: "Pod wpływem paniki, na skutek 
wieści o posuwaniu się rabującej czerwonej armii Matka moja rów- 
nież wyjechała powozem wraz z przebywającą u nas siostrzenicą 
i dwiema biednymi dziewczynkami pod opieką wiernego furmana. 
Nie dotarła jednak daleko - dojechała tylko 25 kilometrów do granicy 
Pomorza, do Golubia i tam natrafiła na wrogą postawę ludności mias- 
teczka. Pomorzanie bali się najazdu ludności z Kongresówki. która ich 
ogłodzi i narazi na straty"5e. 
Zachowanie służby folwarcznej przed wkroczeniem armii bol- 
szewickiej było niezdecydowane i na ogół pokojowe w folwarkach 
ziemi dobrzyńskiej. Ustawa z 15 lipca 1920 roku o wykonaniu refor- 
my rolnej, uchwalona przez Sejm łagodziła częściowo nastroje rewo- 
lucyjne wsi polskiej. Przewidywała ona przymusowy wykup nadwy- 
żek folwarków, a w niektórych przypadkach całej ziemi z majątku. 
Robotnikom rolnym, tracącym pracę w wyniku parcelacji przyznawa- 
no pierwszeństwo do nabywania ziemi 59 . Jednocześnie władze zie- 
miańskie na szczeblu centralnym próbowały wszelkimi sposobami 
zachować zasadę polubownego załatwiania sporów. W okresie maso- 
wej ucieczki ziemiaństwa z terenów położonych na prawym brzegu 
Wisły, pismo Związku Ziemian Przeglqd Ziemiańsld przedrukowało 
instrukcję ZZRR, omawiające sposób postępowania robotników w ra- 
zie opuszczania majątku przez właściciela 6u . 


55 M. Kra j e w s ki, Spo/eczeńslwo ziemi dobrzyńslUej i Kujuw wschodnich wobel' 
11IIjazdu bulszewickiego IV 1920 r., Iw:) W 7.5-lecie Hilwy Wursz(Jwskiej 192U. Muleriu- 
(I' z kunferencji Iwukuwej 3UXI - lXII 1995 r
 i uroczysloścI w dniu 2U sielJjniu 11J95 1'. 
pud Pomnikiem Poleg/ych Obrońców Wis/y 19?O roku, pod red, M, Woj c i e- 
('howskiego, Włocławek 1997, s.156: T.Swiecki,F.Wybult, Muzow- 
SLf
, s.37o. 
C,I; APar. Karnkowo, Kronika Parafii Karnkowo, S.25. 
57 Z.P r li s ki, Dwór Pruskich w lJvblinie, 5.58. 
5R B.C h e ł ITI i c ki, Powialrypińśki. Pamiętnik, 5.27. 
5!1 Dz.U. RP, 1920, nr 70, poz. 462: A.A j n e n k i e l, Położenie pmwne roholników 
rolnych, 5.138. 
';(1 
vwóz ruchumości ziemiClII a robulnicy rolni, Przegląd Ziemiański, 15 sierpnia 
1920, nr 4. 


195
		

/193_0001.djvu

			1\ 'j, 
II 
,I . 
\ 'II' 
I n I 


l I 
I I' I 
;
\ I 
1,1 I 
I
, I, 1, I 
! ,III 
i 
, I 
II: : r', 


I 
I 
l' 
I 
; l:' 
1;'1 
, 


I 
,I l. 

( 
I I 
I I ' 
\11: 
I,I! 
, r 



I i 
li ' 
fi 
I ,I 
'I 


" 

 


. I 


Poza kilkoma, wspomnianymi wyżej przypadkami powstawa- 
nia komitetów folwarcznych, w ziemi dobrzyńskiej nie odnotowano 
przed najazdem bolszewickim większych konfliktów między służbą 
folwarczną i właścicielami majątków. Według B. Chełmickiego "ro- 
botnicy folwarczni usiłowali zatrzymać właścicieli, pozorując to proś- 
bami o opiekę, ale zapewne myśląc o podziale między siebie różnych 
rzeczy, łącznie z inwentarzem, bądź też uważając, że właściciel na 
miejscu będzie musiał ulec ich naciskom. Zresztą i w przeszłości nie 
można było się rozeznać w tym, jakie pobudki prawdziwe kierowały 
służbą, gdy zatrzymywała właścicieli. Na ogół też niechętnie jechali 
furmankami wraz z dziedzicami tak. że w szeregu przypadków jako 
woźniców użyto zadomowionych przedstawicieli służby dworskiej, 
jak lokai, ogrodników itp."61. 
W dniu 13 sierpnia 1920 roku 3 Korpus Kawalerii Armii 
Czerwonej zajął Skępe, Lipno, Kikół i Rypin, a 14 sierpnia Dobrzyń 
n/Wisłą i Bobrowniki. Władzę w powiatach Lipno i Rypin przejęły, 
utworzone z polecenia bolszewików, Komitety Rewolucyjne (Rewko- 
my), składające się z członków Milicji Ludowejli2. Okupacja rosyjska 
trwała niespełna tydzień i przyczyniła się do całkowitego zniszczenia 
wielu dworów i folwarków ziemi dobrzyńskiej. 
W powiecie rypińskim prawie wszystkie dwory zostały obra- 
bowane z inwentarza, zapasów żywnościowych, ubrań i bielizny. 
Część zrabowanych rzeczy wojsko oddało służbie folwarcznej. 
W Nadrożu, gdzie bolszewicy torturowali Władysława Barthla oraz 
w Sosnowie i Ugoszczu zniszczone zostały nawet meble liJ . W Karn- 
kowie "dwór został doszczętnie obrabowany, nie tylko przez bolsze- 
wików, chociaż meble za powrotem właścicieli zwrócono" 64 . W Ko- 
walkach Rosjanie zabrali wszystkie konie, kilka sztuk bydła oraz wo- 
zy65. Ksawera Chełmicka po powrocie do majątku została obrabowana 
przez bolszewików i musiała szukać schronienia w parafii św.Trójcy 
w Rypinie. Jej syn B.Chełmicki, przebywający wówczas w wojsku, 
wspominał z opowiadań te wydarzenia: "W nocy, gdy Matka spała 
w dużym dworze wraz ze "iwą siostrą i dwiema służącymi, nagle 


61 B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik. s.26. Podobne wiadomości znajdu- 
jemy w Kronice Parafii Karnkowo (APar. Karnkowo). gdzie ówczesny proboszcz 
zapisał: "Bolszewicy luż...Fornale nie chcą jechać z Pańslwem Karnkowskimi". 
(;2 M. M . G r z y b o w s ki. Wojna polsko-rosyjska 192U roku w P/ocku i na Ma- 
zowszu, Płock 1990, s.99-104; W . R e z m er. Dzia/ania wojenne nad dolną 
Wis/q w sierpniu 1920 r. Próba analizy operacyjnej, (w) W 75-lecie Bitwy Warszaw- 
skiej 1920. Materio/y z konferencji naukowej .10Xl - 1Xll 1995 r. i uroczystuści 
w dniu 20 sierpnia 1995 r, pod Pomnikiem Poleg/ych Obrońców Wis/y 1 fJ20 roku, 
pod red. M. Woj c i e c h o w s k i e g o, Włocławek 1997, passim; T. S w i e c- 
k i, F. W Y b u l t , Mazowsze, s.369-373; Z. Was z k i e w i c z. Z dziejów ziemi 
doqrzyńskiej, s.129. 
li.! T.S w i e c ki, F. W Y b u II ,Mazowsze. s.370. 
6
 APar.Karnkowo, Kronika Parafialna. 
65 B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.27. 


196
		

/194_0001.djvu

			wpadł pierwszy patrol bolszewickiej kawalerii (z brygada Gay-chana). 
Wtargnęło ich trzech do sypialni i łupem ich stały się wszystkie Matki 
kosztowności, które spoczywały na stoliczku przy łóżku w małym 
podróżnym neseserze, aby je mieć pod ręką w razie ucieczki. Kilka 
pierścionków ściągnęli Matce z palców. Inna rzecz, że biżuteria tak 
ich zadowoliła, że dzięki temu nic Matce ani nikomu z domowników 
nie zrobili i czym prędzej z łupem uciekli. Następnego dnia Matka 
udała SIę piechotą do Rypina na parafię do dziekana Gogolewskiego, 
gdzie znalazła schronienie na parę dni" 66 . 
W czasie najazdu bolszewickiego z niewielkiej grupy ziemian, 
którzy pozostali w majątkach. śmierć poniosło dwóch: Antoni Borzew- 
ski, prezes rypińskiego ZZ i Jerzy Starzyński, prezes lipnowskiego ZZ. 
Śmierć Antoniego Borzewskiego opisywał w miesiąc później 
Tygodnik Ilustrowany: "Dnia 16 sierpnia rano o 6-tej zjawił się podjazd 
bolszewicki przed dworem w Ugoszczu. Nieboszczyk, który dnia po- 
przedniego dowiedział się, że oddział ułanów polskich jest zakwate- 
rowany w Ostrowitem, odległem zaledwie o pięć wiorst od Ugoszcza, 
zdecydował się bronić swojej placówki, licząc na odsiecz wojska pol- 
skiego. Do próbującego wtargnąć do pałacu podjazdu bolszewickiego 
strzelił z okna, trafiając w dwóch bolszewików. Reszta uciekła, ale 
wkrótce sprowadziła całą bandę przeszło stu ludzi. którzy otoczyli 
dwór. Borzewski był sam w całym dworze. Zatelefonował do Ostrowi- 
tego o pomoc wojskową, lecz dostał odpowiedź. że wojsko tej nocy 
cofnęło się na Brodnicę. Nic mu zatem nie pozostawało. jak bronić się, 
aby nie wpaść żywcem w ręce bolszewickie, (...) Bronił się z górą 
dziewięć godzin. Dopiero gdy bolszewicy podłożyli ogień w dwóch 
miejscach w pałacu, a dym zaczął go dusić, zbliżywszy się do okna by 
zaczerpnąć powietrza, trafiony został w głowę kulą bolszewika"67. Jak 
wykazało przeprowadzone później śledztwo wojskom rosyjskim 
udzielali pomocy chłopi z Ugoszcza, dostarczając nafty do podpalenia 
dworu. Delegat służby folwarcznej, Antoni Szajnoga z karabinem 
w ręku pomagał bolszewikom zdobywać pałac 6B . 
Jerzy Starzyński, właściciel Maliszewa pozostał w powiecie 
lipnowskim, lecz opuścił swój majątek. Jeszcze przed wkroczeniem 


:11 


, 
I 


mi Tamże, 5.27. 
l;] Z żalobnej karty. Św. pamięci Antoni Borzewski, Tygodnik Illustrowany, 1920, nr 
38, s.735, Podobnie relację tę przedstawia B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. 
Pamiętnik, s.28 przypuszczając jednak, że Borzewski popełnił ostatnią kulą samo- 
bójstwo. nie chcąc dostać się w rece bolszewików; M . K r 11 j e w s ki, Rorzewscy 
herbu Lubicz z Ugoszcza w ziemi dobrzyńskiej, Rypin 1990, s,9-11; t e n że, Slow- 
nik, s.44,342; Rei. Z,Borzewskiego z Zaborowa (bratanek), 
liS Rola czlonków Zwiqzku zawodowego Robotników Rolnych RP podczas najazdu bol- 
szewickiego, Warszawa 1921, s.7. Antoni Borzewski pochowany został na cmenta- 
rzu w Oborach, B. K a p ł G n , Z rewolucyjnych tradycji Rypina i powiatu rypińskie- 
go, s,131 twierdził, że służba folwarczna z Ugoszcza zwróciła się nawet z prośbą do 
Armii Czerwonej o interwencję w majątku, co wydaje się mało prawdopodobne, 


197
		

/195_0001.djvu

			III 
I 
I 


I 
j 
I I 
l 


wojsk rosyjskich, 13 sierpnia udał się na zwiad z oddziałem żołnierzy 
polskich. W nocy z 13 na 14 sierpnia został aresztowany przez wojska 
rosyjskie i przez kilka dni więziony w Lipnie. Zamordowany prawdo- 
podobnie 16 lub 17 sierpnia 1920 roku przez Rosjan, którzy ciało po- 
rzucili w lesie koło Maliszewa 6 !J. 
Trzecią osobą pochodzenia ziemiańskiego zamordowaną przez 
bolszewików był właściciel Chełmicy Małej Wacław Wiewiórowski, 
Relację dotyczącą jego śmierci zamieściło SJowo Kujawsbe: 
"Jeńców (razem z Wiewiórowskim, dop.- PG) pędzono z Cheł- 
micy do Lipna, a następnie do Szreńska 12 mil bez odpoczynku. Po 
drodze otrzymywali wyłącznie czarny chleb niemożliwy do jedzenia 
pomimo głodu. Żywili się surową brukwią. Pan Wiewiórowski nie 
mógł chodzić. Włożono go na podwodę wraz z dwoma innymi ob- 
szarnikami z Pniewka w Ciechanowskiem i ze Skoczowa w Sierpec- 
kiem. Podwody grzęzły w piaskach kurpiowskich. W odległości kilku 
kilometrów od Chorzel zatrzymano wóz z jadącymi na nim trzema 
jellcami. Kazano im zsiąść i poprowadzono ich do lasu. Pozostali jeń- 
cy piesi w liczbie około 15 usłyszeli salwę. Niebawem konwój powró- 
cił, już bez jel'lców a z ich odzieniem"7fJ. 
Zachowanie służby folwarcznej wobec armii bolszewickiej by- 
ło różnc w poszczególnych folwarkach ziemi dobrzyńskiej. W Ugosz- 
czu robotnicy pomagali zdobyć pałac, w którym bronił się Antoni Bo- 
rzewski. Zachowanie służby w Skępem charakteryzował Przegląd 
Ziemiański: "Jeszcze przed wejściem bolszewików rozkradli dobytek. 
 
Zabijali trzodę i drób dworski. rozkradli meble. Bolszewikom sprzyja- 
li, dopomagali im do niszczenia własności dworskiej i czekali na po- 
dział ziemi. Przez czas pobytu bolszewików nic nie robili, zużywając 
rozkradzione dobro"71. 


I 
; I 


,1 
I t 


11;' 


,I 
II 
" I i 


,I 


fi!J Powyższą wersję śmierci J,Starzyńskiego prezentuje za T. Ś w i e c ki, F. W Y - 
b u l t . Mazowsze, s.372-373 cała dotychczasowa literaturil ziljmująca się tym za- 
gadnieniem (zob,: T. C h o j n i c ki, Z. G ó ź d ź, NiepospoJici ludzie Lipno 
i okolic, Lipno 1995. s,30-31; Z, G ó ź d ź, Jerzy Starzyński (1883-1920), Gazeta 
Lipnowska 1995, nr 22. s.4; t e n że, Lipno, s.73-74; M.M
G r z y b o w s ki, 
Wojna polsko-rosyjska, s,103-104; M.K raj e w s ki, S/uwnik. s,335). Prawdopod- 
obnie Starzyński został jedn?k zamordowany w swoim majątku w Małiszewie 
i nie był więziony w Lignie. Swiadczy o tym relacja Juliana Przybyłowicza, którą 
zilmieszcza również T. S w i e c ki, Mazowsze, s.373 oraz inskrypcja na cmenta- 
rzu w Lipnie. według której Starzyński zginął w Maliszewie 14 sierpnia 1920 roku, 
Wersję tę potwierdza także artykuł w Gazecie Kujawskiej, 1920, nr 199, 5.4: 
"Właściciełowi Maliszewa p, Starzyńskiemu opalono włosy i wąsy, wyłupiono 
oczy, obcięto nos, uszy i ręce. Wśród tych mąk ofiara bolszewicka skonała. Dwór 
maliszewski zupełnie został zdemolowany", W 1926 roku Jerzy Starzyilski został 
pośmiertnie odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi. 
70 Słowu Kujawskie 1920, nr 199. s.3; zob. podobną rełację zamieścił Przegląd Zie- 
miailski. 1920, nr 7-8, s,2; Na cmentarzu w Chełrnicy Dużej znajduje się zanied- 
bany nagrobek z inskrypcją: Wac/aw Grzyma/a Wiewiórowski w/aściciel Che/micy 
Mo/ej zornordowcl1IY przez bulszewików pud Churzelumi dn.22 VIII 1920 r. prze- 
żywszy lat 54, 
71 Przegląd Ziemiański 1920, nr 7-8, s.2. 


II 
I, f 
I 
d 
, 
 

 ! II 
II 
n 
l! 


!I I I 
I' I ' 
I 

] 
! I I 
II j 


198
		

/196_0001.djvu

			Prawdopodobnie w większości majątków służba folwarczna 
nie poparła jednak wojsk bolszewickich. W Jastrzębiu robotnicy od- 
mówili przyjęcia od Rosjan sprzętów dworskich. W Nadrożu przez 
kilka dni ukrywali Władysława Barthla, który w zastępstwie swojego 
brata Artura pozostał w majątku 72 . "W Podnietrzebie bolszewicy za- 
wezwali służbę do folwarku i dziedzicowi (Żydowi) położyli szablę na 
szyję i pytali się służby, czy on był dla nich zły, jeśli tak to mu głowę 
Letną. służba krzyczała: dobry był dobry...(chociaż był podobno łaj- 
dak. spod ciemnej gwiazdyj"7J. 
W Kowalkach robotnicy "zachowywali się umiarkowanie. Ob- 
rządzali inwentarz i bronili go przed rabunkiem jak mogli. Dzieci fol- 
warczne obtrzęsły tylko większość owoców w ogrodzie"74. Jednak 
w sprawozdaniu do Kurii Biskupiej dziekan rypiński Stanisław Gogo- 
lewski pisał: "Służba dworska trzymając się wskazówek swego zarządu, 
ktore przywiózł z Warszawy poseł Wasilewski, korzystając z wyjazdu 
właścicieli przywłaszczyła sobie majątki w Rusinowie, Mariankach, 
UgoszCZll i Kowalkach"75. Sprawozdanie to nie pokrywa się z treścią 
Pamiętnika B.Chełmickiego w zakresie majątku Kowalki. Można przy- 
puszczać raczej, że służba folwarczna poparła w sposób umiarkowany 
wkraczającą armię bolszewicką. Straty jakie majątki poniosły związane 
były jedynie z rabunkiem prowadzonym przez żołnierzy rosyjskich. 
Wojskom bolszewickim udzielali pomocy przedstawiciele 
ZZRR w Rypinie z Pawłem Jesionkowskim i w Lipnie z Józefem Zabo- 
rowskim na czele. Na wiecu w folwarku Marianki Jesionkowski za- 
pewniał. że "dziedzice już nie powrócą do swych posiadłości i robot- 
nicy mogą traktować majątek i wszystko co się w nim znajduje za swo- 
ją własność". W Kowalkach zmusił służbę do wydania bolszewikom 
koni i POWOZU 76 . Po zakończeniu wojny Związek Ziemian opubliko- 
wał sprawozdanie z zachowania się robotników rolnych w czasie na- 
jazdu. W powiecie lipnowskim zanotowano zaledwie 4, a w rypiils- 
kim 6 przypadków bezpośredniej pomocy udzielonej bolszewikom 
przez robotników w czasie grabieży majątków 77 . 


n Tamże, 5.2, 
7] Naród 1920. nr 138.5.4. 
7.1 B.C h e I ITI i c ki, Powi'1t rypiński. PlImięlIlik, 5.27. B.K a p I a n , Z rewolu- 
cyjnych tradycji RypinlI i powiatu rypińskiegu, s.131 twierdził. bazując na relacjach 
ówczesnych dzialaczy ruchu komunistycznego I prawdopodobnie dopisując boha- 
ter
łwo robotnikom z Kowalk, że rozdzielili oni między siebie mienie obszarnicze. 
75 T.S W i e c k i .F. Wy b u l t. j\t/(Jzowsze, 5.370. 
71. Rolli (:z/o/lków Zwiqzku zawodowego Robotników Rolnych RP podczas najazdu hol- 
szewickwgo, s.6
 Trudno określić czy pomoc jakiej udzielali dzialacze ZZRR 
w powiecie lipnowskim i rypińskim wojskom bolszewickim byla zjawiskiem odo- 
sobnionym w skali kraju. E. K o I o d z i ej, Komunistyczna PlIrtia l1obotnicza 
Polski w ruchu wwodowvm 1918-1923. Warszawa 1975, s.105 twierdzi bowiem. że 
ZZRR nie dopuszczal w 'tym czasie do dewastacji majątków. 
77 Hulu czlonków Zwiqzku Zawodowego Hobotników Rolnych RP podczas najazdu bol- 
sLcwicbego. s. 5-7. 
 


199
		

/197_0001.djvu

			I 
II 


Prawdopodobnie dużą rolę w osłabianiu nastrojów radykal- 
nych wśród służby folwarcznej odegrały PSL-Wyzwolenie, PSL-Piast 
i PPS. Stwierdzenie zawarte w cytowanym wyżej sprawozdaniu dzie- 
kana rypińskiego jest zapewne połowicznie zgodne z prawdą, a robot- 
nicy tworzyli jedynie zarząd nad majątkiem pod nieobecność właści- 
ciela. Organ PPS Robotnik wkrótce po ustąpieniu wojsk rosyjskich za- 
rzucał władzom w powiecie rypińskim. że prześladują i biją niewin- 
nych robotników folwarcznych, niesłusznie oskarżając o współpracę 
z bolszewikamF8. 
Trudno ocenić, czy ziemiaństwo po powrocie do majątków 
ukarało robotników współpracujących z bolszewikami i przywłaszcza- 
jących sobie mienie folwarczne. A. Ajnenkiel podaje, że w 1920 roku 
w powiecie rypińskim rozstrzelano z tego powodu 10 robotników 79 . 
Wydaje się to mało prawdopodobne. gdyż nie potwierdzają tych fak- 
tów inne źródła 80 . 
W spomniane wyżej czasopismo Robotnik podaje przykłady bi- 
cia robotników w Rypinie i na folwarkach za udział w grabieżach 
sierpniowych 1920 roku. Represje te dotknęły szczególnie majątki 
wymieniane wcześniej jako rewolucyjne: Ugoszcz, Rusinowo, ale tak- 
że kilka innych, m.in. Brzuze, Sokołowo, Kamionka, Długie. Z artyku- 
łu nie wynika jednak, że inicjatorem tej akcji odwetowej byli ziemia- 
nie. lecz była to samodzielna działalność policji rypińskiej81. Trudno 
również ocenić z powodu braku źródeł wiadomości przekazane przez 
B. Kapłana. jakoby "robotników z majątku Ugoszcz przywieziono do 
Rypina drabiniastymi wozami i osadzono w piwnicach przy ulicy 
Warszawskiej, gdzie o głodzie i chłodzie siedzieli przez kilka tygodni. 
W wyniku tego zmarł robotnik Rybicki i jego syn Adam z majątku 
Długie"82. 
Brak jest danych statystycznych dotyczących strat jakie po- 
niosły majątki ziemi dobrzyńskiej w czasie wojny 1920 roku. Nie zaj- 
mowała się dotychczas tym problemem literatura historyczna ziemi 


i' 
I 


711 W skardze wysłanej do premiera W.Witosa stwierdzano m.in.: "Podczas inwazji bol- 
szewickiej poszczególni ludzie wyciągali ręce po cudze mienie. Ludzie ci zostali 
przez nas w odpowiedni sposób napiętnowani. Lecz poza tym cały szereg innych 
brało inwentarze dworskie celem przechowania przed grabieżą ze strony wroga" 
(zob. Bicie i katowanie kobiet. Robotnik, 21 września 1920, nr 258. s.7). Według rela- 
cji opublikowanej w czasopiśmie Naród. 1920, nr 138. s4 kiedy w Kikole bolszewicy 
rozdali służbie folwarcznej sprzęty Nałęczów, działacze PPS nakazali wszystko od- 
nieść ponownie do pałacu. 
7!1 A. A j n e n k i e I, P%żenie prawne robotników rolnych, s
 156. W podanej 
w przypisie literaturze nie znajdujemy jednak tych danych. 
8U Historiografia badająca ten problem wypracowała pogląd, że po ustąpieniu Armii 
Czerwonej rozpoczął się terror skierowany przeciw komunistom (zob. E.K o ł o- 
d z i ej, Komunistyczna Partia Robotnicza Polsld, s.105). 
81 Bicie i katowanie kobiet, Robotnik z 21 września 1920, nr 258, s,7. 
112 B. K a p ł a n , Z rewolucyjnych tradycji Rypino i powiatu rypińsldego, 5.131. Au- 
tor bazował na relacjach byłych działaczy partyjnych z tego okresu. 


200
		

/198_0001.djvu

			dobrzyńskiej83. Doskonale charakteryzuje to zagadnienie B. Chełmicki 
na kartach Pamiętnika: "Gospodarstwo zastałem po powrocie z wojny 
(był uczestnikiem walk 201 Pułku Szwoleżerów - dop. PG) w fatalnym 
stanie. Większość koni przepadła, zabrana przez bolszewików (ocalało 
kilka. którymi uciekł rządca). Poważne braki były w bydle. Część 
zbiorów zgniła na polu. Rola była nieuprawiona"84. J. Siemiątkowski 
wspominał w 1938 roku grabieże rosyjskie w Wąpielsku: "W 1920 ro- 
ku, w czasie inwazji bolszewickiej straciło gospodarstwo całą prze- 
piękną zarodową oborę nizinno-graniastą i część koni"85. Przykłady 
jednostkowe strat majątków w czasie wojny 1920 roku znajdujemy 
również na łamach prasy regionalnej. Kurier Plocki wkrótce po ustą- 
pieniu wojsk bolszewickich donosił: "Okolica ludna i bogata ucierpia- 
ła bardzo. Zamożne majątki: Długie, Ugoszcz. Kowalki, Osiek. Skrwil- 
no i Sokołowo zniszczono doszczętnie"86. SJowo Kujawskie charaktery- 
zowało straty ziemiaństwa: "Zboża nieścięte, dwory w Szpetalu, Bogu- 
cinie, Radomicach. Chełmicy. Kukowie i Skępem zrabowane doszczęt- 
nie, urządzenia wewnętrzne zaś zniszczono lub wspaniałomyślnie 
rozdano tym. których komisarze bolszewiccy uznali za biednotę"B7. 
W kilka dni po inwazji ukazał się w Rzeczypospolitej artykuł, 
w którym autor przedstawiał zniszczenia w Szpetalu, należącym do 
Zdzisława Rutkowskiego. "Dwór został doszczętnie ograbiony. Meble 
otrzymali z rąk bolszewików fornale ze słowami: Woźmi a to rozob- 
jom", l służba brała meble, ażeby je zwrócić później właścicielowi. 
Podłoga w pokoju bibliotecznym zalana jest na pół łokcia porozrywa- 
nemi książkami"B8. Zniszczona została także, słynąca w ziemi dob- 
rzyńskiej z bogatych zbiorów. biblioteka w Skępem 89 . W majątku 
Skórzno, będącego własnością Lucyny Nosarzewskiej, dwór został do- 
szczętnie zburzony i bolszewicy zabrali cały inwentarz 9o . 
Według sporządzonego 6 września 1920 roku "Spisu strat po- 
czynionych w majątku Jastrzębie" bolszewicy zabrali: "16 koni, 15 


83 M. Kra i e w s ki, Spo/eczeńslwo ziemi dcbrzyńsldej i Kujaw wschodnich wobec najazdu 
bolszewickiego w 1920 r., (w:) W 75-lede BitJ.<.y Warszmvskiej 1920. Materialy z konferencji nau- 
kuwej 30 Xl - 1 X111995 r. i uroczystośd w dniu 20 sieIprua 1995 r. pod PulTllliliem Puleglych 
Obrońców \Nisły 1920 roku, pod red. M . Woj c i e c h o w s k i e g o , Włocławek 1997, 
s.151 pisze. że "prawie wszystkie dwory ziemiańskie zostały obrabowane z inwentarza, zapasów 
żywności, ubrań. bielizny i kosztowności" Autor nie podaje jednak na podstawie jakich źródeł 
wysuwa takie twierdzenie. 
84 BC h e I III i c ki. Powia//:vpiński. Parnię/nik, s.30. 
8
 '.S i e ITI i ą t k o w s ki, Wqpielsk, 5.725 .Podobna sytuacja by la w dobrach Oka- 
lewo należących do Adriana Chełmickiego (zob. R. P i o t r o w s ki, Dobra oka- 
lewskie, s.76 oraz t e n że, Powiat l}'piński na prze/omie XIX i XX wieku (w:) Szki- 
unypińsJde. Bydgoszcz 1967, s.113-115). 
HI; Kurier Plocki 1920, nr 167, s.3. 
87 Słowo Kujawskie nr 202, 5.3. 
88 Rzeczypospolita z 28 sierpnia 1920 L. S.2. 
e!l Przegląd Ziemiailski 1920, nr 7-8,5.2. 
!lU Slowo Kujawskie 1920, nr 189, 5.3. 


201
		

/199_0001.djvu

			krów. 4 woły, 4 bryczki, 12 świń, 75 owiec. 120 kaczek, 120 kur, 9 in- 
dyków. 80 metrów zboża. 20 metrów ospy. 50 fur koniczyny pastew- 
nej, w ogrodzie owoców i warzyw za 10 tys marek. Uprzęży na konie 
tyle co koni. W wozowni obdarli karety i liberię furmana. Zabrali 
beczkę oliwy do maszyn. Wszystkie przyrządy w kuźni. W domu po- 
bite i potłuczone meble, pozdzierane z obić, porabowano porcelanę, 
potłuczono lustra, porabowano masę rzeczy tj. bielizny, ubrań itp."!!!. 
Nie istnieją dane, które ilustrowałyby porównawczo zniszcze- 
nie gospodarstw ziemiańskich i włościańskich. Według W. Roszkows- 
kiego gospodarstwa chłopskie w skali kraju poniosły niewątpliwie 
znacznie mniejsze straty w wyniku inwazji bolszewickiej!!2. Opusz- 
czone majątki ziemiańskie, posiadające lepszy jakościowo inwentarz, 
szczególnie konie, były łatwym łupem dla żołnierzy sowieckich. 
Odbudowa majątków po wojnie bolszewickiej, wymagająca 
wielokrotnie olbrzymich nakładów i czasu, była znacznie utrudniona 
przez sytuację gospodarczą Polski, szczególnie do połowy lat dwu- 
dziestych. "Chcąc czym prędzej postawić gospodarstwo na nogi, pisał 
B. Chełmicki, zlikwidowałem wszelkie zasoby. Sprzedałem listy ziem- 
skie, którymi spłacił mi szwagier posag mej siostry, a matka zlikwi- 
dowała swoją sumę posażną, którą miała na hipotece domu w War- 
szawie. Wszystko to wobec dewaluacji i dużego spadku wartości, dało 
przy likwidacji zaledwie tyle. by kupić trochę inwentarza. Wydawdło 
się nam jednak, że pierwszą sprawą jest podniesienie upadłego gospo- 
darstwa"!!3. 
Odbudowa folwarków utrudniona była także niestabilną sytu- 
acją polityczną i społeczną. Niepewność posiadania majątków, spo- 
wodowana dyskusjami nad kształtem reformy rolnej, eliminowała 
z rynku rolnego jednostki mniej odporne psychiczne. W 1923 roku 
wychodząca z tych trudności większa własność, została obciążona 
nadzwyczajnym podatkiem majątkowym, a następnie tzw. daniną la- 
sową, której celem było sfinansowanie odbudowy kraju 94 . Wyniki gos- 
podarcze ziemiaństwa, przedstawione w rozdziale II wskazują. że od- 
budowa majątków po zniszczeniach spowodowanych I wojną świato- 
wą i inwazją bolszewicką trwała do okresu dobrej koniunktury po 
1926 roku. Jednakże bezpośrednio przed kryzysem gospodarczym tyl- 
ko najlepsze i nieliczne folwarki uzyskiwały wyniki sprzed 1914 roku 
i niewątpliwie jedną z przyczyn tego stanu były zniszczenia jakie po- 
niosła większa własność w wyniku wojny polsko-bolszewickiej. Słab- 


'I] Archiwum rodzinne S.Winnicka z Lipna. odpis w posiadaniu autora; T.C h oj- 
n i c k i . Justrzębie - wieś z tradycjumi. Gazeta Lipnowska 1995, nr 10. S.5. 
92 W. R o s z k o w s ki, GospodaJ'cza 1'01a, s.90. 
'IJ B 
 C h e ł m i c ki, Powiut IYpińskJ. Pamiętnik, s.30. 
"4 W. R o s z k o w s ki, GospoduJ'cza m1u, s.95-96. Autor uważa, że większa włas- 
ność ponosiła w tym okresie główną część odbudowy gospodarczej Polski. 


l 


202
		

/19_0001.djvu

			chłopskiej, związanej z ziemiaństwem, szeroko omawia "Historia chło- 
pów polskich"J2. Szkice zawarte w tych wydawnictwach poruszają za- 
gadnienia małej własności, przemian gospodarczych wsi polskiej, kul- 
tury, działalności społeczno-politycznej chłopów w nierozerwalnym 
związku z ziemiaństwem. Cenne okazują się dla badań tej grupy spo- 
łecznej prace powstałe pod redakcją J. Leskiewiczowep J . Nie pozbawio- 
na elementów ideologicznych, ale zawierająca szereg ciekawych spos- 
trzeżeń i materiału faktograficznego jest publikacja Cz. Madajczyka J4 . 
Ziemiaństwo na tle struktury społecznej lat 1918-1939 ukazane zostało 
w pracach S. Bronsztajna J5 , W. Stankiewicza J6 i J. Żarnowskiego J7 . Pra- 
ce te nie stawiały jednak ziemiaństwa w centrum zainteresowania. 
Problematyka badań nad ziemiaństwem została pierwszy raz 
zasygnalizowana przez I. Rychlikową w "Dziejach Najnowszych"J8. 
W latach osiemdziesiątych zaczęły ukazywać się pierwsze prace, 
w których coraz więcej miejsca poświęcano tej grupie społecznep9. 
Szczególnie cenna okazała się publikacja W. Roszkowskiego zawiera- 
jąca szczegółową analizę gospodarki folwarcznej w okresie międzywo- 
jennym 40 . W ciągu kilku ostatnich lat ukazało się szereg publikacji 
zawierających zupełnie nowe spojrzenie na ziemiaństwo i wielką 
własność ziemską. Z najnowszych należy wymienić szczególnie prace 
B.W. Gałki 41 oraz serię cennych szkiców w wydawnictwach zbioro- 


32 Historio ch/opów polskich, pod red. S. I n g lot a ,t.2, Warszawa 1972, t.3, War- 
szawa 1980. Zob. szczególnie zawarte tam szkice: J. B o r k o w s ki. DziaJalność 
spoJeczno-polityczna i postawo chJopów w lotach 1918-1939, t.3, s.189-388; 
J.B u r s z t a, Kultura wsi okresu międzywojennego. t.3. s.441-497; J.M a j e w- 
s ki, Rozwój gospodarki chJopskiej w okresie międzywojennym (1918-1939), t.3. 
s.25-120; Z.M a ń k o w s ki, Wieś polsko i ch/opi w lotach 1939-1945, t.3, 
s.498-603; S. N a w r o c ki, J. B r o d a, Wieś polsko w lotach JI wojny światowej, t.3 
s. 703-725; M. M i e s z c z a n k o w s ki, Struktura agrarno i spoJeczna wsi pol- 
skiej w okresie międzywojennym, t.3, s.121-188. 
JJ Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, u, Warszawa 1992, t.2, Warszawa 
1994, t.3, Warszawa 1996; Ziemiaństwo polskie 1920-1945. Warszawa 1988; Ziemiań- 
stwo polskie 1795-1945. Zbiór prac o dziejach warstwy i ludzi, Warszawa 1985. 
34 Cz. M a d a j c z y k. Burżuazyjno-obszarniczo reformo rolno w Polsce (1918-1939), 
Warszawa 1956. 
35 S. B r o n s z t a j n , Ludność żydowsko w Polsce w okresie międzywojennym. Stu- 
dium statystyczne, Kraków 1963. 
36 W:S t a n k i e w i c z ,Konflikty spoJeczne no wsi polskiej 1918-1920, Warszawa 1963. 
J7 J.Z a r n o w s k i. SpoJeczeństwo JI Rzeczypospolitej 1918-1939, Warszawa 1973. 
38 I. R Y c h l i k o w a, Dzieje ziemiaństwo polskiego w lotach 1795-1945. Zarys 
problematyki badawczej, Dzieje Najnowsze 1976, z.l, S.117-135. 
39 Szczególnie wymienić należy prace: M.Mieszczankowski, Rolnictwo JI Rze- 
czypospolitej, Warszawa 1983; I.R y c h l i k o w a, Ziemiaństwo polskie 
1789-1864. Zróżnicowanie spoJeczne, Warszawa 1983: Ziemiaństwo polskie 
1795-1945. Zbiór proc o dziejach warstwy i ludzi, pod red. J. L e s k i e w i c z o w ej, 
Warszawa 1985. 
40 W. R o s z k o w s ki, Gospodarczo rolo większej prywatnej wJasności ziemskiej 
w Polsce w lotach 1918-1939, Warszawa 1986; zob. t e n że, Stan posiadania zie- 
miaństwo polskiego do 1939 roku, (w:) Najnowsza historio gospodarczo Polski, 
cz.3, Warszawa 1985 oraz Wielko prywatno wJasność ziemsko w gospodarce Polski 
1918-1939, Przegląd Powszechny 1986, nr 2, s.231-245. 
41 B. W. G a łka, Ziemianie i ich organizac;e w Polsce lot 1918-1939, Gdynia 1992. 


L 


21
		

/1_0001.djvu

			- 


. . 


. . 


, \ 


. 


- 


. . 
. 


. 


.. J,i I 


- 


.. 


. 
 


. 



. 


J 


. 


. 


-
		

/200_0001.djvu

			sze, opuszczone przez właścicieli na dłuższy czas majątki (np. Kijasz- 
kowo i Steklinek, gdzie Leon Lissowski z synem poświęcili lata 
1918-1921 na walkę o kształt II Rzeczypospolitej), zniszczone w więk- 
szym stopniu, nie powróciły do stanu sprzed I wojny światowej do 
1939 roku, inne próbując odbudować szybciej swój stan posiadania 
wpadły w pułapkę zadłużeniową i zostały zlicytowane. 


3. DZIAŁALNOŚĆ POLITYCZNA ZIEMIAŃSTWA. 
WYBORY DO SEJMU I SENATU RP, PARTIE POLITYCZNE 


Ziemiaństwo powiatów Lipno i Rypin w całym okresie mię- 
dzywojennym prowadziło aktywną działalność polityczną w celu 
zdobycia władzy w kraju. Przynależność partyjna i sympatie politycz- 
ne były w tej grupie bardzo różne, chociaż na ogół zdecydowanie 
prawicowe. Podstawową formą walki politycznej był udział w sposób 
bierny i czynny w wyborach do parlamentu. 
Pierwsze w niepodległej Polsce wybory zapowiedziano na 26 
stycznia 1919 roku. Już w niespełna miesiąc po usunięciu okupanta 
niemieckiego z ziemi dobrzyńskiej, w dniu 9 grudnia 1918 roku komi- 
sarz na obwód lipnowsko-rypiński wydał zarządzenie o sporządzaniu 
list wyborczych. Powiaty Lipno i Rypin weszły w skład jednego okrę- 
gu wyborczego nr 5, któremu przydzielono 4 mandaty. W kampanii 
wyborczej trwającej około dwóch miesięcy, główną rolę odgrywały: 
PSL, PPS i Związek Ludowo-Narodowy. PSL (lista nr 7) główny akcent 
w kampanii wyborczej położyło na sprawę przeprowadzenia reformy 
rolnej, a jej nastawienie było wyraźnie antyziemiańskie. Odwoływało 
się do chłopów średnio i małorolnych. PPS występowała z hasłami 
walki o utrwalenie zdobyczy socjalnych i realizacji reform zapowie- 
dzianych przez rząd Moraczewskiego. 
Kampanią wyborczą ugrupowań prawicowych, popieranych 
przez ziemiaństwo, na terenie Mazowsza Płockiego kierował Komitet 
Chrześcijańsko-Narodowy z Tadeuszem Świeckim, właścicielem Ra- 
domic, na czele. Z inicjatywy tegoż Komitetu wystawiono w okręgu 
lipnowsko-rypińskim dwie listy, reprezentowane przez Związek Lu- 
dowo-Narodowy, na których znalazł się tylko jeden ziemianin - Hipo- 
lit Wąsowicz z Jasienia oraz kilku bogatych gospodarzy, lekarz, dwóch 
nauczycieli i ksiąd z !l5. Małą aktywność wykazało ziemiaństwo powia- 
tu rypińskiego, nie wystawiając żadnego kandydata. 


95 T.Świecki.F.Wybult. Mazowsze. 5.302-309; Z.Waszkiewicz. Z 
prob/emuty/d, 5,63-65. 


203
		

/201_0001.djvu

			, ,
 1\ ',I 
.:111"'11" 
, I 
, ,I, 
.11 . 
ł 
, 11I1' I 
.', 


: I, 
" I 
I L 
, III' 


I 
f i : 
, \ I 


i .[ 
II 
f II 
I, 


r 


" 


!I 
l 


l I. 
I
 I 
I 
I: 
1! I I I 
II ' 


l.' 


Wybory do Sejmu Ustawodawczego zakończyły się w ziemi 
dobrzyńskiej sukcesem PSL. które uzyskało 3 mandaty, m.in. dla 
szczególnie aktywnego działacza tej organizacji. Romualda Wasilews- 
kiego, Ziemiaństwo poniosło klęskę w tych wyborach. Nie udało się 
wprowadzić do Sejmu jedynego kandydata ziemiańskiego. znanego 
działacza społecznego. Hipolita Wąsowicza, Związek Ludowo-Naro- 
dowy uzyskał 1 mandat. który otrzymał Franciszek Ciszewski. lekarz 
z Dobrzynia n/Drwęcą (od 3 lutego 1919 roku zastąpiony przez księ- 
dza Władysława Mąkowskiego. dyrektora progimnazjum w Rypinie). 
Dodać należy. że na listę ZLN głosowała także znaczna część ludności 
wiejskiej, szczególnie zamożnych chłopów 96 . 
Wybory do Sejmu Ustawodawczego wykazały niewątpliwie 
brak zorganizowania ziemiaństwa w działalności politycznej pierw- 
(szego okresu Polski niepodległej. Zjawisko to zapewne spowodowane 
trudnościami gospodarczymi i potrzebą odbudowy majątków po 
I wojnie światowej, wskazuje również. że ziemiaństwo w początkach I 
II Rzeczypospolitej nie pełniło roli awangardy politycznej. W Sejmie 
Ustawodawczym ziemianie stanowili 4.9% ogólnej liczby posłów 
i 12% wśród posłów-rolników, a zatem wyniki wyborów w ziemi dob- 
rzyńskiej nie odbiegają od rezultatów w skali kraju!'7. 
Bezpośrednio po wyborach ziemiaństwo rozpoczęło pracę ma- 
jącą na celu konsolidację własnego obozu. W dniu 4 maja 1919 roku 
odbył się z inicjatywy Komitetu Wyborczego Chrześcijańsko-Narodo- 
wego zjazd w Płocku. na którym postanowiono powołać w terenie or- 
ganizacje gminne i powiatowe związane z Narodową Demokracją. 
W związku z wojną polsko-bolszewicką praca obozu prawicowego 
w ziemi dobrzyńskiej rozpoczęła się dopiero latem 1921 roku i kiero- 
wana była przez Franciszka Wybulta. oddelegowanego w tym celu 
przez zarząd ZLN w Warszawie. Główne decyzje zapadały w majątku 
Radomice. należącym do T.Świeckiego. gdzie przebywał F,Wybult. 
Akcją konsolidacji. w której wzięło udział przede wszystkim ziemiań- 
stwo i bogaci chłopi, kierował w powiecie lipnowskim Kazimierz Ró- 
życki. właściciel Jastrzębia przy udziale J. Starzyńskiej, żony właści- 
ciela majątku Maliszewo. W powiecie rypińskim na czele sił ZLN sta- 
nął notariusz Władysław Żochowski przy silnym poparciu ze strony 
ziemiaI1stwa. Szczególnie aktywną działalność w ramach ZLN prowa- 
dzili ziemianie: Antonina Cniazdowska z Radzik Małych, Seweryn 
Orzeszkowski z Marianek. Wincenty Koskowski z Ruszkowa, Janina 


% T.R z e p e c ki, Sejm IW 1919 roku. Z życiUlysumi i fJudubiznumi 31) fJus/uw 
sejmowych. mapq okręgów wyborczych. PoznalI 1920, s.106-107; T 
 S w i e c - 
ki.F.Wybult. Mazowsze. s.310; Z.Waszkiewicz. Z dziejów ziemi dob- 
rzyńskiej. s.124-126. 
97 Organizacje Ziemiańskie no ziemiach polskich. (w:) Ziemiaństwo i większa wlas- 
ność rolno. praca zbiorowa, Warszawa 1929. s.119. 


204
		

/202_0001.djvu

			:etkowska z Sadłowa 98 . Akcja ta prowadzona była w trudnych wa- 
mkach nasilenia walki strajkowej robotników rolnych w latach 
119-1921 oraz najazdu bolszewickiego, przyniosła jednak rezultaty 
następnych wyborach. 
W sierpniu 1921 roku ukazał się pierwszy numer "Okólnika 
iViqzku Ludowo-Narodowego powiatów lipnowskiego i rypińskiego" 
dagowany przez F. Wybulta i prowadzący agitację szczególnie 
śród ziemiaństwa tego terenu, Od marca 1922 roku funkcję tę prze- 
l Wszechpolak. ukazujący się na terenie Mazowsza Płockiego. Liczne 
tykuły, skierowane do ziemiaństwa, publikował na łamach tych cza- 
pism Tadeusz Świecki. właściciel Radomic, W 1922 roku odbywały 

 w ramach kampanii wyborczej w powiecie lipnowskim i rypińs- 
ID spotkania kandydatów ZLN. Przed wyborami ZLN połączył się 
innymi mniejszymi organizacjami narodowymi tworząc Chrześcijań- 
i Związek Jedności Narodowej jako lista nr 8 Y9 , 
Wybory do Sejmu odbyły się 5 listopada a do Senatu 12 listo- 
lda 1922 roku. Rypin należał do okręgu wyborczego ziemi płockiej, 
:naczonego numerem 9, natomiast Lipno do okręgu wyborczego 
locławskiego, Ziemiaństwo poparło wzmocniony wewnętrznie 
Niązek Ludowo-Narodowy. Na listę nr 8 w powiecie lipnowskim 
[dano 12.910 głosów, a w rypińskim 14,032 głosy. Było to głównie 
'parcie mieszkańców wsi. Dużą rolę odegrało duchowieństwo, które 
lecało wiernym oddawanie głosów na listę ZLN. Wybory 1922 roku 
kończyły się sukcesem sił popieranych przez ziemiaństwo, Posłem 
lipnowskiego został wybrany Tadeusz Świecki z Radomic. Dla ucz- 
enia wyboru własnego kandydata ziemiaństwo ziemi dobrzyńskiej 
undowało Świeckiemu telefon w majątku Radomice. Ziemia płocka. 
którą był związany, założyła stypendium imienia Tadeusza Świec- 
8g0 dla słuchaczy wyższych zakładów naukowych 100. 


T, Ś w i e c ki, F, W Y b u I t , Mazowsze, s:395-396; Z. Was z k i e w i c z , Z dzie- 
{ 'ów ziemi dobrzyńskiej, s.127. Władysław Zochowski (1862-1939), notariusz, dzia- 
acz polityczny, przywódca Związku Ludowo-Narodowego w powiecie rypińskim. 
W jego mieszkaniu odbywały się zebrania ziemiaństwa powiatu rypińskiego, W 1898 
roku został prezesem założonego wówczas w Rvpinie Towarzystwa Kredytowego 
Ziemskiego. Funkcję tę pełnił także po przeksztafceniu Towarzystwa w Bank Spół- 
dzielczy W budynku banku, który zbudowano z Jego inicjatywy przy Placu Sienkie- 
wicza, wital w 1928 roku Prezydenta RP Ignacego Mościckiego. W latach 1917-1930 
był prezesem Ochotniczej Straży Pożarnej w Rypinie. Popełnił samobójstwo w mo- 
mencie wkroczenia Niemców do Rypina 7 września 1939 roku (szerzej zob. M, Kra - 
i e '!J s ki, Słownik, s.411), 
T.Swiecki,F.Wybult, Mazowsze, s,394-397; Z.Waszkiewicz, Z 
dzięjów ziemi dobrzyńskiej, s.132. 
T.Swiecki,F.Wybult, Mazowsze, S.413-414; M,Krajewski, Słow- 
nik, s.349; Kto by! kim, s,452; T.R z e p e c ki, Sejm i Senat RP 1922-1927, Po- 
znai11923, s.153-154; Statystyka 
vborów do Sejmu i Senatu odbytych w dniu 9 i 12 
XI 1922,Statystyka Polski. U8. Warszawa 1926, s,23; Z. Was z k i e w i c z, Z prob- 
lematyki. s.71. 


205
		

/203_0001.djvu

			P'" 
 


W marcu 1928 roku odbyły się w Polsce po raz trzeci wybory 
do Sejmu i po raz drugi do Senatu. Brak jest niestety wiadomości 
o kampanii wyborczej. T.Świecki twierdził, że przebiegała ona pod 
naciskiem czynników administracyj n ych i nie odzwierciedlała rze- 
czywistych poglądów społeczeństwa 101. Główną rolę wśród ziemiańs- 
twa odgrywał ZLN, który w coraz większym stopniu współpracował 
z Kościołem. Hasłu wyborczemu "Bóg i Ojczyzna" starano się nadać 
najwyższą rangę. ZLN wystawił w wyborach listę nr 24 pod nazwą 
Lista Katolicko-Narodowa. Głównym kandydatem był z ziemi dob- 
rzyńskiej dotychczasowy poseł-ziemianin Tadeusz Świecki. Drugą siłą 
prawicową popieraną przez ziemiaństwo była Chrześcijańska Demo- 
kracja, która wystawiła listę nr 25 pod nazwą Polski Blok Katolicki, 
z kandydaturą posła ziemiańskiego, Franciszka Zielińskiego, właści- 
ciela majątku Chalin. Część ziemiaństwa zaczyna jednak przechodzić 
na pozycje prosanacyjne i popiera Bezpartyjny Blok Współpracy 
z Rządem, który wystawia listę nr 1 102 . 
Powiat lipnowski zaliczono do 10 okręgu wyborczego obejmu- 
jącego ponadto powiaty włocławski i nieszawski. Zdecydowaną prze- 
wagę uzyskała PPS, która otrzymała dwa mandaty. Lista Polskiego 
Bloku Katolickiego znalazła się na drugim miejscu i posłem z tego 
okręgu został Franciszek Zieliński, na którego głosowało w większości 
ziemiaństwo lipnowskie lOJ . Powiat rypiński znalazł się razem z powia- 
tem płockim, płońskim i sierpeckim w okręgu nr 9. Podobnie jak 
w lipnowskiem zwyciężyła tu PPS, otrzymując dwa mandaty. Na Listę 
Katolicko-Narodową głosowało trzykrotnie mniej osób, ale mandat 
otrzymał Tadeusz Świecki, który kandydował w obwodzie płockim, 
mimo że zamieszkiwał w Radomicach koło Lipna 104. W ten sposób 
powiat lipnowski repreze'ntowało w Sejmie II kadencji dwóch posłów. 
Nieznaczne zwycięstwo sił chrześcijańsko-narodowych popie- 
ranych przez ziemiaństwo, przy dużej liczbie głosów oddanych na 
PPS świadczyło O wzroście nastrojów radykaIn ych, szczególnie 
w miastach ziemi dobrzyńskiej. Przyczyną osłabienia prawicy była 
również znacznie mniej aktywna niż w 1922 roku kampania wybor- 
cza. Endecja poniosła klęskę polityczną już w maju 1926 roku i stop- 
niowo elektorat tej partii przechodził na pozycje popierania obozu sa- 


1U1 T.
 w i ee ki ,F. W yb u I t, Mazowsze, s,537-538. 
102 T.Swieeki,F.Wybult, Mazowsze, s.537-538; Z.Waszkiewiez, Z 
dziejów ziemi dobrzyńskiej, s.135, 
111:\ Statystyka wyborów do Sejmu i Senatu odbytych w dniu 4 i 11 marca 1928 roku, 
Statystyka Polski, Warszawa 1930, UO, s.XXVII, 12; Kto byJ kim, s.487; 
T.f3. z e P e e ki, Sejm i Senat RP 1928-1933, PoznalI 1928, s,30-31: 
T. S w i e e ki, F. W Y b u I t . Mazowsze, s.539. 
104 Statystyka wyborów do Sejmu i Senatu odbytych w dniu 4 i 11 marca 1928 roku, 
s.XXVII, 12; M.K r a i e w s ki, SJownik, s,349-350; Kto byJ kim, s,452; T.R z e- 
p.e e ki, Sejm i Senat RP 1928-1933, Poznal1 1928, s,29-30; T.Swiee- 
k l,F,W y b u I t, Mazowsze, s,538. 


206
		

/204_0001.djvu

			nacyjnego. Zjawisko to obserwujemy również wśród ziemiaństwa ba- 
danego terenu. Przedstawiciel kół katolickich i narodowych, Tadeusz 
Świecki, nie cieszył się już takim autorytetem jak w I połowie lat 
dwudziestych i stopniowo schodzi ze sceny politycznej. Propaganda 
wyborcza endecji na ziemi dobrzyńskiej okazywała się coraz mniej 
skuteczna. 
Po 1926 roku ziemiaństwo powiatów Lipno i Rypin stopniowo 
przechodzi na pozycje prorządowe. Zachowanie takie już w okresie 
kampanii wyborczej prezentowała szczególnie grupa młodych zie- 
mian. Na krótko przed wyborami Kronika Rypińska opublikowała kry- 
tyczny artykuł donosząc: "W niedzielę 11 grudnia 1927 roku w Sali 
Sejmikowej gmachu Starostwa odbyło się zebranie polityczne pod 
przewodnictwem pana Rudowskiego z Półwieska, na którym wygłosił 
referat p. Siemiątkowski z Wąpielska na temat przyszłych wyborów 
i konsolidacji społeczeństwa pod hasłem popierania rządu Marszałka 
Piłsudskiego. Na sali było ok.40 osób spośród ziemian i duchowieńs- 
twa". Na zakończenie autor zadaje cyniczne pytanie: "Ciekawa prze- 
miana pojęć. Co się stało z naszą endecją?"10s. 
Prawdopodobnie po 1928 roku nastąpiło zdecydowane przej- 
ście ziemiaństwa w szeregi BBWR. Część przedstawicieli tej grupy 
społecznej, zwłaszcza starszych wiekiem pozostała przy endecji. co 
spowodowało niewielkie rozbicie. Trudno określić czy dochodziło do 
konfliktów między zwolennikami sanacji i endekami w ramach zie- 
miaństwa. Po wielu latach B,Chełmicki, reprezentujący w przekona- 
niach obóz sanacyjny, niezbyt pochlebnie wyrażał się o Tadeuszu 
Świeckim, przeciwniku politycznym pisząc: "... był to człowiek ideo- 
wy, gorący patriota, ale nacjonalista spod znaku endecji o dość wąs- 
kich horyzontach (jak zwykle przedstawiciele tego ugrupowania), lu- 
bował się przy tym w wielkich i dość mętnych przemówieniach"I06. 
Narodowa Demokracja uległa znacznemu osłabieniu w ziemi 
dobrzyńskiej w latach trzydziestych. Opierała się jednak w dalszym 
ciągu o wiernych jej ideałom nielicznych ziemian. "Zebrania odbywa- 
ją się rzadko i są nieliczne -pisał autor sprawozdania władz wojsko- 
wych, charakteryzując powiat lipnowski. Robota ma charakter więcej 
chałupniczy i daje się ją zauważyć raczej w części południowej (dob- 
rzyńskie)"107. Do wybitniejszych działaczy Stronnictwa Narodowego 
w powiecie lipnowskim, którzy pozostali w szeregach tej organizacji 


,j 


I 
II, 


105 Ziemianie i duchowieństwo tutejszego powiatu za rządem PiJsudskiego. Kronika 
Rypii1ska. 1927, nr 45. s.4. Konflikt sanacja - endecja w ziemi dobrzyńskiej po- 
twierdza także Z. Was z k i e w i c z , Partie polityczne na Kujawach WSc/lOd- 
nich i ziemi dobrzyńskiej w Jatach 1918-1939. Iw:) Z dziejów ruchu robotniczego 
na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej. pod red. Z. Was z k i e w i c z , Włocła- 
wek 1982. s.83, nie podając jednak na jakich przesłankach wysuwa tę tezę. 
106 B.C h e ł m i c ki. Powiat rypiński. Pamiętnik. s.24. 
107 Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr Vlll. s,84. 


II 


" 


I II 


207 


t J
		

/205_0001.djvu

			, 
III 


należy zaliczyć ziemian: Bronisława Szymańskiego z majątku Czarne. 
Tadeusza Świeckiego z Radomic. Władysława Zalewskiego z Kolan- 
kowa, Janinę Przybyłowiczową. żonę właściciela Maliszewa i Emilię 
Godlewską. żonę właściciela Kłokocka lO !!. W powiecie rypIńskim 
większość ziemiaństwa przeszła do BBWR. a endecja posiadała popar- 
cie szczególnie wśród kleru lU!!, 
Po aresztowaniu przywódców opozycji w kraju. odbyły się 
w listopadzie 1930 roku kolejne przyśpieszone wybory. Kampania 
wyborcza jest mało widoczna w nielicznych źródłach z tego okresu, 
W powiecie rypińskim zdecydowanie zwyciężył Centrolew. a na dru- 
gIm miejscu znalazł się BBWR. Podobną sytuację. jednak z większą 
przewagą głosów tej partii, zanotowano w powiecie lipnowskim 11O . Po- 
słem ziemiańskim z powiatu rypińskiego w okręgu płockim został Jan Ru- 
dowski z Półwieska, reprezentujący BBWR. Wybory w tym okręgu zostały 
jednak unieważnione w maju 1931 roku na mocy decyzji Sądu Najwyż- 
szego i Rudowski razem z czterema posłami stracił mandat. W wyniku 
drugiego głosowania został jednak wybrany ponownie. W Sejmie należał 
do grupy najbardziej aktywnych posłów. Był przewodniczącym Komisji 
Rolnej, członkiem Komisji Budżetowej i Komisji Komunikacyjnej. Prze- 
mawiał w Sejmie na początku każdego roku podczas dyskusji nad preli- 
minarzem budżetowym. upominał się niejednokrotnie o uwzględnienie 
potrzeb lolniclwa kumunikacyjnego i sportowego. które było jego życiową 
pasją. Funkcję posła sprawuwał do końca kadencji w 1935 roku 111 . 
Kryzys gospodarczy i związane z nim napięcia społeczne spo- 
wodowały, że kampania przed kolejnymi wyborami przebiegała wat- 
mosferze walki politycznej. BBWR, kierowany w dużej mierze przez 
ziemiaństwo, stał się po wyborach 1930 roku czołową partią politycz- 
ną na terenie ziemi dobrzyńskiej. W sprawozdaniu władz wojskowych 
o powiecie lipnowskim w 1933 roku czytamy: "Dominuje, najlepiej 
rozwija się BBWR. W ciągu swego istnienia opanował jeśli nie całko- 
wicie, to w znacznym stopniu życie społeczne; pod wpływami jego 
znajdują się: Związek Peowiaków, Związek Inwalidów Wojennych, 


I 
l, 
p 


lU!! Tamże. s.84. 
IU!J Tumże. s.117. W 1933 roku wspomniana wyżej informacja władz wojskowych 
stwierdzała: "SN organizacji nie posiada, lecz ma licznych zwolenników, dzięki 
poparciu kleru" (w sprawozdaniu wymieniono nazwiska tylko dwóch kapłanów. 
natomiast brak jest wiadomości o pracach ziemiaństwa w tej organizacji). Pod- 
obnie brzmi następna informacja sporządzona w 1936 roku: "Na terenie powiatu 
rypińskiego SN jest bardzo słabe i faktycznie zorganizowane jest tylko koło Ry- 
pin Na terenie wiejskim nie istnieją koła SN", 
IlU łĄ::vbo0' do Sejmu 1930 roku. Statystyka Polski. Seria C, z.4. s.10,121; Z. Was z- 
k i e w i c z ,Z problel1lotvki. s.77. 
III B.C h e ł m i c ki, Po w{a t rypińsb. Pamiętnik, s.64-65: M
K raj e w s ki, 
Słownik, s.305; Kto był kim, s.545; SkJad osobowy Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej 
w dniu 1 mOl'ca 1931 roku, Warszawa 1931, s.32.43,50; A.S z k l a r s- 
k a - L o h m a n o w a. Rudowsb lon, PSB, t.33. 1991, S.1-2; reI. Z.Chmielewska 
(córka). 


208
		

/206_0001.djvu

			'I' 


Związek Rezerwistów, Związek Strzelecki, Związek Młodzieży Wiejs- 
kiej "Siew", Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet, Okręgowy Związek 
Straży Pożarnych i Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolni- 
czych". Podobną charakterystykę przedstawiono dla powiatu rypińs- 
kiego, gdzie BBWR posiadał 16 kół w gminach, a ugrupowania opozy- 
cyjne w stosunku do tej partii określono jako "organizacyjnie słabo 
rozbudowane"1l2. Prezesem Rady powiatowej (lipnowskiej) BBWR był 
Ludwik Chełmicki. właściciel Czernikowa, a rypińskiej Józef Budza- 
nowski (burmistrz Rypina), a wśród najbardziej czynnych działaczy 
informacja władz wojskowych wymieniała ziemian: Bogdana Cheł- 
mickiego i Jerzego Siemiątkowskieg0 11J . 
Wybory, które odbyły się we wrześniu 1935 roku potwierdziły 
w pewnym sensie przewagę ziemiaństwa jako grupy decydującej o pod- 
stawowych założeniach ówczesnej polityki gospodarczej i społecznej 
w ziemi dobrzyńskiej, Trudno jednak oceniać ich wyniki w sytuacji, gdy 
większość partii opozycyjnych je zbojkotowała. Zwycięstwo BBWR 
i uzyskanie mandatu poselskiego przez niewątpliwie zasłużonego dla 
rozwoju powiatu rypińskiego Bogdana Chełmickiego z Kowalk, wydaje się 
zatem wielce wątpliwe I 14. 
W 1935 roku ziemiaństwo badanego terenu otrzymało włas- 
nych reprezentantów w Senacie RP. W wyborach z województwa war- 
szawskiego z ramienia BBWR senatorem został Jerzy Siemiątkowski 1l5 , 
a z mianowania przez Prezydenta RP Jan Rudowski llb . 
W październiku 1935 roku został rozwiązany BBWR i w marcu 
1937 roku sanacja powołała nową organizację o podobnym programie 
- Obóz Zjednoczenia Narodowego (OZN). Prawdopodobnie większość 
ziemian popierających wcześniej politykę BBWR znalazła się w tej or' 
ganizacji. Wybory w listopadzie 1938 roku ponownie zostały zbojko- 


I,' 


" 
I 


! 
II 


J
 


I 
l I' 
" 
I' 
 
, 


l,' 


" II 
: I. 


m Sytuacja obszaru Okręgu KOlPUSU Nr VIII, s.83,117. Inaczej sytuację tą przedsta- 
wia Z. Was z k i e w i c z , Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, s.144, która twier- 
dzi. że BBWR nie przejawiał na tym terenie żadnej aktywności i nie miał popar- 
cia w społeczeństwie (brak jest również tych wiadomości w podawanym przez 
autorkę przypisie). Najlepszym przykładem siły politycznej BBWR jest zarząd 
OTO i KK największej organizacji gospodarczej w powiecie lipnowskim i rypiń- 
skim, całkowicie pozostający pod wpływami członków tej partii. 
113 Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII, s.83,l17. 
II< M. Kra j e w s ki, S!ownik, s.60; Kto bv! kim, s.249; Z. Was z k i e w i c z , Z 
dziejów ziemi dobrzyriskiej, s.143. . 
II:; Album-skorowidz. Album skorowidz Sejmu i Senatu RP 1935-1940, Kraków 1936, 
s.238-239; B. C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.66; J. Z i e l e - 
n i e w s ki, Sejm i Senat RP 1935-1940, Warszawa 1936, s.414. 
lIIi B. C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pwniętnik, s.65; Kto by! kim. s.545; L. Z i e _ 
l e n i e w s ki, Sejm i Senat 1935-1940, s.446. Rudowski w Senacie był człon- 
kiem Komisji Budżetowej i Komisji Prawniczej. Jako sprawozdawca tych komsji 
kilkakrotnie przedstawiał projekty ustaw. Zabierał też głos w sprawie rolnictwa, 
postulując zjednoczenie wysiłków ziemiaństwa dla podniesienia poziomu kultu- 
ralnego wsi, w obronie wychowania religijnego w szkołach, w sprawach prze- 
mysłu lotniczego i organizacji władz lotnictwa cywilnego (zob. A 
 S z k l a r s - 
k a - L o h m a n o w a ,Rudowski Jan, PSB, 1.33,1991, s,l-2). 


" li: 
, 


, ' 
:1' 
" 


" 
l' 


I 
" 


209
		

/207_0001.djvu

			I 
 
, II 
 l' 
"I 
 
'I 
l, 
I ' 


,I, I 
, l ! 
r' . 
II I ' 
Iii: I 
;'1, 
, 


I 
 
'! II 


, 
'j 


Iii 


I I 



 
'[ ,u , 
I, II 
, I 
I II 


II 


! 1 
, , 


i 
I t 
'I , 
I 

 
I 


towane przez partie opozycyjne. Akcja ta objęła również z dużym na- 
sileniem teren ziemi dobrzyńskiej117. Trudno zatem ocenić zwycięstwo 
sił ziemiańskich w tych wyborach jeżeli nie brała w nich udziału opo- 
zycja. Posłem ziemiańskim z ramienia OZN z powiatu rypińskiego 
został wówczas Tadeusz Dudrewicz, właściciel majątku Świeżawy. 
W Sejmie zasiadał w komisji przemysłu i handlu. Był aktywnym dzia- 
łaczem społecznym, prezesem OTO i KR skupiającego w swoich sze- 
regach nie tylko ziemian; wybranym w sposób demokratyczny. przy 
udziale opozycji, członkiem Rady Powiatowej w Rypinie; uczestni- 
kiem wojny polsko-bolszewickiej, członkiem POW118. Wydaje się za- 
tem, że nie można odmawiać słuszności wyboru dokonanego w 1938 
roku, podobnie jak w przypadku wszystkich poprzednich posłów - 
ziemian z powiatów Lipno i Rypin w okresie międzywojennym. 


Tabela 49: Posłowie i senatorowie ziemiańscy z powiatów Lipno i Rypin 
w latach 1919-1939. 


Kadencja Sej m Senat 
Sejm - - 
Ustawodawczy 
1-1922-1927 TŚwiecki ZL-N - - 
TŚwiecki ZL-N 
11-1928-1930 F. Zieliński Chrześcijańska - - 
Demokracja 
1II-1930-1935 J. Rudowski BBWR - - 
IV-1935-1938 B. Chełmicki BBWR J. Rudowski BBWR 
J. Siemiątkowski BBWR 


Ź ród ł o: Album-skorowidz Sejmu i Senotu RP. Kodencjo 1935-1940, Kraków 1936, 
s,238-239; T.R z e p e c ki, Sejm RP 1919 roku. Z życiorysami i podobiznami 311 po- 
słów sejmowych, mapą okręgów wyborczych, Poznań 1920. s.106-107; T e n że. Sejm 
i Senut RP 1922-1927, Poznań 1923, s.152-155. 157-159; T e n że. Sejm i Senat RP 
1928-1933, Poznaó 1'928. s.29-32; Spis posłów i senatorów Sejf!lu V kadencji, Przekrój. 
Miesięcznik Poświęćony Sprawom Polski 1939. z.l, 5.27-28; TS w i e c ki, F.W y b u l t, 
Mazowsze, s.310-313. 


117 W. C h u d a ń s ki. Ruch ludowy w województwie pomorskim 1920-1939. War- 
szawa 1970, 5.208; Z. Was z k i e w i c z . Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, s.145. 
Specjalnie wysyłani działacze ruchu ludowego z Warszawy bojkotowali i rozbi- 
jali wiece przedwyborcze OZN-u na terenie powiatu lipnowskiego. 
118 B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.66-67; Kto by/ kim, s.270; Spis 
posłów i senutorów sejmu RP V kadencji. Przekrój. Miesięcznik Poświęcony 
Sprawom Polsk, 1939. z.l. s.27,114; reI. Witold Dudrewicz z Warszawy (syn). 


210
		

/208_0001.djvu

			" :: 
 


4. UDZIAŁ W PRACY SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO 


Literatura na temat pracy samorządu terytorialnego w ziemi 
dobrzyńskiej właściwie nie istnieje. Kwerenda archiwalna przeprowa- 
dzona w ramach potrzeb przedstawianego tematu wykazała również 
brak źródeł w tym zakresie. Niewielkie wzmianki dotyczące pracy 
samorządu posiadamy z prasy regionalnej wydawanej w okresie mię- 
dzywojennym, szczególnie Gazety Lipn , owskiej Gazety Urzędowej na 
Powiat Lipnowski i Rypiński oraz Kroniki Rypińskiej. Materiał ten 
z punktu widzenia badań nad ziemiaństwem jest jednak przydatny 
w znikomym stopniu. Pracę rad gminnych i powiatowej w Rypinie 
przedstawił w swoim Pamiętniku B. Chełmicki 119 . 
Ziemianie brali aktywny udział w pracy rad gminnych i po- 
wiatowych w ziemi dobrzyńskiej, będąc inspiratorem większości ini- 
cjatyw społecznych i gospodarczych. Napotykali jednak ogromne 
trudności zwłaszcza ze strony chłopów, których "strach przed opodat- 
kowaniem był ogromny"120. Jednocześnie samorząd gminny zbliżał 
ziemiaństwo w znacznym stopniu do chłopów, "pozwalał poznać ich 
pojęcia i potrzeby zbiorowe"121. 
Za pomocą samorządu ziemiaństwo wprowadzało postęp na 
wsi ziemi dobrzyńskiej. B. Chełmicki opisuje spory jakie prowadził 
z chłopami, których trzeba było przekonywać do inwestycji na polu 
oświaty, ponieważ "drewniane budynki szkolne wydawały się im wy- 
starczające". W okresie międzywojennym nastąpił w tej dziedzinie 
znaczny postęp i przed wybuchem wojny nie potrzeba było nikogo 
przekonywać do inwestycji "a nawet zaczęło się tworzyć pewne współ- 
zawodnictwo, która wioska będzie miała lepszy budynek szkolny"122. 
Udział ziemian w pracy rad gminnych był prawdopodobnie 
niewielki w pierwszym okresie po I wojnie światowej. Nie zachowały 
się żadne spisy radnych w gminach powiatów Lipno i Rypin z tego 
okresu. B. Chełmicki wspominał radę gminy Pręczki: "Członków liczy- 
ła nasza rada 12. W tym z ziemian ja i Pomirski, zbiedniały szlachcic 
na 40 ha, poza tym 1 lub 2 Niemców, reszta gospodarze o różnej skali 
zamożności i uświadomieniu"123. Należy przypuszczać, że do rad 
gminnych byli wybierani ziemianie z lepszych majątków, wykazujący 
zainteresowanie pracą społeczną. W gminie Pręczki, którą wspomina 
B. Chełmicki był tylko jeden należący do niego, dobrze prosperujący 
majątek Kowalki, stąd tak mały udział przedstawicieli badanej grupy 


I: 
'I 


i
 


1- 
.. 


119 B.C h e ł m i c ki, Powi
t rypiński. Pamiętnik. 5,37-42. 
12U Tamże, 5.38. 
]21 Tamże, 5,37 
122 Tamże, 5.38. 
]23 Tamże, 5.39. 


i, 


211
		

/209_0001.djvu

			11"11' 
I I 


" 
'I 
I 


" II 


społecznej. Pozycja ziemian była na wsi tak silna, że w większości byli 
oni członkami rad gminnych. Tadeusz Dudrewicz właściciel Świeżaw 
był członkiem rady w gminie Rogowo przez wszystkie kadencje 124 . 
Z większości zebranych relacji wynika, że ziemianie prowadzili ak- 
tywną politykę w swoich gminach za pośrednictwem samorządu, 
w którym zasiadali. 
Warunkiem dobrej pracy rad gminnych było według B.Cheł- 
mickiego brak nacisków zewnętrznych i dopływ elementu wykształ- 
conego. Autor Pamiętnika wspominał biednego chłopa, analfabetę, 
który został wybrany razem z nim z tej samej gromady i "zwykle psuł 
robotę przez tanią demagogię". Szczególnie trudne było przekonanie 
chłopów do urzędników gminy. B.Chełmicki wyjaśniał to zjawisko 
twierdząc, że skoro "dla chłopa pieniądz był trudny to zazdrościł każ- 
demu kto otrzymywał pensję". Szczególną niechęcią chłopi darzyli 
nauczycieli, których gmina miała obowiązek utrzymać, a radni oba- 
wiali się wszelkich obciążeń 125. 
Wybory do samorządu gminnego często odbywały się przy 
ostrej walce między siłami popierającymi ziemiaństwo i siły lewico- 
we, Szczególnie aktywną kampanię prowadziło na wsi w latach dwu- 
dziestych PSL-Wyzwolenie. Do ostrej rywalizacji doszło m.in. między 
tą partia a ZLN w 1927 roku w gminie Chalin 126 . 
Znacznie większy udział miało ziemiaństwo w samorządzie 
powiatowym. "Na trzydziestu kilku radnych było nas siedmiu lub oś- 
miu ziemian, trzech reprezentantów miejskich, dwóch nauczycieli, 
reszta chłopi i jeden Żyd z Dobrzynia" - charakteryzował Radę Powia- 
tową w Rypinie B.Chełmicki 127 . 
Pierwszy znany nam skład Sejmiku Powiatowego w Rypinie 
opublikowała Gazeta Urzędowa Wydzialu Powiatowego powiatu Ry- 
pińskiego w 1924 roku. Z ziemian członkami byli: Artur Barthel, Bog- 
dan Chełmicki, Jan Krępeć z Wildna, Jerzy Siemiątkowski. Kazimierz 


, li' II 
'I" 'II 
I ,I 
I 


l; 
1111'1 
I 
II 
II 
I 
II 


I 
- II 
I 
, 


,r' l 
I !!II. 
'I ' 
'" 
I!I 


!: I 


124 Kto byJ kim, s.270; rel. Witold Dudrewicz z Warszawy (syn). 
125 B,C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.38. 
126 A.L U c z ak, Samorzqd terytorialny w programach i dziaJalności stronnictw 
ludowych 1918-1939, Warszawa 1973, s.163. 
m B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.40. Brak jest niestety źródeł 
i dokładnych badań, które określałyby procentowy udział ziemiaństwa w radach 
gminnych i powiatowych, Danych wskazujących na znaczny udział tej grupy 
społecznej w samorządzie terytorialnym dostarcza praca A. L u c z a k a, Samo- 
rzqd telytorialny, s.283. Autor na bazie źródeł z Centralnego Archiwum MSW 
podaje, że w 1933 roku w powiatach Lipno i Rypin zdecydowanie przeważali 
w samorządzie członkowie BBWR, partii zdominowanej wówczas przez zie- 
miaństwo. W województwie warszawskim w 1929 roku ziemiaństwo stanowiło 
13% wśród ogólnej liczby członków sejmików (przeciętnie 8 ziemian na każdy 
sejmik) powiatowych i 17% wśród członków rolników. W skali kraju ziemia- 
nie-członkowie sejmików powiatowych stanowili 5,9% ogółu ziemian, czyli na 1 
mandat ziemiański w sejmiku przypadało 17 ziemian-wyborców (zob. Ziemiańs- 
two w pmc.y spoJecznej,praca zbiorowa pod kierunkiem S. M i k l a s z e w s k i e- 
g o, (w:) Ziemiaństwo i większa wJasność rolna, Warszawa 1929, S,19). 


I I 
I I I 
I I 
I l ' 
, I 
J ' 
l 
 
, I 'I' 


212
		

/20_0001.djvu

			wych 42 . Od początku lat dziewięćdziesiątych rozpoczęły się badania tego 
tematu w ramach historii regionalnej. Ukazały się prace o ziemiaństwie 
w województwie kieleckim 4J , w Wielkopolsce, na Pomorzu i Śląsku 44 . 
Ziemia dobrzyńska nie posiada dotychczas monografii zie- 
miaństwa. Liczne wzmianki związane z tą grupą społeczną w okresie 
międzywojennym rozproszone są w wielu publikacjach, szczególnie M. 
Krajewskiego. Cenne są zwłaszcza biogramy wielu ziemian przedsta- 
wiane przez tegoż autora w "Słowniku biograficznym ziemi dobrzyńs- 
kiej"45 Dziejami powiatów lipnowskiego i rypińskiego w okresie mię- 
dzywojennym zajmuje się od wielu lat również Z. Waszkiewicz 46 . Prace 
tej autorki poświęcają jednak mało miejsca ziemiaństwu. Na szczegól- 
ną uwagę zasługują w ostatnim okresie publikacje rypińskiego history- 
ka regionalisty R. Piotrowskiego 47 . Próby przedstawienia dworów zie- 
miańskich w powiecie lipnowskim podjął się Z. Góźdź 48 . Rozważania 
te powielają jednak tylko dane zawarte w Katalogu Zabytków i nie zos- 
tały poparte przez autora większą bazą źródłową. Cenną publikacją po- 
szerzającą stan badań nad ziemiaństwem okazała się natomiast mono- 
grafia Osieka Rypińskiego i Kikoła 4Y . 


42 Aktywność gospodarcza ziemiaństwa w Polsce w XVlll-XX wieku, pod red. W . C a- 
b a n a. M, B . M ark o w s k i e g o, Kielce 1993; Dwór polski w XIX wieku. Zja- 
wisko historyczne i kultul"Owe, Warszawa 1990; Warszawa 1995. 
4:1 M. B. M a r"k o w s ki. Sfery przemysIowe i ziemiaństwo w województwie kielec- 
kim 1918-1939, Kielce 1990; t e n że. Obywatele ziemscy w województwie kielec- 
kim 1918-1939, Kielce 1993; t e n że, Ziemiaństwo w województwie kieleckim w do- 
bie k(vzysu gospodarczego (1929-1935), Iw:) Aktywność gospodarcza ziemiaństwa w Pol- 
sce w XVlll-XX wieku, pod red. W. C a b a n a, Kielce 1993, s.161-169, 
H B, O k o n i e w s k a , Polscy ziemianie i ch/opi Wielkopolski i Pomorza w latach 
11 Rzeczpospolitej, Gdańsk 1991; t e j że. Polskie środowiska ziemiańskie Pomorza 
; Wielkopolski wobec realiów ekonomicznych i politycznych 11 Rzeczypospolitej, Iw:) 
Szlachto; ziemiaństwo na Pomurzu w dobie nowożytnej XVI-XX wieku, pod red. 
I, D v g d a ł y , Toruń 1993, s.133-148; A . K w i l e c ki, Ziemiaństwo ",-:ielko- 
polskie, Warszawa 1998; W . Kor z e n i o w s k a, Ziemiaństwu na Górnym Slqsku 
w XIX i XX wieku, Opole 1997. 
45 M. Kra i e w s ki, Slownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej (do 1945 rokuj, Lip- 
no 1992; Zob. również t e n że, Borzewscy herbu Lubicz w ziemi dobrzyńskiej, 
Rypil1 1990; t e n że. Ugoszcz i ukolice. Rys historyczny - ludzie - zabytki, Ostro- 
wite 1980; t e n że. O Chelmickich herbu Nalęcz z ziemi dobrzyńskiej, Biuletyn 
Przewodnicki PTTK, nr 53,1988. s.2-6; nr 54,1988, s.5-8. 
46 Z. Was z k i e w i c z, Z dziejów ziemi dobrzyńskiej w latach 1918-1939, Iw:) 
Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wiek, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, 
s.99-156 oraz Z dziejów międzywojennego Rypina (1918-1939), Iw:) Rypin. Szkice 
z dziejów miasta. pod red. M. Kra i e w s k i e g o. Rypin 1994, s.259-306; Z 
problematyki dziejów spoleczno-gospodarczych ziemi dobrzyńskiej w okresie 11 
Rzeczypospulitej. Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, seria B, 1979, s.55-85. 
47 R. P i o t r o w s ki. Dobra okalewskie w powiecie rypińskim do 1945 roku, Ziemia 
Dobrzyilska, t.1. 1989, s.63-89; t e n że, Struktura agrarna w powiecie rypińskim 
w lutach 1867-1939, Ziemia Dobrzyńska, t.3. 1995, s.23-52. 
4ł1 Z. G ó ź d ź , Z dziejów dworów ziemiańskich w bylym powiecie Iipnu wskim , Zie- 
mia Dobrzyńska, 1.2,1992, s.59-68. 
4Y M . M, G r z y b o w s ki, A. M i e t z , J. P a k u l s ki, M. P a w l ak. Osiek Ry- 
piński. Z dziejów parafii i gminy, Osiek Rypiński- Toruń 1994; M. B l a c h o w s - 
k a, J 
 K u c z k o w s k a, K. K u c z k o w s ki, Kikól i okolice nu tle dziejów 
ziemi dobrzyńskiej. Rypin-Kikół 1998. 


22
		

/210_0001.djvu

			, " 


Schwarzburg-Gunter z Blinnego i Zygmunt Rzeszotarski z Wojnowa l28 . 
Prawdopodobnie w późniejszych wyborach liczba ziemian w Sejmiku 
Powiatowym wzrastała. Sejmik wybierał ze swego grona Wydział Po- 
wiatowy, który w rypińskiem utrzymał się w niezmienionym składzie 
przez cały okres międzywojenny. Członkami Wydziału byli: ziemia- 
nin Jerzy Siemiątkowski. dyrektor syndykatu - Kazimierz Gorczyński, 
burmistrz Józef Budzanowski i trzech chłopów, bogatych gospoda- 
rzyl2Y. Zwraca uwagę stabilność władzy, ale również znaczny udział 
ziemiaństwa jako nielicznej procentowo grupy społecznej, Zapewne 
świadczy to o dużym prestiżu wśród społeczeństwa ziemi dobrzyńs- 
kiej, Wydział Powiatowy był jednocześnie doskonałym przykładem na 
dobrą współpracę ludzi pochodzących z różnych środowisk, a jedno- 
cześnie umiejętności pogodzenia interesów ziemiaństwa z inteligencją 
mieszczańską i chłopami. Współpracę tę przedstawił B.Chełmicki: 
"Wydział ten przetrwał przez kilka kadencji i można powiedzieć, że 
rządził powiatem. Były w nim połączone inteligencja i bystrość Sie- 
miątkowskiego, rozum, rozwaga i prawość Gorczyńskiego, praktycz- 
ność Budzanowskiego (z zawodu stolarza) wraz z gospodarnością 
i "chłopskim rozumem" pozostałych, przodujących gospodarzy". 
"Uważaliśmy, - pisał dalej z punktu widzenia ziemianina - że przy 
jednym stole obrad mogą zasiadać ludzie o różnych przekonaniach, 
o różnych stanowiskach i różnym stanie posiadania i radzić z pożyt- 
kiem nad tymi sprawami, które ich wspólnie interesują"130. Słowa te 
i przykłady niewątpliwie przeczą tezie o wyalienowaniu ziemiaństwa 
w zróżnicowanym społeczeństwie II Rzeczypospolitej. 


I j 


Jednym z ważniejszych wydarzeń, będącym podkreśleniem 
osiągnięć ziemiaństwa w dziedzinie gospodarczej w ziemi dobrzyńs- 
kiej, była wizyta Prezydenta RP Ignacego Mościckiego l31 . W dniach od 


128 Gazeta Urzędowa Wydziału Powiatowego Powiatu Rypińskiego 1924, nr 12, s,2; 
R.P i o t r o w s ki, Samorząd terytorialny powiatu rypińskiego w niepodleglej 
Polsce. Kronika Rypińska 1995, nr 2, s.7. Ziemianie pełnili również funkcje 
w innych organach samorządu powiatowego. Jan Rudowski z Półwieska był 
w 1924 roku Prezesem Rady Szkolnej Powiatowej, . 
129 B.Chełmicki, Powiat rypiński, Pamiętnik, s.40; T.Swiecki,F.Wy- 
b u l t , Mazowsze, s.281. Odsetek ziemian w Wydziałach Powiatowych sejmi- 
ków był w województwie warszawskim znacznie wyższy niż w samych sejmi- 
kach (zob, Ziemiaństwo w pracy spoJecznej, s.22). 
1:10 B.C h e ł m i c ki, Powiat lypiński. Pamiętnik. s,40. 
131 Temat wizyty Ignacego Mościckiego w powiecie lipnowskim i rypińskim był 
wielokrotnie przedmiotem zai
teresowania literatury historycznej już w okresie 
międzywojennym (zob. np, T. S w i e c ki, F. W Y b u l t , Mazowsze, s,540-544) 
oraz w ostatnich latach (zob, np. M. Kra j e w s k i ,Prezydent RP w Rypinie, Ga- 
zeta Pomorska 1990, nr 282, s,6; t e n że, Prezydent RP w Upnie j wloclawskiem, 
Gazeta Pomorska, 1990, nr 283, s.8), Najbardziej wiernym odtworzeniem tych 
wydarzeń było jednak sprawozdanie prasowe pisane bezpośrednio po wizycie 
(zob. Pan Prezydent RP wśród rolników, Gazeta Rolnicza 1928, nr 44-45, 
s.1503-1511). 



 I 
I' 


213
		

/211_0001.djvu

			, II 
I, 
.. II 
'I I 
I III 
I ;:1 l!! 
II 
II L , 
I II 


I 
1 I 
t 
j 


10 do 14 lipca 1928 roku Prezydent odwiedził kilka powiatów woje- 
wództwa warszawskiego na zaproszenie szczególnie dobrze rozwijają- 
cych się Okręgowych Towarzystw Rolniczych, Głównymi organizato- 
rami wizyty byli niewątpliwie ziemianie obu powiatów, co świadczy 
o dominującej pozycji tej grupy społecznej w najbardziej spektakular- 
nych wydarzeniach tego okresu. 
W Rypinie, 11 lipca 1928 roku Prezydenta witał prezes Okrę- 
gowego Towarzystwa Rolniczego Bogdan Chełmicki z Kowalk. Po 
mszy św. odbyło się poświęcenie sztandaru OTR Matką chrzestną by- 
ła żona właściciela majątku Półwiesk, Stanisława Rudowska, która ra- 
zem z Prezydentem Mościckim wbijała gwoździe w drzewce sztanda- 
ru. Następnie Prezydent zwiedził Spółdzielnię Mleczarską "ROTR", 
gdzie również witany był przez ziemiaństwo i oprowadzany po zakła- 
dzie przez Jana Rudowskiego - prezesa Zarządu Mleczarni. Kolejnym 
punktem programu było zwiedzanie Młyna Spółdzielczego, z osiąg- 
nięciami którego zapoznał głowę państwa Artur Barthel, ziemianin 
z Nadroża. Następnie Prezydent zaproszony został na uroczyste śnia- 
danie, w czasie którego ponownie prym wiodło ziemiaństwo. Prze- 
mówienie wygłosił Bogdan Chełmicki. Po śniadaniu gościa zaproszo- 
no do zwiedzenia majątku Wąpielsk, własności Jerzego Siemiątkows- 
kiego. Po południu Prezydent udał się jeszcze do gospodarstwa chłop- 
skiego w Bielawkach i następnie odjechał do Lipna 132 . 
Podobnie zdominowany przez ziemiaństwo przebieg miała wi- 
zyta Prezydenta w powiecie lipnowskim 11-12 lipca 1928 roku. Przy 
bramie triumfalnej w Upnie gościa witał prezes OTR Leon Lissowski 
z Kijaszkowa w towarzystwie starosty. Następnie odbyła się prezenta- 
cja pułku "Sokół" i raport złożony przez majora Walentego Zielińskie- 
go, właściciela majątku Łążyn. Podwieczorek Prezydent zjadł w po- 
bliskim majątku Wola (własność Tadeusza Sułowskiego, dyrektora 
Banku Ziemiańskiego w Warszawie) i wyjechał w kierunku Włocław- 
ka. Po drodze, we wsi Chełmica ponownie witany był przez licznie 
zgromadzonych ziemian, duchowieństwo i organizacje społeczne oraz 
zwiedził wystawę koni, bydła, trzody. Szczególnie interesował się wy- 
stawą drobiu zorganizowaną przez ziemiankę Wandę Żychlińską 
z Płomian. Nocleg i kolacja Prezydenta musiaty być zorganizowane 
w najbardziej reprezentacyjnym budynku powiatu, Wybrano dwór 
w Szpetalu, własność Artura Rutkowskiego. W czasie kolacji przemó- 
wienie wygłosił Leon Lissowski m . 


I r l 
II i 


r II 


I 
I j I, 
II' 


132 Pan Prezydent RP wśród roJników, Gazeta Rolnicza 1928. nr 44-45,5,1503-1508. 
In Tumże, 5.1508-1511. 


1 
I II I 
'I 
MI 


214 


, 
I ,
		

/212_0001.djvu

			5_ KONFLIKTY SPOŁECZNE 


Problem konfliktu między robotnikami rolnymi i chłopami 
z jednej strony a ziemiaństwem z drugiej pojawił się na szerszą skalę 
w końcu 1917 roku, wraz ze zwycięstwem rewolucji bolszewickiej. B. 
Kapłan słusznie zauważył, że do 1918 roku w ziemi dobrzyńskiej nie 
było żadnej siły zdolnej do przewodzenia masom pracującym 1J4 . Zie- 
miaństwo nie było z tej strony zupełnie zagrożone. Aktywność ruchu 
robotniczego wzmogła się w początkach II Rzeczypospolitej. Zaczęły 
powstawać komitety folwarczne i Rady Delegatów Robotniczych. 
W listopadzie 1918 roku działacze PPS utworzyli w Rypinie Milicję 
Ludową, zadaniem której było ochranianie strajków i demonstracji 
robotniczych. W miesiąc później powstał w Rypinie Związek Zawo- 
dowy Robotników Rolnych, który rozszerzył swoje wpływy na więk- 
szość majątków. Na początku 1919 roku utworzono Związek Zawo- 
dowy Służby Folwarcznejl35. 
Zniszczone wojną majątki stanęły u progu II Rzeczypospolitej 
wobec problemu, który dotychczas nie istniał w takich rozmiarach 
i formach, Już w końcu grudnia 1918 roku wybuchły strajki robotni- 
ków rolnych w majątkach Radziki Małe i Ugoszcz. Strajkujący robot- 
nicy uzbrojeni w kosy przyszli nawet do Rypina. Szczególnie bojowo 
zachowywali się fornale z majątku Ugoszcz. W niektórych majątkach 
strajki trwały po kilkanaście dni. B.. Kapłan wykorzystując relacje 
uczestników tych wydarzeń pisał: "W Radzikach Małych obszarnik 
Gniazdowski zmuszony był sam z rodziną przez 11 dni oprzątać in- 
wentarz"IJ6. 
Proboszcz parafii Karnkowo, Ludwik Wiśniewski pisał w Kro- 
nice Parafialnej w lutym 1919 roku: "W majątku wiece za wiecami, 
zwykle w nocy u służby folwarcznej w nastrojach czerwonych. Dzięki 
interwencji księdza obyło się bez kamieni. Grożono rozprawić się 
z mówcami, m.in. z panem H. Wąsowiczem z Jasienia. Rozkołysanie 
agitacją wywrotową jest znaczne"13i. 
Wiosną 1 91 9 roku sytuacja rewolucyjna objęła całą ziemię 
dobrzyńską. T. Świecki charakteryzując ten teren pisał "Strajki, szcze- 
gólnie służby folwarcznej były na porządku dziennym"13B. Na plan 
pierwszy wysuwano postulat przeprowadzenia reformy rolnej, rozu- 
mianej jako podział ziemi obszarniczej między chłopów. 1 maja 
w Rypinie odbyła się manifestacja z udziałem robotników rolnych 


IH B.K a p ł a n . Z rewolucyjnych tradycji Rypino i powiatu rypińskiego. 5.128. 
IH Tamże,s.128-129. 
m; Tamże, 5.129. Właścicielem majątku Radziki Małe był Antoni Gniazdowski 
[1874-1936). 
lJ1 APar. Karnkowo. Kronika Parafialna, 
138 T.Ś w iecki, F,W yb u l t, Mazowsze. 5,300, 


215
		

/213_0001.djvu

			I 
I 


z Okalewa. Ugoszcza. Osieka. Zbójna i Rusinowa. Przemawiali przed- 
stawiciele ZZRR. a na zakończenie śpiewano Międzynarodówkę. 
Czerwony Sztandar i inne pieśni robotnicze 1J9 . W maju 1919 roku zos- 
tał zamordowany właściciel Tulibowa. elewa i GrochowaIska Stefan 
Gościcki. który otrzymał wcześniej wyrok śmierci za odmowę opusz- 
czenia majątku. T. Świecki. łącząc tę sprawę z ruchem chłopskim cha- 
rakteryzował Gościckiego jako "człowieka należącego do ludzi bardzo 
uczynnych i lubianych. gdyż odnosił się zawsze zarówno do sąsia- 
dów. jak i służby folwarcznej z wielką życzliwością"140. 
W sierpniu i wrześniu strajki w powiecie lipnowskim przybra- 
ły na sile. "Służba oczekuje ze zdenerwowaniem podziału majątków - 
relacjonował T. Świecki - i jest nastrojona wrogo nie tylko przeciwko 
właścicielom, ale i przeciw rządowi i oczekuje tylko hasła, aby przy- 
stąpić do samodzielnego podziału ziemi"141. W majątku Oleszno ro- 
botnicy folwarczni domagali się od Ignacego Karnkowskiego podziału 
rzepaku. Masowo wypasali bydło na gruntach folwarcznych. W nie- 
dzielę 14 września zorganizowano w Lipnie wiec robotników rolnych 
przed Starostwem z żądaniem uwolnienia bolszewizującego działacza 
Łotockiego. Manifestujący wdarli się przez okna do budynku i dopiero 
wezwany na pomoc oddział kawalerii gen. Hallera, przy pomocy bia- 
łej broni rozpędził demonstracj ę l42. 
W październiku 1919 roku ZZRR ogłosił strajk powszechny, 
który objął także ziemię dobrzyńską i spowodował wymarznięcie 
w folwarkach znacznych ilości ziemniaków i buraków cukrowych, 
których nie zebrano. Straty ziemiaństwa były szczególnie dotkliwe 
ponieważ był to okres odbudowy majątków po zniszczeniach wojen- 
nych 143. Przejściowe uspokojenie sytuacji nastąpiło na przełomie 1919 
i 1920 roku. Zbliżanie się armii bolszewickiej do Polski centralnej by- 
ło źródłem kolejnych napięć i konfliktów na wsi ziemi dobrzyńskiej. 
Po 1920 roku nastąpił dalszy, silny rozwój ruchu robotniczego, 
szczególnie komunistycznego, w ziemi dobrzyńskiej. KPRP tworzyła 
komórki partyjne w wioskach powiatu rypińskiego i lipnowskiego. 
Jednostki takie powstały m.in. wOkalewie. Rokitnicy, Ostrowitem, co 
oczywiście nie uszło uwadze ziemiaństwa. W 1923 roku utworzono 
Związek Samopomocy Chłopskiej, w lutym 1925 roku powstała 
w Rypinie Niezależna Partia Chłopska, która szybko organizowała 
własne komórki w Rusinowie, Okalewie, Mariankach, Ugoszczu. 


139 B.K a p ł a n , Z rewolucyjnych tradycji Rypino, s.130; M.K r a i e w s ki, Ruch 
robotniczy w l}'pińskiem w latach 1918-1939, Echo Papiernika i Meblarza, 1979, 
nr 1-2, s.3. 
1411 T.Ś w i eck i, F
Wyb u l t. Mazowsze. s.293. 
141 Tamże, s.300. 
lU Tamże, s.301. 
1-13 Tamże, s.300-301; W.Stankiewicz. Konflikty spułeczne na wsi polskiej 
1918-1920. Warszawa 1963, s.102. 


216
		

/214_0001.djvu

			'I. 


Zdunach i Rokitnicy, a więc tam gdzie istniały wielkie folwarki 144 . 
Z hasłami podziału ziemi obszarniczej występowały również w kam- 
paniach wyborczych PPS i PSL-Wyzwolenie, W 1924 roku wybuchł 
9-dniowy strajk w majątku Długie 145 . 
Główną rolę w akcjach strajkowych robotników rolnych od- 
grywała w ziemi dobrzyńskiej KPP, Większość źródeł dotyczy działal- 
ności tej partii w okręgu rypińskim, o którym wiemy jednak, że 
utrzymywał ścisłe kontakty z komitetem lipnowskim, Osłabienie akcji 
strajkowej nastąpiło w okresie koniunktury gospodarczej, Źródła notu- 
ją w powiecie rypińskim tylko jeden strajk w majątku Gulbiny, nale- 
żącym do Bolesława Brzezickiego, gdzie robotnicy zażądali wykopa- 
nia dla nich studni do pobierania wodyl46. Ponowny wzrost napięcia 
nastąpił w czasie kryzysu g03podarczego, wraz z pojawieniem się zja- 
wiska masowego bezrobocia. W 1929 roku KPP liczyła w Rypinie 90 
członków. W powiecie lipnowskim zanotowano w 1931 roku 21 kół 
i 105 członków tej partij147, Oddziaływała ona na wieś dobrzyńską 
głównie przez ZZRR. W styczniu 1931 roku zorganizowano w Rypinie 
demonstrację 300 robotników z udziałem służby folwarcznej, Dla roz- 
ładowania niezadowolenia starosta rypiński zatrudnił bezrobotnych 
przy budowie drogi Balin-Rypin, 
Szczególnie trudnym okresem dla ziemiaństwa były lata 
1932-1934, Wzrosła wówczas znacznie liczba bezrobotnych, których 
w sprawozdaniu Warszawskiego Urzędu Wojewódzkiego z 1932 roku 
zanotowano 485 osób w rypińskiem i 520 w lipnowskiem. W kwietniu 
tego roku w lokalu ZZRR w Rypinie odbyło się zebranie delegatów 
służby folwarcznej w celu zorganizowania strajków robotników rol- 
nych w całym powiecie. Strajki rozpoczęły się dopiero jesienią, 
w okresie zbiorów ziemniaków i buraków, ale nie objęły wszystkich 
majątków. We wrześniu wybuchł strajk w majątku Zbójno, własności 
. Michała Dzierżanowskiego, który nie wypłacał ordynarij148. W paź- 
dzierniku odbył się strajk w zadłużonym majątku Skrwilno, gdzie ro- 
botnicy zażądali zapłaty za zaległe 8 miesię cy l49. 
W 1933 roku wybuchł strajk majątku Radziki Duże - żydo- 
wskiej rodziny Kohnów oraz Radzikach Małych i Warpalicach należą- 
cych do Gniazdowskich. Przyczyną było obniżenie robotnikom płac 
o około 30%. Ziemiaństwo zastraszane było również ulotkami, które 


I 
I 
, I 


'JII 
I I 


I,: i 


II 


lH B,Kaplan, Z rewolucyjnych tradycji Rypino, 5,138; M.Krajew5ki. Ruch 
robotniczy w rypińskiem. 5.3; Z. W a 5 z k i e w i c z . Ruch robotniczy we WJoc- 
/awku i na ziemi dobrzyńskiej w latach 1918-1939. Toruń 1983. 5,101. 
145 B.K a p ł a n , Z rewolucyjnych tradycji Rypino. 5,137, 
146 Tamże, 5,140. 
H7 M, Kra j e w 5 ki. Ruch robotniczy w rypińskiem. 5.3; Z. W a 5 z k i e w i c z . 
Ruch robotniczy na ziemi dobrzyńslÓej. 5,104, 
1
8 B.K a p ł a n , Z rewolucyjnych tradycji Rypino, 5,147, 
149 Tamże, 5,147-148. 


I 
II 


., , 
I 


217 


I 
'1' 




I
		

/215_0001.djvu

			rozprowadzane były wśród służby przez działaczy KPP. W 1933 roku 
odezwy takie nawołujące do strajków rozrzucane były na terenie wsi 
Radziki Duże, Radziki Małe i Łapinóżek l50 . Latem 1934 roku wybuch, 
ły strajki w majątku Bolesławice, należącym do Stanisława Księżopol- 
skiego i ponownie w Radzikach Małych l51 . W sprawozdaniu KPF 
z 1934 roku czytamy: "Najważniejszym odcinkiem naszej roboty ma- 
sowej jest powiat rypiński. liczący do 10 tys robotników rolnych, 25 
listopada miał się odbyć zjazd powiatowy ZZRR. Na poszczególnych 
folwarkach zaczęto powoływać komitety strajkowe"1S2. Prasa donosiła 
wówczas o strajkach, manifestacjach i licznym wstępowaniu robotni- 
ków w ziemi dobrzyńskiej do ZZRRI5J. W lutym 1934 roku na zjeździe 
robotników rolnych w Rypinie uchwalono rezolucję: "Zebrani robotni- 
cy rolni uroczyście ślubują wierność dla "Czerwonego Sztandaru" 
i Związku Zawodowego Robotników Rolnych i oświadczają, że dołożą 
starań by wszyscy robotnicy rolni powiatu rypińskiego, jak jeden mąż 
należeli do Związku"154. W 1935 roku odbył się zjazd robotników rol- 
nych w Lipnie. na którym uchwalono rezolucję "wzywającą wszystkich 
towarzyszy pracujących w powiecie lipnowskim do wstępowania 
w szeregi ZZRR, by przez organizację walczyć o poprawę zarobków"155. 
W kwietniu 1936 roku odbyła się wspólna konferencja przed- 
stawicieli KPP, PPS i Bundu, w celu zorganizowania wspólnych ob- 
chodów pierwszomajowych. Na demonstracje nie udzielił jednak zgo- 
dy starosta rypiński. W 1936 roku odbyły się natomiast strajki w maja- 
tkach w Okalewie. Długiem, Wąpielsku, Ugoszczu i Wielgiem lS6 . 
Strajk rolny 1937 roku objął w niewielkim zakresie teren ziemi 
dobrzyńskiej157. W 1938 roku odbyła się jednak w Rypinie manifesta- 
cja pierwszomajowa robotników rolnych licząca około 800 uczestni- 
ków, a 15 sierpnia w Święto Czynu Chłopskiego w Rypinie przez 
miasto przeszedł pochód ponad 1500 robotników, w tym 400 robotni- 
ków rolnych. Manifestujący nieśli sztandar SL i PPSI58. 13 listopada 
1938 roku na zebraniu ZZRR w Rypinie, z udziałem robotników 
z okolicznych majątków, sekretarz Stefan Meller mówił: "...jak warun- 
ki ekonomiczne robotników rolnych nie zmienią się, to trzeba będzie 


lSU Tamże, 5.149. 
151 Strajk w Radzikach Małych. Niwa z 15 lipca 1934, 5.4. 
152 M. Kra i e w 5 ki. Ruch robotniczy w rypińskiem. 5.3. W tym samym sprawozda- 
niu stwierdzano. że w powiecie rypi(lskim są bardzo duże możliwości utworzenia 
jednolitego frontu chłopów i robotników rolnych przeciw obszarnikom (zob. 
J. B o r k o w s ki. Postawa polityczna chłopów polskich w latach 1930-1935. War- 
szawa 1970, 5.192-193). . 
153 Ruch mbotników niepokoi policję. Zyc
e Robotnika Rolnego 1934. nr 4.5.15. 
134 Nasze zjazdy i zgromadzenia. Rypin, Zycie Robotnika Rolnego 1934. nr 3. 5.11. 
155 Zjazd w Upnie. Zycie Robotnika Rolnego 1936. nr 2, 5.12-13. 
15(; Z. Was z k i e w i c z . Z dziejów ziemi dobrzyńskiej. 5.144. 
157 Strajk chłopski 1937 roku.Dokumenty archiwałne. t.1. 5.250. 
158 Z Hypina. Zycie Robotnika Rolnego 1938. nr 6. s.12. 


218
		

/216_0001.djvu

			, II 


jak za Kościuszki chwycić za kosy i kosić. Do tej chwili nie daleko bo 
wojna wisi w powietrzu i w razie ogólnego przewrotu krzywda wy- 
zyskiwanego robotnika będzie pomszczona". Na zakończenie zebrania 
odśpiewano "Na barykady" i "Czerwony Sztandar"159. 
Omówiona działalność partii robotniczych i ludowych skiero- 
wana była niewątpliwie przeciwko ziemiaństwu i miała na celu mani- 
festację siły. Propagowane przez te organizacje hasła szybkiego po- 
działu ziemi obszarniczej, tworzyły wśród właścicieli ziemskich psy- 
chozę strachu i zagrożenia bytu materialnego. Liczne strajki utrudnia- 
ły gospodarowanie majątkiem i wielokrotnie były przyczyną trudności 
finansowych. Ziemiaństwo pozbawione było tak potrzebnej w gospo- 
darce rolnej stabilizacji i spokoju na wsi. 


I, 
i' ( 


6. ORGANIZACJE ZIEMIAŃSKIE W ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 


A. Okręgowe Towarzystwa Rolnicze 


Okręgowe Towarzystwo Rolnicze Ziemi Dobrzyńskiej (OTR ZD) 
było organizacją o charakterze ziemiańsko-włościańskim, utworzoną 
w okresie zaborów, składającą się z kółek rolniczych działających 
w wioskach ziemi dobrzyńskiej. (początki tej organizacji zostały szerzej 
omówione w rozdz. I). OTR ZD nie zawiesiło działalności w czasie 
I wojny światowej. Funkcję prezesa sprawował od 1913 roku Antoni Bo- 
rzewski, a następnie od 1917 Hipolit Wąsowicz. W okresie tym podjęto 
wiele inicjatyw. Przeprowadzono drenowanie pola doświadczalnego 
w Głodowie, zorganizowano Związek Plantatorów Buraka Cukrowego. 
Prowadzono akcje obrony ziemi przed przechodzeniem jej w ręce nie- 
mieckie. W październiku 1918 roku zarząd Towarzystwa przeprowadził 
akcję wstrzymującą dostawy zbóż i ziemniaków dla armii niemieckiej16u. 
W pierwszym okresie po odzyskaniu niepodległości działal- 
ność OTR ZD uległa znacznemu osłabieniu. Przyczyną była radykali- 
zacja nastrojów na wsi. Towarzystwo jako organizacja o charakterze 
w większości ziemiańskim atakowana była przez prasę lewicową, któ- 
ra próbowała oderwać kółka rolnicze od zarządu w Lipnie. Główną ro- 
lę odegrała jednak ówczesna sytuacja polityczna. a zwłaszcza wojna 
polsko-bolszewicka. Znaczna część ziemiaństwa zrzeszonego w OTR 
ZD znalazła się w szeregach wojska polskiego. Szczególną stratą było 


I ' 


1 I 


I 
 


l. 


J: I 


15!ł AP Włocławek. Starostwo Powiatowe Rypińskie z lat 1919-1938, Sprawozdavie 
ze stanu bezpieczeńsIwa za miesiąc listopad 1938; Manifes/acja soliiJarności, Zy- 
cie F-obotnika Rolnego 1938, nr 8, s.15. 
ItiU T. S w i ee ki. F. W Y b u 11, Mazowsze. s.176-178; F.W y b u 11, OTR ZD. s.23-25,31. 


I 
. I 
, I 


219
		

/217_0001.djvu

			: ' II 
i !
 II' 
i 
 I l! 
I 
r 
IM l, 
i 
 "I 
I 
.[ 


ustąpIellle ze stanowiska prezesa wydziału kółek rolniczych Leona 
Lissowskiego, który już 16 listopada 1918 roku wstąpił do formujące- 
go się we Włocławku 4 szwadronu 4 pułku ułanów jako ochotnik. Na 
początku 1919 roku oderwały się kółka rolnicze powiatu rypińskiego 
z zamiarem utworzenia własnej struktury161. 


Powiat lipnowski 


"II' 

I 

II 
 


Od 1919 roku OTR ZD składało się już tylko z kółek rolniczych 
powiatu lipnowskiego, chociaż pozostało przy starej nazwie. We 
wrześniu tegoż roku dotychczasowy prezes Hipolit Wąsowicz odszedł 
na stanowisko sekretarza w Zarządzie Centralnego Towarzystwa Rol- 
niczego w Warszawie, a funkcję jego przejął Ludwik Zieliński, właści- 
ciel Wierzbicka. Najazd bolszewicki w 1920 roku spowodował całko- 
wite zahamowanie działalności towarzystwa. Zniszczony został bu- 
dynek zarządu, archiwum, pole doświadczalne. Jednocześnie nastąpił 
rozłam w kółkach rolniczych powiatu lipnowskiego, spowodowany 
oddzieleniem się Związku Kółek Rolniczych od Centralnego Towa- 
rzystwa Rolniczego w Warszawie, Powstały w ten sposób w powiecie 
lipnowskim dwie struktury: działający pod wpływem PSL Wyzwole- 
nie, kierowany przez gospodarza Michała ]urkiewicza Okręgowy 
Związek Kółek Rolniczych (OZKR) oraz ziemiańskie OTR ZD, które 
od stycznia 1921 zmieniło nazwę na Lipnowskie Okręgowe Towarzys- 
two Rolnicze (LOTR), uznając jednocześnie oderwanie się powiatu 
rypińskiego. W pierwszej połowie lat dwudziestych dochodziło do 
częstych sporów między działaczami tych organizacjP62, 
Kierowane przez Ludwika Zielińskiego OTR powiatu lipnows- 
kiego nie zaprzestało działalności, jednak uległo znacznemu osłabie- 
niu. Od lutego 1923 roku nastąpiło ożywienie pracy związane z wybo- 
rem na stanowisko prezesa Leona Lissowskiego, a do zarządu Zyg- 
munta Godlewskiego, i Kazimierza Różyckiego. Towarzystwo liczyło 
wówczas 589 członków, w tym 53 ziemian 163 . 
W latach 1923-1929 LOTR prowadziło ożywioną działalność 
gospodarczą i kulturalną, której sprzyjał szczególnie okres koniunktu- 
ry, Utworzone zostały nowe sekcje towarzystwa: rolna, hodowlana 
i społeczno-ekonomiczna, a w 1928 roku sekcja rybna, z Władysła- 
wem Nałęczem jako przewodniczącym, Uruchomiono mleczarnie 
w Lipnie, Ciełuchowie i Chlebowie. Ziemianie z wyższym wykształ- 
ceniem rolniczym brali udział w licznych odczytach dla małej włas- 


I . 'i j 
'j) 
I l' 
"1 il I 
''II 

I' 
 I 
II 11'1 
!I 

 I I 
,i. I' 
[' " 
I 


16\ F. W Y b u l t , OTR ZD, s,35, 
162 J. H o r k o w s ki. KóJko rolnicze w II Rzeczpospolitej, Warszawa 1978, s.350-351; 
Z. G o d l e w s ki, OTR ZD w Upnie, s.4; F. W Y b u l t, OTR ZD, S.36-37. 
163 F. W Y b u l t , OTR ZD. s.37-38. 


220 



 
I I 
III.
		

/218_0001.djvu

			. I 


ności. Rozprowadzano również wśród chłopów i ziemian czasopisma 
rolnicze. Organizowano także pokazy koni, zakładano w kółkach po- 
letka doświadczalne 164. 
Jednym z większych osiągnięć LOTR było utworzenie Spół- 
dzielni Mleczarskiej w Lipnie. W działalności tej szczególnie zasłużył 
się członek zarządu OTR Kazimierz Różycki. W 1924 roku stanął on 
na czele Spółdzielczej Spółki Mleczarskiej i w cztery lata później do- 
prowadził do uruchomienia Mleczarni Parowej w Lipnie l65 . Drugim 
powodem do dumy ziemiaństwa powiatu lipnowskiego było pole do- 
świadczalne w Głodowie, założone w 1912 roku z inicjatywy OTR ZD. 
Utrzymywane ze składek ziemian, szczególny rozwój osiągnęło 
w okresie koniunktury gospodarczej166. Uznaniem zasług Towarzyst- 
wa była wizyta jaką złożył na zaproszenie tej organizacji w 1928 roku 
Prezydent Ignacy Mościckp67. 
Leon Lissowski podjął próbę zjednoczenia dwóch działających 
na terenie powiatu lipnowskiego organizacji rolniczych. W kwietniu 
1923 roku odbyło się pod przewodnictwem K.Różyckiego wspólne ze- 
branie OZKR i OTR, w czasie którego uzgodniono warunki zjedno- 
czenia. Wspólny zjazd jednak nie odbył się. ponieważ problemem 
okazało się ustalenie sali obrad. Unifikacja dokonała się dopiero 31 
sierpnia 1929 roku. Na wspólnym zebraniu LOTR i OZKR w Lipnie 
powstała jedna organizacja o nazwie Okręgowe Towarzystwo Organi- 
zacji i Kółek Rolniczych powiatu lipnowskiego. Prezesem został wy- 
brany Leon Lissowski. Funkcję tę pełnił do śmierci w 1931 roku. Ko- 
lejnym prezesem OTO i KR w Lipnie do 1936 roku był Artur Rutkow- 
ski, właściciel Szpetala 168. 
Według stanu na dzień 1 stycznia 1937 roku OTO i KR w Lip- 
nie liczyło 1531 członków skupionych w 62 kółkach i było największą 
organizacją w tym powiecie. Zdecydowana przewaga chłopów spo- 
wodowała wybór na stanowisko prezesa, Antoniego Czerwińskiego. 
gospodarza, który funkcję tą pełnił do 1939 roku 169. 


I 
i I l 
I 


j II 


I. 


I, 
I 


64 z. G o d l e w s ki, OTR ZD w Upnie, s.4; J. P ł a ż e w s ki. Silna organizacja 
I'Olnicza. Gazeta Lipnowska 1932, nr 12, s.1-2; F. W Y b u l t . OTR ZD, s.39-41. 
li5 F. H a i k o w s ki, Spółdzielczość mleczarska w powiecie lipnowskim, s.l; 
M.Krajewski, Słownik. s.303; S.Siemiątkowska, Najstarsza spół- 
dzielnia w Upnie, Gazeta Lipnowska 1990, nr 4. s.3;, Spółdzielcza Mleczarnia Pa- 
rowa, Gospodarz (Jednodniówka). Lipno 1928, s.7; T.S w i e c ki, F.W y b u l t, Ma- 
zowsze, s.491; Z. Was z k i e w i c z . Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, s.119; F. W Y _ 
b u l t . OTR ZD, s.40. 
66 F. W Y b u l t, OTR ZU, s.12,41; Z.G o d l e w s ki. Okręgowe Towarzystwo 
Rolnicze ziemi Dobrzyńskiej w Upnie,Gospodarz (Jednodniówka). Lipno 1928. 

 s.4; Z pola doświadczalnego w Głodowie, Rolnik Rypiński 1931, nr 2, s.10-11. 
167 Pan Prezydent RP wsród rolników. Na terenie działalności OTR w Upnie. Gazeta 
Rolnicza 1928, nr 44-45, s.1509-1511. 
168 Ohęgowe Towarzystwo Organizacji i Kólek Rolniczych a Wychowanie Fizyczne 
i Przysposobienie Wojskowe. Gazeta Lipnowska 1934. nr 18-20, s.3; A. R u t - 
k o w s ki, Szpetal Górny, s.722; F. W Y b u l t , OTR ZD, s.42. 
169 Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr Vlll, s.97. 


221 


,I' 
'I 
I
		

/219_0001.djvu

			ności. Rozprowadzano również wśród chłopów i ziemian czasopisma 
rolnicze. Organizowano także pokazy koni, zakładano w kółkach po- 
letka doświadczalneI6
. 
Jednym z większych osiągnięć LOTR było utworzenie Spół- 
dzielni Mleczarskiej w Lipnie. W działalności tej szczególnie zasłużył 
się członek zarządu OTR Kazimierz Różycki. W 1924 roku stanął on 
na czele Spółdzielczej Spółki Mleczarskiej i w cztery lata później do- 
prowadził do uruchomienia Mleczarni Parowej w Lipnie l65 . Drugim 
powodem do dumy ziemiaństwa powiatu lipnowskiego było pole do- 
świadczalne w Głodowie. założone w 1912 roku z inicjatywy OTR ZD. 
Utrzymywane ze składek ziemian, szczególny rozwój osiągnęło 
w okresie koniunktury gospodarczej166. Uznaniem zasług Towarzyst- 
wa była wizyta jaką złożył na zaproszenie tej organizacji w 1928 roku 
Prezydent Ignacy Mościcki l67 . 
Leon Lissowski podjął próbę zjednoczenia dwóch działających 
na terenie powiatu lipnowskiego organizacji rolniczych, W kwietniu 
1923 roku odbyło się pod przewodnictwem K.Różyckiego wspólne ze- 
branie OZKR i OTR, w czasie którego uzgodniono warunki zjedno- 
czenia, Wspólny zjazd jednak nie odbył się. ponieważ problemem 
okazało się ustalenie sali obrad. Unifikacja dokonała się dopiero 31 
sierpnia 1929 roku. Na wspólnym zebraniu LOTR i OZKR w Lipnie 
powstała jedna organizacja o nazwie Okręgowe Towarzystwo Organi- 
zacji i Kółek Rolniczych powiatu lipnowskiego. Prezesem został wy- 
brany Leon Lissowski. Funkcję tę pełnił do śmierci w 1931 roku. Ko- 
lejnym prezesem OTO i KR w Lipnie do 1936 roku był Artur Rutkow- 
ski, właściciel Szpetala 168. 
Według stanu na dzień 1 stycznia 1937 roku OTO i KR w Lip- 
nie liczyło 1531 członków skupionych w 62 kółkach i było największą 
organizacją w tym powiecie. Zdecydowana przewaga chłopów spo- 
wodowała wybór na stanowisko prezesa, Antoniego Czerwińskiego. 
gospodarza, który funkcję tą pełnił do 1939 roku 169. 


U;
 Z.Godlewski, OTR ZD w Upnie, s.4; J.P ł a ż e w s ki, Silna organizacja 
I'Olnicza, Gazeta Lipnowska 1932, nr 12, s.1-2; F. W Y b u l t , OTR ZD, s,39-41. 
II;:; F. H a i k o w s ki, Spóldzielczość mleczarska w powiecie lipnowskim, s,l; 
M.Krajewski, Slownik, s,303; S.Siemiątkowska, Najstarsza spól- 
dzielnia w Upnie, Gazeta Lipnowska 1990, nr 4, s,3:.Spóldzielcza Mleczarnia Pa- 
rowa, Gospodarz (Jednodniówka), Lipno 1928, s, 7; T. S w i e c ki, F. W Y b u l t , Ma- 
zowsze, s.491; Z. Was z k i e w i c z , Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, s.119; F. W Y - 
b u l t , om ZD, s.40. 
166 F. W Y b u l t , OTR ZU, s.12,41; Z. G o d l e w s ki, Okręgowe Towarzystwo 
Rolnicze ziemi Dobrzyńskiej w Upnie,Gospodarz (Jednodniówka). Lipno 1928, 
s.4; Z pola doświadczalnego w Glodowie, Rolnik Rypiński 1931, nr 2, s.lO-11. 
167 Pan Prezydent RP wsród I'Olników, Na terenie dzialalności OTR w Upnie. Gazeta 
Rolnicza 1928, nr 44-45, s,1509-1511. 
168 Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kólek Rolniczych a Wychowanie Fizyczne 
i Przysposobienie Wojskowe, Gazeta Lipnowska 1934, nr 18-20, s.3; A, R u t - 
k o w s ki, Szpetal Górny, s.722; F. W Y b u l t , OYR ZD, s.42. 
IL9 Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII, s.97. 


221
		

/21_0001.djvu

			.. 
W 1979 roku ukazała się praca T. Kaiwickiepo, dotycząca etnografii 
ziemi dobrzyńskiej. Badania przeprowadzone w końcu lat siedem- 
dziesiątych przez autorkę wspaniale pokazują życie wsi dobrzyńskiej 
w końcu XIX i w I pał. XX wieku. 
Kultura ziemiańska nie doczekała się jeszcze własnego opra- 
cowania. W ostatnich latach ukazało się kilka szkiców poruszających 
wspomniany temat 51 . Materiał ten uzupełniają przewodniki turys- 
tyczno-krajoznawcze oraz katalogi zabytków sztuki i inne prace o re- 
gionie 52 . Wiele wybitnych postaci ziemiaństwa z terenu ziemi dob- 
rzyńskiej posiada swoje biogramy opracowane w słownikach biogra- 
ficznych 5 :1. 
Historiografia wojny i okupacji w ziemi dobrzyńskiej obejmuje 
wiele opracowań. Badania nad eksterminacją dotyczyły dotychczas 
tylko Żydów, nauczycieli i duchowieństwa 54 . Publikacje J. Szilinga 55 , 


:;u T. Kar w i c k a , Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, Warszawa-Poznań- Toruń 1979
 
:;1 Dwór polski w XIX wieku. Zjawisko historyczne i kulturowe. Warszawa 1990; 1995, 
1997. 
:;2 Z. B i g o s z e w s ki, Dobrzyń nad Wis/q. Przesz/ość-teraźniejszość. Informacje 
turystyczne, Dobrzyń n/Wisłą 1966; S. B i l s ki, Region brodnicki. Historia, za- 
bytki, kmjobmz. TorUIl 1985; Dzieje Go/ubia-Dobrzynia i okolic, pod red. 
K. C h ruś c i ń s k i e D o , Toruń 1979; Katalog zabytków sztuki w Polsce, UO, 
województwo warszawskie, z.23, powiat sierpecki, Warszawa 1971; Katalog za- 
bytków sztuki w Polsce, U l, z.6, powiat golubsko-dobrzyński, Warszawa 1973, z.9, 
powiat lipnowski, Warszawa 1969, z.12, powiat rypiński, Warszawa 1971; 
M.K raj e w s ki, A.M i e t z , Zabytki ziemi dobrzyńskiej. Przewodnik biblio- 
gmficznv, Włocławek 1996; Województwo toruńskie. Przyroda, ludność, osadnictwo 
i gospodurka. pod red. R . G a lon a, Warszawa-Poznań- Toruń 1984. 
5:1 S. B i ł s ki. Slownik biogmficzny regionu brodnicIdego, Brodnica- Toruń 1991; 
M. K I' a j e w s ki, S/ownik, Lipno 1992; T. O I' a c Ki, SJownik biograficzny 
Warmii, Mazur i Powiśla XIX i XX wieku (do 1945 roku), Warszawa 1983; Polski 
Słownik Biogmjiczny, U-38, Kraków-Wrocław 1935-1997; Ziemianie polscy XX 
wieku. S/ownik biogmjiczny, pod red. J . L e s k i e w i c z o w ej. 1.1, War- 
szawa 1992. t.2, Warszawa 1994, 1.3, Warszawa 1996. 
:;
 Zob. m.in.; B. B o j a I' s k a , Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu 
Gdańskim (wrzesień-grudzień 1939), Poznań 1972; Z.G ó ź d Ź. Eksterminacja 
nauczycieli byłego powiatu lipnowskiego w latach 1939-1945. Ziemia Dobrzyńska. 
Zeszyty Dobrzyńskiego Oddziału WTN, 1992, s.115-127; t e n że, Ekstermina- 
cja nauczycieli w Lipnowskiem 1939-1945, Lipno 1990; M. M. G I' Z Y b o w s - 
ki, Martyrologia duchowieństwa diecezji p/ockiej w latach drugiej wojny świato- 
wej 1939-1945, Płock 1982; M.K I' a j e w s ki, Byli z Ojczyzny mojej. Zag/ada 
ludności żydowskiej Ziemi Dobrzyńskiej w latach drugiej wojny światowej 
(1939-1945), Rypin 1990; tegoż, Eksterminacja duchowieństwa katolickiego Zie- 
mi Dobrzyńskiej (b.powiaty rypiński i lipnowski) w latach okupacji hitlerowskiej 
(1939-1945), Studia Płockie, 1980, t.8, s.123-152; t e g o ż , Eksterminacja inteligen- 
cji Ziemi Dobrzyńskiej w latach okupacji hitlerowskiej, (w:) Eksterminacja ludności 
polskiej w okresie okupacji hitlerowskiej. Wyniki badań ośrodków terenowych, 
Warszawa 1979, s.153-209; t e g o ż, Eksterminacja ludności żydo
skiej Ziemi 
Dobrzyńskiej w latach drugiej wojny światowej (1939-1945), Biuletyn Zydowskiego 
Instytutu Historycznego w Polsce 1987, nr l, s.55-70: t e g o ż , Eksterminacja 
nIluczycieli ziemi dobrzyńskiej (b.powiaty Rypin i Lipno) w latach II wojny świato- 
wej (1939-1945), Ostrowite 1977. 
55 ,. S z i l i n g , Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowskiej (1939-1945J, (w:, 
Studiu z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wieku, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, 
s.163-169. 


23
		

/220_0001.djvu

			li 11 
I 
I 


II I 


Aktywnym działaczem szczebla centralnego ruchu towarzystw 
rolniczych był Hipolit Wąsowicz z Jasienia. Od 1913 roku pełnił fun- 
kcję sekretarza w Centralnym Towarzystwie Rolniczym Królestwa 
Polskiego. Na stanowisku tym pozostawał do 1918 roku, W latach 
1923-1929 objął stanowisko wiceprezesa w tej instytucji mając podpo- 
rządkowane wydziały melioracji rolnych, oświaty i szkolnictwa rolni- 
czego oraz współpracy z zagranicą. W okresie tym został odznaczony 
francuskimi orderami: Legion d' Honeur i Merite Agricole oraz pol- 
skim orderem Polonia Restituta. Od 1920 roku był radcą, a od 1924 
wiceprezesem Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. W 1929 z ra- 
mienia tej instytucji objął kierownictwo Banku Ziemiańskiego w Lik- 
widacji. pozostając na tym stc\llowisku do emeryt ury 170, 


II 
I: 


I 
II 
I I 
I II 
1 [ 1 
\, 
' I: I 
[ : 
. !i' 
L 
11',1 
I II, 
I, II 
1 l r 
I I 


Powiat rypiński. 


, 1 1 
II 
, I 


Ziemiaństwo powiatu rypińskiego należało w latach 
1907-1919 do OTR ZD. Organizacja ta z siedzibą w Lipnie była jednak 
prawdopodobnie zdominowana przez działaczy powiatu lipnowskie- 
go. Już w styczniu 1919 roku przywrócono dawny podział ziemi dob- 
rzyńskiej na dwa powiaty: rypiński i lipnowski, co stało się przyczyną 
rozpadu OTR ZD na dwie organizacje. Posiadający tradycje oddział 
lipnowski utrzymał się w pierwszym trudnym okresie początków pań- 
stwa polskiego, natomiast ziemiaństwo rypińskie nie potrafiło do 1923 
roku utworzyć własnych struktur kółek rolniczych. Przyczyną była 
zapewne sytuacja spowodowana najazdem bolszewickim i silny roz- 
wój ruchu komunistycznego na tym terenie w początku lat dwudzies- 
tych. Inicjatorem odbudowy towarzystwa w powiecie rypińskim był 
ziemianin Jan Rudowski. "Dzięki jego żelaznej energii i uporowi - 
wspominał Bogdan Chełmicki - udało mu się wkrótce zmobilizować 
szereg osób do działania, a więc grupę nas młodych ziemian. Jedno- 
cześnie Siemiątkowski przeprowadził w powiecie subsydium na za- 
angażowanie płatnego instruktora i wynajęcie pokoiku na biuro. Za- 
częliśmy jeździć po wsiach, organizując i ożywiając dawne Kółka 
Rolnicze"!7!. 
Dnia 18 maja 1923 roku odbyło się w Rypinie zebranie zorga- 
nizowane przez ziemian: Jerzego Siemiątkowskiego, Jana Rudowskie- 
go, Franciszka Gniazdowskiego, Bogdana Chełmickiego, Wincentego 
Koskowskiego, Zygmunta Rzeszotarskiego, Artura Barthla, Artura.. 


I II 
I 
II 


!70 J. B o r k o w s ki, Kółka rolnicze w II Rzeczpospolitej, Warszawa 1978, s.263; 
S. D z i ę c i o ł o w s ki. Centralne Towarzystwo Rolnicze w Królestwie Polskim 
i jego polityka agrarna 1906-1918, Warszawa 1981, 1>.102, 216; B.W.Gałka, 
Ziemianie i ich organizacje w Polsce lat 1918-1939, 5.208; Z.Góźdź, Lipno. 
5.72-73; F 
 W Y b ul t, OTR ZD, 5.2.3,28,36. 
17! B.C h e ł m i c ki, Powiat IJ'pińsJd. Pamiętnik, 5.43. 


,I 


222 


III'
		

/221_0001.djvu

			I
 


tkowskiego i Stanisława Pomirskiego, na które zaproszono przed- 
awicieli kółek rolniczych działających w wioskach powiatu rypińs- 
ego. Postanowiono wówczas utworzyć Rypińskie Okręgowe Towa- 
ystwo Rolnicze (ROTR). Prezesem został wybrany Jan Rudowski. 
łaściciel Półwieska. W 1928 roku nastąpiła zmiana na tym stano- 
isku spowodowana objęciem przez Rudowskiego stanowiska wice- 
ezesa Centralnego Towarzystwa Rolniczego w Warszawie. Prezesem 
OTR został wówczas wybrany właściciel majątku Kowalki. Bogdan 
hełmicki l72 . 
Poważnym problemem w rozwoju Towarzystwa było istnienie, 
Idobnie jak w powiecie lipnowskim, OZKR - drugiej konkurencyjnej 
ganizacji lewicowej, na czale której stał ŚwitaIski. Połączenie tych 
.vóch organizacji odbyło się 21 października 1929 roku z inicjatywy 
arosty rypińskiego Władysława Staszewskiego. Powstało wówczas 
kręgowe Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych, Ponieważ 
lacznie większy udział wniosło ROTR, prezesem został wybrany B. 
hełmicki, wiceprezesem Świtalski 173 . Do 1939 roku OTO i KR pozos- 
wało pod wpływem ziemiaństwa. które zdominowało jego Zarząd 
Radę. W 1931 roku na 15 osób w Radzie OTO i KR powiatu rypińs- 
'ego było 12 ziemian. 1 właściciel dużego gospodarstwa - Stanisław 
arczewski z Bielawek i prezes Banku Spółdzielczego w Rypinie - Ze- 
obiusz Chojnowski. w Zarządzie zasiadali sami ziemianie 174 . W la- 
ch trzydziestych wiceprezesem był Tadeusz Oudrewicz. właściciel 
lajątku Świeżawy, a skarbnikiem Artur Barthel z Nadroża. W 1938 
ku Bogdan Chełmicki. pełniąc funkcje posła do Sejmu RP. zrezyg- 
ował ze stanowiska prezesa, które objął Tadeusz Oudrewicz 175 . Stan 
czebny OTO i KR powiatu rypińskiego na dzień 1 stycznia 1937 ro- 
u wynosił 856 członków skupionych w 48 kółkach l76 . 
Najważniejszą inicjatywą Towarzystwa, podjętą jeszcze 
okresie przed zjednoczeniem. było uruchomienie w 1928 roku mle- 
zarni parowej w Rypinie. która przyjęła nazwę Spółdzielni Mleczars- 


,.I 


B. C h e ł m i c ki, Organizacje rolnicze. s.lll; T e n że, Powiat rypiński. Pa- 
miętnik, s.45: M. Kra j e w s ki, S/ownik. s,60; Kto by/ kim, s,249; Pan Prezy- 
dent Rzeczypospolitej wśród rolników, Gazeta Rolnicza 1928, nr 44-45, s.1508. 
73 Unifikacja organizacji rolniczych w Rypinie, Gazeta Rypińska 1929. nr 9. s,5. 
-4 Wyniki wyborów do władz OTO i KR w Rypinie, Rolnik Rypiński. 1931, nr 2, s.10. 
Przedstawicielami do Rady Wojewódzkiej w Warszawie wybrano ziemian: Jerzego 
Siemiątkowskiego i Jana Rudowskiego. a na zjazd ero i KR Bogdana Chełmickiego. 
75 B. C h e ł m i c ki. Organizacje rolnicze. s.111; T e n że, Powiat rypiński. Pa- 
miętnik. s,67; M.K raj e w s ki. S/ownik, s,60: Kto był kim. s.249. 270; Sytuacja 
obszaru Okręgu Korpusu NI' VIII, s.127; ReI. K,Falęckiej (córka Bogdana Chełmic- 
kiego) z Warszawy; Spis pos/ów i senatorów sejmu RP V kadencji. Przekrój. Mie- 
sięcznik Poświęcony Sprawom Polski 1939, z,l. s.27; reI.Witold Dudrewicz 
z Warszawy (syn), W 1931 roku w Radzie OTO i KR w Rypinie zasiadało 10 
ziemian 4 chłopów i przedstawiciel Banku Spółdzielczego. Zarząd był w całości 
kontrolowany przez ziemiaństwo (zob. Rolnik Rypiński 1931, nr 2, s.10), 
b Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu NI' VIII, s,127. 


223 


-
		

/222_0001.djvu

			Rutkowskiego i Stanisława Pomirskiego, na które zaproszono przed- 
stawicieli kółek rolniczych działających w wioskach powiatu rypińs- 
kiego. Postanowiono wówczas utworzyć Rypińskie Okręgowe Towa- 
rzystwo Rolnicze (ROTR). Prezesem został wybrany Jan Rudowski, 
właściciel Półwieska. W 1928 roku nastąpiła zmiana na tym stano- 
wisku spowodowana objęciem przez Rudowskiego stanowiska wice- 
prezesa Centralnego Towarzystwa Rolniczego w Warszawie. Prezesem 
ROTR został wówczas wybrany właściciel majątku Kowalki. Bogdan 
Chełmicki 172. 
Poważnym problemem w rozwoju Towarzystwa było istnienie, 
podobnie jak w powiecie lipnowskim, OZKR - drugiej konkurencyjnej 
organizacji lewicowej, na czzle której stał ŚwitaIski. Połączenie tych 
dwóch organizacji odbyło się 21 października 1929 roku z inicjatywy 
starosty rypińskiego Władysława Staszewskiego. Powstało wówczas 
Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych. Ponieważ 
znacznie większy udział wniosło ROTR, prezesem został wybrany B. 
Chełmicki, wiceprezesem Świtalski 17J . Do 1939 roku OTO i KR pozos- 
tawało pod wpływem ziemiaństwa, które zdominowało jego Zarząd 
i Radę. W 1931 roku na 15 osób w Radzie OTO i KR powiatu rypińs- 
kiego było 12 ziemian, 1 właściciel dużego gospodarstwa - Stanisław 
Barczewski z Bielawek i prezes Banku Spółdzielczego w Rypinie - Ze- 
nobiusz Chojnowski, w Zarządzie zasiadali sami ziemianie 174 . W la- 
tach trzydziestych wiceprezesem był Tadeusz Dudrewicz, właściciel 
majątku Świeżawy, a skarbnikiem Artur Barthel z Nadroża. W 1938 
roku Bogdan Chełmicki, pełniąc funkcje posła do Sejmu RP, zrezyg- 
nował ze stanowiska prezesa, które objął Tadeusz Dudrewicz 175 . Stan 
liczebny OTO i KR powiatu rypińskiego na dzień 1 stycznia 1937 ro- 
ku wynosił 856 członków skupionych w 48 kółkach 176. 
Najważniejszą inicjatywą Towarzystwa, podjętą jeszcze 
w okresie przed zjednoczeniem, było uruchomienie w 1928 roku mle- 
czarni parowej w Rypinie, która przyjęła nazwę Spółdzielni Mleczars- 


172 B . C h e I m i c ki, Organizacje rolnicze, s.lll; T e n że, Powiat rypiński. Pa- 
miętnik. s.45; M. Kra j e w s ki. S/ownik, s.60; Kto by/ bm, s.249; Pan Prezy- 
dent Rzeczypospolitej wśród rolników, Gazeta Rolnicza 1928. nr 44-45, s.1508. 
173 Unifikacja organizacji rolniczych w Rypinie, Gazeta Rypińska 1929, nr 9, s.5. 
17
 Wyniki wyborów do w/adz OTO i KR w Rypinie, Rolnik Rypiński. 1931. nr 2, s.10. 
Przedstawicielami do Rady Wojewódzkiej w Warszawie wybrano ziemian: Jerzego 
Siemiątkowskiego i Jana Rudowskiego. a na zjazd CTO i KR Bogdana Chelmickiego. 
175 B. C h e I m i c ki. Organizacje rolnicze. s.lll; T e n że, Powiat rypiński. Pa- 
miętnik. s.67; M.K raj e w s ki, S/ownik, s.60; Kto by/ kim, s.249, 270; Sytuacja 
obszaru Okręgu Korpusu NI' VIII. s.127; ReI. K.Falęckiej (córka Bogdana Chełmic- 
kiego) z Warszawy; Spis pos/ów i senatorów sejmu RP V kadencji, Przekrój. Mie- 
sięcznik Poświęcony Sprawom Polski 1939, z.l, s.27; reI.Witold Dudrewicz 
z Warszawy (syn), W 1931 roku w Radzie OTO i KR w Rypinie zasiadało 10 
ziemian 4 chłopów i przedstawiciel Banku Spóldzielczego. Zarząd był w całości 
kontrolowany przez ziemiaństwo (zob. Rolnik Rypiński 1931, nr 2, s.10). 
171; Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu NI' VIII, s.127, 


223
		

/223_0001.djvu

			. 'I' 
[ 


II III 


J 
I I 


kiej "ROTR". Prezesem mleczarni został prezes ROTR-u Jan Rudo- 
wski 177 . Drugim ważnym osiągnięciem było utworzenie Spółdzielczego 
Rolniczego Młyna w latach 1927-1928, którego prezesem został czło- 
nek zarządu towarzystwa Artur Barthel 17B . Za pomocą tych dwóch naj- 
ważniejszych zakładów przemysłowych, ROTR. a następnie OTO i KR 
kontrolowało znaczną część życia gospodarczego miasta Rypina. 
OTO i KR stworzyło rozbudowaną strukturę obejmującą więk- 
szość wsi powiatu rypińskiego. W 1924 roku w skład towarzystwa 
wchodziło 16 kółek rolniczych, w 1931 liczba ich wzrosła do 27, a 
w 1935 - 46. Zatrudniono dwóch instruktorów: Jana Kowalskiego 
i Alojzego Wójtowicza. absolwentów Wyższej Szkoły Rolniczej w Cie- 
szynie. którzy prowadzili działalność edukacyjną wśród chłopów, Na 
zebrania kółek rolniczych jeździli także ziemianie prowadząc wykłady 
z zakresu rolnictwa. B. Chełmicki, prezes towarzystwa wspominał 
w swym pamiętniku: "Na początku. gdy fundusze były skromne i tyl- 
ko jeden instruktor, a trzeba było obsłużyć co niedziela kilka kółek 
(zebrania odbywały się w niedzielę po sumie), to trzeba było mobili- 
zować wszystkich ludzi dobrej woli na wyjazdy z pogadankami. Brało 
w tym udział kilku nas, ziemian, trochę inteligencji z Rypina i paru 
nauczycieli. Wiele niedziel przejeździłem po kółkach i zjawiałem się 
w domu około 3-5 po południu, gdzie cierpliwie czekała na mnie 
matka z obiadem. Poza tym dwa razy w tygodniu był dzień załatwia- 
nia interesantów. Wtedy urzędowałem wraz ze wszystkimi instrukto- 
rami. Udzielaliśmy członkom porad, załatwialiśmy sprawy bieżące"179. 
Rozwój Towarzystwa następował także w czasie kryzysu. Zatrudniono 
wówczas instruktora ogrodniczego oraz prawnika, który udzielał po- 
rad w zakresie kredytowania i oddłużenia, zarówno małej jak i dużej 
własności. 


, I I 
I 
:1 1 I 
r ! 


, 
I' 
ql 
II It 


III 
I
 ,: II 
L' 
 
.n I ;I r 
. , 
11 W 

 I 
I 
,I 
II I 
, 
I 
II.' 


.'j ff' 
,. 
 
III! 
I 
l: l' 
t liii 
" II 
I ' 
, III 
'Iii 



I 


177 Zob, m.in. B. C h e l m i c ki. Spółdzielczość rolnicza na terenie województwa 
warszawskiego w świetle pracy spółdzielczej w pow. rypińskim. Rolnik Rypiński, 
1933, nr 28, s,3; Dzia/alność Spółdzielczej Mleczarni Parowej "ROTR" w Rypinie 
w qfrach za 1934 rok, Glos Mazowiecki z 4 maja 1935, s.4; T.G a b ryś, Jak 
Rypin doszedł od 200 do 30.000 litrów mleka dziennie, Rolnik Rypiński 1927, nr 
5, s.1-2; P.G a ł k o w s ki, Na 75-lecie Spółdzielni mleczarskiej "ROTR" w Rypi- 
nie, Kronika Rypińska, nr 2, 1996, s.3-5; F. H a i k o w s ki, Spółdzielczość mle- 
czarska w powiecie rypińskim, passim; R.Piotrowski, Struktura agrarna, 
s.42-45; Sprawozdanie Spółdzielczej Mleczarni Parowej "Rotr" w Rypinie za rok 
1931, Rypin 1931. 
171! B. C h e l m i c ki, Spółdzielczość rolnicza na terenie województwa warszawskie- 
go, s,2-3; Z. C h o i e c ki, Produkcja rolnicza, s.328; M/yn Spółdzielczy, Rolnik 
Rypiński 1927, nr 1, s.6-7; Pan Prezydent Rzeczypospolitej wśród rolników, Gaze- 
ta Rolnicza 1928, nr 44-45, s.1506; R.P i o t r o w s k i ,Struktura agrarna, s.45; 
Sprawozdanie Spó/dzieJczego Rolniczego M/yna w Rypinie za czas 1 lipca 1931 - 
30 czerwca 1932, Rypin 1932, s,ll; Z,Waszkiewicz. Z dziejów międzywo- 
jennego Rypina, s,297. 
17!) B, C h e l fi i c k i. Organizacje rolnicze, s.121; t e n że. Powiat rypiński. Pa- 
miętnik, s.45. 


224
		

/224_0001.djvu

			l 


I W ramach działalności edukacyjnej organizowane były także 
konkursy na najlepsze gospodarstwo chłopskie w różnych dziedzi- 
nach produkcji rolnej, Ważną funkcję pełniło w tej akcji działające 
przy OTO i KR w Rypinie Przysposobienie Rolnicze (PR), założone 
w 1929 roku. Skupiało ono głównie młodzież i propagowało prak- 
tyczną wiedzę z zakresu rolnictwa. Przysposobieniem Rolniczym kie- 
rował tzw. komitet, w skład którego wchodzili przedstawiciele organi- 
zacji młodzieżowych o różnych orientacjach politycznych: Katolickie 
Stowarzyszenie Młodzieży, Związek Strzelecki. Związek Młodej Wsi. 
W 1934 roku w powiecie rypińskim działały 32 zespoły PK skupiają- 
ce 225 osób w 61 wioskach. Corocznie jesienią PR organizowało po- 
kazy powiatowe prezentujące osiągnięcia gospodarstw chłopskich 
i ziemiańskich. Prezentacje połączone z konkursami kończyły się wy- 
stępami zespołów i zabawą taneczną, na którą przychodziły osoby 
z różnych opcji politycznych i grup społecznych. Działalność OTO 
i KR w zakresie tzw. Przysposobienia Rolniczego było doskonałą for- 
mą współpracy wszystkich grup społecznych pod patronatem zie- 
miaństwa w celu podniesienia kultury wsi ziemi dobrzyńskiej180, 
Towarzystwo prowadziło także sekcję sadowniczą. zajmującą 
się sprowadzaniem odpowiednich odmian drzew owocowych dla 
chłopskiej i ziemiańskiej własności. Od 1934 roku zatrudniony został 
, instruktor do spraw sadownictwa, który od maja 1934 do czerwca 
1935 pomógł w założeniu 59 sadów w powiecie rypińskim. Dzięki ini- 
cjatywom towarzystwa i założeniu w 1935 roku specjalnej sekcji na- 
stąpił także rozwój pszczelarstwa 181. 
Silny rozwój hodowli w gospodarstwach chłopskich, pozba- 
wiony jednak podstaw jakościowych, spowodował potrzebę zorgani- 
zowania w ramach OTO i KR sekcji hodowlanej. "Do poprawy pogło- 
wia (w gospodarstwach chłopskich - przyp. PC) dążyło się przez po- 
kazy hodowlane, konkursy wychowu, a nade wszystko przez subwen- 
cjonowanie stacji kopulacyjnych. które tworzyło się stawiając byczki 
i knury hodowlane u poszczególnych gospodarzy, Założyliśmy w po- 
wiecie sześć kółek kontroli obór u chłopów" - wspominał B. Chełmic- 
ki 182 . Towarzystwo organizowało zbyt produktów hodowlanych 
mniejszej własności. Nawiązano w tym celu kontakt z bekoniarnią 


I 
I j 


'I 
, I 


; 


I 
 


18U B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik. s.47-48; Samokształcenie pod- 
stawq pracy w Przysposobieniu Ro/niczym, Rolnik Rypiński 1937, nr 45-46, s.3; 
Sprawozdanie z działalności Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kó/ek Rolni- 
czych w Rypinie za czas od 1 kwietnia 1933 do 1 kwietnia 1934, Rolnik Rypiński. 
1934 nr 3D, s.5; Sprawozdanie z działalności sekcji Przysposobienia Rolniczego, 
Rolnik Rypiński 1931, nr 6, s.6; Sprawozdanie ze zjazdu Tygodnia Rolniczego 
odbytego w Rypinie w dniu 10 X 19.12, Rolnik Rypiński 1932, nr 26, s.2. 
181 B. C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.49; Sprawozdanie z dzia/al- 
ności Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kó/ek Rolniczych w Rypinie za czas 
od 1 kwietnia 1934 do 1 kwietnia 1935, Rolnik Rypiński 1935, nr 36, s.4. 
182 B . C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik. s.49. 


225
		

/225_0001.djvu

			, II 


ni 


w Brodnicy. premiując jednocześnie dostawy sztuk bydła i trzody 
chlewnej wyższej jakości. Prowadzono także konkursy wychowu 
zwierząt. Ziemiaństwo kierowało kółkami kontroli obór, które obej- 
mowały swym zasięgiem przede wszystkim własność chłopską. Z ini- 
cjatywy ziemiaństwa została zorganizowana w powiecie rypińskim 
służba weterynaryjna. Działalność sekcji hodowlanej OTO i KR prze- 
nosiła osiągnięcia wypracowane w majątkach ziemiańskich na gospo- 
darstwa włościańskie 183 . 
Kobiety ziemianki prowadziły, działające jako sekcja przy OTO 
i KR, Koła Gospodyń Wiejskich. Przewodniczącą tej organizacji w po- 
wiecie rypińskim w latach 1918-1939 była Antonina Gniazdowska. żo- 
na właściciela Radzik Małych. B. Chełmicki wspominał Gniazdowską 
w Pamiętniku: "Osoba bardzo narwana, za to była niezłą instruktorką 
i koła prowadziły konkursy warzywne. kursy kroju i szycia. gotowania 
i drobiarskie. organizowały dziecińce. kursy higieny itp."184. Koła Gos- 
podyń Wiejskich wyrastały w ziemi dobrzyńskiej z działających po 
I wojnie światowej Kół Ziemianek. Największą inicjatywę w tym kie- 
runku. poza wspomnianą wyżej A. Gniazdowską, przejawiały: żona Ka- 
rola Pląskowskiego z Głodowa, Jana Mieczyńskiego ze Stróżewa. Ksa- 
werego Majera z Podola. Ksawera Chełmicka z Kowalk, Janina Kret- 
kowska z Sadłowa 185 . Koła Gospodyń Wiejskich w powiecie rypińskim 
pracowały w kilku działach, kierowanych w większości przez ziemian- 
ki. Występujące na łamach Rolnika Rypińsldego sprawozdania KGW 
wymieniają akcje podejmowane z inicjatywy ziemiaństwa, przy udziale 
gospodarstw chłopskich, w ramach działu: zdrowia, warzywnego, ho- , 
dowlanego, gospodarczego i oświatowo-wychowawczego 186 . W 1937 
roku Koła Gospodyń Wiejskich powiatu lipnowskiego liczyły 425 
członkiń. skupionych w 25 kołach. W powiecie rypińskim w skład 
KGW wchodziło 327 kobiet działających w 19 kołach 187 . 
Szczególnie dużo znajdujemy akcji prowadzonych w zakresie 
charytatywnym i edukacyjnym. W 1934 roku KGW w Kowalkach ki 
- 


I ' 
I 
P' 


I 
I 


I I .; 
'I II' 
,I "' 


'I
 II 


 
II 
W 


" 
I l" 
I: 


! I 


I 


183 E. Róż a ń s ki. Organizacjo s/użby samorzqdowej wetelynQIyjnej w powiecie 
rypińsbm. Rolnik Rypiński 1928, nr 6. s.1-2; Sprawozdanie z dzia/alności Okrę- 
gowego Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych w Rypinie za czas od 1 
kwietnio 1934 do 1 kwietnia 1935, Rolnik Rypiński 1935, nr 36, s.4; Sprawozda- 
nie z dzia/u hodowlanego OTO i KR w Rypinie za czas od 11 do 31 Xll1930. Rol- 
nik Rypiński 1931. nr l, s.5; Włościańsbe Kó/ko Kontroli Obór. Rolnik Rypiński 
1928. nr 6. s,5. 
184 B.C h e ł fi i c ki, Powiat rypińsJ.i. Pamiętnik. s.49-50. 
185 J.K l e c z y q s ki. Wiadomosci z Kó/ek Rolniczych. Rolnik Rypiński 1929. nr 
12. s.4-6; T. S w i e c ki. F. W Y b u l t , Mazowsze, s.178. 
186 Sprawozdanie z działalności Okręgowego Towarzystwo Organizacji i Kó/ek Rolni- 
czych w Rypinie za czas od 1 kwietnio 1933 do 1 kwietnio 1934. Rolnik Rypiński 
1934, nr 30. s.5; Sprawozdanie z dziaJalności Okręgowego Towarzystwo Organi- 
zacji i Kółek Rolniczych w Rypinie za czas od 1 kwietnio 1934 do 1 kwietnio 1935. 
Rolnik Rypiński, 1935, nr 36. s.4. 
187 Sytuacjo obszaru Okręgu Korpusu Nr Vlll. s,97,127. 


III 


226
		

/226_0001.djvu

			rowane przez Ksawerę Chełmicką, właścicielkę leżącego w tej mIeJS- 
cowości majątku, zorganizowało uroczystość "Święta Dziecka" z udzia- 
łem 200 dzieci, a w okresie wakacji zorganizowało przedszkole dla 50 
wychowanków, Założyło także bibliotekę, organizowało kursy piecze- 
nia ciasta itp,188, Działalność KGW jest doskonałym przykładem współ- 
pracy między ziemiankami i włościankami w ziemi dobrzyńskiej. 
W powiecie lipnowskim zarząd sekcji KGW zdominowany był całko- 
wicie przez ziemiaństwo. W 1930 roku zasiadał w nim jeden mężczyz- 
na, Leon Lissowski oraz Czesława Karnkowska z Oleszna, Jadwiga Pa- 
terkowska z Zakrzewa i Lucyna Dobrzeniecka ze Skórzna l89 . 
OTO i KR utrzymywało się w znacznej mierze ze składek statu- 
towych wpłacanych przez wszystkich członków, zarówno ziemian jak 
i chłopów. Subwencji udzielał także samorząd powiatowy i sporadycz- 
nie centrala towarzystwa w Warszawie. Budżet początkowo opierał się 
wyłącznie o składki ziemiaństwa, w 1925 roku wynosił 7.000 zł, a 
w 1928 - 17.000 190 . 
Towarzystwo podejmowało wiele inicjatyw mających na celu 
podniesienie na wyższy poziom rolnictwa włościańskiego. W paź- 
dzierniku 1929 roku założono w Rypinie Uniwersytet Rolniczy, gdzie 
ziemiaństwo z wyższym wykształceniem i instruktorzy ROTR prowa- 
dzili wykłady na tematy o szerokim zakresie, z przewagą rolniczych ]91, 
Uruchomiono nie znaną dotychczas w powiecie przeróbkę lnu, "by 
rolnikom na gorszych glebach dać w rękę opłacający się dział produk- 
cji". Wynajęto budynek i sprowadzono z Zyrardowa niezbędne ma- 
szyny. Zakontraktowany len zwozili chłopi do przerobu, a włókno za- 
bierał Żyrardów l92 . Towarzystwo nadzorowało także melioracje oraz 
doświadczalnictwo w powiecie 193. 
Aktywnym działaczem szczebla centralnego Towarzystwa 
Rolniczego w Warszawie był z powiatu rypińskiego Jan Rudowski, 
właściciel Półwieska. W 1927 roku został członkiem Prezydium CTR, 
a od 1928 wiceprezesem tej organizacji. W październiku 1928 roku 
wszedł w skład komisji, która miała przeprowadzić unifikację towa- 
rzystw rolniczych na szczeblu centralnym. W listopadzie tegoż roku 
na konferencji ekonomicznej u Prezydenta RP Ignacego Mościckiego 


188 Sprawozdanie z działalności Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolni- 
czych w Rypinie za czas od 1 kwietnia 1933 do 1 kwietnia 1934, Rolnik Rypiński 
1934. nr 3D, s.4. 
189 Zebranie organizacyjne sekcji KGW powiatu lipnows/dego. Gazeta Lipnowska 
1930. nr 34, s.4, 
190 8.C h e ł ID i c ki, Powiat rypińs/d. Pamiętnik, s,51; Na terenie działalności Okrę- 
gowego Towarzystwa Rolniczego w Rypinie, Gazeta Rolnicza 1928, nr 44-45, s,1508, 
19] Otwarcie Ludowego Uniwersytetu Rolniczego w Rypinie. Gazeta Rypińska 1929. 
nr ID, s.2. 
192 8. C h e ł ID i c ki. Powiat rypińs/d. Pamiętnik, s.52. 
I!J:I Tnmże. s.52-53, 


227
		

/227_0001.djvu

			l' 


,I 


przedstawiał referat Organizacje rolnicze l94 . Na posiedzeniu Rady 
Głównej w dniu 6 kwietnia 1929 roku omawiał sprawę połączenia 
CTR i Centralnego Związku Kółek Rolniczych, Po utworzeniu CTO 
i KR w czerwcu 1929 roku, został jednym z dwóch wiceprezesów. a 25 
marca 1930 prezesem tej organizacji. Funkcję tę pełnił do 28 kwietnia 
1931 roku. Następnie do marca 1932 roku był członkiem Zarządu 
CTO i KR. a w Radzie Głównej zasiadał do 1939 roku 195 . 
Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych w Ry- 
pinie wydawało własne czasopismo, kwartalnik pL Rolnik Rypińsld. 
Ukazywał się on w latach 1926-1939. Redaktorem naczelnym do 1929 
roku był Jan Rudowski, w latach 1929-1933 Jerzy Siemiątkowski. 
właściciel Wąpielska. a od 1933 roku Jan Kowalski, instruktor zatrud- 
niony w Towarzystwie, Artykuły ziemian rypińskich ukazywały się 
także na łamach "Kroniki Rypińskiej" wydawanej w latach 1924-1932, 
chociaż pismo to było redagowane w tonie krytycznym do tej grupy 
społecznej196. Lipnowskie Okręgowe Towarzystwo Rolnicze. prawdo- 
podobnie działające mniej prężnie niż rypińskie. nie wydawało włas- 
nego czasopisma. Posiadało natomiast własną rubrykę w Gazecie Lip- 
nowskiej, ukazującej się w latach 1929-1934, jako pismo Powiatowego 
Związku Komunalnego. Szczególnie aktywni na łamach tego czaso- 
pisma byli ziemianie: Artur Rutkowski ze Szpetala. Zygmunt Godlew- 
ski z Kłokocka, Paulina Kleszczyńska z Chełmicy, W dniu 18 listopa- 
da 1928 roku, z okazji oddania do użytku Mleczarni Spółdzielczej 
w Lipnie. LOTR wydało jednodniówkę Gospodarz. pod redakcją Gus- 
tawa Zielińskiego. w której zamieszczono kilka artykułów dotyczą- 
cych pracy ziemiaństwa w tym powiecie 1 !17. 


:ii ' 
1,1. 
II 
I 
I 
I J" 
,[-' 
,i i 
'L I
 

II 
II 


I 
III 


, 
I' III' 
o l! 
, II 
, 
. I 
,'1 

 I 


B. Związek Ziemian 


W początkowym okresie I wojny światowej ziemiaństwo utwo- 
rzyło własną instytucję mającą na celu niesienie pomocy zniszczonym 
przez działania wojenne właścicielom majątków. Tzw. Tymczasowa 
Samopomoc Ziemiańska działała przy Centralnym Towarzystwie Rol- 


1!14 
I 
IIII 1!15 
II 
, II 
I
() 
1
17 
I 228 


J. R u d o w s ki. Organizacje rolnicze. Gazeta Rolnicza 1928, nr 50, s.289-295; 
zob, te 11 że, Wobec unifikacji zrzeszeń rolniczych, Rolnictwo 1929, t,3, z.l, s.3. 
J. B o r k o w s ki. Kółka rolnicze w II Rzeczypospolitej. Warszawa 1978, s.263, 
316,321,319-323,426,455.521,541; B,Chełmicki, Organizacje rolnicze. 
s.117; M.K r a i e w s ki, Słownik, s.305; Kto był kim. s.545; A,S z k l a \' s- 
k a - L o h m a n o wa, Hudowski Jan, PSB, 1.33.1991,5,1-2. 
H.B a r a n o w 5 ki. Bibliografia czasopism pomorskich, Toruń 1960, 5.157; 
P.G a ł k o w 5 ki, Prasa Hypina 1915-1995, Kronika Rypińska 1995. nr 10,5.6. 
H. B a r a n o w 5 ki, Bibliografia czasopism pomorskich, 5.152-153; F. W y- 
b u l t , OTR ZD, sAO,
		

/228_0001.djvu

			niczym, natomiast w terenie posiadała swoje placówki. W zarządzie 
płockim z powiatu lipnowskiego znaleźli się Tadeusz Świecki i Hipo- 
lit Wąsowicz. W lipcu 1916 roku Tymczasowa Samopomoc Ziemiań- 
ska przy CTR przekształciła się w Związek Ziemian, który zaczął two- 
rzyć w powiatach swoje oddziały. 
W 1917 roku utworzono oddział lipnowski Związku Ziemian, 
liczący początkowo 32 członków. Obejmował on powiat Lipno-Rypin 
i wybrał spośród siebie zarząd w składzie: Kazimierz Różycki z Jas- 
trzębia (prezes), Jan Mieczyński ze Stróżewa, Bolesław Prądzyński 
z Sumina, Jerzy Siemiątkowski z Wąpielska, Jerzy Starzyński z Mali- 
szewa l96 . Nowy podział administracyjny wprowadzony w styczniu 
1919 roku spowodował utworzenie dwóch oddziałów: lipnowskiego 
i rypińskiego. Sytuacja taka utrzymała się do 1939 roku. 
Członkami Związku Ziemian mogli być teoretycznie właścicie- 
le majątków powyżej 50 ha, dzierżawcy i administratorzy, praktycznie 
należeli do nich prawie wyłącznie ziemianie. Głównym celem tej or- 
ganizacji była wspólnota zawodowa oraz popieranie interesów posia- 
daczy ziemskich ]99. 



 
1: I 


, ! 


'I 
" 


I 
I 


l, 
I 


Powiat lipnowski 


Lipnowski Oddział Związku Ziemian utworzony został na po- 
czątku 1919 roku. Funkcję prezesa powierzono wówczas Jerzemu Sta- 
rzyńskiemu, a do zarządu wybrano Zygmunta Godlewskiego, Ludwika 
Zielińskiego z Wierzbicka,]ana Mieczyńskiego i Kazimierza Różyckie- 
go200. Szczególnie aktywną politykę związek prowadził w pierwszym 
okresie niepodległej Polski. Był wówczas jedyną organizacją ziemiań- 
ską działającą w powiecie, wobec znacznego osłabienia struktur zwią- 
zanych z Okręgowym Towarzystwem Rolniczym. 
Organizacja lipnowska Związku Ziemian podjęła aktywną 
działalność w czasie przejmowania władzy po wycofujących się od- 
działach niemieckich. Prezes Związku Kazimierz Różycki na zebraniu 
POW, które odbyło się w Dyblinie w październiku 1918 roku otrzymał 
stanowisko naczelnika powiatu, a Jerzy Starzyński miał nadzorować 
sprawy gospodarczo-aprowizacyjne. Wprawdzie uchwały dyblińskie 
nie zostały zatwierdzone na późniejszym zgromadzeniu w Lipnie, ale 
Starzyński objął planowany wydział w Radzie Powiatowej. W lutym 
1920 roku, w okresie trudności zaopatrzeniowych w miastach, Zwią- 


" ' 
I 
, 
" i 
"
'I ! 


;[ 


I Iii 


I I 


196 Z.G o d l e w s ki, Lipnowski Oddziql Zwiqzku Ziemian, Gospodarz. R1, 1928, s.9-1O; 
F.Wy b u l t, OTR ZD, s.25-26; T, Swiecki, F. W Y b u l t, Mazowsze, s.181-182. 
19!J Statut Zwiqzku Ziemian, Warszawa 1932, s.3-4; S. R u d n i c ki, Ziemiaństwo 
polskie w XX wieku, s.85, 
20U Z.Godlewski, Lipnowski Oddzial Zwiqzku Ziemian, s.9-10; T,Świec- 
k i ,F. W Y b u l t, Mazowsze, s.335. 




 


22!1 


'[ 
I
		

/229_0001.djvu

			I; 
" , 
iii I 


II, 


zek postanowił z inicjatywy Starzyńskiego przeznaczyć dla mieszkań- 
ców Lipna i Dobrzynia n/Wisłą 125 ton ziemniaków po zaniżonej 
znacznie cenie. Każdy członek Związku zobowiązany był dostarczyć 
po 2.5 korca z morgi gruntu. Sprawozdanie z zebrania stwierdza, że 
decyzja została podjęta jednogłośnie 201 . 
Związek Ziemian był podstawową jednostką organizacyjną, 
która wzięła na siebie obowiązek obrony przed najazdem rosyjskim. 
Na czele Lipnowskiego Powiatowego Komitetu Obrony Państwa stanął 
wówczas członek zarządu ZZ Zygmunt Godlewski. w sierpniu zastą- 
piony przez prezesa Jerzego Starzyńskiego 202 . W obliczu zagrożenia ze 
strony armii bolszewickiej lipnowski Związek Ziemian wystawił pół- 
szwadron wchodzący w skład 4 pułku ułanów. W lipcu 1920 roku 
podjął dodatkową decyzję o militaryzacji członków. organizując pobór 
do wojska wszystkich zdolnych do noszenia broni ziemian. Przepro- 
wadził również akcję przekazywania na rzecz wojska koni, zbiórkę 
pieniędzy, siodeł, wozów, paszy itp.203. 
Po śmierci Jerzego Starzyńskiego. zamordowanego przez 
bolszewików w połowie sierpnia 1920 roku. Związek Ziemian za- 
wiesił na krótko działalność. Powrót ziemiaństwa do majątków po 
wycofaniu się Rosjan. spowodował potrzebę ponownego powołania 
organizacji, która miała zająć się akcją odbudowy. Już we wrześniu 
1920 roku odbyło się zebranie, na którym wybrano nowego prezesa 
- Zygmunta Godlewskiego. W skład Zarządu weszli wówczas: Jan 
Mieczyński, Walenty Ostrowski ze Złotopola, Władysław Karnkow- 
ski z Zarzeczewa. Bolesław Klimkiewicz z Ośmiałowa, Stanisław 
Wilski z Wielgiego i Władysław Zalewski z Kolankowa 204 . 
Prawdopodobnie po 1920 roku nastąpiło znaczne osłabienie 
działalności Związku Ziemian w powiecie lipnowskim. W niewielkim 
zakresie organizacja ta występuje w zachowanych źródłach. Inicjatywy 
Związku Ziemian spotykamy jednak licznie na 
amach lokalnej prasy. 
m.in. w 1934 roku po klęsce powodzi jaka nawiedziła powiat lipnows- 
ki. organizacja ta podjęła decyzję o przeznaczeniu po 2 kg żyta z ha na 
rzecz poszkodowanych. Postanowiono także zwrócić się do wszystkich 
właścicieli ziemskich. nie zrzeszonych w ZZ o udział w tej akcWo s . 


I 
jl( 
I
 I 
I I: 
J' I 
i 1\ 
I. 


I 
I 
11ł' 


'/'I 


I l 
I I 
r I 
, I 
I II 

I 
.
 
 
I I 
 
J I
 l! 

 


lut Z protokołu Ogólnego Zebrania członków Zwiqzku Ziemio n Oddziału Lipnows- 
Idego w dn.14 lutego 1920 roku, Glos Ziemiański 1920, nr 7, s.148. 
202 Tamże, s.344-345. 
203 Organiz(Jcje Ziemiańslde na ziemiach polsldch, (w:) Ziemiaństwo i większa włas- 
ność rolna, praca zbiorowa, Warszawa 1929, s.41; T.Świecki,F.Wybult, 
Mazowsze, s.335. 
Z..G o d l e w s ki, 
pno.wsk! Od
ział Związku Ziemian, s.10; Przegląd Ziemiań- 
ski 1922, nr 45, s.3. T, S W I e c ki, F. W Y b u l t, Mazowsze, s.181-182. 
2U5 Deklaracja Zwiqzku Ziemian w Lipnie, Gazeta Lipnowska 1934, nr 17, 5,5. 
W miesiąc później informowano o wynikach akcji publikując wyniki i listę zie- 
mian ofiarodawców (Gazeta Lipnowska 1934, nr 23. s.5), 


204 


I' 11 
J IJ 


230
		

/22_0001.djvu

			'I 


'I 


Góździa 56 i R. Lewandowskiego 57 , zajmujące się tym zagadnieniem 
w sposób całościowy, nie uwzględniają eksterminacji ziemiaństwa 
w powiecie lipnowskim. Dla powiatu rypińskiego nazwiska zamor- 
dowanych w 1939 roku właścicieli ziemskich ustalił z dużą dokład- 
nością R. Piotrowskj58. Opublikowana w ostatnim okresie przez M. 
Krajewskiego monumentalna monografia ziemi dobrzyńskiej w czasie 
drugiej wojny światowej, jest podsumowaniem dotychczasowego sta- 
nu badań 59 . Dalsze losy ziemian z terenu ziemi dobrzyńskiej dotyczą- 
ce walk na frontach drugiej wojny światowej, udziału w ruchu oporu 
i powstaniu warszawskim, pobytu w obozach koncentracyjnych itp. 
zostały dotychczas uwzględnione w znikomym stopniu w literaturze 6o . 
Brak jest również badań, które przedstawiałyby wielką własność 
w okresie okupacji hitlerowskiej, zarówno w skali kraju, jak i w ziemi 
dobrzyńskiej. Krótką wzmiankę dotyczącą losów majątków w powia- 
tach Lipno i Rypin w latach 1939-1945 przedstawił J. Sziling 61 . 
Stosunkowo dobrze pod względem merytorycznym został 
opracowany temat likwidacji własności ziemiańskiej w latach 
1945-1947 na terenie ziemi dobrzyńskiej. Na szczególną uwagę zasłu- 
gują tu badania R. Kozłowskieg0 62 B. Głębowicza 63 , i H. Słabka 64 . Pub- 
likacje te, aczkolwiek pisane z punktu widzenia przeprowadzanej re- 


I 
I
 
:111 


I 
I 
I
I 

I 
Ił 


56 Z. G ó ź d ź ,Ziemia lipnowska w okresie wojny i okupacji hitlerowskiej, Lipno 1988. 
57 R.Lewandowski, Martyrologia powiatu lipnowskiego w latach 1939-1945, Lipno 
1984, 
58 R. P i o t r o w s ki, Biogramy aresztowanych przez Selbstschutz, potem zamor- 
dowanych jesienią 1939 roku, aneks do pracy A. W i t k o w s k i e g o, Mordercy 
z Selbstschutzu, Warszawa 1986, s,121-142; t e n że, Biogramy ofiar Selbstschut- 
zu, aneks do pracy A. Witkowskiego, Nieukarana zbrodnia, Warszawa 1995, 
s.144-190, 
59 M. Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, Ziemia dobrzyńska w latach 
1939-1945, Rypin 1995, s.7-8, 62-64, W zakresie powiatu lipnowskiego autor 
wspomina tylko, że w czasie całej wojny zginęło około 30 ziemian pochodzących 
z tego terenu (s.64). Podobnie t e n że, Eksterminacja inteligencji Ziemi Dobrzyń- 
skiej, s.194. Eksterminacja ziemiaństwa w rypińskiem jest właściwie podsumowa- 
niem wcześniejszych ustaleń RPiotrowskiego. 
Próbę przedstawienia losów ziemiaństwa w okresie drugiej wojny światowej po- 
dejmuje praca K. J a s i e w i c z a , Lista strat ziemiaństwa polskiego 1939-1956, 
Warszawa 1996. Autor przedstawia biogramy ziemian - ofiar wojny z terenu całej 
Polski jednak w zakresie ziemi dobrzyńskiej popełnia znaczną ilość błędów. 
J . S z i l i n g , Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowskiej, s.184. 
R . K o z ł o w s ki, Polska Partia Robotnicza w województwie pomorskim 
1942-1948, Bydgoszcz 1985; t e n że, Przeobrażenia spo!eczno-polityczne w woje- 
wództwie pomorskim (1945-1948),Toruń 1976; t e n że, Zycie polityczne ziemi dob- 
rzyńskiej w latach 1945-1948, (w:) Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wiek, 
pod red. M.W o j c i e c h o w s k i e go, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, s.231-239. 
B. G ł ę b o w i c z , Realizacja reformy rolnej PKWN w województwie pomorskim 
w latach 1945-1948, Toruń 1966. Korzystanie z pracy utrudnia szczególnie ogól- 
nikowość przypisów, które w wersji proponowanej przez autora uniemożliwiają 
dotarcie do źródeł. Poszukiwania wielu dokumentów, na które autor powołuje się 
nie dały rezultatu, Zob. również t e n że, Ruch ludowy w woj. pomorskim (byd- 
goskim) w latach 1945-1962, Toruń 1964. 
64 H, S ł a b e k, Przebudowa ustroju rolnego w Wielkopolsce i na Pomorzu 
1945-1948, Poznań 1968. 


60 
: II 61 
62 
I 
II 
63 


24 


m 
I
		

/230_0001.djvu

			W 1931 roku lipnowski ZZ złożył "daninę jednorazową" 2 kg mąki i 8 
kg ziemniaków z każdego morga na rzecz pomocy bezrobotnym 206 , 
Prawdopodobnie od połowy lat dwudziestych większość funk- 
cji Związku przejęło Okręgowe Towarzystwo Rolnicze, które skupiło 
aktywnych społecznie ziemian. W 1925 roku. ze względu na stan 
zdrowia, zrezygnował ze stanowiska prezesa oddziału Z. Godlewski. 
Funkcję tę objął wówczas właściciel Zębowa książę Stanisław Puzyna. 
który jednak w 1928 roku przeniósł się do majątku kupionego na Po- 
morzu. Ostatnim prezesem Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian 
był Walenty Zieliński. właściciel Łążyna. który pozostawał na tym 
stanowisku do 1939 roku 207 . 
Aktywnym działaczem na wyższych szczeblach Związku Zie- 
mian był Tadeusz Świecki. właściciel Radomic. W 1916 roku wszedł 
w skład władz centralnych ZZ jako reprezentant Mazowsza Płockiego. 
W końcu lat dwudziestych pełnił funkcję wiceprezesa Zarządu Głów- 
nego tej ogranizacji w Warszawie. Zasiadał również w Zarządzie Płoc- 
kiego ZZ jako przedstawiciel Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. 
Był także prezesem Rady Banku Ziemiańskiego w Warszawie 20B . 


Powiat rypiński 


Rypiński Oddział Związku Ziemian utworzono w 1919 roku. 
Pierwszym prezesem został Antoni Borzewski z Ugoszcza. a do zarzą- 
du wybrano Wincentego Koskowskiego z Ruszkowa i Jerzego Siemiąt- 
kowskiego z Wąpielska 20 !J.Podobnie jak w powiecie lipnowskim. 
szczególna aktywność rypińskiego ZZ przypadła na lata 1919-1923 
i związana była z brakiem działalności w tym okresie Okręgowego 
Towarzystwa Rolniczego. 
W listopadzie 1918 roku powołano w Rypinie Radę Powiato- 
wą, w skład której z ramienia ZZ wszedł Jerzy Siemiątkowski. Zwią- 
zek prowadził także akcję finansowej pomocy dla ludności polskiej, 
biorącej udział w plebiscytach na Śląsku i Mazurach. W maju 1920 
roku udało się zebrać wśród ziemian 4.469 marek, które przesłano do 
komitetów plebiscytowych 21O . Gazeta Urzędowa, jedyne czasopismo 
wydawane wówczas w powiecie rypińskim, publikowała listy człon- 


201; Ziemiaństwo spieszy z pomocą bezrobotnym i biednym, Gazeta Lipnowska z 17 X 
1931, s.4. 
2U7 Z.G o d l e w s ki, Lipn9wski Oddzial Związku Ziemian, s.10; Przegląd Ziemiański 
1922, nr 45, s.3; T.Swiecki,F.Wybult, Mazowsze, s.181-182; F.Wy- 
b u l t , OTR ZD, s.25-26; reI. Z.Rykaczewski, K.Olszewska-Górzyńska, AWilski. 
Wij Kto był kim, s.452; Organizacje Ziemiańskie na ziemiach polskich, s.60; Przegląd 
Ziemiański 1922, nr 45, s.3. 
WY M.Kra i ews ki, Slownik, s.44; T. Ś wi ec ki, F. W yb u lt, Mazowsze, s.335. 
210 Gazeta Urzędowa Wydziału Powiatowego Powiatu Rypińskiego 1920. nr 4, s.7. 


231
		

/231_0001.djvu

			ków Związku Ziemian, którzy w czerwcu 1920 roku złożyli pieniądze 
na Towarzystwo Obrony Kresów Zachodnich 211 , a 1 sierpnia oddali 
konie dla armii 212 . 
W czasie najazdu bolszewickiego Rypiński Oddział ZZ przepro- 
wadził mobilizację wśród ziemiaństwa powiatu, Akcja ta prawdopodob- 
nie powiodła się w znacznie mniejszym stopniu niż w powiecie lipnow- 
skim. gdyż większość rodzin opuściła majątki. Na szeroką skalę została 
przeprowadzona natomiast przez Związek zbiórka datków na armię. 
W walce z oddziałem wojska bolszewickiego zginął 16 sierpnia 
1920 roku prezes Antoni Borzewski. Prawdopodobnie funkcję tę tym- 
czasowo objął wówczas Ignacy Piwnicki z Sosnowa. W 1921 roku na 
stanowisko prezesa powołano Bolesława Prądzyńskiego, administrato- 
ra majątku Osiek 21J . W skład zarządu weszli wówczas: Franciszek 
Gniazdowski z Warpalic, Jan Rudowski z Półwieska, Bogdan Cheł- 
micki z Kowalk 214 . Brak źródeł uniemożliwia dokładne odtworzenie 
składu zarządów ZZ w powiecie rypińskim. Po rezygnacji B.Prądzyń- 
skiego ze stanowiska prezesa w 1931 roku, urząd ten powierzono Ig- 
nacemu Piwnickiemu z Sosnowa. W latach 1933-1935 na czele Ry- 
pińskiego Oddziału ZZ stał Artur Borzewski z Długiego. a następnie 
do wybuchu wojny Artur Barthel z Nadroża 215 . 
W znacznej mierze działalność Związku Ziemian sprowadzała 
się do obrony interesów swoich członków w rokowaniach ze Związ- 
kiem Zawodowym Robotników Rolnych. W zarządzie każdego oddzia- 
łu wytypowana była osoba biorąca udział w Komisjach Rozjemczych 
rozpatrujących skargi robotników na właścicieli majątków. W latach 
dwudziestych ziemiaństwo powiatu rypińskiego reprezentował Bogdan 
ChełmickF l6 . Cenną inicjatywą rypińskiego ZZ było utworzenie biura 
rachunkowości rolnej w Rypinie obsługującego większe folwarki 217 . 
Głównym celem ZZ była jednak walka o zachowanie wielkiej 
własności ziemskiej, obrona przed parcelacją i reformą rolną. Rypińs- 
ki Oddział ZZ prowadził w tym kierunku szczególnie ostre akcje. 
Przed uchwaleniem ustawy o reformie rolnej w 1925 roku z inicjaty- 


211 


Tamże. 1920, nr 5, s.5. 
Tomże, nr 6, s.6. 
Bolesław Prądzyński pełnił w latach 1908-1933 funkcje administratora dóbr 
Osiek, należących do hL Stanisława Sierakowskiego, Zarząd ten charakteryzo- 
wał się bardzo wysokim stopniem samodzielności i Prądzyński traktowany był 
jak właściciel ziemski w powiecie rypińskim (zob
 A. B u k o w s ki, Waple- 
wo. Zapomniana placówko kultury polskiej na Pomorzu Nadwiślańskim. Wroc- 
law-Warszawa 1989, s.91). 
Przegląd Ziemiański 1922, nr 45, s.4. 
215 B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik. s.31-34; Przegląd Zie.miański 
1922, nr 45, s.4; Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr Vlll, s.127: T.Swiec- 
ki. F . W Y b ul t. Mazowsze. s.181-182: F. W Y b u lt , OTR ZD. s.25-26; reI. Z Bo- 
rzewski. H.Prądzyńska, E.Barthel i inni. 
B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik. s.30. 
:lIi 'famże. 5.32. 


L I
 


212 
213 


2Hi 


232
		

/232_0001.djvu

			organizacji rypińskiej ziemianie zebrani w Kowalkach krytykowali 
jekt, grożąc represjami w stosunku do mieszkańców Rypina. For- 
protestu ZZ przeciw parcelacji majątków spotykały się z oporem 
lu środowisk. nawet samych ziemian, co było prawdopodobnie 
yczyną osłabienia tej organizacji218. B. Chełmicki w Pamiętniku pi- 
: "Związek Ziemian bronił jak mógł stanu posiadania swych człon- 
.v. nie miał jednak szerszych poglądów w tej sprawie"21!I. 
Małe zaangażowanie Związku Ziemian w życie polityczne 
połeczne powiatu rypińskiego i lipnowskiego od połowy lat dwu- 
'estych związane było ze słabnącym poparciem dla tej organizacji 
strony społeczeństwa. W prasie lokalnej nasilała się krytyka ZZ. 
1926 roku Kronika Rypińska zarzuciła Związkowi. że nie chciał 
iąć udziału w organizacji kolonii dla dzieci ze Śląska. "Może nie 
lieją czytać lub wykonują uchwałę Kowalkowską, pisał autor art y- 
łu. kryjący się pod pseudonimem j.d. Ziemiaństwo pilnuje swoich 
leresów tylko partyjnych. w życiu zaś społecznym nie bierze udzia- 
. Ta najbogatsza część społeczeństwa odseparowała się chińskim 
urem od ogółu ludności udając Nadludzi"22u, Krytyka w większości 
zypadków okazywała się jednak niesłuszna. Kolonie w Półwiesku 
były się głównie dzięki pomocy finansowej rypińskiego ZZ. W kilku 
zypadkach dzieci przebywały w majątkach 221 . Działalności ZZ nie 
ożna jednak udokumentować zbyt dużą ilością przykładów akcji 
larytatywnych i społecznych. 
Stan liczebny Lipnowskiego Oddziału ZZ wynosił w dniu 1 
vcznia 1937 roku 49 członków, a Rypińskiego Oddziału ZZ - 54 222 . 
anowiło to zaledwie około 30% wszystkich ziemian w tych powia- 
ch. Młodzi i wykształceni przedstawiciele tej grupy społecznej prze- 
lOdzili do bardziej postępowego OTO i KR. Według oceny B. Cheł- 
ickiego. wywodzącego się z ziemiaństwa, organizacja ta walcząca 
zwzględnie z parcelacją majątków i chłopami, nie miała racji bytu 
ówczesnej sytuacji społecznej i politycznej. "Uważam. że najważ- 
iejszą rzeczą było szybko podnieść intensywność i kulturę gospo- 
arstw chłopskich. Zorganizować im zbyt i zaopatrzenie. dać umiejęt- 
ość i oświatę fachową, przysposobić chłopa do wspólnego działania. 


.8 Dyk/a/um ziemian, Słowo Pomorskie, 1925, nr 214, 5.4; Echa uchwaly ziemian 
w KowuJkach, Kronika Rypińska 1925. nr 38, 5.2; Co mÓwiq o uc:hwaJe ziemian 
rypińskich w Toruniu. Kronika Rypińska 1925, nr 39. s.2. 
i9 B.C h e ł m i c ki, Pawia/ rypiński. Parnię/nik, 5.34. 
o (j.d.). Kajanie Je/nie w Pólwiesku. Kronika Rypińska 1926. nr 31, s,3. 
2! Kronika Rypińska 1927. nr 36, s.7. Wiosną 1927 roku z inicjatywy K.Chelmickiej 
z Kowalk i A.Gniazdowskiej z Radzik powołano komitet ziemiański. który miał 
zorganizować pobyt polskich dzieci z Niemiec w powiecie rypińskim (zob. Kro- 
nika Rypińska 1927, nr 18/19, s.4). 
1"2 Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr VlIl, s.97, 127. 


233
		

/233_0001.djvu

			wy organizacji rypińskiej ziemianie zebrani w Kowalkach krytykowali 
projekt, grożąc represjami w stosunku do mieszkańców Rypina. For- 
my protestu ZZ przeciw parcelacji majątków spotykały się z oporem 
wielu środowisk. nawet samych ziemian, co było prawdopodobnie 
przyczyną osłabienia tej organizacjFlB. B. Chełmicki w Pamiętniku pi- 
sał: "Związek Ziemian bronił jak mógł stanu posiadania swych człon- 
ków. nie miał jednak szerszych poglądów w tej sprawie"21!I. 
Małe zaangażowanie Związku Ziemian w życie polityczne 
i społeczne powiatu rypińskiego i lipnowskiego od połowy lat dwu- 
dziestych związane było ze słabnącym poparciem dla tej organizacji 
ze strony społeczeństwa. W prasie lokalnej nasilała się krytyka ZZ. 
W 1926 roku Kronika Rypińska zarzuciła Związkowi. że nie chciał 
wziąć udziału w organizacji kolonii dla dzieci ze Śląska. "Może nie 
umieją czytać lub wykonują uchwałę Kowalkowską, pisał autor arty- 
kułu. kryjący się pod pseudonimem j.d. Ziemiaństwo pilnuje swoich 
interesów tylko partyjnych. w życiu zaś społecznym nie bierze udzia- 
łu. Ta najbogatsza część społeczeństwa odseparowała się chińskim 
murem od ogółu ludności udając Nadludzi"22u. Krytyka w większości 
przypadków okazywała się jednak niesłuszna. Kolonie w Półwiesku 
odbyły się głównie dzięki pomocy finansowej rypińskiego ZZ. W kilku 
przypadkach dzieci przebywały w majątkach 221 . Działalności ZZ nie 
można jednak udokumentować zbyt dużą ilością przykładów akcji 
charytatywnych i społecznych. 
Stan liczebny Lipnowskiego Oddziału ZZ wynosił w dniu 1 
stycznia 1937 roku 49 członków, a Rypińskiego Oddziału ZZ - 54 l22 . 
Stanowiło to zaledwie około 30% wszystkich ziemian w tych powia- 
tach. Młodzi i wykształceni przedstawiciele tej grupy społecznej prze- 
chodzili do bardziej postępowego OTO i KR. Według oceny B. Cheł- 
mickiego, wywodzącego się z ziemiaństwa, organizacja ta walcząca 
bezwzględnie z parcelacją majątków i chłopami, nie miała racji bytu 
w ówczesnej sytuacji społecznej i politycznej. "Uważam, że najważ- 
niejszą rzeczą było szybko podnieść intensywność i kulturę gospo- 
darstw chłopskich. Zorganizować im zbyt i zaopatrzenie, dać umiejęt- 
ność i oświatę fachową, przysposobić chłopa do wspólnego działania. 


nH Dyktatum ziemian, Słowo Pomorskie, 1925, nr 214, s.4; Echa uchwały ziemian 
w Kowułkach, Kronika Rypińska 1925, nr 38, s,2; Co mÓwiq o uchwale ziemian 
rypińskich w Toruniu, Kronika Rypińska 1925, nr 39, s.2. 
m B.C h e ł m i c ki, POWi(lt rypiński. Pamiętnik, s.34. 
220 (j.d.), Kolonie letnie w Pólwiesku, Kronika Rypińska 1926, nr 31, s.3. 
m Kronika Rypińska 1927, nr 36, s.7. Wiosną 1927 roku z inicjatywy K.Chelmickiej 
z Kowalk i A.Gniazdowskiej z Radzik powalano komitet ziemiański, który mial 
zorganizować pobyt polskich dzieci z Niemiec w powiecie rypiilskim (zob Kro- 
nika Rypińska 1927, nr 18/19, s.4). 
m Sytuacjo obszaru Okręgu KOlPUSU Nr Vlll, s.97, 127. 


233
		

/234_0001.djvu

			Te myśli skierowały mnie do pracy na innym polu. gdyż Związek 
Ziemian wydał mi się za ciasny" - pisał Chełmicki 22J . 
Prawdopodobnie większość ziemian nie wierzyła w skutecz- 
ność i celowość działań podejmowanych przez ich związek. Biorąc 
pod uwagę częste członkostwo ojca z synami. zaledwie kilkanaście 
majątków brało udział w pracy tej organizacji. Związkom Ziemian nie 
udało się zrealizować głównego celu - w pełni zintegrować własne 
środowisko. Należy jednak stwierdzić. że w całym okresie międzywo- 
jennym ZZ oddziałów Lipno i Rypin. starał się chronić wielką włas- 
ność prywatną. W pierwszych latach po wyzwoleniu prowadził dzia- 
łalność zdecydowanie polityczną. która wraz z pojawieniem się kon- 
kurencyjnego Towarzystwa Rolniczego przerodziła się w pracę zawo- 
dową i gospodarczą. 
Ważną rolę. szczególnie w zakresie pracy społecznej, odgrywa- 
ły Stowarzyszenia Zjednoczonych Ziemianek. do których należały 
żony i córki właścicieli majątków ziemskich. W 1937 roku stan li- 
czebny tych organizacji w powiecie lipnowskim wynosił 63 osoby 
skupione w 4 kołach. W powiecie rypińskim istniało wówczas tylko 1 
koło, w którym pracowało 20 ziemianek 224 . Należy przypuszczać. że 
Stowarzyszenie Ziemianek podzieliło los Związku Ziemian, tracąc 
członków od połowy lat dwudziestych. Kobiety ziemianki stopniowo 
przechodziły do rozwijającego się dynamicznie w ziemi dobrzyńskiej 
Towarzystwa Rolniczego. 


C. Kółka Porad Sąsiedzkich 


Istotną rolę w procesie integracji ziemiaństwa pełniły tzw. kół- 
ka sąsiedzkie. Organizacje te tworzone były już przed I wojną świato- 
wą przez kilka lub kilkanaście sąsiadujących ze sobą majątków. Do- 
kładne wiadomości o działalności kółek sąsiedzkich posiadamy dla 
powiatu rypińskiego. Bogdan Chełmicki wspomina. że ziemiaństwo 
"zjeżdżało się periodycznie w którymś z dworów, by naradzać się nad 
sprawami zawodowo-rolniczymi. Głównym celem tych zebrań było 


22J B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.34. Podobne zjawisko odcho- 
dzenia ziemian od własnego związku i zmniejszania się stanu liczebnego tej or- 
ganizacji w latach trzydziestych obserwowano także w innych częściach Polski 
(zob. M. B. M ark o w s ki. Obywatele ziemscy w województwie kielecbm 
1918-1939, Kielce 1993, s.178). Nie potwierdza to wniosków do jakich dochodzi 
w swojej pracy B. W. G a łka. Ziemianie i ich or8onizacje w Polsce lal 
1918-1939. Gdynia 1992, s.205). który stwierdza. że "udział ziemian w pracach 
Okręgowych Towarzystw Rolnych był niewielki i głównie koncentrowali się oni 
w Związkach Ziemian". 

H Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr VlIl, s.97, 127. 


234
		

/235_0001.djvu

			ulepszanie własnych gospodarstw, wymiana doświadczeń. lustracje 
i narady w różnych doraźnych sprawach"22s 
Kółka sąsiedzkie miały charakter nieformalny, nie podejmowa- 
ły żadnych uchwał i nie zbierały składek. Trudno jest określić wiel- 
kość tych organizacji. Prężnie działające kółko rypińskie składało się 
z właścicieli ponad 20 majątków, prawdopodobnie o podobnej wiel- 
kości, gdyż obejmowało swym zasięgiem folwarki położone nawet 
w znacznej odległości od Rypina. Brak jest niestety wiadomości 
o podobnych kółkach w powiecie lipnowskim, chociaż wspomina 
o nich w Pamiętniku B, ChełmickF26. 
Zarząd koła rypińskiego składał się z trzech osób. Przed I woj- 
ną światową i w czasie jej trwania prezesem był Antoni Borzewski 
z Ugoszcza. Po jego śmierci w 1920 roku funkcję tę objął Jerzy Sie- 
miątkowski z Wąpielska i pełnił ją do 1939 roku. Członkami Zarządu 
byli: Jan Rudowski i Franciszek Gniazdowski. a sekretarzem Bogdan 
Chełmicki. W latach trzydziestych pracę w Zarządzie podjął Bolesław 
Brzezicki z Gulbin. W zebraniach brali udział także zaproszeni goście, 
związani zawodowo z rolnictwem: dyrektor Syndykatu Rolniczego 
w Rypinie, dyrektor Cukrowni Ostrowite, dyrektorzy pól doświad- 
czalnych i inni. 
Jedną z ważniejszych form pracy koła były lustracje majątków. 
Specjalna trzyosobowa komisja przeprowadzała dokładny przegląd 
folwarku i opracowywała referat zawierający wnioski i propozycje 
zmian. Następnie u osoby lustrowanej organizowano zebranie, na któ- 
rym odbywała się dyskusja z udziałem wszystkich członków koła są- 
siedzkiego. Na zebraniach załatwiano jednocześnie wiele spraw zwią- 
zanych z funkcjonowaniem majątku: wymieniano nasiona, omawiano 
sprawy kredytów, zaopatrzenia itp. "Dyskutowało się też na tematy lo- 
kalne - wspominał B. Chełmicki. W ten sposób na zebraniach koła po- 
wstawało wiele inicjatyw, które potem zostały wcielane w życie przez 
samorząd lub inne organizacje, w których znajdowali się poszczególni 
członkowie koła, Można powiedzieć, że najważniejsze poczynania na 
terenie powiatu rodziły się przy swobodnej wymianie myśli na na- 
szych zebraniach"227. Koła sąsiedzkie były zatem kuźnią inicjatyw rea- 
lizowanych w ziemi dobrzyńskiej w okresie międzywojennym. 
Autor Pamiętnika przekazał nam dokładny opis zjazdów są- 
siedzkich ziemiaństwa: "Zebrania odbywały się o godz.3 po południu. 
Najpierw zwiedzało się podwórze, oglądało inwentarz, a potem za- 
czynały się obrady, które trwały do godz.20, po czym następowała ko- 
lacja, W myśl regulaminu kolacja była skromna - jedno danie mięsne 


JZ:. B.C h e ł ITI i c ki. Powiat rypiński. Pamiętnik, 5.19.34. 
Uh Tamże. 5.34. 
m Tamże. 5.36. 


235 


L
		

/236_0001.djvu

			i deser. Po kolacji część osób się rozjeżdżała, a ci którzy utrzymywali 
stosunki towarzyskie z gospodarzem zostawali na kawę i brydg' a. Na 
zebraniach tych najaktywniejsza była grupa młodych ziemian. Mie- 
liśmy fachowe wykształcenie i szczere zamiary służenia postępowi"228. 


D_ P.W.K. "Sokół" 


Organizacją społeczną o charakterze paramilitarnym, zdomino- 
waną przez ziemiaństwo było Przysposobienie Wojskowe Konne 
(P.W.K.) "Sokół". Szczególnie aktywna formacja istniała w powiecie lip- 
nowskim. Organizacja ta powstała w maju 1925 roku z inicjatywy majo- 
ra rez. artylerii konnej Walentego Zielińskiego, właściciela Łążyna, przy 
poparciu grupy okolicznych ziemian. Na założenie "Sokoła" wszyscy 
członkowie Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian opodatkowali się 
w wysokości 1 zł. z morga miesięcznie oraz zobowiązali się udzielać ko- 
nie do ćwiczeń. Nawiązano także współpracę z Dowództwem Okręgu 
Korpusu nr VIII w Toruniu, które przysyłało do szkolenia własną kadrę 
instruktorską. Umundurowanie, koce pod siodła i proporce zakupiono ze 
składek ziemian, a szable, lance i karabinki ufundowało wojsko. 
Formacja "Sokoła" lipnowskiego występowała w sile pułku, 
który pod względem administracyjnym dzielił się na cztery kwadry, 
a te z kolei na placówki. Pod względem taktycznym pułk składał się 
z czterech szwadronów, dzielących się na plutony. Stan liczebny 
w 1928 roku wynosił: 27 oficerów, wyłącznie ziemian oraz 300 szere- 
gowców rekrutujących się z drobnych rolników, służby folwarcznej 
i młodzieży szkolnej. Dowódcą P.W.K. "Sokół" powiatu lipnowskiego 
był w latach 1925-1939 Walenty Zieliński22!J. 
Towarzystwo "Sokół" było jedną z form współpracy ziemiańst- 
wa omawianego terenu. Zbiórki, ćwiczenia i parady konne w znacz- 
nym stopniu spajały tę grupę społeczną. Jednym z ważniejszych wyda- 
rzeń była defilada pułku przed Prezydentem RP Ignacym Mościckim 
przebywającym w Lipnie 11 lipca 1928 roku 230 . Organizacja współpra- 
cowała także z pokrewnymi o innym przekroju społecznym, m.in. ze 
"Strzelcem", Lipnowskim Kołem Oficerów Rezerwy i OTO i KR231. 


228 Tamże, s.37. 
ZZ!! (J.K.). Pielwszy pulk p,w.K. "Sokola" pow.Jipnowskiego. Gospodarz 1928, nr 1. 5.B. 
230 Tamże. s.8; Pan Prezydent RP wsród rolników. Na terenie dziaJalności OrR 
w Upnie, Gazeta Rolnicza 1928, nr 44-45. s.1509; T. Ś w i e c ki, F. W Y b li l t, 
Mazowsze, s.543. 
231 Upnowskie Kojo Oficerów Rezerwy, Gazeta Lipnowska 1934. nr 18/19. 5.15; 
Okręgowe Towurzystwo Organizacji i KóJek Rolniczych a Wychowanie Fizyczne 
i Przysposobienie Wojskowe. Gazeta Lipnowska 1934, nr 18/19, s.15; Rozwój prac 
Powiatowego Komitetu \IVF i PW. Gazeta Lipnowska 1934. nr 18/19. s.4. 


236
		

/237_0001.djvu

			Rozdział IV 


ŻYCIE CODZIENNE ZIEMIAŃSTWA 


1. KONSUMPCJA 


Analizę konsumpcji, czyli bezpośredniego spożycia uzyskanego 
przez ziemian dochodu, można przeprowadzić jedynie na przykładach 
jednostkowych. Trudno wyciągnąć jakieś ogólniejsze wnioski ponie- 
waż rozmiary tego zjawiska były różne i zależały w dużym stopniu od 
koniunktury gospodarczej, pozycji poszczególnych folwarków, ale tak- 
że od nawyków, przyzwyczajeń i indywidualnych cech właściciela. 
Jak wynika z relacji, prawdopodobnie konsumpcja ta nie była 
nigdy przesadna i wygórowana wśród ziemiaństwa badanego terenu. 
Wręcz można określić, że do wydatków tych podchodzono bardzo 
rozsądnie i oszczędnie, chociaż zdarzały się także wyjątki. Nie zano- 
lowano jednak w ziemi dobrzyńskiej właścicieli. którzy hulaszczym 
trybem życia bulwersowaliby miejscową opinię publiczną. Zdecydo- 
wanie przeważał typ ziemianina gospodarnego. przywiązanego do 
swojego folwarku. Wielkość konsumpcji była bardzo różna w po- 
szczególnych majątkach. Zjawisko to trudne jest do oceny. ale praw- 
dopodobnie tylko niewielka część ziemiaństwa badanego terenu 
mieszkała w pałacach z wodociągami. łazienkami. prądem, telefona- 
mi. Brak dokładnych źródeł uniemożliwia niestety określenie skali 
zamożności ziemiaństwa badanego terenu I. W niewielu przypadkach 
ziemiaństwo posiadało kamienice w miastach, które nie były trakto- 


I Gazeta Lipnowska 1929. nr 32, s,5 podaje spis telefonów, wśród których znajdu- 
jemy nazwiska 24 ziemian. 


237 


l 


11 
I 
I l 


I 
! 


II 
l' 


l', 


I
 


I I 


I' 


I ń 


ł 


\Ij"
		

/238_0001.djvu

			I 
ii 


j, 


wane jako drugie locum, ale zwykle jako miejsce zamieszkania. gdy 
majątek był dzierżawiony. W końcu lat trzydziestych kilkanaście naj- 
bogatszych majątków w powiecie lipnowskim i rypińskim posiadało 
samochody osobowe, a w kilku były nawet po dwa pojazdy, Kierow. 
cami byli najczęściej sami właściciele 2 , Większość majątków nie zosta- 
ła do 1939 roku zelektryfikowana, W kilku. m.in, w Długiem prąd wy. 
twarzany był przez młyny wodne. w innych przez lokomobilej. 
Trudności gospodarcze. szczególnie po wojnie polsko-bolsze. 
wickiej i w okresie kryzysu, zmuszały do daleko posuniętych 
oszczędności w majątkach, Bogdan Chełmicki wspominał jak po 1920 
roku musiał znacznie zredukować liczbę służby i sprzedać konie wy- 
Jazdowe, ponieważ najważniejszą sprawą było podniesienie upadłego 
gospodarstwa-o Jednocześnie byli również ziemianie. którzy mimo 
znacznego zadłużenia majątku potrafili doskonale bawić się w najlep- 
szych lokalach Warszawy. T.Bojarska opisując z największym szacun- 
kiem zasługi Karola Lissowskiego w wojnie polsko-bolszewickiej i ja- 
ko kuriera AK w czasie okupacji hitlerowskiej, pisze: "Uwielbialiśmy 
Pana Karola. Bywał często w Warszawie. Wieczory spędzał weksklu. 
zywnych lokalach, Obserwował tańczących (stracił nogę w walkach 
pod Lwowem w 19Z0 roku-dop.PC). Wracał nad ranem podśpiewując 
dźwięcznym barytonem: «Czy Pani mieszka sama»"s. 
Sytuacja gospodarcza majątków nigdy w okresie międzywo. 
jennym nie była zbyt pewna, aby mogła pozwalać na daleko posuniętą 
konsumpcję. W pierwszej połowie lat dwudziestysh zniszczenia wo. 
jenne i konieczność odbudowy folwarków wymagały inwestycji. W la. 
tach koniunktury część zysku lokowano w bankach. obligacjach. by 
\,v razie potrzeby korzystać z tych oszczędności. W majątku Koziróg 
Leśny, należącym do Marii Dramińskiej, w 19Z9 roku 14,5% dochodu 
czystego przeznaczono na oszczędności 6 . Wysokie zyski jakie Wów. 
czas uzyskiwano z działalności produkcyjnej wystarczały także na 
budowę nowych dworów (np. Sumin, Warpalice. Szpetal). polowania, 
drogie bardzo samochody. czy samoloty (Półwiesk. Skępe). Mitem by. 
ły jednak liczne wyjazdy zagraniczne ziemiaństwa. Najczęściej były to 
podróże poślubne po Europie. Artur Rutkowski, właściciel wzorowego 
majątku Szpetal. uzyskujclcego znaczne dochody, "nigdy nie miał cza. 
su by wyjechać za granicę", chociaż jego brat Szczęsny odbył podróż 
dookoła świata w 1928 roku 7 , 


II 
, 


i 
'II 


I ' 



I 


ł' ! 


It' 
JI 
 ! 
'i li 
I: ,; 
III I 
I r 


ReI. Z.Borzewski zZaborowa. 
ReI. Z.Borzewski z Zaborowa (właściciel majątku Długie). 
B, C h e ł fil i c ki. Powia.llypińsld. Pumięlnik. s.30. 
T.B o jar s k a . Ulem. Zycie Warszawy 1982. nr 216, s.7. 
li ',D r a m i II s ki. Opis i reorganizacja majqlku Koziróg Leśny. s,68. 
ReI. J.Rutkowski z Warszawy (syn); R.B l e r n a C k a. RulkowslG Szczęsny. PSB. 
\.33, 5.244. 


238
		

/239_0001.djvu

			Pewną część dochodów przeznaczano na zakup dzieł sztuki. 
Osobą. która szczególnie wyróżniła się pod tym względem w ziemi 
dobrzyńskiej był Dominik Wittke-Jeżewski, właściciel dóbr Skrwilno. 
który zgromadził jedne z większych zbiorów sztuki w Polsce. W latach 
1917-1938 przekazywał je stopniowo w darze do Muzeum Narodowe- 
go w Warszawie. m.in. liczne obrazy: Tetmajera. WyczółkowskIego. 
Grottgera. J.Kossaka. Matejki. Michałowskiego. Norblina. Chełmońs- 
kiego, setki rycin. drzeworytów. dokumentów od XIII wieku. ekslibri- 
sów itp.H. Właściwie w każdym majątku znajdowały się dzieła sztuki. 
czasami o bardzo wysokiej wartości. przechowywane od wielu poko- 
leń, Pokaźne zbiory archeologiczne i paleontologiczne posiadał Ignacy 
Karnkowski w Karnkowie. Pod koniec życia przekazał całość kolekcji 
Towarzystwu Naukowemu Płockiemu!!. Stanisław Gniazdowski. właś- 
ciciel majątku Nowa Wieś był znanym kolekcjonerem dawnego uzbro- 
jenia wojsk polskich. Szczególnie bogatą kolekcję posiadał z okresu 
Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Opuszczając zlicyto- 
wany majątek i przenosząc się do córki, zabrał ze sobą tylko całą ko- 
lekcję broni, której nie sprzedał nawet w momencie zagrożenia utraty 
podstaw bytu materialnego 10. 
Analizując relacje ziemian widzimy wnętrza dworów z pięk- 
nymi salonami. gdzie na ścianach wisiała broIl, portrety przodków, 
często pędzla wybitnych malarzy. włoskie i francuskie kominki. boga- 
te biblioteki. archiwa. meble importowane z Francji i gdańskie oraz 
cenne kolekcje porcelany. Trudno jest ocenić jaka część dochodów 
przeznaczana była na zakup dzieł sztuki w majątkach ziemi dobrzyń- 
skiej, ponieważ było to zjawisko bardzo indywidualne i wątpliwe pod 
względem konsumpcyjnym. Była to raczej lokata kapitału, świadcząca 
o szerokim horyzoncie intelektualnym ziemiaństwa, które nawet 
w obliczu licytacji majątku nie wyzbywało się nagromadzonych dóbr 
kultury. 
W kilku przypadkach zamożnych dworów właściciele pozwa- 
lali sobie na luksusową konsumpcję, wynikającą jednak z ich pasji 
i zainteresowaI1. Przykładem mogą być majątk.i posiadające samoloty 
sportowe. Zapalonym pilotem był Stanisław ZieliI1ski ze Skępego, 
który już w latach dwudziestych odbył kurs pilotażu i posiadał samo- 
lot RWD-8. Pasja ta była tak dalece realizowana. że na własnym samo- 
locie walczył w kampanii wrześniowej i zginął jako pilot w bitwie 


J 


j I 



 


I M. F e d e r o w s ki. Zbiory Dominika Wilke-jeże , wskiego Warszawa 1913, pas- 
sim; M.K raj e w s ki, Slownik. s.134; S. L o r e n t z, Muzeum Narodowe: 
w Warszawie. Zarys hislOlyczny, Warszawa 1938, s.34-35, gdzie dokładny wykaz 
darów Dominika Jeżewskiego: SkrwiJno, ZbiOlY Dominika jeżewskic:go, Głos Płocki 
1914, nr 29, s.3. 
, M.K r a i e w s ki. Slownik. s,142. (zbiory te znajdują się obecnie w Muzeum Ma- 
zowieckim w Płocku). 
II F W Y b u I t , OTR ZD, s,6; reI. Z.Rykaczewski, 


239 


'II
		

/23_0001.djvu

			formy rolnej, zawierają dużo wiadomości o stanie majątków po woj- 
nie. Autorzy tych prac przytaczają również szereg źródeł z okresu 
przed 1939 rokiem. Dane dotyczące parcelowanych majątków za- 
wierają również nie publikowane prace magisterskie. Pisana w po- 
łowie lat sześćdziesiątych praca Ł. Bejger o reformie rolnej w po- 
wiecie lipnowskim prezentuje znacznie lepszy stan zachowania 
źródeł dotyczących parcelowanych dóbr ziemskich 65 . Mniej mate- 
riału źródłowego, który mógłby charakteryzować sytuację mająt- 
ków po wojnie zawiera praca H. Szczechowicz o powiecie rypińs- 
kim 66 . Zupełnie niewidoczny jest natomiast w literaturze problem 
stosunku wywłaszczonych ziemian do reformy rolnej. Historiogra- 
fia zajmująca się tym zagadnieniem widziała tylko dobro uwłasz- 
czonego chłopa. 
Podsumowując powyższą ocenę stanu badań nad problematy- 
ką ziemian i ich własności ziemskiej w byłych powiatach lipnowskim 
i rypińskim należy stwierdzić całkowity brak prac dotyczących tego 
zagadnienia. Historycy zajmujący się dziejami ziemi dobrzyńskiej re- 
prezentowali podobne poglądy na temat ziemiaństwa jak historiogra- 
fia ogólnopolska. Tymczasem w obecnym okresie transformacji ustro- 
ju, a szczególnie prywatyzacji i reprywatyzacji istnieje niewątpliwie 
zapotrzebowanie na analizę historyczną wielkiej własności ziemskiej 
lat 1918-1947. Nadal jednak badania nad ziemiaństwem są u swych 
początków i prawdopodobnie jeszcze wiele czasu minie, nim będzie- 
my mieli pełną historię tej grupy społecznej. 
Praca niniejsza została poprzedzona kilkoma artykułami doty- 
czącymi omawianego problemu 67 . W trakcie poszukiwań materiałów 
udało się odnaleźć pamiętnik pisany przez właściciela majątku Ko- 
walki, Bogdana Chełmickiego 68 . Wydany nakładem Muzeum Ziemi 
Dobrzyńskiej w Rypinie, okazał się doskonałym źródłem do badań 
nad życiem ziemiaństwa powiatu rypińskiego w okresie międzywo- 
jennym. Poszerzona kwerenda archiwalna pozwoliła także na opra- 
cowanie genealogii herbowych rodów ziemiańskich, posiadających 
majątki w latach 1918-1939, a które w większości zamieszkiwały zie- 


65 Ł. B e i g er, Realizacja reformy rolnej przeprowadzonej przez PKWN w powiecie 
Lipno, mps, Toruń 1967 (Arch. UMK), 
66 H, S z c z e c h o w i c z, Reforma rolna w powiecie rypińskim w latach 
1945-1947, mps, Poznań 1989 (BibL DAM). 
67 p, G a ł k o w s ki, Dlaczego o nich zapomniano,..?, Gazeta Lipnowska, 1997, nr 
3D, s,13-14; tegoż, Prasa Rypina 1915-1995, Kronika Rypińska, nr 10,1995, 
s,6-7; t e g o ż , Na 75-lecie Spójdzielni mleczarskiej "ROTR" w Rypinie, Kronika 
Rypińska 1996, nr 2, s,3-5; t e g o ż , Szlachta i ziemiaństwo okolic Rypina. Gniaz- 
dowscy herbu Korab, Kronika Rypińska 1996, nr 6, s,6-7; t e g o ż , Szlachta i zie- 
miaństwo okolic Rypina. Nadroscy herbu Nabram, Kronika Rypińska 1996, nr 7/8, 
s,9; t e g o ż , Szlachta i Ziemiaństwo okolic Rypina. Barthel von Weiden th al, Kro- 
nika Rypińska 1996, nr 7/8, s,9, 
68 B,C h e ł m i c ki, Powiat rypiński w latach 1905-1939. Kartki z pamiętnika, 
wstępem, przypisami i aneksem opatrzył P . G a ł k o w s ki, Rypin 1997. 


25
		

/240_0001.djvu

			I 
,p 
III 
II 
1 1 1 
II 
l 



I! 
, :,111 
I 
 
I Iiii 
III 
, 
I 
 I 
I 


II 


I I 


I 
t 


,I II 
li 
I 


II 
I 


I 
III 


III 


III 


o Anglię w 1941 roku 11. Zainteresowania lotnictwem Jana Rudowskie- 
go z Półwieska również nie wynikały z próżności czy nadmiaru pie- 
niędzy. W swojej aktywnej działalności społeczno-politycznej wiele 
miejsca poświęcał tej dyscyplinie sportu. W 1931 roku uzyska/ dyp- 
lom pilota sportowego. Własnym samolotem odbywał loty z Pó/wieska 
do Warszawy. W latach 1934-1935 był prezesem Aeroklubu Warszaw. 
skiego i członkiem komitetu redakcyjnego "Polski Skrzydlatej". Woko- 
licach Półwieska organizował zloty gwiaździste samolotów sporto- 
wych i powiatowe święta lotnictwa. Utrzymywał bliskie kontakty 
z konstruktorami samolotów RWD, a lotnictwo sportowe popiera/wy. 
korzystując swoją pozycję i funkcję posła w Sejmie kadencji lat 
1930-1935, a następnie senatora w latach 1935-193B. W przemówie- 
niach z trybuny sejmowej domagał się wiele razy uwzględnienia 
w budżecie potrzeb lotnictwa komunikacyjnego i sportowego, pod. 
kreślając ich znaczenie pomocnicze dla lotnictwa wojskowegoiI. Na 
nagrobkach z cmentarzy ziemi dobrzyńskiej można znaleźć inskrypcje 
mówiące o zainteresowaniach ziemian. O zmarłym w 1933 roku 
Adrianie Chełmickim dowiadujemy się, że był "pionierem automobi. 
lizmu i 10tnictwa"13. 
Wyżywienie przeciętnego dworu ziemiańskiego było dostatnie. 
Nawet w czasach kryzysu na stole zawsze znajdowało się mięso, cu. 
kier, mleko i jego przetwory. Ziemiaństwo było zawsze grupą spo. 
łeczną, której w rozwoju nigdy nie brakowało białka roślinnego 
i zwierzęcego i temu zawdzięczało wiele jednostek swoje wybitne 
osiągnięcia intelektualne. Jedzenie traktowane było zawsze z należy. 
tym rytuałem i było ważIjlą częścią porządku dnia. Bogato zastawiony 
stół był naturalną częścią przyjęć. świąt i karnawału. Uczty z udziałem 
wielu gości trwały często kilka dnp4. 
Według W. Roszkowskiego średnie roczne wydatki na konsum. 
pcję w rodzinach ziemiańskich wynosiły w 1929 roku około 12 tyd' 
na osobę, w 1932 roku - około 1,0 tys. zł, a w 1935 roku nieca/e 2,0 
tys.zł. Jednocześnie było ono większe 20-krotnie od przeciętnego spo- 
życia w gospodarstwach chłopskich w 1929 roku i B-krotnie w okresie 
kryzysu l5 . Okres kryzysu spowodował, że wielu ziemian żyło w bie- 


II T. C h r o s t o w s ki. Kpt. pilot Stanisław Zielińsld, Notatki Płockie 1975. nr 2. 
s.14-16: M . Kra j e w s ki. Skępe. Zarys dziejów i obraz współczesny. Skępe,Ry, 
pin 1996, s,107; t e n że. Słownik. S.406-407, 
n B. C h e ł m i c ki. Powiat lypińsld. Pamiętnik. s.65; M. Kra j e w s ki, Slml7ul 
s.305; W. R Y c h t er. Skrzydlate wspomnienia, Warszawa 1980, 5.157, 249,256,251. 
328; A.S z kła r 5 k a - L o h m a n o w a, Rudowski Jan, PSB, t.33, 1991.5.1-2. 
t:I Inskrypcja nagrobna na cmentarzu w Skrwilnie: R . P i o t r o w s ki. Dobro okole. 
slde. s,83. 
14 Próba szacunku spożycia środków żywności przez ludność rolniczą, Rolnik Ek
 
nomista 1936. nr 10. s.287; reI. ziemian, m.in.; Z.Borzewskiego. E Rajewicz 
Z.Rykaczewskiego. 
I:; W. R o s z k o w s ki, Gospodarcza rola, s,294. 


240
		

/241_0001.djvu

			., 


dzie. a konsumpcja niektórych nie różniła się niczym od wydatków na 
ten cel rodzin chłopskich, Poprawa sytuacji nastąpiła pod koniec lat 
trzydziestych, ale nie przypominała już "dawnych dobrych czasów". 
Brak jest dokładnych źródeł. które określałyby wydatki na po- 
lowania. przyjęcia, dzieła sztuki, życie kulturalne itp. Przez szeroko 
rozumianą konsumpcję należy rozumieć także wydatki na ofiarność 
społeczną. Niektóre z tych zagadnień zostały omówione w dalszej 
części pracy. 


2. ŻYCIE TOWARZYSKIE 


Specyfika stosunków towarzyskich ziemiaństwa polegała na 
znacznym rozproszeniu i dużych odległościach między dworami. 
Świadomość odrębności klasowej i etykieta zabraniały bliższych 
układów z chłopami czy służbą folwarczną, dlatego ziemiaństwo spo- 
tykało się ze sobą w większym gronie zwykle przy specjalnych oka- 
zjach. natomiast z sąsiadami "przez miedzę" utrzymywano kontakty 
codzienne. Być może to zjawisko rozproszenia powodowało. że nie 
spotyka się w źródłach konfliktów między przedstawicielami rodów 
ziemiańskich, a widoczna jest wielka kultura, tolerancja i szacunek 
w stosunkach wzajemnych. Środowisko ziemiańskie musiało wyka- 
zywać wewnętrzną jedność i wspólną postawę wobec zagrożenia jakie 
pojawiło się w okresie międzywojennym ze strony wsi, żądającej par- 
celacji majątków, ale również państwa, które obawiając się buntu spo- 
łecznego nie potrafiło stanąć jednoznacznie w obronie zagrożonej 
gospodarczo wielkiej własności. Spotkania towarzyskie ziemiaństwa, 
w czasie których omawiano wszelkie problemy polityczne i gospodar- 
cze pełniły ważną rolę spajającą wewnętrznie tę grupę społeczną. Do 
najważniejszych form kontaktów towarzyskich należały polowania, 
bale, imprezy sportowo-rekreacyjne. 
P o l o w a n i a nie miały w okresie międzywojennym większe- 
go znaczenia gospodarczego, natomiast pełniły głównie rolę sporto- 
wo-towarzyską. Do tej formy rozrywki przykładano szczególną wagę. 
Sprawozdania z polowań spotykamy w wielu zachowanych w archi- 
wach rodzinnych listach, których autorzy informowali o ilości ubitej 
zwierzyny. Większość ziemian należała do grona zapalonych myśli- 
wych i każdy posiadał w domu broi l myśliwską, często wiszącą na 
honorowym miejscu w salonie. Uczestnicy polowań musieli posiadać 
odpowiedni strój, psy myśliwskie i dobrze jeździć konno. Łowy trak- 
towano jako konkurs sprawności. Gospodarz zwykle nie brał w nim 


241
		

/242_0001.djvu

			r 
I: JIIIJ 
'; j 
I 


I I 
l 
 
I 
r 
J I
 
I I 
I ' I 
,,'111', .', 
I 
L 
r 
I 


I ' 
II 


l, 
I 
1,1 II 
1 
I 

 
II 
II 
" 
./ JI 


!ldzlału, ale czuwał nad przebiegiem całości imprezy. Polowania kon- 
czyły się hucznymi zabawami i były doskonałą okazją do wymiany 
doświadczeń nie tylko z zakresu sztuki łowieckiej16. 
Polowania z udziałem okolicznych ziemian odbywały się 
w większości majątków. które posiadały nawet niewielki obszar lasu. 
Szczególnie znane były jednak w dużych dobrach leśnych. W powiecie 
rypiilskim ziemial1stwo zbierało się najczęściej na zaproszenie Ignace- 
go Piwnickiego w Sosnowie. a w lipnowskim częste polowania urzą- 
dzał Władysław Zieliński w lasach skępskich. W czasie takich spotkań. 
trwających nieraz kilka dni, potrafiono ubić kilkaset zajęcy. bażantów, 
kuropatw i kilkadziesiąt dzików. Sezon, uwarunkowany kalendarzem 
prac rolnych. rozpoczynał się w końcu sierpnia (na św. Bartłomieja) 
i trwał do początku lutego. Na polowania przyjeżdżały często osoby 
z ówczesnych elit politycznych województwa warszawskiego oraz 
miasta Lipni! i Rypina. W Sosnowie spotkać można było gen. Władys- 
ława Andersa. a w okolicach Szpetala na zaproszenie Artura Rutkaws- 
kiego polował często prezydent Warszawy Stefan Starzyński. Do Su- 
szewa, majątku Rykaczewskich. przyjeżdżał na polowania Zygmunt 
Nadratowski, dyrektor Banku Ziemiańskiego i radca Towarzystwa Kre- 
d"towego Ziemskiego w Warszawie 17 . Polowania zajmowały wiele 
miejsca w korespondencji prywatnej, w której opisywano ważniejsze 
lowarzyszące im wydarzenia. Stanowiły one nie kończący się temat 
spotkaiI towarzyskich. Kilku ziemian powiatu lipnowskiego miało opi- 
nię "pierwszych strzelb Rzeczpospolitej". Władysław Nałęcz z Kikoła 
i vVladysław Niedźwiedzki z Wierznicy zasiadali nawet w Centralnym 
Związku Polskich Stowarzyszeń Łowieckich. Ziemiaństwo powiatu 
lipnowskiego i rypińskiego spotykało się na corocznych zjazdach myś- 
liwych. na których omawiano problemy łowiectwa 18 . 
W majątkach leśnych prowadzona była racjonalna gospodarka 
lowiecka. W dobrach Skrwilno i Okalewo właściciele zatrudniali spe- 
cjalną służbę leśną opiekującą się zwierzyną19. Majątki powiatu rypiń- 
skiego zaopatrywał w bażanty i kuropatwy. regularnie wpuszczane dp 
lasu. Aleksander Płoski z Sokołowa 2u . 
Do ulubionych rozrywek ziemiaństwa należała w okresie mię- 
dzywojenn ym gra w tenisa. Pola tenisowe znajdowały się w wielu mająt- 
kach. Jedne z lepiej w posażonych posiadał Ludwik Łempicki w Płon- 
nem i Hipolit Wąsowicz w Jasieniu. Z mężczyznami rywalizowały na 
kortach kobiet y 21. Często spotykaną formą rozrywki była jazda konna 


Ib H.e!. Z.Borzewski zZaborowa. 
I
 ReI. Z.Borzewski zZaborowa. ].Rutkowski z Warszawy (syn), E.Rajewicz z Warszawy: 
Zbigniew Rykaczewski z Torunia. 
IM Powiatowy Zjazd Myśliwych, Gazeta Lipnowska 1931, nr 18. s.2-3. 
!
I R. P i o t r o w s ki, Dobra okalewskJe. s.79. 

II Re!. P.Płoski z Bydgoszczy (syn). 

I ReI. M.Wąsowicza z Warszawy lwnuk); reI. D.Łempickiej z Warszawy (żona). 


242
		

/243_0001.djvu

			(III 
l. I 

I I 


1 
l' II 
I 

! 
I 
I 
d 
Iii 
I 
II 
II: 
I 


I ! 
I 
I I j 
:'11 11 11 11 
I II 
III!'I
II 

Iti' l 

I ! J 
HI 
. I 
fil 



 
I. 


I 
, 
t ( I ' 
'lilii ,I 
L I I 
lir 

 
I 
J I 
.1 
I 


!Idzlału, ale czuwał nad przebiegiem całości imprezy. Polowania koń. 
Lzyły się hucznymi zabawami i były doskonałą okazją do wymiany 
doświadczeń nie tylko z zakresu sztuki łowieckiej16, 
Polowania z udziałem okolicznych ziemian odbywały się 
w większości majątków, które posiadały nawet niewielki obszar lasu. 
Szczególnie znane były jednak w dużych dobrach leśnych. W powiecie 
rypiilskim ziemiaństwo zbierało się najczęściej na zaproszenie Ignace. 
go Piwnic kiego w Sosnowie, a w lipnowskim częste polowania urzą- 
dzał Władysław Zielil1ski w lasach skępskich. W czasie takich spotkań. 
trwających nieraz kilka dni, potrafiono ubić kilkaset zajęcy, bażantów. 
kuropatw i kilkadziesiąt dzików. Sezon, uwarunkowany kalendarzem 
prac rolnych. rozpoczynał się w końcu sierpnia (na św. Bartłomiejal 
i trwał do początku lutego. Na polowania przyjeżdżały często osoby 
z ówczesnych elit politycznych województwa warszawskiego oraz 
miasta Lipna i Rypina. W Sosnowi e spotkać można było gen. Władys. 
Ic1\va Andersa. a w okolicach Szpetala na zaproszenie Artura Rutkows. 
kiego polował często prezydent Warszawy Stefan Starzyński. Do Su. 
szewa. majątku Rykaczewskich. przyjeżdżał na polowania Zygmunt 
Nadratowski, dyrektor Banku Ziemiańskiego i radca Towarzystwa Kre- 
dytowego Ziemskiego w Warszawie l7 . Polowania zajmowały wiele 
I11i(
jsca w korespondencji prywatnej, w której opisywano ważniejsze 
towarzyszące im wydarzenia. Stanowiły one nie kończący się temat 
spotkal1 towarzyskich. Kilku ziemian powiatu lipnowskiego miało opi. 
nię "pierwszych strzelb Rzeczpospolitej". Władysław Nałęcz z Kikoła 
i Władysław Niedźwiedzki z Wierznicy zasiadali nawet w Centralnym 
Związku Polskich Stowarzyszeń Łowieckich. Ziemiaństwo powiatu 
lipnuwskiego i rypińskiego spotykało się na corocznych zjazdach myś- 
liwych. na których omawiano problemy łowiectwa 1H . 
W majątkach leśnych prowadzona była racjonalna gospodarka 
łowiecka. W dobrach Skrwilno i Okalewo właściciele zatrudniali spe- 
cjalną służbę leśną opiekującą się zwierzynąl9. Majątki powiatu rypiń- 
skiego zaopatrywał w bażanty i kuropatwy. regularnie wpuszczane do 
lasu. Aleksander Płoski z Sokołowa lo . 
Do ulubionych rozrywek ziemiaństwa należała w okresie mię- 
dzywojennym gra w tenisa. Pola tenisowe znajdowały się w wielu mająt. 
kach. Jedne z lepiej w posażonych posiadał Ludwik Łempicki w Płon- 
nem i Hipolit Wąsowicz w Jasieniu. Z mężczyznami rywalizowały na 
kortach kobiet y 21. Często spotykaną formą rozrywki była jazda konna 


Ib ReI. Z.Borzewski zZaborowa, 
,; ReI. Z.Borzewski zZaborowa. J.Rutkowski z Warszawy (syn). KRajewicz z Warszawy; 
Zbigniew Rykaczewski z Torunia. 
Iii Powiatowy Zjazd Myśliwych. Gazeta Lipnowska 1931. nr 18. s.2-3, 
I!I R. P i o t r o w s ki, Dobra okalewskie. s.79. 
111 ReI. P.Płoski z Bydgoszczy (syn). 
11 ReI. M.Wąsowicza z Warszawy (wnuk); reI. D.Łempickiej z Warszawy (żona). 


242
		

/244_0001.djvu

			w postaci konkursów szybkości, rajdów, biegów itp. Posiadanie konia 
wyścigowego, wysyłanie go na derby, stanowiło wyznacznik miejsca we 
własnej klasie, Konie na wyścigach wystawiali Borzewscy, Płoscy, Wils- 
ey. Ziemiaństwo brało także udział w wystawach i konkursach koni. Po- 
siadanie dobrej stajni było ambicją każdego ziemianina. W każdym dwo- 
rze, obok koni roboczych, znajdowało się kilka par wyjazdowych, które 
były szczególnie pielęgnowane. Uprząż, kareta, dobrze ubrany stangret 
lub lokaj podkreślały pozycję właściciela dóbr ziemskich 22 . 
Ważnym elementem spotkań była gra w karty, przeradzająca 
się często w hazard, zwłaszcza w okresie inflacji i koniunktury gospo- 
darczej. Mitem były jednak, w stosunku do ziemiaństwa badanego te- 
renu, przegrane wielkie fortuny, czy całe folwarki. Na pewno jednak 
zła sytuacja gospodarcza kilku majątków związana była z rozrywko- 
wym stylem życia i spowodowaną tym niegospodarnością właścicieli. 
Zdarzały się przypadki nadużywania alkoholu, W Rentfinach, zlicyto- 
wanych i rozparcelowanych w 1936 roku, do dzisiaj znane jest po- 
wiedzenie "Byłyby Rentfinki, gdyby nie dziewczynki", doskonale cha- 
rakteryzujące styl życia właściciela Stanisława Noskowskiego 23 . 
Ziemiaństwo spotykało się również w czasie imprez kultural- 
nych i charytatywnych organizowanych w Rypinie i Lipnie, Do dob- 
rego tonu należało przybycie w towarzystwie żony i często całej ro- 
dziny2
. Przy okazji pobytu w mieście robiono zwykle zakupy i załat- 
wiano sprawy urzędowe. Pobyt w Toruniu, Włocławku czy Warsza- 
wie trwał zwykle kilka dni, a wieczory spędzano wówczas w najlep- 
szych restauracjach. W miastach tych, kilka bogatszych rodzin posia- 
dało własne kamienice, najczęściej jednak mieszkano w hotelach. 
Ulubionym miejscem spotkań ziemiaństwa powiatu lipnowskiego by- 
ła cukiernia-kawiarnia Wenzla na rogu ul. Kościuszki i Gdańskiej, 
Najczęściej w lokalu gościli Karnkowscy z Karnkowa, Eugeniusz Ol- 
szewski z Ciełuchowa, Tadeusz I Lipczyński ze Złotopola, Prądzyński 
z Sumina, Nałęcz z Kikoła, Leon Rykaczewski zSuszewa, Tymieniec- 
ki z Brzeźna i innj25. 
W dworach ziemi dobrzyńskiej gościli przedstawiciele ówczes- 
nej elity politycznej. Częstym gościem w Szpetalu był prezydent War- 
szawy Stefan StarzyńskF6. T.Świecki wspominał pobyt generała Halle- 


\ 


I 
I . 


22 Archiwa rodzinne i relacje: Z.Borzewski, P.Płoski, AWilski, KRajewicz, M,Wą- 
sowicz; Katalog Pokazu Koni w Plocku urządzanego przez Warszawski Związek 
Hodowców Koni przy Warszawskiej Izbie Rolniczej, Płock 1936. 
2J ReI. Z.Borzewski zZaborowa, 
l
 Pan Prezydent RP wśród rolników, Gazeta Rolnicza, 1928, nr 44-45, s.1503-151O; 
O/warcie Ludowego Uniwersytetu Rolniczego w Rypinie, Gazeta Rypińska 1929, nr 
10, s.2; Poświęcenie fundamentów domu parafialnego w Rypinie, Miesięcznik Pas- 
terski Płocki 1930, nr lO, s,332. 
zs ReI. KGórzyńska; Z.Rykaczewski. 
16 ReI. J.Rutkowski z Warszawy (syn), 


I 
,I 

 


243
		

/245_0001.djvu

			II 
I 
! 
li I 
l', 
I 
li 
r 
II 
I 


., I, II 
J
l 
I 
II 
l'.1 1 
r II 
t' II 
-II I I 
III 
! I 
I ,i , 
1 l 
-, I 
II ' (I 
1\ ,'I ' 


ra w Radomicach w sierpniu 1924 roku: "Wieczorem przybył (józef 
Haller) do Radomic. zatrzymując się w dworze Świeckich. Odbył się tu 
raut na cześć generała przy licznym udziale przedstawicieli wsi i mias- 
ta, Raut zamienił się w taneczną zabawę, trwającą do rana, w której 
żywy udział brał generał. Z Radomic udał się w dalszą drogę na Toruń. 
W powrotnej przyjmowany był w Kijaszkowie u Lissowskich"27, 


3. ŻYCIE CODZIENNE WE DWORZE 


Analiza dworów ziemiańskich na bazie dostępnych źródeł. 
wskazuje na dużą różnorodność zabudowy. Przeważały budynki po. 
chodzące z XIX wieku, bardzo często stopniowo przebudowywane w 
I poł.XX wieku"L8. Dwory z przełomu XIX i XX stulecia uważane były 
za nowe. W wyniku I wojny światowej zniszczeniu uległo 6 dworów 
w powiecie lipnowskim i 9 w rypińskim 2Y . Prawdopodobnie zniszcze. 
nie zabudowań dworsko-pałacowych w okresie wojny polsko-bolsze' 
wickiej było jeszcze większe. ze względu na fakt opuszczenia mająt- 
ków przez właścicieli. Brak jest jednak wiarygodnych źródeł związa- 
nych z tym zagadnieniem. 
Bardzo różna była wielkość d worów ziemiańskich i zależała 
zwykle od zamożności właściciela i powierzchni majątku. Duże bu. 
dynki. będące rezydencją wielkich rodów arystokratycznych. nosiły 
zwykle miano pałacu. natomiast mniejsze i bardzo małe, czasami 
niewiele różniące się od chałupy włościańskiej, ale będące siedzibą 
właściciela ziemskiego, nazywano dworami. Podział ten, wprawdzie 
niezbyt precyzyjny przyjmowany jest przez literaturę zajmującą się 
tym problemem 30 . W ziemi dobrzyńskiej pałace występują w takich 
majątkach jak: Kikół - Nałęczów, Ugoszcz - Borzewskich, Skrwilno- 
Jeżewskich, Okalewo - Chełmickich i wielu innych, chociaż jak 
wspomniano wyżej, niezbyt precyzyjne określenie powoduje, że wiele 
dworów nazywane było również pałacami i odwrotnie 31 . 


27 T.Ś w i ec ki ,F.Wyb li l t. Mazowsze, s.536. 
28 Z. G ó ź d ź , Z dziejów dworów ziemiańskich w byłym powiecie lipnowskim, Zie. 
mia Dobrzyńska, t2, 1992, s.59-68; M.K raj e w s k i ,A.M i e t z, Zabytki ziemI 
duqrzyńskiej, Przewodnik bibliogmficzny, Włocławek 1996. passim. 
2!1 T. S w i e c ki, F. W Y b ul t , Mazowsze. s,88. Autor nie podaje jednak stopnia ich 
zniszczenia. 
3U M. L e ś n i e w s k a . Dwór polski a idee domu w kulturze europejskiej XIX i XX 
wieku, (w:) Dwór polski w XlX wieku.Zjawisko historyczne i kultul"Owe, Warszawa 
1990, s.8. 
j! A. S z c z e p a ń s ki. Kikół- Zabytkowy pa/ac i park, Biuletyn Przewodnicki 
PTTK 1989. nr 62, s,5; S, J a n k o w s ki. Pa/ac w Ugoszczu dzisiaj, Ziemia Dob- 
rzyńska, nr 2. 1994, s,8; R. P i o t r o w s ki. Dobm okalewskie, s.81. 


244
		

/246_0001.djvu

			Przeciętny dwór folwarku około 500-hektarowego w ziemi 
dobrzyńskiej składał się z około 10 pokoi, Bogdan Chełmicki w Ko- 
walkach mieszkał w budynku pochodzącym z II połowy XIX wieku, 
przebudowanym w okresie międzywojennym, w czasie koniunktury 
gospodarczej, W domu, położonym na niewielkim wzniesieniu. znaj- 
dowało się g pokoi na parterze i 5 na piętrze 32 . Potężne majątki o po- 
wierzchni kilku tysięcy hektarów posiadały pałace liczące 20-30 pokoi 
z dużymi salonami. Utrzymanie takiego budynku, wzniesionego 
w okresie przeduwłaszczeniowym było niezwykle kosztowne i po- 
chłaniało znaczną część dochodów, a w czasie kryzysu przyczyniało 
się do upadku gospodarczego. Właściciel majątku Skrwilno, Feliks 
Mieszkowski nie ogrzewał i nie remontował większej części pałacu li- 
czącego ponad 20 pokoi, z powodu braków finansowych, Wystawianie 
tych dóbr na licytację przez TKZ również nie sprzyjało inwestycjom 
w budownictwo, gdyż właściciel nie znał przyszłości swojego majątku 
i pałac w Skrwilnie chylił się ku upadkowj3
. Były jednak również 
dwory nowoczesne, zwykle zbudowane w okresie międzywojennym, 
z centralnym ogrzewaniem kanalizacją, ciepłą wodą, elektrycznością 
i innymi wygodami. Wiadomości o takich budynkach posiadamy 
zwykle z majątków niezadłużonych i dobrze prosperujących, Dwór 
taki pobudowany został przez Zdzisława Rutkowskiego w Szpetalu, 
przez Jerzego Prądzyńskiego w Suminie, Eugeniusza Olszewskiego 
w Cieluchowie i wielu innych folwarkach ziemi dobrzyńskiejJ4. Były 
również i takie dwory, które tylko nieznacznie różniły się od wiejskiej 
chłopskiej chałupy, gdzie w powszechnym użyciu była lampa nafto- 
wa, a wodę czerpano ze studni. Niewiele z tego typu budynków prze- 
trwało do dnia dzisiejszego. Spotkać je możemy jeszcze Łapinóżku 
i kilku innych miejscowościach, gdzie istniały niewielkie, poniżej 100 
ha majątki. 
Charakterystyczny, typowy dwór ziemi dobrzyńskiej stał zwy- 
kle na niewielkim wzniesieniu i otoczony był parkiem krajobrazowym 
z wieloma, czasami egzotycznymi gatunkami drzew i krzewów, Do 
budynku prowadziła aleja wysadzana najczęściej jednym gatunkiem 
drzew (np. w Kowalkach kasztanami). Od frontu znajdował się okrąg- 
ły klomb z kwiatami i krzewami. W otoczeniu pałaców znajdowały się 
także stawy z mostami i groblami (Skrwilno). W odróżnieniu od chat 
włościańskich dwór stał zawsze do drogi frontem, a nie bokiem. Zde- 
cydowana większość dworów w okresie międzywojennym była mu- 
rowana. Charakterystycznym elementem był ganek lub portyk z trój- 


:1 
:1 
II 



, 


[I, 


II 
I 
l' 
I 
I 


'II 
I 
I 



 I 


11 


12 AWKW Rypin. KHip. Kowalki; B.C h e ł m i c ki. Powiot rypiński. Pomiętnik. 
s.75; ReI. K.Falęckiej (córka) i mieszkańców Kowalk. 
u ReI. J.Rutkowski z Warszawy (siostrzeniec F. Mieszkowskiego). 
II A. R u t k o w s ki. SzpetoJ Górny, s.724; ReI. Jerzy Rutkowski. Helena Prądzyń- 
ska. Krystyna Olszewska-Górzyńska. 


245
		

/247_0001.djvu

			I 
] I 
!1 ni 
I 'I 
IIIJ I 
I I ' 
II' 
, , 
I 
 


I 
l, 


I ' 


,I 
I 
i': I 
l j 
r 


,I 
] I 


II 
] 
" t 
I 
l, I 


li 'I 


III 


IL 



'- 


kątnym frontonem, oparty na czterech lub wIęcej kolumnach. Nad 
wejściem bardzo często umieszczony był herb właścicieli. W więk- 
szości budynki były parterowe, z dachem wysokim, czterospadowym, 
krytym dachówką lub papąJ5. 
Dwór w Dyblinie zbudowany w I poł. XIX wieku stał frontem 
do drogi Włocławek-Dobrzyń. Do budynku prowadziła długa aleja, 
Przed dworem znajdował się zajazd z owalnym klombem, na lewo 
ogród i sad, po prawej stronie przejście do podwórza, za domem park 
ze stawem. Na skraju parku znajdowały się korty tenisowe. Do lewego 
skrzydła domu przylegała mała oranżeria, a do prawego przybudówka 
mieszcząca kuchnię i pokoje dla służby. Na piętrze znajdowały się 
cztery pokoje gościnne i strychy. Przed I wojną światową dwór zastal 
zelektryfikowany (generator znajdował się w młynie), skanalizowany 
i wyposażony w wodoci ąg 36. 
Analizę wnętrza dworów ziemiańskich omawianego terenu 
można przeprowadzić na bazie licznie zachowanego w zbiorach pry- 
watnych materiału zdjęciowego, ikonograficznego i relacji. W najważ- 
niejszych reprezentacyjnych salonach eksponowana była szczególnie 
tematyka familijna. Rody, herby i zawołania, tytuły i urzędy, małżeńs- 
twa i koligacje, potomstwo i dziedzictwo - wszystko to tworzyło za- 
mknięty krąg naj silniej spajający ziemiaństwo. Na ścianach wisiały 
najczęściej portrety przodków, obrazy bitew, polowań, wizerunki ulu- 
bionych koni. Bardzo często były to dzieła sztuki. W opisie dworu 
w Łążynie, należącym do Walentego Zielińskiego, czytamy: "Wnętrze 
jeszcze bardziej nęci. Obrazy szkoły holenderskiej, włoskiej, hiszpań- 
skiej i najprzedniejsze płótna polskich mistrzów z oryginałem Wojcie- 
cha Kossaka "Rugów Pruskich" - które tylekroć oglądało się w repro- 
dukcjach - oddają nieprzeciętne wrażenie, potęgujące się jeszcze przez 
własnoręczną dedykację Benito Mussoliniego na ofiarowanej temu 
domowi fotografii"37. 
Niemal w każdym dworze nad łożem pana domu na skórze 
wilczej wisiała broń. Poszczególne pokoje określano często według ko. 
lorytu ścian, malowanych, wytapetowanych lub obitych tkaniną. Pod- 
łogi układano z desek lub parkietu. Oświetlenie było ze świeczników 
lub żyrandoli, z kinkietów, lamp naftowych i elektrycznych. Pomiesz. 
czenia ogrzewano zwykle za pomocą wysokich pieców budowanych 
z barwnych kafli, czasami budowano kominki, pojawiły się też grzej. 
nki centralnego ogrzewania. Nieodłącznym elementem wnętrza były 


35 L. D m o c h o w s ki, Album Ziemi Dobrzyńskiej, Lipno 1908, passim: 
Z.G ó ź d ź, Z dziejów dworów ziemiańskich w byłym powiecie lipnowskim, s.59-68: 
M. Kra j e w s ki, A. M i e t z , Zabytki ziemi dobrzyńskiej, passim; reI. Z.Bo. 
rzewski, E.Rajewicz, K.Olszewska, D.Łempicka i inni. 
,I(; Z,P r li s ki, Dwór Pruskich w Dyblinie, s.58. 
.17 J, P ł a ż e w s ki, Łqżyn, s.3. 


246
		

/248_0001.djvu

			zegary szafkowe i ścienne. Meble często gdańskie. czasami importo- 
wane z Francji Książki trzymano w szafach, a większe księgozbiory 
na regałach ściennych. Styl panujący w salonach sprawiał wrażenie 
niedbałego. braku harmonii i umiaru. obawy przed pustk ą 3B. 


Sy- Mały Sy- Gabl- 
Bawialnia pial sto- piał net 
Salon nia łowy nia 
W. 
C 
Sala Kance- Kre- 
Pokój bilar- Iaria dens 
dowa Stołowy 
Sień 


-
.. 


Dwór w Dyblinie 
Zrodło: Z.P r li s ki, Dwór Pruskich w Dyblinie, s.58, 


I .11 


Dwory komponowane były według schematu. w którym wystę- 
powała obszerna sień. a z niej prowadziły wejścia do apartamentów 
mieszkalnych. sypialni, kuchni, jadalni, gabinetu i biblioteki oraz do 
sal bawialnych. do salonu, pokoju muzycznego, pokoju myśliwskiego 39 . 
Ważną rolę w życiu codziennym dworu pełniła kobieta zie- 
mianka. Spoczywał na niej ciężar wychowania dzieci, zarządzania 
domem. a często również sprawami ekonomicznymi majątku, bowiem 
mężowie z racji pełnionych różnych funkcji społecznych i zawodo- 
wych dysponowali małą ilością czasu. Kobiety prowadziły jednak 
również ożywioną działalność społeczną na rzecz środowiska zie- 
miańskiego i wsi. Miejscem realizacji ich ambicji były wspomniane 
wcześniej Koła Gospodyń Wiejskich i koła ziemianek. Aktywnie dzia- 
łały również w organizacjach i partiach politycznych. W miejscowej 
prasie A. Gniazdowska z Radzik, K. Chełmicka z Kowalk, J, Starzyńs- 
ka z Maliszewa informowały o licznych akcjach pomocy dzieciom 


II Z.Ż y g li l s ki, Uwagi o wnętrzach dworów polskich. (w:) Dwór polski w XIX wie- 
kU,Warszawa 1995, s,130-137; reL 
,Borzewski, E.Rajewicz, KOlszewska, O.Łem- 
pic,ka, A,Wilski, Z,Wyrzykowska. LSwiecka-Oeskaur i inni, 
III Z.Z y g li l s ki, Uwagi o wnętrzach dworów polskich, s,137. 


! 

 I 


247
		

/249_0001.djvu

			II 
j I 
III 
I] 
li 
» 
I 
I 
III 


I 
i 


l' 


I 
 
'II 


! 

 
I f 


II 
I I 

 I 
fi 
I I 


: 'i 
[ 
II 
I 
 
III 


l
 
I 


I I 
II II 


'II' 


l l lj 
I l 
'I 


z biednych domów, organizowały kolonie z zakwaterowaniem w dwo. 
rach ziemi dobrzyńskiej dla młodzieży pochodzenia polskiego ze 
Śląska, Warmii i Mazur 40 . 


4. WYKSZTAŁCENIE 


Ziemiaństwo otrzymywało zwykle bardzo staranne wykształ- 
cenie. Nauka na stopniu elementarnym dla dzieci właścicieli więk- 
szych majątków najczęściej pobierana była w domu rodzinnym. Do 
egzaminów przygotowywali młodzież ziemiańską prywatni nauczycie- 
le. Taki system kształcenia spowodowany był przede wszystkim nis- 
kim poziomem szkół wiejskich i koniecznością utrzymywania dystan- 
su społecznego z dziećmi włościan. Ponadto nie w każdej miejscowoś- 
ci dworskiej znajdowała się szkoła. W roku szkolnym 1935/36 zarejes- 
trowano w powiecie lipnowskim zaledwie 12, a w rypińskim 2 ucz- 
niów klas pierwszych, wywodzących się z ziemiaństwa 4 \. System 
nauczania domowego powszechny był szczególnie w XIX wieku, ale 
przetrwał w bogatszych domach ziemiańskich do 1939 roku. Zatrud- 
niani nauczyciele musieli posiadać wysokie kwalifikacje, nienaganną 
opinię i odpowiednią postawę polityczną. Przygotowywali oni mło. 
dzież do złożenia egzaminu do gimnazjum. 
Szkołą średnią dla młodzieży ziemiańskiej było zwykle gimna- 
zjum, wybierane zwykle w pobliżu miejsca zamieszkania: w Płocku, 
Brodnicy, Włocławku. Najczęściej spotykanym w życiorysach ziemian 
badanego terenu było Gimnazjum im. J. Długosza we Włocławku, 
szczególnie dla dworów położonych w powiecie lipnowskim, Ziemia- 
nie powiatu rypińskiego kończyli renomowane szkoły średnie w War- 
szawie, Ludwik Łempicki zgodnie z testamentem ojca spisanym jeszcze 
w 1911 roku, mógł podjąć naukę tylko w szkole z językiem polskim, 
lub w Szwajcarii. Od problemu tego uwolniło go powstanie niepodleg. 
łej Polski i rozpoczął wówczas edukację w Gimnazjum im. Jana Zamo. 
yskiego w Warszawie 42 . Kilku ziemian z terenu ziemi dobrzyńskiej, 
kończących szkoły jeszcze przed 1918 rokiem podjęło walkę zzabor. 
cami o nauczanie w języku polskim, Jerzy Siemiątkowski został wyrzu. 


4U A.G n i a z d o w s k a . Nieco o koloniach letnich w Pólwiesku. Kronika Rypińska 
1926, nr 34, s,5; Sprawozdanie z dzialalności Okręgowego Towarzystwa Organiza. 
cji i Kólek Rolniczych w Rypinie za czas od 1 kwietnia 1933 do 1 kwietnia 1934. 
Rolnik Rypiński 1934, nr 30, s.4; Sprawozdanie Rypińskiego Związku Obrony Kre- 
sÓw Zuchodnich z akcji kolonii letnich dla dzieci Sląska w 1927 roku, Kronika Ry. 
pińska 1927, nr.36, 
4\ M.F a l s ki, Srodowisko spolp.czne mlodzieży a jej wyksztalcenic. WafS2awa 
1937, s,71. 
H Rei. Danuty Łempickiej (żona) z Warszawy; Archiwum rodzinne, 


248
		

/24_0001.djvu

			'I 

I 
:!1 
I 
_,i 

 
'ii 
.,! 
I 
, 


mię dobrzyńską od kilku stuleci. Praca ta umożliwiła zrozumienie trady- 
cji i kultury ziemian badanego terenu. Wykorzystana została także przy 
opracowaniu aneksu zawierającego biogramy właścicieli ziemskich 69 . 


*** 


" 
,
 
,. 
'I 


Pozostaje do wyjaśnienia kwestia definicji "ziemiaństwa". W in- 
teresującym nas okresie 1918-1947 funkcjonowało w społeczeństwie 
kilka określeń stosowanych zamiennie z pojęciem ziemiaństwo, takich 
jak: obywatele ziemscy, sfery ziemiańskie, rzadziej szlachta. Przeciw- 
nicy ziemiaństwa wywodzący się z KPP, PPS i PPR często używali 
określenia "obszarnicy", które przez długi okres funkcjonowało także 
w historiografii Polski Ludowefo. Literatura zajmująca się w ostatnich 
latach określeniem w sposób metodologiczny ziemiaństwa jako grupy 
społecznej, dochodzi w trakcie badań do zgodnych ustaleń, Grupę tę 
należy traktować jako kategorię gospodarczo-statystyczną i kulturo- 
wo-społeczną. 
Problem oddzielenia ziemiaństwa od innych nabywców dóbr 
ziemskich powstał już w końcu XVIII wieku, gdy szlachectwo prze- 
stawało być warunkiem posiadania folwarku 71 . Pytanie, kto jest zie- 
mianinem, a kto nim nie jest stawia sobie również literatura zajmują- 
ca się tą grupą społeczną w XIX wieku 72 . W Polsce międzywojennej 
ziemianinem mógł zostać każdy obywatel, który posiadał majątek 
o określonej powierzchni. Według Rozporządzenia Ministerstwa 
Skarbu "Za większą własność gruntową uważa się w wojewQdztwach 
środkowych gospodarstwa o łącznym obszarze ponad 50 ha"73. Kryte- 
rium takie umożliwia w sposób precyzyjny wyodrębnienie ziemiańs- 
twa spośród innych grup społecznych. Granicę 50 ha, jako oddzielają- 
cą własność ziemiańską, nazywaną również folwarczną, od włościań- 
skiej, przyjmują spisy powszechne przeprowadzane przez GUS 
w okresie międzywojennym. Prawo podatkowe również traktuje ma- 
jątki powyżej 50 ha jako ziemiańskie, obciążając je innymi powinnoś- 


li" P. G a ł k o w s ki, Genealogia ziemiaństwa ziemi dobrzyńskiej XIX-XX wieku 
(do 1939 /'Oku), Rypin 1997. Zob. rec. M . Kra j e w s ki, Zapiski Kujawsko-Dob- 
rzyilskie, t. 12, Włocławek 1998, s.331-335 oraz rec. P. M Y s ł a k o w s ki, 
Przegląd Historyczny, 1998, t.89, z.2, S.314-319. 
70 Określenia tego używają autorzy cennych pod względem merytorycznym prac 
jeszcze na początku lat 80-tych, m.in. M 
 M i e s z c z a n k o w s ki, Rolnictwo II 
Rzeczypospolitej, Warszawa 1983, passim. 
71 I. R Y c h l i k o w a , Ziemiaństwo polskie 1789-1864, Zróżnicowanie społeczne, 
Warszawa 1983, s.7-8. 
i'2 J. L e s k i e w i c z o w a, I. R Y c h l i k o w a , Ziemiaństwo, Iw:) Przemiany w 
KrÓlestwie Polskim 1815-1864, Wrocław-Warszawa-Kraków 1979, s.371-385; 
I. R Y c h l i k o w a, Problemy pojęciowe i metndyczne w badaniach uwwstwienia ziemiaństwa 
Królestwa Polskiego w epoce pneksztnJcania się społeczeństwa stanowego w klasowe, (w:) Metndy 
i wyniki. Z WQJszlatu hislalyka dziejów społeczeństwa polskiego, Warszawa 1980, s.320-370. 
73 Rozporządzenie Ministerstwa Skarbu z 15 lipca 1935 (Dz.U. RP, nr 52, poz.340). 


I 
III 
, 
 


26
		

/250_0001.djvu

			eony z gimnazjum w Łowiczu za udział w buncie o szkołę polsk ą 43. 
Szczęsny Rutkowski, syn właściciela Szpetala ucząc się w IV Gimna- 
zjum w Warszawie wziął udział w strajku szkolnym 1905 roku i edu- 
kację na szczeblu średnim musiał ukończyć w Krakowie 44 . Stanisław 
Sierakowski, syn właściciela dóbr Osiek razem z bratem Janem uczęsz- 
czał do gimnazjum w Chełmnie, gdzie do 1901 f, był przewodniczącym 
i skarbnikiem tajnej organizacji pod nazwą "Towarzystwo Filomatów". 
Za działalność konspiracyjną został ukarany przez władze pruskie karą 
jednego tygodnia więzienia 45 . Tadeusz Świecki, późniejszy właściciel 
Radomic, usunięty został z gimnazjum w Chełmie Lubelskim "za dzia- 
łalność patriotyczną" i szkołę średnią musiał ukończyć w Galicji 46 , 
W rodzinach o światopoglądzie skrajnie katolickim dzieci po- 
dejmowały naukę w szkołach średnich prowadzonych przez zakonni- 
ków. Jan Rudowski, później prezes Akcji Katolickiej w powiecie ry- 
pińskim, został wysłany przez rodziców do Gimnazjum Ojców Pija- 
rów w Chyrowie 47 , a Roman Kretkowski z Sadłowa ukończył Gimna- 
zjum Ojców Marianów w Warszawie 4 !1. Często dowiadujemy się z rela- 
cji o ukończonych przez ziemian szkołach średnich zawodowych 
O kierunku rolniczym. 
Ukończenie szkoły średniej dawało możliwość podjęcia nauki 
na wyższej uczelni. Zwykle były to polskie ośrodki akademickie. Naj- 
częściej młodzież ziemiańska wybierała studia na kierunkach rolni- 
czych. Rodziny mniej zamożne posyłały dzieci do szkół rolniczych nie 
posiadających praw uniwersyteckich. Wielu ziemian badanego terenu 
kończyło Wyższą Szkołę Gospodarstwa Wiejskiego w Cieszynie (np. Je- 
rzy Gniazdowski z Warpalic 4H , Jerzy Prądzyński z Sumina 50 , Tadeusz 
Wąsowicz z Jasienia 5 1, Stanisław Zieliński ze Skępegd 2 ). Większym 
powodzeniem cieszyły się jednak studia rolnicze uniwersyteckie i poli- 
techniczne. Najczęściej ziemiaństwo powiatów Lipno i Rypin kończyło 
Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (np. Bogdan 


u Album-skorowidz. Album skorowidz Sejmu i Senatu RP 1935-1940, Kraków 1936, 
5,238-239; M. Kra j e w s ki, SJownik, s.313-314; Kto byJ kim, s.547: J. Z i e l e - 
n i e w 5 ki, Sejm i Senat RP 1935-1940, Warszawa 1936, s.414. 
II R,B i e r n a c k a , Rutkowski Szczęsny, PSB, t.33. s,244; ReI. Jerzy Rutkowski 
z Warszawy (bratanek). 
ł5 A.Bukowski, Waplewo, 5.74; M.Krajewski, SJownik, s.318; T.Grac- 
ki, Slownik, s.288, 
li M.K raj e w s ki, SJownik, s.349-350; Kto byJ kim, s.452; T. R z e p e c ki, 
Sejm i Senat RP 1922-1927, Poznań 1923, s.153. 
17 B.C h e ł ID i c ki, Powiat Iypiński. Pamiętnik, 5,64; M.K raj e w s ki, SJownik. 
5.304; A.S z kła r s k a - L o h m a n o w a ,Rudowski Jan, PSB, t.33, 1991, s.1-2. 
ł! Ziemianie polscy, t.1, s.86. 
IY ReI. Andrzej Gniazdowski z Golejewka (syn), 
50 Rei. Heleny Prądzyńskiej z Warszawy. 
5\ ReI. M.Wąsowicz z Warszawy (syn), 
51 M, Kra j e w s ki, Skępe, ZOIYs dziejów i obraz wspóJczesny, Skępe-Rypin 1996, 
5.107; t e n że, SJownik, s.406. 


249 


1,1 


II 


l! 
! 
J 


I[ 


I 
I
		

/251_0001.djvu

			I 
I, 


Chełmicki z Kowalk 53 , Stanisław Dramiński z Kozirogu Leśnego 54 , Ju- 
lian Gościcki z Tulibowa 55 , Stanisław Wielgus z Maliszewa 56 , Stanis- 
ław Śniechowski ze Śniech 57 , Ludwik Łempicki z Płonnego 58 ). Ukoń- 
czony wydział rolniczy na Uniwersytecie Jagiellońskim posiadał Hi- 
polit Wąsowicz z Jasienia 59 i Jan Krępeć z Podlesia 60 . Studia rolnicze 
kończyły także ziemianki (np. Janina Gniazdowska z Warpalic na 
Wydziale Rolniczo-Leśnym Uniwersytetu Poznańskiego 61 ). 
Młodzież z bogatszych domów ziemiańskich podejmowała studia 
rolnicze na zachodzie Europy. Bolesław Prądzyński ukończył przed 
I wojną światową wydział agrarny Uniwersytetu w Berlinie 62 . Poziom je- 
go wiedzy z zakresu rolnictwa był znaczny, ponieważ przez wiele lat 
sprawował dobrze opłacaną funkcję administratora dóbr Osiek. Jan Ru. 
dowski był absolwentem Akademii Rolniczej w Berlinie 63 , a Jerzy Sie- 
miątkowski rolnictwa na uniwersytecie w Liege w Belgii 64 , Artur Rut- 
kowski ze Szpetala na Uniwersytecie w Lipsku 65 , a Stanisław Sierakows- 
ki w Berlinie i Brukseli 66 . Ziemianie kończący studia zagraniczne stwo- 
rzyli majątki o stosunkowo wysokiej kulturze agrarnej. 
Wielu ziemian z terenu ziemi dobrzyńskiej wybierało studia 
wyższe nie związane z rolnictwem. Zainteresowania i położenie 
uczelni były bardzo szerokie. Kierunki takie otwierały większe pers- 
pektywy zrobienia kariery w innych zawodach, a jednocześnie nie 
zamykały drogi do objęcia i prowadzenia majątku po rodzicach. Ta- 
deusz Świecki ukończył Uniwersytet w Wiedniu na wydziale przy- 


I II 


III 


lit 
III 


.,' 
 


I 
II 


I 
l, I 


53 B,Chełmicki. Powiat rypiński. Pamiętnik, s,81; M.Krajewski, OChel- 
mickich herbu Najęcz z ziemi dobrzyńskiej, Biuletyn Przewodnicki PTTK nr 54, 
1988, s.7; t e n że, SJownik, s.60; Kto byJ kim, s.249; reI. K.Falęcka (córka). 
54 K. J a s i e w i c z, Lista, s.240; J.D r a m i ń s ki, Opis i reorganizacja majątku 
Koziróg Leśny w gminie Ligowo, powiatu lipnowskiego, Warszawa 1932 (pr. dypl. 
w Bibl. SGGW); reI. Stanisław Dramiński (bratanek). 
55 K.J a s i e w i c z . Usta,s.308; reI. Stefan Zgliczyński. 
55 K.J a s i e w i c z, Lista, s.1108; reI. Anna ze Stał:zyńskich Wielgus (żona), 
57 K.J a s i e w i c z. Lista, s.1046-1047; reI. Maria ze Sniechowskich Burnita (siostra). 
511 ReI. Danuty Łempickiej (żona) z Warszawy; Archiwum rodzinne. Po ukończeniu 
SGGW podjął jeszcze studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. 
59 K.Jasiewicz, Lista, s.1099; M.Krajewski. SJownik, s.361; ReI. M.WąsQ' 
wicza z Warszawy (wnuk); Archiwum rodzinne. 
611 K.J a s i e w i c z, Lista, S.533. 
61 J. G n i a z d o w s k a, Dziennik zajęć z praktyki wakacyjnej 2-miesięcznej w Nadro. 
żu pow,rypińskim u p.p,Barthlów odbytej w czasie od 1 lipca do 1 września 1934 
roku, Wydział Rolniczo-Leśny Uniwersytetu Poznańskiego, rkps. Muzeum Ziemi 
Dobrzyńskiej w Rypinie, sygn. MZD 254. 
52 ReI. Heleny Prądzyńskiej z Warszawy; Archiwum rodzinne. 
6:1 B. C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik. s.64; M,K raj e w s ki, Slownik, 
s.304; A.S z k l a r s k a - L o h m a n o w a ,Rudowski Jan, PSB, t.33, 1991, s.1-2. 
[;
 Album-skorowidz. Album skorowidz Sejmu i Senatu RP 1935-1940, Kraków 1936, 
s.238-239; M. Kra j e w s ki, SJownik, s.313-314; Kto byl kim, s.547; J . Z i e l e, 
n i e w s ki, Sejm i Senat RP 1935-1940, Warszawa 1936, s.414. 
65 A,R u t k o w s ki, Szpetal, s.722; ReI. Jerzy Rutkowski z Warszawy (syn); Archi- 
wum rodzinne. 
6G A.B u k o w s ki, Waplewo, s.77; M 
 Kra i e w s ki, SJownik. s.318. 


I: 
II 


250
		

/252_0001.djvu

			]Jniczym, a następnie w Paryżu studia z ekonomii politycznejti7. 

Ianisław Wilski. właściciel Wielgiego. był absolwentem Wyższej 
IU.oły Handlowej w Antwerpii 68 . a Antoni Borzewski z Ugoszcza Poli- 
Óniki w Rydze 69 . Przed i wojną światową, ukończył Instytut Meta- 
:argii na Politechnice w Petersburgu Hipolit Aleksandrowicz, właści- 
:i '[ majątku Łochocin w okresie międzywojennym. Studia kontynuo- 
wał po wojnie na Wydziale Hutniczym Uniwersytetu w Heidelbergu 70 . 
Brat jego, Jerzy Aleksandrowicz, późniejszy właściciel dóbr Okrągła. 
ukończył przed rewolucją październikową Wydział Prawa Uniwersyte- 

u Petersburskiego 71 . podobnie jak Artur Borzewski z Długiego 72 . Zdzis- 
I, i Rutkowski ze Szpetala był absolwentem tej uczelni na wydziale 
!ómiczym 73 . 
Zainteresowania młodzieży ziemiańskiej nie były kierowane 

rzez rodziców jedynie na rolnictwo. Szczęsny Rutkowski ze Szpetala 
ukończył Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie, W 1927 roku otrzy- 
mał po śmierci ojca spłatę majątku Szpetal. za którą wyruszył w pod- 
róż dookoła świata i folwark Kulin, wydzielony z tych dóbr, który 
traktował jednak jako rezydencję wiejską i doskonałe miejsce do ma- 
lowania pej zaży 74. 
Trudno jest statystycznie określić liczbę ziemian badanego te- 
renu z wyższym wykształceniem. Podane wyżej przykłady nie wy- 
'zerpują tego zagadnienia, świadczą jednak o szerokich zainteresowa- 
Jl"ch młodzieży ziemiańskiej. Niewątpliwie grupa ta stanowiła popu- 
lację o najwyższym wskaźniku osób posiadających dyplomy wyż- 
5zych uczelni. Nie może zatcm dziwić fakt, że ziemiaństwo tworzyło 
awangardę polityczną i kulturalną ziemi dobrzyńskiej. W okresie 
międzywojennym dziedzic we wsi był zwykle jedyną osobą posiadają- 
cą wyższe wykształcenie. Warstwa ziemiańska stanowiła pod tym 
względem niedościgły wzór dla innych grup społecznych, w tym 
;' ynież burżuazji. W ziemi dobrzyńskiej, gdzie mieszczaństwo było 
na ogół ubogie i niewykształcone. ziemianin władający wieloma języ- 
hrni, posiadający dyplomy uczelni zagranicznych był osobą po- 
wszechnie znaną i szanowaną. 


l, 


tl M.K raj e w s ki, Słownik, s.349-350; Klo był kim, s.452; T. R z e p e c ki, Sejm 
iSenolRP 1922-1927, Poznań 1923, s.153. 
II K.I a s i e w i c z . LisIa, s.1118-1119; reI. Andrzej Wilski (syn), Ziemianie polscy. 
cZ.Z, s.136. 
I M.Krajewski, Słownik. s.44; A. Mac ie s za, Borzewski Antoni, PSB, 1.2,1936, 
5.36Z. 

 K.I a s i e w i c z, Usta, s.55; reI. Mikołaja Aleksandrowicza (syn); Archiwum ro- 
dzinne. 
" Rei Mikołaja Aleksandrowicza(bratanek), Archiwum rodzinne. 
;
 M. Kra i e w s ki, Słownik, s.45; ReI. Zdzisława Borzewskiego z Zaborowa [syn). 
;) A.R u t k o w s ki. SzpetaJ, s.724; reI. Jerzy Rutkowski z Warszawy [wnuk). 
11 R.B i e r n a c k a , Rutkowski Szczęsny, PSB, 1.33. s.244-246; ReI. Jerzy Rutkowski 
z Warszawy [bratanek). 


251
		

/253_0001.djvu

			I 
l! 


II 
I ,I 
I II 


II 


I 
I' 


, 
\ 
II I 


I 
 
d, 
li II 
. I 
I 
! I 


II 


l' 


1 I 
I 



 

 
1'1 
I l' 
I I 

' 
" 


I 
, l 


5. WKŁAD W ROZWÓJ OŚWIATY, KULTURY I NAUKI 


Tradycje działalności oświatowej ziemiaństwa na wsi dobrzyń- 
skiej pochodzą jeszcze z okresu zaborów. Bogdan Chełmicki wspomi- 
nał w Pamiętniku sytuację w tym zakresie z początku stulecia: "Jedyną 
akcją oświatową było tajne nauczanie prowadzone w światlejszych 
dworach. Od wczesnego dzieciństwa pamiętam codzienny obrazek 
zimowych wieczorów: w kredensie duży stół, naftowa lampa na nim, 
a wokoło kilkanaścioro dzieci ze wsi (włościan i służby folwarcznej) 
uczonych przez moją matkę czytania i pisania w rodzinnym języku. 
Było to wzbronione, dlatego co jakiś czas zjawiał się u ojca strażnik 
ziemski (czyli policjant) po łapówkę". 
Po 1905 1'. sporo dworów zorganizowało tzw. ochronki. Były to 
właściwie elementarne szkoły upozorowane na przedszkola, a nauka 
była na pół ukryta. U nas oraz w kilku innych majątkach zostały pobu- 
dowane specjalne budynki na ten cel. Pamiętam, że ojciec wydał na to 
kilka tysięcy rubli. Podobne budynki powstały też w Nadrożu, Ugosz- 
czu, Sadłowie, Radominie. Tomkowie, Radzikach. Skrwilnie, a w kilku 
innych majątkach adaptowano jakieś pomieszczenia w tym celu"75. 
W 1916 roku wznowiła działalność w ziemi dobrzyńskiej Polska 
Macierz Szkolna. Głównymi twórcami tej organizacji w terenie było zie- 
miaństwo. W Lipnie powstało koło PMS z Kazimierzem Różyckim z Jas- 
trzębia jako prezesem i Ludwikiem Zielińskim z Wierzbicka, wicepreze- 
sem. Wkrótce po założeniu koło przejęło nadzór nad szkołą żeńską 
w Lipnie, Podejmowało wiele akcji o charakterze oświatowym. Rypińs- 
kim Kołem Okręgowym kierował Ignacy Piwnic ki z Sosnowa, a w zarzą- 
dzie znaleźli się również ziemianie: Artur Barthel z Nadraza. Wincenty 
Koskowski z Ruszkowa i Antonina Gniazdowska z Łapinóżka 76 , 
W okresie II Rzeczypospolitej ziemiaństwo zmieniło formy 
swojej pracy na rzecz oświaty. Właściciele majątków byli sponsorami 
budowy szkół, przekazywali własną ziemię na ten cel, zasiadali w sa- 
morządach szkolnych. Kazimierz Różycki z Jastrzębia od 1922 roku 
działał w sekcji budowy szkół powszechnych w Lipnie. Był założycie- 
lem "Towarzystwa Szkoły Średniej Męskiej im. Henryka Sienkiewicza 
w Lipnie". Był także jednym z głównych fundatorów Gimnazjum 
w tym mieście. Na ten cel wykupił z własnych funduszy budynek 17 . 


75 B.C h e ł fi i c ki, Powiat rypińsld. Pamiętnik, s.9. Podobną działalność prawa, 
dziło ziemiaństwo powiatu lipnowskiego, np. w Dyblinie konspiracyjne nauczanie 
w języku polskim dla dzieci robotników folwarcznych organizował Karol Pruski 
(zol:]. Z. P r u s ki, Dwór Pruskich w Dyblinie. s.58). 
76 T. S w i e c ki, F. W Y b u l t, Mazowsze, s.159-160. 
77 T.C h o i n i c ki. Kazimierz Różycki. Gazeta Lipnowska. 1990, nr 7, s.5: 
T . C h o i n i c ki, Z.G ó ź d ź , Niepospolici ludzie Lipna i okolic, Lipno 1995. 
s.25-26; Z.Gó źd ź, Lipno,s.73; M.K raj e ws ki, SJownik, s.303-304. 


252
		

/254_0001.djvu

			jan Rudowski z Półwieska pełnił funkcję Prezesa Rady Szkolnej Po- 
wiatowej w Rypinie7 8 . 
Na łamach prasy regionalnej można spotkać liczne notatki 
o udziale ziemiaństwa w budowie szkół. Kronika Rypińska z 1924 ro- 
ku pisała: "Pomimo trudności finansowych w roku bieżącym buduje 
się gmach dla dwuklasowej szkoły powszechnej w Wąpielsku, dzięki 
energicznemu komitetowi budowy, na czele którego stoi p. Jerzy Sie- 
miątkowski"79. W 1937 roku Glos Mazowiecki informował, że Jan Ru- 
dowski ofiarował na budowę szkoły w Półwiesku 10.000 zł 80 . 
Wielu ziemian badanego terenu było autorami prac i artyku- 
lów specjalistycznych dotyczących najczęściej rolnictwa. Niewątpli- 
wie najważniejszym dziełem jest jednak monografia Tadeusza Świec- 
kiego napisana w 1932 roku wspólnie z dziennikarzem Franciszkiem 
Wybultem pt. Mazowsze Plockie w czasach I wojny światowej i po- 
wstania państwa polskiego, obejmującą swym zakresem również teren 
ziemi dobrzyńskiejBl . 
Prasa regionalna i specjalistyczna rolnicza publikowała liczne 
artykuły Bogdana Chełmickiego z Kowalk B2 , Jana Rudowskiego z Pół- 
wieska 83 , Artura Rutkowskiego ze Szpetala 84 i wielu innych ziemian. 
Prace z dziedziny kultury i sztuki pisał Szczęsny Rutkowski, właści- 
ciel niewielkiego folwarku Kulin 85 . Walenty Zieliński z Łążyna był au- 
torem kilku tomików poezji, m.in. "Królewskim szlakiem", "Czaro- 
dziejskie wiano", "Stara kaplica", "Gehenna Warszawy"BG. 
Ziemianie lipnowscy byli inicjatorami utworzenia w 1929 ro- 
ku Oddziału Regionalno-Naukowego, który upowszechniał historię 
ziemi dobrzyńskiej. Podjęto starania wydania opisu monograficznego 


71 Gazela Urzędowa Wydziału Powiatowego Powiatu Rypińskiego 1924, nr 12. s.2; 
R P i o I r o w s ki, Samorzqd terytorialny powiatu rypińskiego w niepodległej 
Polsce, Kronika Rypińska 1995, nr 2, s.7, 
79 lWąpielska, Kronika Rypińska 1924. nr 5, s.6. 
l) Hojny dar senatora Rudowskiego. Głos Mazowiecki z 24 sierpnia 1937, s.5. 
II T.S w i e c ki, F, W Y b u l t. Mazowsze Płockie w czasach l wojny światowej i po- 
wstania państwa polskiego. Toruń 1932, 
12 B
C h e ł m i c ki, Spółdzielczość rolnicza na terenie województwa warszawskiego 
w świetle pracy spółdzielczej w pow, rypińskim, Rolnik Rypiński. 1933. nr 28, 
5.1-4; T e n że, Nie ograniczać produkcji, Rolnik Rypiński 1932, nr 23. s,1; Spra- 
wa hipotek drobnej własności. Przemówienie p, prezesa Bogdana Chełmickiego 
wSejmie. Rolnik Rypiński 1937, nr 43, s.4-5. 
13 I.R li d o w s ki, Organizacje rolnicze. Gazeta Rolnicza 1928, nr 50. s,289-295; 
Te n że, Wobec unifikacji zrzeszeń rolniczych. Rolnictwo 1929, t.3, z.1. 
14 A. R li t k o w s ki. Opisy gospodarstw, Szpetal Górny. Księga Pamiątkowa na 
75-1ecie Gazety Rolniczej, t.2. Warszawa 1938, s,713-725; T e n że. O wlasnq 
koncepcję w rolnictwie. Rolnik Rypiński 1931, nr 2, s,1. 
10 Zob. m.in. Likwidacja polskiego malarstwa i rzeźby. Kurier Polski 1924, nr 300; 
Nowe Jderunki w polskich sztukach plastycznych. Swiat, 1925, nr 21; Jacek Mal- 
czewsJd; Kurier Polski 1925, Polska architektura wspólczesna. Tygodnik Ilustro- 
wany 1929, nr 49, 
li M.M.C r z y b o w s ki. Z twórczości literackiej Walentego Zielińskiego. Notatki 
Płockie 1981, nr 4. s,42-46. 


253 


:'1 


1 1 


, 
II 


t 


II 
I 


[' 


',I
		

/255_0001.djvu

			I 
/ 1 11 I
, 
I I 
I 
.: II 


.1 


.i 


II 
II' I 


r I 


I 
r 


III 


powiatu, W zarządzie zasiadali Artur Rutkowski ze Szpetala i Julian 
Gościcki, właściciel Tulibowa 87 . Ziemiaństwo gościło także pod swoim 
dachem ludzi kultury, Do Płonnego na zaproszenie Ludwika Łempic- 
kiego przyjeżdżała w latach 1928-1930 Maria Dąbrowska, Plonem tego 
pobytu w majątku była powieść Noce i dnie 88 . W Kijaszkowie i Stek- 
linku wysoko ceniono sobie pobyt znanego malarza Konrada Krzyża- 
nowskiego. który uwiecznił na swoich płótnach dwór oraz właścicieli 
- Helenę i Leona Lissowskich 89 . 


6. ŻYCIE RELIGIJNE 


Stosunek ziemiaństwa do religii i katolicyzmu trudno jest oce. 
nić jednoznacznie, Religijność tej grupy społecznej zależała w dużym 
stopniu od tradycji rodzinnej i wychowania, dlatego można ją mierzyć 
jedynie przestrzeganiem pewnych form zewnętrznych, tj, uczestnict- 
wem w życiu Kościoła i wypełnianiem wobec niego obowiązków. 
Grupa ziemiaństwa o wysokim stopniu zaangażowania religij, 
nego związana była w dużym stopniu ze Związkiem Ludowo-Naro- 
dowym. Prezes tej organizacji. Tadeusz Świecki z Radomic w wystą- 
pieniu do ziemian mówił: "W swej prawdziwej państwowo-politycznej 
syntezie polskość i katolicyzm to jedno". Przyznawał jednak, że "gdy- 
by kto sądzić chciał O naszym katolicyzmie tylko z obecnych przeja- 
wów etycznych, braku katolickiego uświadomienia i z obojętności dla 
Kościoła, m usiałby przyjść do wniosku, że wygłaszane wzniosłe zda, 
nia są tylko czczym frazesem"90. Religijność T,Świeckiego była znana 
w ziemi dobrzyńskiej, Był on organizatorem zjazdów katolickich na 
Mazowszu Płockim w latach dwudziestych. członkiem Prezydium Ligi 
Katolickiej w Polsce. Za współpracę z Kościołem katolickim otrzymal 
najwyższe odznaczenie watykańskie - Order św. Grzegorza 91 . 
W powiecie rypińskim ziemiaństwo skupione było wokół Akcji 
Katolickiej, której przewodniczącym był Jan Rudowski z Półwieska. 
Wielkim osiągnięciem AK była budowa domu katolickiego. którą roz- 
poczęto na apel biskupa płockiego J, A. Nowowiejskiego w 1930 roku. 
Wmurowanie kamienia węgielnego zgromadziło na uroczystości oko- 


87 Gazeta Lipnowska 1929, s.4. 
/JIJ M. Kra i e w s ki, Płonne i okolice, Toruń 1983, s.14-15; ReI. Danuty Łempickiej 
(żona). 
89 Muzeum Narodowe. Katalog wystawy Konrada Krzyżanowskiego, Warszawa 1982. 
nr 85, 86, 
!/u T. Ś w i e c ki, F. W Y b ul t, Mozowsze, s.420-421. 
!II M.K raj e w s ki, Słownik, s,350; Kto byl kim, s.452. 


254
		

/256_0001.djvu

			. llle ziemiaństwo, które miało swój znaczny wkład finansowy w tę 
mwestycjęY
 , 
Ziemiaństwo brało zwykle udział w ważniejszych uroczystoś- 
ciach kościelnych, Opisy wizyt pasterskich w parafiach wymieniają 
dziedzica jako współgospodarza, witającego biskupa. W Karnkowie 
pobyt biskupa kończył się zawsze we dworze Karnkowskich na uro- 
czystym posiłku 93 . Wizyty takie podnosiły prestiż ziemiaństwa w spo- 

czeństwie wiejskim. 
Większość relacji ziemian przedstawia stosunki z parafią jako 
serdeczne i zażyłe. Proboszcz był zwykle częstym gościem we dworze, 
d dziedzic na plebanii. Ziemianie byli często kolatorami i hojnymi 
ofiarodawcami. Przede wszystkim łożyli znaczne sumy na utrzymanie 
pdrafii, odbudowywali zniszczone podczas wojny kościoły i kaplice. 
Helena Borzewska z Ugoszcza przekazała w 1929 roku nieodpłatnie 
Uasztorowi w Oborach 7 mórg ziemi z folwarku Okonin Y4 , Licznych 
zakupów dla kościoła w Trąbinie dokonywali Piwniccy z Gulbin 95 
IKarnkowscy z Karnkowa 96 . Porównując jednak do okresu XIX wieku, 
dktywność ziemian znacznie pod tym względem zmalała. 
W zapiskach parafialnych znajdujemy również notatki, które 
swiadczą o obojętności ziemiaństwa do Kościoła i religii. Proboszcz pa- 
rafii Radziki Duże zapisał w Kronice pod rokiem 1921: "Dowiedziałem 
się, że Antoni Cniazdowski z małżonką swoją stale stroniący od kościoła, 
hórzy są w okolicy uważani za najzamożniejszych, a do kościoła żad- 
nych ofiar dobrowolnie nie czynią, obstalowali tablicę dla brata swego, 
(awalera Jana Cniazdowskiego poległego w teraźniejszej wojnie jako 
żołnierz polski. Przed wstąpieniem do wojska zamieszkującego u brata 
życie prowadził rozpustne. Dziewczętom, z któremi grzeszył przekazy- 
wal. aby się z tego nie spowiadały, bo to nie grzech. Nie przyjąłem go 
nawet jako jawnogrzesznika na ojca chrzestnego, Otóż takiemu chce jego 
brat wmurować w kościele tablicę, co byłoby wielkim zgorszeniem"97. 
Religijność można określić także liczbą kierowanej do stanu 
duchownego młodzieży. Brak jest niestety źródeł dotyczących zie- 
miaństwa na studiach teologicznych i w seminariach duchownych, 
Prawdopodobnie jednak niewielki odsetek młodzieży omawianego 
srodowiska z ziemi dobrzyńskiej wybierał karierę kapłańską. 


II 


12 Miesięcznik Pasterski Płocki 1930, nr 5, s,189; Z. Was z k i e w i c z , Z dzie- 
jów międzywojennego Rypina, s,278. Ziemiaństwo było obok duchowieństwa naj- 
bardziej zaangażowaną grupą w działalność Akcji Katolickiej w Polsce (zob. 
S. R u d n i c ki, Ziemiaństwo polskie w XX wieku, s.101), 
IJ APar. Karnkowo, Kronika Parafialna, Podobnie było w Wielgiem u Wilskich (zob, 
APar. Wielgie. Kronika Parafialna), 
łI AWKW Rypin. KHip, Okonin. 
15 APar. Trąbin, Kronika Parafialna. 
. APar. Karnkowo, Kronika Parafialna. 
fi APar. Radziki Duże, Kronika Parafialna. 


255
		

/257_0001.djvu

			Rozdział V 


ZIEMIANIE I ICH WŁASNOŚĆ W ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W CZASIE WOJNY I OKUPACJI NIEMIECKIEJ 
(1939-1945) 


m 


1. UDZIAŁ ZIEMIAŃSTWA W KAMPANII WRZEŚNIOWEJ 


,I 


Przed wybuchem wojny, w końcu sierpnia 1939 roku, w ziemi 
dobrzyńskiej zaczęły powstawać komitety pomocy dla armii. W po- 
wiecie lipnowskim na czele komisji. która zbierała składkę pieniężną 
i konie na potrzeby wojska. stał Stanisław Wilski z Wielgiego J . 
Według M. Krajewskiego, w sierpniu 1939 roku rozpoczęła się 
mobilizacja rezerwy, z terenu powiatu lipnowskiego i rypińskiego do 
14 i 144 pp we Włocławku, 31, 63, 66 pp w Toruniu 2 . Trudno jest 
określić w jakich jednostkach służyli ziemianie z badanego terenu, 
gdyż nie posiadamy żadnych źródeł z przeprowadzanej mobilizacji. 
Statystycznie liczba ziemian w wieku poborowym nie była zbyt duża, 
dlatego na przykładach jednostkowych można prześledzić losy żołnie- 
rzy pochodzących z tej grupy społecznej. 
Najczęściej spotykaną formacją, w której służyło ziemiaństwo 
w kampanii wrześniowej była kawaleria. Jerzy Gniazdowski, właści- 
ciel Warpalic, majątku o tradycjach hodowli koni, po ukończeniu stu- 
diów wyższych rozpoczął służbę w Szkole Podchorążych Kawalerii 
w Grudziądzu. Po jej ukończeniu otrzymał przydział do B Pułku 


I'
 
II 
t 
II 


,I 
\! I 


j' 
j 
I 
I 


I ReI. Z.Rykaczewski: K.Olszewska-Górzyńska. 
1 M. Kra i e w s ki. W cieniu wojny i okupacji, s.39. 


I 
l" 'I 


257
		

/258_0001.djvu

			II 
l, 


I 
l 
'j 


Strzelców Konnych w Chełmie Lubelskim. W sierpniu 1939 roku zos. 
tał zmobilizowany w stopniu podporucznika i walczył w kampanii 
wrześniowej jako dowódca plutonu CKM B PSK. Ranny dostał się do 
nIewoli niemieckiej pod Krasnobrodem (woj. lubelskie). Wraz z grupą 
strzelców uciekł jednak i powrócił w połowie października do Warpa- 
licI . Prawdopodobnie w tej samej jednostce znalazł się Roman Kret- 
kowski, syn właściciela Sadłowa, Walczył w jednostce ułanów i poległ 
we wrześniu 1939 w bitwie pod Frampolem w Lubelskiem 4 . Szkołę 
Podchorążych w Grudziądzu ukończył także Tadeusz Wąsowicz, 
właściciel Jasienia. Walczył na terenie Prus Wschodnich w 27 Pułku 
Ułanów 5 . W jednostkach kawalerii walczyli także: Jan Karnkowski 
z Karnkowa. porucznik 16 Pułku Ułanów 6 i Kazimierz Klimkiewicz 
z Biskupina i . 
Ziemian z terenu ziemi dobrzyńskiej widzimy także w innych 
formacjach Wojska Polskiego we wrześniu 1939 roku. Feliks Tyszka. 
właściciel Wildna. służył w artylerii w stopniu kapitana 8 . Na włas- 
nym, prywatnym samolocie RWD-B. jako porucznik - ochotnik 4 puł- 
ku lotniczego w składzie lotnictwa Armii "Pomorze" walczył Stanisław 
Zieliński ze Skępegd. Syn Bolesława Prądzyńskiego z Osieka Julian, 
posiadający wykształcenie prawnicze. był w czasie obrony Warszawy 
doradcą prezydenta Stefana StarzyńskiegoJU. 
Analizując życiorysy ziemian spotykamy się często z faktem 
pobytu w obozach jenieckich. Przedstawiciele tej grupy społecznej 
pełnili zwykle w wojsku funkcje dowódcze i posiadali stopnie oficers. 
kie, dlatego wielu wziętych do niewoli umieszczono w oflagach, Bo- 
lesław Brzezicki, właściciel majątku Gulbiny, walczył w szeregach 
Armii Pomorze. Wzięty do niewoli został wywieziony do oflagu 
w Grossborn 11. W tym samym obozie przebywał Jerzy Prądzyński. 
właściciel Sumina 12 i Jerzy Wilski z Wielgiego, walczący w stopniu 
podporucznika w kampanii wrześniowej13. W oflagu w Woldenbergu 


l j 
, , 


II I 
. ' 


'f 
I 


,II'! 


P. G a ł k o w s ki. Gniazdowscy herbu Korab, Kronika Rypińska 1996. nr 6. s.6; rei 
Andrzej Gniazdowski z Golejewka (syn). 
K.J a s i e w i c z. Usta. s.531; Ziemianie polscy. t.1. s,86. 
A, D o r li c h o w s ki. Wspomnienie wojenne o Tadeuszu Dl/nin- Wqsowiczu.lw:) 
Szkola im fana Długosza we Włoclawku oraz dzieje jej uczniów i profesorów w lo. 
lach 1939-1944. pod red, J.Odrowąża-Pieniążka. cz.2. Warszawa 1996. 
s,118-120: Rei. M.Wąsowicz z Warszawy (syn). 
I, Własnoręczny życiorys Jana Karnkowskiego (odpis w posiadaniu autora); Inskryp. 
cje nagrobne na cmentarzu w Karnkowie; Rei. Kazimierz Karnkowski (krewny). 
7 Rei. Z.Rykaczewski. Z.Górzyńska. 
8 AOKBZPNP Bydgoszcz. sygn.Zg,15/48; reI. Stefania z domu Tyszka Oster {córka}. 
!I T. C h r o s t o w s ki. Kpt.piJot Stanisław Zieliński, Notatki Płockie. nr 2. 1975. 
5.14-16; Księga lOlników polskich 1939-1946. s,425. 
10 ReI. Heleny Prądzyńskiej z Warszawy. 
II ReI. Elżbiety Rajewicz z Warszawy (córka), 
12 ReI. Heleny Prądzyńskiej z Warszawy. 
1.1 Zif:mionie połscy, cZ.2. s,136; reI. Andrzej Wilski (brat), 


258
		

/259_0001.djvu

			przebywał cztery lata Tadeusz Wąsowicz z Jasienia 14 i brat wspom- 
nianego Wilskiego Andrzej, również w stopniu podporucznika 15 . 
Z zebranych relacji wynika. że jeńców pochodzenia ziemiańs- 
kiego Niemcy traktowali nieco lepiej niż pozostałych. Na podstawie 
wspomnień Tadeusza Wąsowicza, jego kolega szkolny A.Doruchowski 
opisał transport jeńców po kapitulacji Polski: "Oddziały wojska pol- 
skiego maszerowały długim konwojem przez tereny, między innymi 
niezbyt odległe od Jasienia, rodowego majątku Tadeusza. Zwrócił się 
wówczas do dowódcy konwoju, oficera Wehrmachtu, pułkownika von 
Kluge o zwolnienie na 10 gOdzlll na słowo honoru dla odwiedzenia 
i pożegnania rodziny w Jasieniu. Niemiec. niewątpliwie pochodzenia 
szlacheckiego, udzielił mu takiego zezwolenia - podobno ze słowami 
((dla mnie i dla pana honor jest wartością nadrzędną». Tadeusz dotarł 
do Jasienia, pożegnał się z rodziną i przed terminem zameldował się 
u płk von Kluge. Ten podając mu rękę miał powiedzieć: «Koledzy na- 
zwali mnie naiwniakiem, w przekonaniu, że nigdy Pan nie wróci dob- 
rowolnie do niewoli. Ani chwili nie wątpiłem w Pańskie słowo hono- 
ru, dziękuję, że mnie Pan nie zawiódł»" 16. Ziemiańskie słowo honoru 
Wąsowicz przypłacił czteroletnim pobytem w obozie jenieckim. 


2. EKSTERMINACJA ZIEMIAŃSTWA JESIENIĄ 1939 ROKU 


7 i 8 września ziemia dobrzyńska została zajęta przez wojska 
niemieckie. Teren ten postanowiono włączyć do Rzeszy w składzie 
Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie, mimo sprzeciwu namiestnika Al- 
berta Forstera. Powiaty lipnowski i rypiński nie wchodziły bowiem 
w skład ziem zaboru pruskiego przed 1914 rokiem. i w związku z tym 
liczba osób nadająca się do zniemczenia była znacznie mniejsza niż 
w innych rejonach Pomorza. Ziemia dobrzyńska wymagała zatem 
specjalnego potraktowania w pierwszym okresie okupacji. a szczegól- 
nie likwidacji polskiej grupy przywódczej. Jak wykazałem wcześniej, 
właśnie ziemiaństwo pełniło w ziemi dobrzyńskiej niekwestionowaną 
lunkcje lidera politycznego, społecznego i kulturalnego. Jednocześnie 
grupa ta w zdecydowanej większości posiada!a narodowość polską i 
w związku z tym stanowiła poważne zagrożenie dla panowania nie- 
mieckiego. 


Ił A.D o r u c h o w s ki. Wspomnienie wojenne o Tadeuszu Dunin-Wqsowiczu, s.118; 
ReI. M.wąsowicz z Warszawy (syn), 
1\ Ziemianie polscy, cz.2, s.136: reI. Andrzej Wilski. 
li A.D o r u c h o w s ki. Wspomnienie wojenne o Tadeuszu Dunin- Wqsowiczu, s,119. 


259
		

/25_0001.djvu

			ciami. Takie kryterium wyodrębniające w sposób statystyczno-gospo- 
darczy ziemiaństwo, akceptowała na ogół literatura agrarna lat 
1918-1939 74 . 
Kierując się wyłącznie kryterium statystyczno-urzędowym, 
istnieje niebezpieczeństwo zaliczenia do ziemiaństwa grupy boga- 
tych chłopów, którzy posiadali gospodarstwa przekraczające 50 ha. 
W ziemi dobrzyńskiej odsetek ich był jednak nie znaczny i nie miał 
większego wpływu na badania statystyczne większej własności. 
Brak odpowiednich źródeł uniemożliwia również prawidłową oce- 
nę zjawiska odwrotnego, tzn. posiadania folwarków liczących mniej 
niż 50 ha przez rodowitych ziemian, którzy w statystyce nie zostali 
zaliczeni do obywateli ziemskich. Zjawisko to można również 
uznać za znikome. Aby jednak uniknąć tego błędu należy zastoso- 
wać jeszcze, w celu wyraźnego oddzielenia ziemian od chłopów - 
gospodarzy, kryterium genealogiczne i kulturowo-obyczajowe. His- 
toriografia ziemiaństwa w ostatnim okresie jednoznacznie przyjmuje 
granicę 50 ha jako metodę wróżnienia tej grupy społecznej75. 
Zdecydowana większość ziemiaństwa, niezależnie od wielkoś- 
ci posiadanego majątku, pielęgnowała tradycję rodzinną. Rodowód 
szlachecki był jednym z ważniejszych elementów, które wyróżniały 
ziemiaństwo od innych właścicieli folwarków: Żydów lub bogatych 
chłopów. Kryterium to trafnie określił K.Fudakowski, pisząc: "Współ- 
czesny ziemianin to spadkobierca tych wszystkich, co wyszli z ziemi 
i poprzez Sejm Czteroletni dali narodowi konstytucję majową, tworzy- 
li chwałę legionów, pchnęli oświatę narodu na nowe tory, organizo- 
wali państwo za Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego, 
walczyli i ginęli za niepodległość Polski, co jak klejnot noszą w pa- 
mięci imiona członków swych rodzin"76. B.W. Gałka twierdzi, że 
przywiązywanie dużego znaczenia do pochodzenia szlacheckiego było 
jedną z głównych cech wyróżniających ziemian spośród innych 
warstw społecznych 77 . Silne związki rodowe, stopniowo rozluźniane 
w wyniku procesów migracyjnych, były podtrzymywane przez zjazdy 
rodzinne. Niemniej ważne było również kultywowanie oraz utrwala- 


74 Z kryterium tym nie zgadzało się kilku autorów m.in, Z. L u d k i e w i c z , 
Rozmieszczenie wlasności ziemsJdej i gospodarstw wiejsJdch w Polsce, Rocznik Za- 
kładu Polityki Agrarnej SGGW 1922, z,l, s.10, który proponował granicę 100 ha. 
Podobnie w wydawnictwie zbiorowym Ziemiaństwo w pracy spolecznej, pod red, 
S, M i k l a s z e w s k i e g o, Warszawa 1929, gdzie znajdujemy określenie: 
"Przez ziemian rozumiemy właścicieli, dzierżawców lub użytkowników obszaru 
od 100 ha wzwyż", 
75 Zob. mjn, B. W . G a łka, Ziemianie i ich organizacje w Polsce lat 1918-1939, Gdy- 
nia 1992, s,32; M,B, M ark o w s ki, Obywatele ziemscy w województwie JdelecJdm 
1918-1939, Kielce 1993, s,l1-12; W.Roszkowski, Gospodarcza rola większej 
prywatnej wlasności ziemsJdej w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1986, s,28, 
76 K. F u d a k o w s ki, W obronie prawdy, Warszawa 1929, s.6l. 
77 B, W.G a łka. Ziemianie, s,32. 


27
		

/260_0001.djvu

			, I 
;I 


J 
 


Koncepcja likwidacji inteligencji polskiej powstała już w mo. 
mencie dojścia faszyzmu do władzy w Niemczech. Hitler stwierdzi! 
wówczas: "Tylko naród, którego warstwy kierownicze zostaną znisz. 
czone da się zepchnąć do roli niewolników"17. Realizując te plany Al. 
bert Forster już 12 września 1939 roku w tajnej instrukcji polecił lan- 
dratom swojego okręgu "ujęcie i internowanie polskich przywódców 
i intelektualistów, zwłaszcza nauczycieli, duchownych i wszystkie 
osoby z akademickim wykształceniem"lB. W październiku wielokrot- 
nie przypominał swoim podwładnym o realizacji planu zagłady pol- 
skiej inteligencji i zapowiadał wzmożenie represji wobec polskich 
warstw kierowniczych, w tym także ziemiaństwa 19 _ 
Nadzór nad realizacją hitlerowskich planów mieli przejąć po- 
wołani przez namiestnika landraci, pełniący zarząd cywilny w powia. 
tach. Kierowali oni jesienią 1939 roku akcją likwidacji ziemiaństwa 
i konfiskaty majątków. W powiecie lipnowskim funkcję tę pełnili 
wówczas: Bruns i Erich Wiebe, natomiast w rypińskim v.Hofer, dr 
Hickel i Borman 20 . W pierwszym okresie okupacji głównym zadaniem 
landratów było utworzenie paramilitarnej organizacji miejscowych 
Niemców - Volksdeutscher Selbstschutz. W drugiej połowie września 
do Rypina przybył z Brodnicy oficer SS Knieffal, który został miano. 
wany kierownikiem powiatowym (KreisfUrerem) Selbstschutzu. Wy. 
konawcami jego poleceń w dziele likwidacji ziemian byli przywódcy 
mniejszości niemieckiej: August Nikolai, Albert Zismer, Heinrich 
Schliske. Doskonałe rozeznanie w terenie umożliwiło im przeprowa- 
dzenie aresztowań i trafny wybór ofiar. W budynku przy ulicy War- 
szawskiej 20, zwanym później Domem Kaźni, zorganizowano siedzibę 
Selbstschutzu. W gmachu tym utworzono także rypińską ekspozyturę 
Tajnej Policji Państwowej - Gestapo. Organizacje te przeprowadziły 
w październiku i listopadzie 1939 roku akcję likwidacji inteligencji 
polskiej ziemi dobrzyńskiej, w tym znacznej części najbardziej aktyw- 
nych ziemian 21 . 
W powiecie rypińskim Selbstschutz prowadził politykę eks- 
terminacji jednocześnie w stosunku do wszystkich grup inteligencji. 
Nauczyciele otrzymali wezwanie na konferencję 21 października, 


\ I 
" 


j 'l J 
II III 
I III 
I 


li 


1'1' 
I f 'I r 
'ILI l 


li Cyt za B.B o jar s k a , Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańs- 
kim (wrzesień-grudzień 1939), Poznań 1972, s.62. 
18 Cyt. za M, Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.31. 
1!1 B. B o jar s k a , Eksterminacja inteligencji polskiej, s.l11. 
zu J. S z i l i n g , Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowskiej, s.159, 
21 M. Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.35-39; R. P i ot rowski, Or- 
ganizacjo hitlerowskiego aparatu represyjno-policyjnego w pierwszych miesiącach 
okupacji ziemi dobrzyńskiej, Biuletyn Przewodnicki ZW PTTK 1989, nr 62, 
s.12-14; Szerzej na temat Selbstschutzu zob. J. S kor z y ń s ki, Selbslschutz - V 
kolumna, Biuletyn GKBZHwP 1958, UO, s.50-51 oraz B.B o jar s k a , Eks- 
terminacja inteligencji polskiej, 5.50-52. 


260 


-
		

/261_0001.djvu

			księży aresztowano w dniach 20-22 tegoż miesiąca lZ . W tym samym 
okresie członkowie Selbstschutzu jeżdżąc po zaplanowanych wcześ- 
iiiej majątkach aresztowali znanych z działalności politycznej i spo- 
łecznej właścicieli ziemskich. Jak wykazują zebrane relacje starano się 
nie wzbudzać żadnych podejrzeń, obiecując nawet szybki powrót po 
przesłuchaniu. Aresztowany w czasie nieobecności żony Ludwik 
Łempicki, właściciel Płonnego, zdążył napisać krótki list, datowany 
na 20 października: "Przyjechali po mnie z Rypina. Mówią, że będę 
wolny jutro, naj dalej za dwa dni. Bądź spokojna, wszystko będzie 
dobrze. Ludwik"23. 
Wielu ziemian nie wierzyło w możliwość aresztowania i nie 
opuściło majątków. W tym samym dniu aresztowano i 
przewieziono 
do Domu Kaźni także przewodniczącą Związku Obrony Kresów Za- 
chodnich - Antoninę Cniazdowską z córką Julią oraz Tadeusza Cniaz- 
dowskiego z żoną Teresą z Sierakowskich z majątku Radziki Małe 24 , 
Kazimierza Cniazdowskiego z Łapinóżka 25 , prezesa Związku Polaków 
w Niemczech - Stanisława hl'. Sierakowskiego z Osieka 26 . W ciągu kil- 
ku następnych dni, do końca października, do więzienia w Rypinie 
członkowie Selbstschutzu przywieźli jeszcze innych ziemian: Tadeu- 
sza Dudrewicza ze Świeżaw - posła na Sejm 27 , Tadeusza Jantę-Poł- 
czyńskiego z Sosnowa 2B , Jana Kretkowskiego z synem Bronisławem 
i zięciem Wacławem Zdziarskim z majątku Sadłowo 29 , Konrada Kręp- 


2l M.K raj e w s ki, Eksterminacja duchowieństwa Ziemi Dobrzyńskiej, s.127; 
I e g o ż , Eksterminacja nauczycieli ziemi dobrzyńskiej, s.6; t e g o ż , Eksterminacja 
inteligencji, passim; R. P i o t r o w s ki, Oni byli w pierwszym szeregu, Wroc- 
ławski Tygodnik Katolicki 1976, nr 47, s,7; t e n że, Eksterminacja inteligencji 
ziemi dobrzyńskiej i innych tzw. wrogich elementów, Biuletyn Przewodnicki ZW 
PTTK 1989, nr 61, s.7-9, 
23 ReI. Danuta Łempicka (żona), Archiwum rodzinne; M. Kra j e w s ki, W cieniu 
wojny i okupacji, s.63; R . P i o t r o w s ki, Biogramy, s.168. L.Łempicki, według 
relacji świadków obecnych przy powojennej ekshumacji grobów, zamordowany 
lOslai przez Selbstschutz jako jeden z pierwszych i pochowany na boisku sporto- 
wym w Rypinie. 
34 K.I a s i e w i c z , Lista, s.296,297; M. Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, 
5.63; I e n że, Slownik, s.110; t e n że, Eksterminacja inteligencji, s.191; R . P i o - 
Iro w 5 ki, Biogramy, s.154; A. W i t k o w s ki, Mordercy, s.125, 
2; K.I a 5 i e w i c z , Lista, s.296; P. G a I k o w s ki, Gniazdowscy herbu Korab, s.6; 
M.K r a i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.63; R. P i o I r o w s ki, Biogra- 
mV,5.154. . 
2tiA:Bukowski, Waplewo, s.74-96; K.Jasiewicz, Lista, s,935-936; 
M.M r o c z k o , Sierakowscy,zaslużona rodzina ziemiańska, (w:) Zaslużeni lu- 
dzie Pomorza Nadwiślańskiego z okresu zaboru pruskiego, Gdańsk 1979, s.198-201; 
R.P i o I r o w s ki, Biogramy, s.179-180, 
2i B.C h e I fi i c ki; Powiat rypiński. Pamiętnik, s.64; M. Kra j e w s ki, W cieniu 
wojny i okupacji, s,63; t e n że, Eksterminacja inteligencji, s.191; reI. Witold Du- 
drewicz z Warszawy (syn). 
2ti M.K raj e w 5 ki, W cieniu wojny i okupacji, s.63; R. P i o t r o w s ki, Biogramy, s.175. 
29 AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn.Zg 19/47; K.J a s i e w i c z, Lista, s.531,l177; 
M.K raj e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s,63; R. P i o t r o w s ki, Biogramy, 
5.164; Ziemianie polscy, t.l, s.86, 


261 


. I I 


11 
" l'll 
j' 


"
		

/262_0001.djvu

			II 
" 


II 
I 


cia ze szwagrem Feliksem Tyszką, współwłaścicieli Wildna J O, Anto- 
niego Rudnickiego z Radomina J1 , Hilarego Sobocińskiego z Klonowali. 
Ostatnią osobą z tej grupy społecznej był Seweryn Orzeszkowski. 
z Marianek aresztowany 9 listopada JJ . 
Trudno określić zasadę i kolejność aresztowań jaką przyjął ry- 
piński Selbstschutz w stosunku do ziemiaństwa. Do Domu Kaźni 
przywożono zarówno działaczy politycznych, społecznych, członków 
organizacji antyniemieckich jak i niczym nie wyróżniających się zie- 
mian, także kobiety, posiadających jednak wyższe wykształcenie. 
Należy stwierdzić, że zdecydowana większość majątków zosta- 
ła wówczas opuszczona przez właścicieli. W kilku przypadkach przed 
mającymi nastąpić aresztowaniami ostrzegali ziemiaństwo miejscowi 
Ni emcy J4. Wielu młodych aktywnych ziemian znalazło się po kampa- 
nii wrześniowej w niewoli niemieckiej lub na zachodzie Europy. 
Prawdopodobnie zatem aresztowano większość właścicieli ziemskich, 
którzy byli obecni w swoich majątkach w październiku i listopadzie 
1939 roku. Były jednak dwory, których Selbstschutz nie uwzględnił 
w swoich planach eksterminacji, kierując się różnymi względami./e- 
sienią 1939 roku w Nadrożu przebywał Artur Barthel. a w Blinnem 
Kazimierz Schwarzburg-Giinter, których zapewne uratowało niemiec- 
kie brzmienie nazwiska 35 . W kilku przypadkach decydowały proza- 
iczne sytuacje. Senator Jan Rudowski, nie został aresztowany przez 
Gestapo dzięki wykonanej na zawodach lotniczych fotografii, na któ' 
rej znajdował się w towarzystwie Hermanna Goringa J6 . Maria Che/- 
micka, właścicielka Okalewa, została uratowana w końcu październi- 
ka 1939 roku przez stacjonującego we dworze kapitana Wehrmachtu, 
który ostrzegł ją przed mającym nastąpić aresztowaniem i umożliwił 
ucieczkę na zachód E uropy J7. 
W szyscy ziemianie zamordowani w rypińskim więzieniu byli 
członkami Polskiego Związku Zachodniego, co z punktu widzenia 


II! 


II 
,I 


I' 


. Ij 
,I 


30 AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn.Zg.15/48; K.J a s i e w i c z, Lista, s.534, 1079: 
M. Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.63: R. P i o t r o w s ki, Bio- 
gramy, s.165; ReI. Stefania z domu Tyszka Oster. 
31 M.K raj e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.63; R.P i o t r o w s ki, Biogmmy, s 178 
J2 Hilary Sobociński był adwokatem w Rypinie. ale w 1937 roku nabył na licytaCji 
majątek Klonowo. M. Kra i e w s ki, Eksterminacja inteligencji Ziemi Dobrtyńsbel, 
s.192; t e n że, W cieniu wojny i okupacji, s.63; R.P i o t r o w s ki, Biogramy, 
s.182; reI. Anna Sobocińska-Lorentz (córka). 
J3 AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn.Ns.18/52; M. Kra j e w s ki, W cieniu wojny i oku. 
pacji, s.63: R.P i o t r o w s ki, Biogramy,s.173; reI. S.Orzeszkowski (syn). 
:14 Ostrzeżony wyjechał z majątku m.in. J.Siemiątkowski z Wąpielska (reI. J.Piwnic' 
ki), Z.Borzewski z Długiego (reI.Z. Borzewski), J.Gniazdowski zWarpalic [relA 
Gniazdowski). 
35 ReI. E.Barthel-Hupka (córka). 
31i ReI. Z.Rudowska-Chmielewska (córka). 
J7 T. C h e ł m i c k a , Wspomnienia o matce. Zawsze kochaJa Judzi. Mej nieżyjqctj 
Matce Marii z Wybickich CheJmickiej, WTK, 1977, nr 41, s.l,lO; M. Krajewski, 
SJownik, s.57; R . P i o t r o w s ki, Dobra okaJe , wskie s.86. 


262
		

/263_0001.djvu

			odwetu politycznego należy uznać za przyczynę dokonanych zbrodni. 
Według B.Bojarskiej, ważną rolę w działaniach Selbstschutzu odgry- 
wała także chęć zagarnięcia mienia polskiego 3B . Z zebranych relacji 
ziemian nie można jednak potwierdzić tej hipotezy. Niemcy z Selbsts- 
chutzu nie dokonywali w październiku - listopadzie 1939 roku gra- 
bieży mienia w majątkach i nie próbowali uzyskać okupu od rodzin 
aresztowanych. 
Do siedziby Selbstschutzu w Rypinie przywieziono także zie- 
mian pochodzenia żydowskiego. 30 października zamordowani zosta- 
liwtym budynku m.in. Jakub i Murycy Kohnowie, właściciele mająt- 
ku Radziki Duże 39 . Całą ich rodzinę wywieźli natomiast Niemcy do 
getta w Płońsku 40 . 
Na podstawie licznych relacji zebranych już w latach 50-tych 
przez R. Piotrowskiego 41 i później przez A. Witkowskiego 42 można od- 
tworzyć eksterminację ziemian powiatu rypińskiego jesienią 1939 roku. 
Ulica Warszawska, gdzie znajdowało się więzienie Selbsts- 
chutzu została wyłączona z ruchu pieszego, mimo to jednak miesz- 
kańcy Rypina widzieli z sąsiednich domów sceny, jakie miały miejsce 
przed budynkiem. Aresztowanych ziemian przywożono furmankami. 
Relację Apolonii Włodowskiej zamieścił w swojej pracy A. Witkowski: 
'Raz Gramze (jeden z członków Selbstschutzu - przyp. P.G.) przywiózł 
bryczką Gniazdowską, żonę ziemianina z Łapinóżka, z dwojgiem 
dzieci. Mniejsze matka trzymała na rękach, drugie szło obok i płakało. 
Zbudynku wyszedł Schliske, coś mówił do kobiety, potem wepchnął 
ich do środka. Ślad po nich zaginął"43. 


II B.B o jar s k a , Eksterminacja inteligencji polskiej, s.56. 
II AOKBZPNP Bydgoszcz, Kart.Zg 127/48; M. Kra j e w s ki, Eksterminacja ludności ży- 
dowsbej Ziemi Dobrzyńskiej, s.63, przyp.30; R. P i o t r o w s ki, Biogramy. s.161. 
II AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn.Zg 31/49 (Moszek Kohn), AOKBZPNP Bydgoszcz, 
Kart.Zg 129/48 (I?:ydor Kohn). Brak jest niestety .źródeł i relacji dotyczących losów 
innych ziemian-Zydów z powiatu rypińskiego. Zydzi z ziemi dobrzyńskiej po wy- 
rzuceniu ich z wsi tego regionu, trafili w następnych miesiącach okupacji do róż- 
nych miejsc odosobnienia, m.in. do Szreńska, Płońska, Ciechanowa, a następnie 
ginęli w getcie warszawskim i mławskim (zob. M. Kra j e w s ki, Zaglada ludności 
żydowsldej ziemi dobrzyńskiej, s.17; R . P i o t r o w s ki, Eksterminacja ludności 
ziemi dobrzyńskiej w latach okupacji hitlerowskiej 1939-1945. Zydzi, Biuletyn 
Przewodnicki ZW PTTK. 1989, nr 62, s.15-16. Literatura ta nie zajmuje się jednak 
szczegółowo ziemiaństwem żydowskim). Można przypuszczać, że los taki spotkał 
także rodziny Ejbeszyców z majątku Dobre, Krongoldów z Przywitowa i innych. 
W archiwach i wspomnianej wyżej literaturze brak jest natomiast wiadomości 
o losach ziemiaństwa żydowskiego z powiatu lipnowskiego. 
41 R Pi o t row s ki. Biogramy aresztowanych przez Selbstschutz, s.121-142; t e n - 
że, Biogramy ofiar Selbstschutzu. s.144-190; t e n że, Oni byli w pierwszym sze- 
regu, Wrocławski Tygodnik Katolicki 1976, nr 47. s.7; t e n że. Opowieść koron- 
negoświadka, WTK 1972, nr 5, s.6-7. 
41 A.W i t k o w s ki, Mordercy z Selbstschutzu, Warszawa 1986. passim; T e n że, 
Nieukarana zbrodnia, Warszawa 1995, passim; t e n że. Rypin w dniach wojny 
polsbej 1939 roku, (w:) Rypin. Szkice z dziejów miasta, pod red. M. Krajew skie- 
go, Rypin 1994, s.333-341. 
41 ReI. A.Włodowska, cyt. za A. W i t k o w s ki, Mordercy z Selbstschutzu. s.38. 


263
		

/264_0001.djvu

			II 


IIIII 



: 
I 


Jeden z wlęznlOw rypińskiego więzienia, ksiądz Stanisław 
Dulczewski. proboszcz z Rogowa, świadek na procesie Alberta Forste- 
ra, relacjonował po wojnie: "Dni były jeszcze znośne. Najgorsze były 
noce. O spaniu nie mogło być mowy, nie ze względu na przepełnienie 
i twardą. gołą podłogę, lecz nieludzkie jęki, strzały i krzyki, które nie 
pozwoliły zmrużyć oka. Nocą odbywały się komedie sądów. Zwykle 
około godziny jedenastej, po sutej libacji. często w damskim towarzys- 
twie, przychodzili oprawcy na sadystyczne orgie. Selbstschutze już 
wcześniej robili przygotowania. Posadzkę na korytarzu posypywano 
grubą warstwą proszku (wchłaniacz krwi), a następnie wytaczano na 
środek beczkę po benzynie.(...) Przez szparę w drzwiach obserwowa- 
łem mrożącą krew w żyłach scenę. Na beczce leży człowiek. Naokoło 
stoją selbstschutze z wycelowanymi w niego karabinami. Czarny spec 
od torturowania wydaje komendę, a czterej oprawcy biją bez opamię' 
tania. Biją metodycznie. wolno, jakby siekierą rąbał"

. 
Według relacji rodziców jednej z ofiar, nauczycielki Teodozji 
Łapkiewicz "beczkę po benzynie omijali wszyscy ze strachem. Niemcy 
kazali mianowicie kłaść się Polakom na tej beczce i wtedy wygodnie 
mogli bić pejczami zakończonymi ołowiem. Widziałam, jak bili Siera- 
kowskiego i kilku innych ziemian"
5. 
Siostra aresztowanej Teodozji Łapkiewicz, Maria Smolińska, 
wówczas szesnastoletnia dziewczyna przekazała relację z pobytu 
w więzieniu: "Nie zdawałam sobie sprawy z niebezpieczeństwa, by- 
łam młoda, biegałam tam rano i wieczorem, stale martwiłam się. żeby 
siostra nie była głodna. Aresztowani jedli przecież tylko to co im 
przyniosły rodziny. Niemcy nie prowadzili kuchni. Pewnego dnia 
Selbstschutz imieniem Otto wpuścił mnie do celi hrabiego Sierakow- 
skiego. Siostra prosiła, żeby i jego nakarmić. Hrabia był strasznie pobi- 
ty, miał zmasakrowaną twarz.(...) Gniazdowscy też wyglądali strasz- 
nie. Przyniosłam ze sobą bandaż i watę, toteż umyłam im trochę twa. 
rze i zrobiłam opatrunek.(...) Hrabia prosił o powiadomienie rodziny, 
że żyje, ale miałam im nie mówić o tym jak wygląda. Przekazał też 
kartkę do żony"
6. Stanisław Sierakowski został zamordowany w ry- 
pińskim więzieniu przez Kreisfurera Selbstschutzu Knieffala 47 . 


I. 
I 


I, I I 
II 


,P' 


t, 
I 
J 



 
,II 
I 


,[I 


I 
II 


H Kronika Szkoły Podstawowej w Rogowie, zapis ks. S.Dulczewskiego z 20 XII 1947 r 

5 ReI. T-Łapkiewicz przekazana rodzicom cyt. za A. W i t k o w s ki, Mordercy 
z Selbstschutzu. S.69, 
46 ReI. M.Smolińska, cyt za A,W i t k o w s ki, Mordercy z Selbstschutzu, S.68. 
47 A,W i t k o w s ki, Mordercy z Selbstschutzu. s.62-63. Zob. także M,Krajew- 
s ki, W cieniu wojny i okupacji. s.63; t e n że. Słownik, s.318-319; RPio- 
t r o w s ki, Biogmmy ofiar Selbstschutzu. s.179-180; Według reI. S,Kluby konają- 
cemu Sierakowskiemu wyłupił oczy kierowca Kniffala Jan Jaroński (AOKBZPNP 
Bydgoszcz. sygn,Zg,60/46); A, W i t k o w s ki, Rypin w dniach wojny polsbeJ 
1939 roku, s.338 ustalił datę śmierci Stanisława Sierakowskiego na 29 październi. 
ka 1939 roku, 


264 


. .........
		

/265_0001.djvu

			- 
- 


II 


W sąsiedniej celi została zamordowana żona Sierakowskiego, 
Helena z Lubomirskich 4B , 
Z relacji pracujących wówczas w rypińskiej restauracji kobiet 
dowiadujemy się o śmierci rodziny Gniazdowskich. Jeden z oprawców 
Schliske chwalił się, że własnoręcznie zastrzelił Teresę Gniazdowską, 
obiecując jej wcześniej umożliwienie widzenia z mężem 49 , 
Trudno określić jak tragiczny los spotkał innych ziemian wię- 
zionych w rypińskiej katowni. W październiku egzekucje odbywały 
się w więzieniu, a od początku listopada w Lesie koło miejscowości 
Skrwilno, gdzie grzebano ofiary zbrodni. Tam prawdopodobnie po- 
chowano większość zamordowanych jesienią 1939 roku ziemian po- 
wiatu rypińskiego. Aresztowany najwcześniej Ludwik Łempicki 
zPlonnego pogrzebany został prawdopodobnie na stadionie miejskim 
w Rypinie 50 . Liczbę ziemian z powiatu rypińskiego, którzy zginęli je- 
sienią 1939 roku w Domu Kaźni, lasach skrwileńskich i lasku rusi- 
nowskim można ustalić na 18 osób 51 . 
Razem z ziemiaństwem aresztowano w powiecie rypińskim 
także kilku rządców majątków i zamordowano w budynku przy ulicy 
Warszawskiej 20 lub lesie skrwileńskim, m.in.: Konstantego Sulińs- 
kiego z Długiego i jego syna Józefa z Ostrowitego 52 , Romana Wawrzyń- 
skiego z Pręczek, Franciszka Żbikowskiego z Wąpielska 5J . 
Ziemianie powiatu rypińskiego ginęli jesienią 1939 roku nie tyl- 
ko w więzieniu Selbstschutzu. Zofia Kretkowska, córka Jana, właściciela 
majątku Sadłowo, została zamordowana przez niemieckiego zarządcę 
majątku, Johana Wawnera. W końcu października 1939 roku, Wawner 
postrzelił dziewczynę i kazał ranną, żyjącą jeszcze pogrzebać 54 , 
Eksterminacja ziemiaństwa w powiecie lipnowskim miała cha- 
rakter zorganizowany. 24 października 1939 roku władze niemieckie 
zarządziły w Lipnie zebranie, które miało ustalić nowe warunki gos- 
podarowania w majątkach. Kilka dni wcześniej aresztowano na pod- 
obnym zebraniu nauczycieli lipnowskich, dlatego cZęść ziemian prze- 
zornie nie zjawiła się na wezwanie. Do Lipna przyjechało około 80 
osób, Po wejściu na salę, rozdzielono kobiety i mężczyzn. Według za- 


II A.W i t k o w s ki, Rypin w dniach wojny polskiej 1939 roku, s.338, Przedstawia- 
jąc gehennę Sierakowskich autor bazował na relacjach dzieci hrabiego: córki Marii 
i syna Andrzeja, 
li A.W i t k o w s ki, Mordercv z Selbstschutzu, s.42-43. 
\0 ReI. Danuty Łempickiej (żońa); ReL J.Chmielewskiego z Płonnego obecnego przy 
powojennej ekshumacji. 
il M. Kra j e w s ki, Eksterminacja inteligencji Ziemi Dobrzyńskiej, s.190 ustalił, 
że liczba ta wynosiła 10 osób pochodzenia ziemiańskiego, 
\2 ReI. Z.Borzewski (właściciel majątku Długie), 
\I M 
 Kra j e w s ki, W cieniu wojny i qkupacji, s.63. T e n że, Eksterminacja inteligen- 
cji, s.191 podaje. że R.Wawrzyński i F.Zbikowski zginęli w 1943 roku w Stutthofie. 
jj KI a s i e w i c z , Lista, s.531; M, Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s,63; 
R,P i o t r o w s ki, Biogramy, s,164; Ziemianie polscy, t.l, s,86, 


I I 
I 


265
		

/266_0001.djvu

			r 


pewnienia prowadzącego zebranie Niemca, właściciele majątków mie. 
li przejść specjalne przeszkolenie. Wszystkich mężczyzn, ponad 50 
osób. (zwolniono tylko Hipolita Wąsowicza z ]asienia i Kazimierza 
Różyckiego z Jastrzębia ze względu na wiek) załadowano na cięża. 
rówki i wywieziono w nieznanym kierunku. 
Już następnego dnia rodziny dowiedziały się, że wszyscy zie. 
mianie przebywają we włocławskim więzieniu. Trudno określić za- 
miary władz niemieckich w stosunku do aresztowanych ziemian. po. 
nieważ w ciągu kilku dni rodziny mogły przychodzić na odwiedziny 
i przynosić paczki z żywnością. Z Włocławka ziemianie lipnowscy 
zostali wywiezieni 28 października 1939 roku. Po tygodniu rodziny 
zaczęły otrzymywać pierwsze listy. w których podawano jako miejsce 
pobytu Rudau II Reichsautobaukunststelle bei Konigsberg, a następ' 
nie Briditten bei Konigsberg. Ostatnie wiadomości przesłane zostały 
przed wigilią 1939 roku. Prawdopodobnie wszyscy zostali wówczas 
zamordowani w okolicach Królewca. Analiza kilkunastu zebranych 
relacji wskazuje na całkowitą utratę kontaktu z wywiezionymi zie. 
mianami w końcu 1939 roku 55 . 
Jedyną osobą. która wróciła do domu był właściciel Radomic. 
Tadeusz Świecki. Według relacji córki, Świecki zachorował w trans- 
porcie i skierowany został wraz z Władysławem Lipczyńskim, właści- 
cielem Złotopola, do szpitala polowego, Lipczyński wkrótce zmarł. na- 
tomiast Świeckiemu pozwolono wrócić do Radomic, gdzie przez krót- 
ki czas ukrywał się, a następnie wyjechał do Warszawy56. 
Problem aresztowania ziemiaństwa lipnowskiego w paździer- 
niku 1939 roku wystąpił dotychczas jedynie w pracy K.]asiewicza. Na 
podstawie zebranych relacji autor ustalił nazwiska kilkunastu właści. 
cieli ziemskich. którzy zostali wówczas wywiezieni do obozu pod Kró. 
lewcem 57 . Na bazie innych źródeł, zwłaszcza zeznań świadków. znaj. 
dujących się w Archiwum Okręgowej Komisji Badania Zbrodni prze, 
ciwko Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy i archiwów rodzinnych, 


II i 


l 
 


,I 
I. 
.! I 
, 
II 



 
l, 
l' 


55 ReI. rodzin z.iemian aresztowanych w paździ!!rniku 1939 roku (w posiadaniu autoral
 
5(; I3.el. Irena Swiecka-Descours (córka); J. S w i e c ki. Wspomnienie o Tadeuslv 
Swieckim.. s,167 podaje inną wersję: "Wkrótce po wybuchu II wojny światowel 
Tadeusz Swiecki zostaje aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym 
w Dachau. gdzie przebywa około dwóch lat Z obozu tego zostaje zwolniony wraz 
z drugim więźniem o nieJlstalonej tożsamości. Stan ich zdrowia był taki. że towa' 
rzysz niedoli Tadeusza Swieckiego zmarł w pociągu. zaś on sam nieprzytomny 
został na stacji kolejowej rozpoznany przez jednego z rolników z lipnowskiego. 
który zabrał go do siebie na kurację. Po powrocie do zdrowia przebywa częściowo 
w majątku w Radomicach. częściowo zaś w mieszkaniu pozostałym po jego matce 
w Warszawie". 
57 K. J a s i e w i c z . Lista. passim; Niezbyt jasno o stratach ziemiaństwa w powie- 
cie lipnowskim pisze B, B o jar s k a . Eksterminacja inteligencji polskiej. 5.116 
podając liczbę 30 zamordowanych. nie precyzując jednak w jakim okres okupacji; 
M . Kra j e w s ki. W cieniu wojny i okupacji. s,64 podaje nie popartą niczym liczbę 
30 zamordowanych ziemian z powiatu lipnowskiego w całym okresie wojny. 



 
II
 


266
		

/267_0001.djvu

			można ustalić nazwiska 33 ziemian z powiatu lipnowskiego. areszto- 
wanych 24 października na fikcyjnym zebraniu w Lipnie: 


Tabela 50: Ziemianie powiatu lipnowskiego aresztowani 24 października 1939 r, 
(wykaz niepełny). 


Nazwisko i imię Majątek 
Bejger Władysław Małszyce 
Dmochowski Wacław Niedźwiedź 
Dobrzeniecki Wincenty Skórzno 
Dramiński Jerzy Koziróg Leśny 
Duszyński Władysław Zajeziorze 
Duszyński Bernard Zajeziorze 
Duszyński Witold Zajeziorze 
Górecki Marian Obrowo 
Grochuiski Bolesław Oleszno 
Juszkiewicz Bohdan Krojczyn 
Karnkowski Stanisław Karnkowo 
Kawczyński Władysław Hornówko 
Landie Stanisław Lubin 
Linowski Jan Steklin 
Lipczyński Władysław Złotopole 
Majer Czesław Ośmiałowo 
Mieczyński Jan Strużewo 
Niedźwiedzki Władysław Wierznica 
Olszewski Eugeniusz Ciełuchowo 
Ostrowski Jerzy Ograszka 
Paterkowski Julian Zakrzewo 
Petlik Wolęcin 
Pomirski Eugeniusz Chlebowo 
Pomirski (syn) Chlebowo 
Rutkowski Artur Szpetal 
Rykaczewski Leon Suszewo 
Świecki Tadeusz Radomice 
Turant Bronisław Bałdowo 
Turant Wincenty Bałdowo 
Tymieniecki Janusz Brzeźno 
Tymieniecki Wojciech Brzeźno 
Wielgus Stanisław Maliszewo 
Żychliński Józef Płomiany 


II 


II 
I 


267
		

/268_0001.djvu

			III 
I 
.1 


II 
L 


Lista powyższa wymaga uzupełnienia, gdyż zawiera zaledwie 
około 70% aresztowanych wówczas ziemian. Niewielkie rezultaty 
przyniosła próba odnalezienia świadków wydarzenia z 24 październi. 
ka 1939 roku w formie apelu do mieszkańców Lipna. podjęta przez 
autora niniejszej pracy58. 
Kilka rodzin ziemiańskich pozostało w swoich majątkach jesz- 
cze do wiosny 1940 roku. Najczęściej jednak mieszkali poza dworem, 
a gospodarka przeszła pod zarząd niemiecki. Kolejna fala ekstermina. 
cji nastąpiła 10 kwietnia 1940 roku i objęła szczególnie powiat lip. 
nowski 59 . Aresztowano wówczas ostatnich pozostałych w majątkach 
ziemian: Jana Krępcia z Podola, Szczęsnego Rutkowskiego ze Szpetala. 
Romana Schwarzburg-Giintera z Blinnego, Jerzego i Józefa Święcic- 
kich z Nowej Wsi, Stanisława Wilskiego z Wielgiego i Władysława Za. 
lewskiego z Kolankowa. Zostali oni wysłani do obozów koncentracyj. 
nych w Mauthausen lub Dachau. 10 kwietnia 1940 roku był ostatnim 
dniem pobytu ziemiaństwa w ziemi dobrzyńskiej. 


" I 
I 
l 


3. LOSY ZIEMIAN W CZASIE WOJNY I OKUPACJI 


:11 


Zagadnienie losów ziemiaństwa z terenów ziemi dobrzyńskiej 
w latach 1939-1945 nie występuje dotychczas w literaturze historycz. 
nej. Niewątpliwie główną przyczyną był brak jakichkolwiek źródel. 
które dokumentowałyby to zagadnienie. Analiza tego problemu wy. 
magała dotarcia do ziemian lub ich potomków, którzy ulegli znacz. 
nemu rozproszeniu. 
Jesienią 1939 roku większość rodzin ziemiańskich opuścila 
majątki. które zostały zajęte przez powierników niemieckich. Pierwsze 
przypadki wyjazdu zdarzały się już we wrześniu, druga najbardziej 
liczna grupa wyjechała w okresie masowej eksterminacji w paździer- 
niku i listopadzie. Wiosną 1940 roku, po akcji aresztowań i wysiedleń 
wszystkie majątki przeszły w posiadanie niemieckie. W całej ziemi 
dobrzyńskiej pozostała za zgodą władz niemieckich tylko jedna rodzi. 
na Aleksandrowiczów, właścicieli dużych majątków w powiecie lip. 
nowskim. Posiadali oni pochodzenie i obywatelstwo rosyjskie. Hipolit 
Aleksandrowicz. właściciel Łochocina. absolwent Uniwersytetu w He. 
idelbergu zarządzał własnym majątkiem. jednak pod ścisłą kontrolą 


5B P.G a łka w s ki, Dlaczego o nich zapomniano?, Gazeta Lipnowska 1997. nr 30. 
s.13-14. 
59 Z. G ó ź d ź , Lipno. s.49; M . Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji. 5.65 po- 
dają, że aresztowanie nastąpiło 10 kwietnia. Z niezależnych od siebie relacji po- 
tomków ziemian wynika, że fakt ten miał miejsce 7 kwietnia 1940 roku. 


268 


..........
		

/269_0001.djvu

			władz niemieckich. Jego siostra Tatiana i brat Jerzy opuścili Wichowo 
i Okrągłą, mimo że dobra te nie zostały im odebrane. Hipolit Aleksan- 
drowicz w czasie całej okupacji ryzykując życiem udzielał pomocy 
ludności polskiej. W 1939 roku przesyłał zboże i pieniądze do Włoc- 
ławka dla ludności wysiedlonej z okolicznych wsi. W 1940 roku ze- 
brał podpisy ludności niemieckiej, z prośbą do władz o niewysiedla- 
nie Polaków z gospodarstw w Łochocinie. W majątku ukrywał przez 
cały 1940 rok trzy rodziny żydowskie z Włocławka. Aresztowany 
w czasie przekazywania żywności do getta we Włocławku, zwolniony 
wstał za znaczną łapówką. Pomagał również ziemiaństwu z powiatu 
lipnowskiego w czasie okupacji. Wykorzystując swoje znajomości 
z Niemcami spowodował zwolnienie z Gestapo w Lipnie Tadeusza 
Świeckiego z Radomic i Kazimierza Różyckiego z Jastrzębia, ułatwiając 
im wyjazd do Warszawy. W majątku Łochocin znalazły schronienie 
w 1940 roku wywłaszczone rodziny ziemiańskie: Karnkowskich, Wils- 
kich, Klimkiewiczów. Wysyłał również paczki do obozów koncentra- 
cyjnych i do oflagów 60 . 
Opuszczając majątki ziemianie wyjeżdżali do rodzin posiada- 
jących kamienice w miastach. Na podstawie zebranych relacji można 
ustalić, że najwięcej osób zamieszkało w Warszawie. Decydowały tu 
zapewne utrwalone związki administracyjne z okresu międzywojen- 
nego. Kilka rodzin posiadało również własne kamienice w stolicy. Nie 
było to jednak zjawisko charakterystyczne tylko dla ziemian badanego 
terenu. Według K.Jasiewicza Warszawa w latach 1939-1944 stała się 
największym w historii ziemiaństwa jego skupiskiem 61. We wrześniu 
ziemianie wyjeżdżali również za granicę, np. Bogdan Chełmicki 
z Kowalk z całą rodziną znalazł się w Kownie. 
Właścicielka Okalewa, Maria Chełmicka w październiku 1939 
roku, korzystając z pomocy kapitana Wehrmachtu, stacjonującego 
w jej majątku. próbowała wyjechać z córką i pasierbicą do Szwajcarii. 
W czasie przekraczania granicy szwajcarskiej została jednak areszto- 
wana i osadzona w więzieniu Polizeiprasidium w Charlottenburgu, 
a następnie po przesłuchaniach, w styczniu 1941 roku skierowana do 
obozu koncentracyjnego w Ravensbruck jako więzień numer 5359. 
Pozbawiono ją praw rodzicielskich, a córkę Marię Teresę oddano do 
niemieckich zakonnic. 
"Obóz,do którego trafiła po 10-miesięcznym odosobnieniu - 
wspominała na podstawie relacji matki, córka Maria Teresa - wydawał 
się ogromnym placem doświadczalnym. miejscem, gdzie Niemcy wy- 
zbyli się ludzkich uczuć, a szukali wszelkiej okazji, by "untermens- 


10 ReI. Mikołaja Aleksandrowicza(syn), Archiwum rodzinne. List żony Hipolita 
Aleksandrowicza do Urzędu Bezpieczeństwa w Lipnie z 1945 roku z podpisami 
świadków; reI. }.Wilmańskiego z Łochocina. 
61 K.Jasiewicz. Listo. s.31. 


269 


I 
II 
I
		

/26_0001.djvu

			,'" 
I 
1;,,1: 


II 


nie ziemiańskich tradycji i obyczajów. Ziemiaństwo do końca swego 
istnienia czuło odrębność klasową wobec nowobogackich właścicieli 
majątków, których nie dopuszczało do towarzystwa i własnych orga- 
nizacji gospodarczych. Herb szlachecki na frontonie dworu i kaplicy 
grobowej, pamięć o zasługach przodków oraz odwieczne posiadanie 
dóbr, było jednym z ważniejszych elementów, które wyróżniały zie- 
mian od chłopów - gospodarzy lub przypadkowych nabywców fol- 
warków. Pozycja wśród ziemian - twierdzi S. Rudnicki - zależała od 
tego, czy było się utytułowanym, czy członkowie rodziny pełnili 
urząd przed rozbiorami, od koligacji i od majątku. Gorsze pochodze- 
nie mogły rekompensować wyższe dochody, niższą pozycję ekono- 
miczną, tytuł rodowy78. 
Ziemianie będąc właścicielami ziemi, nie pracowali fizycznie. 
Sprawowali w swoich majątkach jedynie funkcje kierownicze, za- 
trudniając zarządców lub administratorów. Ziemia przekazywana 
z pokolenia na pokolenie była jednocześnie ich głównym źródłem 
utrzymania. Stąd ważną cechą wyróżniającą ziemiaństwo było przy- 
wiązanie do ziemi jako podstawy funkcjonowania w społeczeństwie. 
W pracy niniejszej, biorąc pod uwagę dane statystyczno-urzę- 
dowe, do ziemiaństwa zaliczono wszystkie osoby posiadające majątki 
powyżej 50 ha. Problemy społeczno-kulturowe starano się omówić na 
bazie najbardziej aktywnej grupy ziemiaństwa rodowego. Kryteriów 
tych nie sposób jednak przedstawić oddzielnie, bowiem prawdziwy 
obraz uzyskać można jedynie przy łącznym ich uwzględnieniu. Prob- 
lemem jest tylko brak odpowiednich źródeł, które pozwoliłyby na 
uchwycenie cech, wyróżniających ziemian od innych właścicieli zie- 
mi w omawianym okresie. 



 
1 


,11I 


I 


I 
, ! 
L 


1 
, 
 


I l 


*** 


Na zakończenie pragnę podziękować recenzentom tej publika- 
cji: prof. dr. hab. Mirosławowi Krajewskiemu z WSH-E we Włocław- 
ku, prof. dr. hab. Czesławowi Łuczakowi z UAM w Poznaniu i prof. 
dr. hab. Stefanowi Cackowskiemu z UMK w Toruniu. Osobne podzię- 
kowania kieruję do prof. dr. hab. Ryszarda Sudzińskiego z UMK 
w Toruniu za cenne uwagi 'merytoryczne i teoretyczne udzielane 
w czasie pisania pracy. 


Autor 


78 S. R u d n i c ki. Ziemiaństwo polskie w XX wieku. Warszawa 1996. 5.13. 


28 


f 
l.
		

/270_0001.djvu

			'I 
l J 



I 


chom" odebrać całą godność ludzką. Nie przyzwyczajona do fizyczn
i 
pracy, w obozie odczuła ból poranionych rąk przerzucających bez wy- 
tchnienia z miejsca na miejsce cegłę (za każdą chwilę odpoczynku 
groziło bicie), ciężar dźwigania taczek z mokrym piaskiem, a w póź- 
niejszym okresie dźwiganie kotłów z jedzeniem.(,..) W 1942 roku 
Niemcy wpadli na szatański pomysł. Usiłowali Matkę zmusić do pod- 
pisania listy obywatelstwa niemieckiego, z racji urodzenia i mieszka- 
nia do czasu I wojny światowej w Gdańsku. Obiecywali wolność, od- 
danie dziecka. Matka oczywiście odmówiła. 
W obozie sprawą przetrwania stało się też samokształcenie. Do 
grona prelegentek zaliczała się także Matka, opowiadająca chętnie 
wrażenia ze swych licznych podróży oraz budząca zamiłowanie do 
historii sztuki.(...) Brała także udział w tzw, akcji "N" polegającej na 
sianiu niepokoju i zamieszania wśród samych Niemców. Tłumaczenia 
tekstów ulotek na język niemiecki podejmowała się Matka ze względu 
na doskonałe opanowanie tego języka". W obozie w Ravensbruck Ma- 
ria Chełmicka przebywała do kwietnia 1945 roku 62 . 
Właściciel Warpalic Jerzy Gniazdowski opuścił majątek 
w obawie przed represjami Selbstschutzu w październiku 1939 roku 
i zamieszkał pod Płockiem, gdzie otrzymał pracę jako rządca w mająt- 
ku Miszewo, administrowanym przez Niemców. Aresztowany zosta! 
we wrześniu 1943 roku za działalność konspiracyjną i osadzony 
w więzieniu płockim. Po przesłuchaniach i torturach w maju 1944 
roku przewieziono go do obozu koncentracyjnego w Mauthausen, 
gdzie otrzymał numer 71425 jako więzień polityczny. W pierwszych 
dniach został jednak skierowany do bloku zakaźnego z podejrzeniem 
biegunki. Kadrę blokową i lekarską tworzyli Polacy. Współwięźniowie 
wiedząc, że ma wyrok śmierci i zna dobrze język francuski, zamienili 
numery i łóżka zmarłego Francuza. zgłaszając do kancelarii obozowej 
jego śmierć. Od tego czasu występował w Mauthausen pod nazwis. 
kiem Jean Levine, a rodzina została powiadomiona o jego śmierci. 
W obozie przebywał do 1945 roku 63 . 
Dla kilku ziemian z badanego terenu pobyt w obozie koncen. 
tracyjnym zakończył się jednak śmiercią. Stanisław Wilski, właściciel 
Wielgiego aresztowany został przez Niemców w kwietniu 1940 roku 
w swoim majątku i wywieziony do obozu Sachsenhausen, następnie 
do Mauthausen-Gusen, wreszcie do Dachau, gdzie wykorzystywany 
był przy próbach z cyklonem B. Z Dachau przewieziono go w trans. 


(;2 AAK- Toruń, Życiorys Marii Chełmickiej; T. C h e ł m i c k a, Wspomniema 
o matce Zawsze kochala Judzi, Mej nieżyjqcej Matce Marii z Wybickich Chelmie. 
kiej, WTK 1977, nr 41, s.l i 10; M. Kra j e w s ki, Slownik, s.57-58; R, P iotrow, 
s ki, Dobra okaJewskie, s. 76-87, 
(;) P. G a ł k o w s ki, Gniazdowscy herbu Korab, Kronika Rypińska nr 6, 1996.5.6: reI 
Andrzej Glliazdowski z Golejewka (syn), 


270
		

/271_0001.djvu

			portach inwalidzkich i zagazowano w Hartheim koło Linzu 3 marca 
1942 roku 64 . Jan Rudowski wysiedlony z Półwieska zatrudniony został 
w pobliskim majątku Łubki. Za działalność konspiracyjną został 
aresztowany w maju 1943 roku i osadzony w obozie koncentracyjnym 
w Stutthofie. Był dobrym szachistą i doskonale znał języka niemiecki. 
Przeżył. grając często w szachy z komendantem obozu. Dnia 2 lutego 
1945 roku, w czasie ewakuacji obozu, osłabiony czerwonką, został 
jednak zastrzelony koło wsi Sierakowo pod Lęborkiem i pogrzebany 
w przydrożnym rowie G5 . Właściciel majątku Blinno. Roman Schwarz- 
burg-Gunter wysłany został przez Niemców do obozu koncentracyj- 
nego ponieważ odmówił podpisania volkslisty. Zmarł 27 pażdziernika 
1940 roku w Mauthausen GG , Stefan Karnkowski. syn właściciela 
OIeszna został aresztowany w łapance ulicznej w Warszawie 22 
września 1940 roku. Po krótkim pobycie na Pawiaku przewieziono go 
do Oświęcimia. gdzie otrzymał numer 4471. W końcu 1941 roku zos- 
tal zwolniony z obozu i wrócił do Warszawy. W 1942 roku wstąpił do 
AK - grupy dywersyjnej, biorąc udział w wielu akcjach zbrojnych. Za- 
grożony aresztowaniem został skierowany do oddziału partyzanckiego 
w Lubelskie, gdzie walczył do końca wojny67. 
Stefan Pruski, właściciel majątku Złowody. w kampanii 
wrześniowej dostał się do niewoli niemieckiej, skąd został skierowany 
do pracy w rolnictwie na terenie Rzeszy. Podjął tam współpracę z wy- 
wiadem AK. Jesienią 1942 roku został aresztowany i osadzony w więzie- 
niu w Moabicie. W przesłanym w styczniu 1943 roku liście do rodziny 
poinformował, że zostanie wysłany do Sachsenhausen. Kilka tygodni 
później nadeszło powiadomienie z obozu, że S. Pruski zmarł na grużlicę 
61ulego 1943 roku G8 . 
Hipolit Wąsowicz. właściciel ]asienia, znany działacz poli- 
tyczny i społeczny został aresztowany przez Niemców już we wrześ- 
niu 1939 roku i osadzony w więzieniu w Sierpcu, Dzięki interwencji 
ludności niemieckiej zamieszkującej w okolicach ]asienia został jed- 
nak po kilku dniach zwolniony. Był uczestnikiem fikcyjnego zebrania 
ziemian w Upnie 24 października 1939 roku, Nie został wywieziony 


i4 K.I a s i e w i c z, Lista, s.1118-1119; T.M u s i o ł , Dachau 1933-1945, Katowice, 
1971. s.409; Ziemianie polscy, cz.2, s.136; reI. Andrzej Wilski(syn). 
II K.Dunin-Wąsowicz, Obóz koncentracyjny Stu tth off, Gdynia 1966, s.266; 
K.I a s i e w i c z, Lista, s.891-892; M.K r a i e w s ki, Slownik, s.306; t e n że, 
W cieniu wojny i okupacji. s.331; A,S z k l a r s k a - L o h m a n o w a , Rudowski Jan. 
PSB, 1.33,1991, s,2. 
66 K.I a s i e w i c z , Lista, s.1038; reI. Izabela z domu Schwarzburg Giinter Lubicz 
Lissowska (siostra), 
11 A.D o r u c h o w s ki, Krótkie wspomnienie o Stefanie Karnkowskim, (w:) SzkoJa im 
lano D/ugosza we WJoc/awku oraz dzieje jej uczniów i profesorów w latach 
/939-1944, pod red. J,Odrowąża-Pieniążka, cz.2, Warszawa 1996. 
s.238-240, 
II ReI. Zbigniew Pruski (bratanek); rel.Rafał Stobiecki (bratanek); Archiwum rodzinne. 


271
		

/272_0001.djvu

			l,' 
I 


II 


do Rudau ze względu na ukończone 65 lat. W końcu października 
opuścił majątek i wyjechał do Warszawy, gdzie związał się z podziel 
miem akowskim, 9 listopada 1942 roku został aresztowany jako za. 
kładnik i osadzony w więzieniu na Pawiaku 69 . 
Adam Grzymała-Siedlecki przebywający w jednej celi na Pa. 
wiaku z Hipolitem Wąsowiczem wspominał: 
"Na tle pasywnej melancholii zadźwięczał głos, który mi dziś 
jeszcze brzmi w duszy..,pod okno na "prelegenckie" wzniesienie pod- 
biegł Hipolit Wąsowicz. 
Przede wszystkim jednak kilka słów o nim: bliższy siedem. 
dziesiątki niż sześćdziesiątki, zachował jeszcze sprężystość ruchów 
i żywą sprawność umysłową; z jego sposobu bycia, a nawet gatunku 
jego inteligencji emanuje ten rodzaj kultury, dla którego polska mowa 
znalazła tak trafny termin: "dworność". Z nią połączona przyrodzona 
dobroć czyni z pana Wąsowicza przykład natury na wskroś ludzkiej, 
bliźniemu organicznie życzliwej. Zwierzchnie stanowiska jakie pias. 
tował w swoim obozie politycznym, przyzwyczaiły go do wystrzega. 
nia się jednostronności myślenia, ciasnoty partyjnej - no i patosu"!.. 
W tydzień później Hipolit Wąsowicz został wywieziony do obozu na 
Majdanku, gdzie otrzymał numer 3887. Zmarł 2 marca 1943 roku. 
T. Garczyński w swoich wspomnieniach z Majdanka podaje 
okoliczności śmierci Hipolita Wąsowicza: 
"W tym okresie zaczęły na Majdanek przyjeżdżać komisje. Gdzieś 
tam rodziny poruszały wszystkie sprężyny, przekupywały urzędników, 
aby wyrwać swoich bliskich z obozu...Ileż złudzeń, ileż nadziei... 
Czasami wywoływano zwolnionych po apelu. jedno z takich 
zwolnień na długo utkwiło w mej pamięci. Chodził wśród nas stary 
człowiek, jak mówiono obywatel ziemski, Dunin-Wąsowicz. Nie roz. 
mawiał z nikim, niekiedy przystawał tylko obok gawędzących, posłu. 
chał chwilę i odchodził. Zdarzało się, że brał łopatę i samotnie coś 
tam na polu przekopywał. Wydawał się obojętny. I oto nagle po apelu 
esesman wywołał jego nazwisko. Momentalnie prysła jego ociężałość. 
Wyskoczył z szeregu i biegiem rzucił się do przodu. Nagle przystaną!. 
rękę podniósł z wolna, zachwiał się i runął w błotnistą kałużę. Serce 
nie wytrzymało..."71. 
Ziemiaństwo powiatów Lipno i Rypin wzięło aktywny i liczny 
udział w ruchu oporu w całym okresie okupacji hitlerowskiej, Na 
podkreślenie zasługuje tu fakt, że znaleźli się oni w większości przy. 
padków na terenie zupełnie dla siebie obcym, nie utrzymywali ze so- 


69 Rei. M.Wąsowicza z Warszawy (wnuk) 
70 A,G r z y fi a ł a - S i e d l e c ki. Sto jedenaście dni letargu. Kraków 1965,5.45 
71 T.G a r c z y ń s ki, Więzień nr 3873, Lublin 1961, s.69-70; Zob. K.lasie. 
wicz. Lista, s.1099; M.Krajewski, Słownik, s.362; R.Lewandowski. 
Martyrologia powiatu lipnowskiego, Lipno 1984, s.27. 


272
		

/273_0001.djvu

			bą kontaktów. potrafili jednak szybko zasymilować się z otaczającym 
ich środowiskiem. Działalność konspiracyjna ziemian połączona była 
jednoznacznie z podziemiem AK-owskim. Brak jest jakichkolwiek 
źródeł i relacji. które wskazywałyby na udział przedstawicieli tej gru- 
py społecznej w organizacjach lewicowych. 


Tabela 51: Ziemianie powiatu Lipno i Rypin więzieni w obozach koncentracyjnych 
i jeniecldch w latach 1939-1945. 


Nazwisko i Imię Majątek Nazwa obozu koncentra- 
cyjnego, jenieckiego 
Brzezicki Bolesław Gulbiny Oflag Grossborn 
Chełmicka Maria Okalewo Ravensbruck 
Gniazdowski Jerzy Warpalice Mauthausen 
Karnkowski Jan Karnkowo Oflag Woldenberg 
Karnkowski Stefan Oleszno Oświęcim 
Klicki Witold Ligowo Oranienburg 
Krępeć Jan Podlesie Mauthausen lub Dachau 
Lissowski Karol Kijaszkowo Oświęcim 
Prądzyński Julian Sumin Oflag Grossborn 
Prądzyński Jerzy Sumin Oflag Grossborn 
Pruski Stefan Złowody Sachsenhausen 
Pruski Tadeusz Dyblin Oflag Murnau 
Rudowska Zofia Półwiesk Ravensbruck 
Rudowski Jan Półwiesk Stutthof 
Rulkowski Szczęsny Szpetal. Kulin Dachau 
Schwarzburg Gunter Roman Blinno Mauthausen 
Sniechowski Stanisław Śniechy Dachau,Oświęcim 
Swiecki Witold Radomice Mauthausen 
Święcicki Jerzy Nowa Wieś Mauthausen 
Swięcicki Józef Nowa Wieś Mauthausen 
Wąsowicz Hipolit Jasień Majdanek 
Wąsowicz Tomasz Jasień Oflag Woldenberg 
Wilski Stanisław Wielgie Sachsenhausen, Maut- 
hausen. Dachau 
Wilski Andrzej Wielgie Oflag Woldenberg 
Wilski Jerzy Wielgie Oflag Grossborn 
Zalewski Władysław Kolankowo Dachau 


Od początku okupacji hitlerowskiej działała w Służbie Zwy- 
cięstwu Polsce. a następnie w Związku Walki Zbrojnej Halina Cheł- 
micka. córka Ludwika z Dziewanowa. Dnia 15 kwietnia 1940 roku 
została aresztowana przez Gestapo i rozstrzelana w Palmirach 72 , 


II
 
I 
I 
II 


7Z M.K r a i e w s ki. O Chełmicldch herbu Nałęcz z ziemi dobrzyńsldej, Biuletyn 
Przewodnicki PTTK, nr 54, 1988, s.6; t e n że. Słownik. s.65. 


273
		

/274_0001.djvu

			. ) 
I l 
. 


In II ' ': 


; II: 
11 
I ,
: 


,.- 


l' 


I: I 
'1'1 
! ': 
I' I 
,I 
I
 " 
II 
'I 
I, 
I 


I II 
I 
I 
,I 
[.II 
I, I 
I 
..... - -
 


Członkiem ZWZ-AK w Warszawie był Władysław Doruchowski ps, 
"SteW, syn eks-właściciela majątku Ostrowite w powiecie lipnowskim. 
Brał udział w Powstaniu Warszawskim w kompanii B-3 pułku "Baszta" 
walcząc na Mokotowie, poległ na ul. Tynieckiej. Pochowany został na 
Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie w kwaterze "Basz- 
ty"73. W pierwszym dniu Powstania Warszawskiego zginął jako żołnierz 
AK Stanisław Gejer, syn właściciela majątku Nasięgniew0 74 , Aleksander 
Płoski z Sokołowa, członek AK w Warszawie aresztowany został z całą 
rodziną w pierwszych dniach powstania i umieszczony w więzieniu na 
Szucha, Po kilku dniach żonę z synem Pawłem Niemcy zwolnili, a Alek- 
sander Płoski został prawdopodobnie zamordowa ny 75. 
Za działalność w szeregach Armii Krajowej ziemianie byli wysy- 
łani do obozów koncentracyjnych. Od marca 1940 roku członkiem ZWZ, 
a następnie AK był Jerzy Gniazdowski, właściciel Warpalic. Działalność 
konspiracyjną prowadził do jesieni 1943 roku, kiedy to został areszto. 
wany i przewieziony do obozu koncentracyjnego w Mauthausen 76 . 
Ważną rolę w strukturach ZWZ od początku okupacji pełnił 
Leon Lissowski, właściciel Kijaszkowa. Był inwalidą i w związku 
z tym nie budził podejrzeń przewożąc meldunki na trasie Warsza- 
wa-Paryż. Za działalność tą otrzymał Krzyż Walecznych. Aresztowany 
został przez Niemców w Krakowie i skierowany do obozu w Oświę- 
cimiu. Zamordowany prawdopodobnie w 1940 roku 77 . Życiem przy- 
płacił działalność konspiracyjną także Jan Rudowski z Półwieska. Już 
na początku okupacji wstąpił w szeregi ZWZ pod pseudonimem 
"Czarny". W maju 1943 roku został aresztowany za tą działalność, 
osadzony w obozie koncentracyjnym w Stutthofie i zamordowany 
w lutym 1945 roku 78 . W strukturach podziemia londyńskiego działały 
także córki Rudowskiego. Starsza Zofia pod pseudonimem "Iza" pełni- 
ła funkcję łączniczki Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji 
i Prasy Delegatury Rządu. Aresztowana przez Gestapo w 1944 roku, 
osadzona na Pawiaku, a następnie wywieziona do Ravensbruck. Ma- 
ria, również łączniczka AK (pod pseudonimem "Basia"), została ciężko 
ranna w Powstaniu Warszawskim 79 , 
Niezwykle aktywny Hipolit Wąsowicz z Jasienia wstąpił w sze- 
regi AK mając 65 lat. Używał pseudonimu "Dziadek", a głównym jego 


7:1 K. J a s i e w i c z , Lista, s.232-233, Ziemianie polscy XX wieku. SJownik biogra. 
ficzny, pod red. J. Leskiewiczowej, 1.2, s,30-31. 
74 K.I a s i e w i c z , Lista, s.287, 
75 K.I a s i e w i c z , Lista, S.789; reL Pawła Płoskiego (syn). 
7U ReL Andrzej Gniazdowski z Golejewka (syn). , 
77 K
J a s i e w i c z , Lista, s.586; T,B o jar s k a, Ulan, Zycie Warszawy 1982, nr 216, 5.7, 
,Ii M.K raj e w s ki, SJownik, s,:.'I06; t e n że, W cieniu wojny i okupacji, 5.156, 
331; K.Jasiewicz, Lista, s,891-892; A.Szklarska-Lohmanowa, 
Rudows/d Jan, s.1-2. 
79 R.D o fi a ń s k a, Pawiak. Więzienie, Kronika 1939-1944, Warszawa 1978,5.429. 


274
		

/275_0001.djvu

			zadaniem było zbieranie składek od właścicieli ziemskich z terenu 
województwa warszawskiego. Zajmował się także kolportażem prasy 
iorganizował pomoc dla wysiedlonych z Warthegau Bo . Jan Chełmicki, 
syn Ludwika. właściciela Dziewanowa redagował w czasie okupacji 
prasę konspiracyjną w Warszawie B 1, Julian Prądzyński z Sumina. po- 
siadający wykształcenie prawnicze pomagał swoją wiedzą strukturom 
Polski Podziemnej, a Zbigniew Rykaczewski. syn Leona. właściciela 
majątku Suszewo, był żołnierzem AK, pseudonim "Wir", zaprzysiężo- 
ny został w Korczewie na terenie Generalnej Guberni B2 . 
Po zakończeniu kampanii wrześniowej i w późniejszym okre- 
sie kilku ziemian z ziemi dobrzyńskiej wyemigrowało na zachód Eu- 
ropy. gdzie stanęło do walki z Niemcami w jednostkach polskich sił 
zbrojnych. Właściciel majątku Bogucin Jerzy Wierzbicki walczył 
w 300 dywizjonie lotniczym RAF-u stacjonującym w Hamswell, jako 
porucznik nawigator. 12 września 1942 roku został zestrzelony przez 
niemiecki myśliwiec w czasie lotu bojowego nad Holandią koło Oud 
Beijerland i pochowany na cmentarzu Crooswijk pod Rotterdamem B3 . 
Po zakończeniu kampanii wrześniowej do wojsk polskich we Francji 
wstąpił Stanisław Zieliński. właściciel dóbr Skępe. Od 1940 roku wal- 
czył jako kapitan-pilot w 306 dywizjonie myśliwskim w Church Stan- 
ton w Anglii. Zginął 30 grudnia 1941 roku w czasie pojedynku z nie- 
mieckim Messerschmidtem nad Kanałem La Manche, lecąc samolotem 
Supermarine Spitfair nr P-3945 w tylnej osłonie bombowców. Został 
zestrzelony podczas walki nad Brestem (Francja) i utonął w morzu. 
Pośmiertnie, w dniu 22 czerwca 1942 roku, został odznaczony przez 
Naczelnego Wodza gen. W. Sikorskiego Orderem Srebrnego Krzyża Wo- 
jennego Virtuti Militari. Wcześniej za walki nad Anglią trzykrotnie 
odznaczany był Krzyżem Walecznych i Polową Odznaką Pilota 84 . 


II ReI. M.wąsowicza z Warszawy (wnuk), 
II M.Kra i e w s ki. Slownik. s.65. 
12 ReI. Heleny Prądzyńskiej z Warszawy: reI Zbigniew Rykaczewski z Torunia. 
IJ K.I a s i e w i c z , Listo. s.1114; Księgo lotników polskich 1939-1946, s.534; 
Wykaz poleglych i zmarlych żolnierzy Polskich Sil Zbrojnych no Obczyźnie w la- 
lach 1939-1946. Londyn 1952. s,331. 
14 T.C h r o s t o w s ki. Kpt.pilot Stonislaw Zieliński. Notatki Płockie. nr 2, 1975, 
5.14-16; Wykaz poleglych i zmarlych żolnierzy Polskich Sil Zbrojnych na obczyźnie 
w Jotach 1939-1946, Londyn 1952. s,334; M. Kra j e w s ki. Skępe. Zarys dzie- 
łów i obraz wspólczesny. Skępe-Rypin 1996. s.107; t e n że. Slownik, s.406-407; 
R.L e w a n d o w s ki. Losy żolnierzy lipnowskich w II wojnie światowej, Lipno 
1984. s.15-16,19. 


275 


I 
I 
l,' 


I 
'1
		

/276_0001.djvu

			l 
, I 
III 


I 
, , I 
II 'I:' 



I 


4. MAJĄTKI ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ W LATACH 1939-1945 


Germanizacja ziem polskich głoszona przez ideologię hitlerow- 
ską polegała m.in. na grabieży majątku należącego do Polaków. Zie- 
miaństwo jako grupa społeczna o znacznym stopniu zamożności zos- 
tało poddane tej akcji już w pierwszych dniach okupacji. Władze nie- 
mieckie podejmowały jednak starania by majątek zgromadzony 
w dworach opuszczanych przez właścicieli nie został zniszczony 
i rozkradziony. 27 września 1939 roku dowódca wojskowego Okręgu 
Gdańsk-Prusy Zachodnie gen, W. Heitz wydał rozporządzenie w spra- 
wie zajęcia mienia polskiego. Dnia 19 października 1939 roku Her- 
man Goring powołał Główny Urząd Powierniczy - Wschód (Haupl- 
treuhandstelle Ost - HTO) , którego zadaniem było zajęcie i konfiskata 
majątku polskiego i żydowskiego. Instytucja ta przejęła nadzór 
w pierwszym okresie okupacji nad polskimi folwarkami leżącymi na 
ziemiach wcielonych do Rzeszy. W Toruniu została powołana pla- 
cówka Nieruchomości HTO, która swym zasięgiem obejmowała po- 
wiaty lipnowski i rypiński. W Lipnie i Rypinie utworzono jej filie, 
tzw, Nebenstelle oraz placówki gminne 85 . 
Kolejne zarządzenie z 12 lutego 1940 roku wprowadziło pub- 
liczne zagospodarowanie majątków. Utworzone zostało w tym celu 
Wschodnioniemieckie Towarzystwo Gospodarowania Ziemią (Ostdeul- 
sche Landbewirtschaftungsgesellschaft G.m.b.H., zwane Ostland), które 
zastąpiło dotychczasowy HTO. Z dniem 1 lipca 1942 roku zmieniło 
ono nazwę na Towarzystwo Rzeszy dla Gospodarowania Ziemią (Re- 
ichsgesellschaft fUr Landbewirtschaftung G.m.b.H., zwane Reichsland)e6. 
W pierwszych dniach października 1939 roku w większych 
majątkach ziemi dobrzyńskiej zaczęli pojawiać się nowi zarządcy 
niemieccy (Verwalter, czasami określany również jako Leitung). Naj- 
częściej byli to rolnicy posiadający sąsiednie niewielkie gospodarstwa, 
aktywni działacze niemieckiego ruchu narodowego. Zwykle osoby 
otrzymujące od władz niemieckich majątek w administrację znały jego 
strukturę i dotychczasowych właścicieli. Najczęściej jednak nie posia- 
dały odpowiedniego wykształcenia do kierowania dużym gospodarst- 
wem rolnym. W Szpetalu, liczącym około 1000 ha, Verwalterem zos- 


85 M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.90; Cz.Ł u c z ak, Polityko lud- 
nościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce, Poznai! 
1979, s.49; J, 5 z i l i n g, Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowskiej. 
s,183-186. 
MI; J . D e r e s i e w i c z . Okupacja niemiecka na ziemiach polskich włączonych do 
Rzeszy (1939-1945]. Studium h istoryczno-gospodarcze okupacji hitlerowskiej. Po. 
znań 1950, s.65 i n; W.J a s t r z ę b s ki, J,5 z i l i n g, Okupacja hitlerowsko no 
Pomorzu Gdańskim w latach 1939-1945. Gdańsk 1979, s,205-206; M. Krajews. 
ki, W cieniu wojny i okupacji, s.90. 


276
		

/277_0001.djvu

			- 


tal na początku października 1939 roku Niemiec. prowadzący przed 
wojną handel gęśmi z majątkiem 87 . Część z mianowanych wówczas 
administratorów utrzymała się do końca okupacji, większość została 
jednak zastąpiona zarządcami napływającymi z terenu Prus Wschod- 
nich, krajów nadbałtyckich i Besarabii. Dotychczasowi właściciele 
polscy otrzymywali pisemną decyzję o konfiskacie majątku 88 . 
Na bazie relacji należy przypuszczać. że do końca października 
1939 roku w posiadaniu dotychczasowych właścicieli pozostały tylko 
nieliczne majątki ziemi dobrzyńskiej. W pierwszej kolejności władze 
niemieckie przydzielały Verwalterów w posiadłościach opuszczonych. 
Akcja ta uległa znacznemu przyspieszeniu po masowych aresztowa- 
niach ziemian. w powiecie rypińskim po 20 października i w lipnows- 
kim po 24 tegoż miesiąca 89 . Większość rodzin ziemiańskich. zwykle 
kobiet i dzieci, opuściła majątki w październiku-listopadzie 1939 roku. 
Zarządcy niemieccy pozwalali zabrać jedynie bagaż ręczny90. 
W dokumentacji majątków od lutego 1940 roku w miejsce 
Verwalterów pojawia się instytucja Ostland, a od lipca 1942 Reichs- 
land. Dotychczasowi zarządcy stawali się powiernikami (Treuhander). 
Przydzielano im zwykle folwarki o wysokiej kulturze rolnej i na lep- 
szych glebach 91 . Należy przypuszczać, że byli to Niemcy z przygoto- 
waniem rolniczym, którzy stopniowo zastępowali pierwszych zarząd- 


11 ReI. Jerzy Rutkowski (syn właściciela). 
u Decyzje takie zachowały się w archiwach rodzinnych potomków ziemian, m.in. 
Stanisława Reincharda ze Starorypina z datą 9 Oktober 39: "An Herrn Gutsbezitzer 
Stanislaw Reinhard Alt-Rypin . Oas Ihnen gehbrige Gut Alt-Rypin ist mit soforti- 
ger Wirkung beschlagnahmt worden. Sie besitzen keinerlei Verhigunsrecht mehr 
iiber samtliches totes u.lebendes Inventar des Gutes. Oas Wohnrecht in der Guts- 
wohnung wird Ihnen gleichfalls entzogen. AIs kommissarischer Verwalter ist von 
mir der Landwirt Herr Eduard Freimut aus Karczewko, Kreis Rypin eingesetzt 
worden. Der Landkommissar des Kreises Rypin (podpis nieczytelny)".(odpis w po- 
siadaniu autora). 
II ,. S z i l i n g , Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowsldej, s.184 błędnie 
twierdzi, że do końca października 1939 roku w powiecie lipnowskim skonfisko- 
wano i zajęto 56 majątków powyżej 800 ha, a w powiecie rypińskim 50 folwarków 
o powierzchni powyżej 400 ha. Według danych z 1921 roku (zob. Wielka własność 
roJno. Pierwszy Powszechny Spis Ludności RP z 1921 roku, Statystyka Polski, 1.5, 
Warszawa 1925, s.26, 27) liczba majątków o powierzchni powyżej 800 ha w po- 
wiecie lipnowskim wynosiła około 20 i o powierzchni pow.400 ha w powiecie ry- 
pińskim ok,25. Do 1939 roku liczba tych folwarków uległa jeszcze zmniejszeniu 
w wyniku realizacji reformy rolnej. 
l) Zagadnienie wysiedlania ziemian z majątków jesienią 1939 roku nie zostało do- 
tychczas przedstawione szczegółowo w literaturze przedmiotu. W niewielkim 
stopniu problem ten porusza J . S z i l i n g , Hitlerowska polityka osadnicza w re- 
gencji bydgosldej w latach 1939-1943, Prace Komisji Hist. BTN, seria C, nr 3, Byd- 
goszcz 1964, s.5-24 oraz t e n że, Wysiedlanie ludności polsldej z Pomorza 
w okresie okupacji hitlerowsldej, Zeszyty Naukowe UMK. 1965, z.IS, s.127-153. 
Prace te dotyczą jednak w zasadniczej części gospodarstw chłopskich. 
11 AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątków powiatu lipnowskiego i rypińskiego 
pod zarządem niemieckim z lat 1939-1942. Tezy tej nie można odnosić w stosun- 
ku do przejmowanych przez osadników niemieckich gospodarstw chłopskich. By- 
ły to zwykle osoby niewykształcone w kierunku rolniczym (zob. dla sąsiedniej re- 
gencji problem ten omawia J. S z i l i n g , Hitlerowska polityka osadnicza, s.154). 


277
		

/278_0001.djvu

			,I 
In 


II 


, I 


ców. Przy nazwiskach wielu z nich spotykamy określenie dipl. Land- 
win. Posiadali oni również pochodzenie ziemiańskie. Z bliżej niezna- 
nych przyczyn dwa majątki: Dyblin i Łążyn w powiecie lipnowskim 
znajdowały się pod zarządem instytucji określanej w źródłach jako 
Danzig Westpreuj3ich Landsiedlung 92 . 
Treuhanderzy największych majątków otrzymali duże upraw- 
nienia w zakresie kierowania gospodarką rolną w gminach. Pełnili oni 
funkcję tzw. "okręgowych zarządców chłopów" (Bezirkbauernfi1hrer). 
Według spisu sporządzonego w 1942 roku w powiecie lipnowskim 15 
Treuhanderów stało na czele okręgów chłopskich w gminach 9J . Treu- 
hander majątku Kowalki Heinz Mt.iller sprawował jednocześnie urząd 
kierownika (Kreisbauernfi.ihrer) powiatowej organizacji chłopskiej 
(Kreisbauernschaft) i wchodził w skład powiatowego sztabu pracy 
(Kreisarbeitsstab) , gdzie odgrywał niepoślednią rolę9
. Do zadań okrę- 
gowych zarządców chłopów należało m.in. rozlokowanie osadników 
niemieckich w wywłaszczonych gospodarstwach polskich. W pierw- 
szym okresie przybywające na teren ziemi dobrzyńskiej niemieckie 
rodziny były rozmieszczane w majątkach 95 . 


II
 I: 
I 


Tabela 52: BezirkbauernfUhrer im Kreise Lipno. 


.1 


Gmina (Gemeinde) Bezirkbauernfi.ihrer Treuhander z majątku 
Bobrowniki Friedrich v. Rosen Brzeźno 
Chalin Reger Płomiany 
Czarne Czerwiński Wielgie 
Czernikowo Hans Wiebe Obrowo 
Dobrzejewice Czukta Łążyn 
Jastrzębie E. Harder Chlebowo 
Kikół Penner Lubin 
Kłokock Teodor Klein Suszewo 
Ligowo H. Schroeder Ligowo 
Mazowsze A.v. Schilling Kijaszkowo 
Narutowo Bergman Skępe 
Nowogród Czukta Łążyn 
Ossówka Cornel Harder Steklin 
Szpetal W.Harder Wichowo 
Tłuchowo Artur Komnick Jasień 
Zaduszniki Erich Weber Oleszno 


Ź ród ł o : AP Toruń, Kulturamt Thorn, BezirkbauernfUhrer im Kreises Lipno, 
sygn.654. Brak w źródłach podobnych danych dla powiatu rypińskiego. 


92 AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątku Dyblin, sygn.943; Łążyn, sygn.706. 
93 AP Toruń, Kulturamt Thorn, BezirkbauernfUhrer im Kreises Lipno, sygn.654; Zob. 
W. J a s t r z ę b s ki, J. S z i l i n g , Okupacja hitlerowska na Pomorzu Gdańskjm 
w latach 1939-1945, Gdańsk 1979, 5.208. 
9
 J. S z i l i n g , Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowskiej, 5.184; t e n że. 
Wysiedlanie ludności polskiej z Pomorza, 5.9-11. 
95 M. Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.71. 


278
		

/279_0001.djvu

			Władzom niemieckim brakowało zarządców. ponieważ w wie- 
lu przypadkach kilka majątków powierzano tym samym Treuhande- 
rom, Niektóre folwarki położone w sąsiedztwie zostały połączone np. 
Radziki Małe i Radziki Duże i oddane w zarząd jednej osobie 96 . 
W zdecydowanej większości Ostland zachował jednak administrację 
majątków według stanu własności z 1939 roku. 
Zmianom ulegała natomiast powierzchnia dóbr ziemskich 
[Gut) spowodowana najczęściej regulacjami i polityką osadniczą, Nad- 
zór nad tą działalnością przejęły tzw. Kulturamty (Urzędy Kultury 
Rolnej) istniejące od grudnia 1939 do stycznia 1945 roku. Podlegały 
im zarówno gospodarstwa chłopskie jak i folwarki. W pierwszym 
okresie miały przygotować materiały do generalnego planu osadnicze- 
go oraz odbudować i urządzić gospodarstwa niemieckie zniszczone 
w czasie wojny. Kulturamty podlegały Namiestnikowi Rzeszy 
w Gdańsku, a szczególnie IV Wydziałowi Rolnictwa, Osadnictwa, Sca- 
lania i Gospodarki Wodnej (Abteilung Landwirtschaft. Siedlung, Umle- 
gung und Wasserwirtschaft) i dzieliły się na biuro administracyjne 
[Verwaltungsbiiro) i biuro pomiarowe (Vermersungsbiiro) , Ziemia dob- 
rzyńska włączona została do Kulturamtu Toruń 97 . 
Analizując dane dotyczące majątków ziemi dobrzyńskiej zawarte 
w dokumentacji tej instytucji należy stwierdzić, że obszar większości 
folwarków nie został zmieniony w zasadniczy sposób. Według założeń 
polityki niemieckiej ziemia ta miała być zużytkowana dla celów osadni- 
czych osób szczególnie zasłużonych w "walce politycznej". Można zatem 
przypuszczać, że prawdopodobnie Niemcy nie projektowali po zakoń- 
czeniu wojny parcelacji większej własności 911 . Dane Kulturamtu Toruń, 
którymi dysponujemy, dotyczą wprawdzie tylko okresu do 1942 roku, 
nie należy jednak przypuszczać, by parcelacja folwarków mogła nastąpić 
w późniejszym czasie. Akcję osadniczą w Reichsgau Danzig-Westpreus- 
sen przerwano bowiem w 1943 roku na skutek klęsk militarnych III Rze- 
szyoraz braku nowych osadników niemieckich 99 . 


16 AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątku Radziki Duże i Małe, sygn.943. J. S z i- 
lin g, Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowsldej, s.265-270 uważa, że 
brak zarządców w Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie związany był z niechętnym 
stosunkiem do nich Alberta Forstera i zbyt skomplikowaną procedurą osadzania 
ich na gospodarstwach polskich. 
97 AP Toruń, Wstęp do inwentarza akt zespolu Kulturamt Thorn, szerzej o działalnoś- 
ci Kulturamtów w Reichsgau Danzig-Westpreussen zob
 J . S z i l i n g , Hitlerows- 
ka polityka osadnicza,s.13l-l33. Polityka Kulturamtów w stosunku do wielkiej 
własności nie była dotychczas przedmiotem szczegółowych badań historycznych. 
. Tezę taką wysuwał już W. J a s t r z ę b o w s ki, Gospodarka niemiecka w Polsce, 
5.295, przyp. 56. Innego zdania jest J ' S z i l i n g , Hitlerowska polityka osadnicza, 
s.152. który na podstawie sąsiedniej regencji twierdzi, że już w czasie wojny Nie- 
mcy dążyli do tworzenia średnich gospodarstw. Procesu parcelacji wielkiej włas- 
ności ziemskiej nie można jednak potwierdzić na przykładzie badanego terenu 
ziemi dobrzyńskiej. 
II Zob. wniosek taki wysuwa J . S z i l i n g , Hitlerowska polityka osadnicza, s.155, 


. 


279
		

/27_0001.djvu

			ROZDZIAŁ I 


OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM PRZEMIAN 
SPOŁECZNO-GOSPODARCZYCH I POLITYCZNYCH 
W LATACH 1864-1918 


1. ŚRODOWISKO GEOGRAFICZNE I PRZYRODNICZE 


Historyczna ziemia dobrzyńska zajmuje obszar między Wisłą. 
Drwęcą i Skrwą. Teren ten pokrywa się z określoną jednostką fizjogra- 
ficzną, zwaną Wysoczyzną Dobrzyńską, zaliczaną do rozciągającego 
się na północny wschód od Wisły Pojezierza Mazurskiego. Została ona 
ukształtowana w okresie plejstocenu, podczas ostatniego zlodowace- 
nia, zwanego bałtyckim i przekształcona w holocenie. Pochodzące 
z tego okresu i licznie występujące jeziora uzasadniają nazwę Pojezie- 
rze Dobrzyńskie. Na obszarze tym możemy wyróżnić cztery jednostki 
geomorfologiczne: 
1. pas równin nadwiślańskich o maksymalnej szerokości dochodzącej 
do 3 km przebiegający równoleżnikowo wzdłuż Wisły na odcinku od 
Szpetala przez Zarzeczewo, Bachorzewo do doliny Skrwy. 
2. właściwy obszar Pojezierza Dobrzyńskiego w centralnej części, bar- 
dzo urozmaicony pod względem rzeźby terenu. 
3. obszar równin sandrowych we wschodniej części ziemi dobrzyńs- 
kiej wokół jezior skępskich, Jeziora Urszulewskiego iSkrwy. 
4. pradolinę Wisły. 
Pod względem ukształtowania terenu Wysoczyznę Dobrzyńską 
określić można jako teren nizinno-pagórkowaty. Występują tu wzgó- 


29
		

/280_0001.djvu

			1 1 '1 


II 


)1 
I 


100 
101 
10Z 
1! 
103 
104 
HI5 
280 


Powierzchnia folwarków przejętych przez władze komunistyczne 
w 1945 roku wskazuje na różnice w ich wielkości w stosunku do okresu 
sprzed wojnylOo. W większości przypadków uległa ona zmniejszeniu, ale 
część majątków zostało przez Niemców powiększone. Analiza tych 
zmian nie pozwala jednak na wyciągnięcie wniosków, które charaktery- 
zowałyby politykę okupanta w tym względzie. Prawdopodobnie była to 
gospodarka pozbawiona szerszych planów. ale z zachowaniem jednak 
nienaruszalności większej własności. Jeden z rolników powiatu lipnow- 
skiego wspominał: "Gospodarstwa przyłączali jedne do drugich, w dużo 
wypadkach pozaorywali miedze. przewozili inwentarze z jednych osied- 
li do drugich, słowem robili chaos"101. 
Już od 1939 roku władze niemieckie przeprowadzały regulację 
i parcelację majątków. W kilku przypadkach folwarki zostały powięk- 
szone, prawdopodobnie w momencie wysiedlania okolicznych chło- 
pów lOZ . Do 1942 roku były to zmiany niewielkie, które nie naruszały 
dotychczasowej struktury większej własności w ziemi dobrzyńskiej. 
W znacznym stopniu zostały zmniejszone majątki słabe ekonomicz- 
nie, zadłużone w okresie poprzedzającym wybuch wojny lub przejęte 
przez Skarb Państwa polskiego. Władze okupacyjne nie widziały po- 
trzeby utrzymywania tych folwarków i przeznaczyły je w pierwszej 
kolejności na cele osadnictwa niemieckiego. 
Podziałowi poddane zostały m.in. Głodowo, przejęte po rodzi- 
nie Pląskowskich przez Skarb Państwa polskiego w okresie kryzysu 
gospodarczegolO 3 i Steklinek, którego parcelacja rozpoczęta w 1938 ro- 
ku nie została w pełni ukończona przed wybuchem wojnylDł. 
W znacznym stopniu rozparcelowane zostały również bogate majątki 
leżące w sąsiedztwie wsi zamieszkałych przez ludność niemiecką. 
Ziemia folwarczna przeznaczana była wówczas na wzmocnienie 
i powiększenie gospodarstw niemieckich małej własności lub zasied- 
lana osadnikami z Rzeszy (np. Świedziebnia, Obrowo, Osiek n/Wisłą, 
Brzuze I05 ). 
Władze niemieckie nie przeprowadziły natomiast podziału 
między osadników dużych dóbr leśnych. Majątki takie jak Osówka, 


AP Bydgoszcz, Urząd Wojewódzki Pomorski, Zestawienie majątków przejętych 
na cele reformy rolnej w województwie pomorskim, pow,Lipno i Rypin, sygn.6074 
Wieś polska 1939-1945 (materiały konkursowej, 1.3, oprac. K. Ke r s t e n, T .Sza. 
rota, Warszawa 1967, s.197-198. 
Zjawisko przyłączania małych gospodarstw chłopskich do folwarków występo- 
wało w większym stopniu na innych terenach przyłączonych do Rzeszy (zob 
W. , a s t r z ę b o w s ki, Gospodarka niemiecka w Polsce 1939-1944, Warszawa 
1946, s.295; Z. M a ń k o w s ki, Wieś polska i chlopi w latach 1939-1945, (w:1 
Historia chlpów polskich, t.3, pod red. S. I n g lot a . Warszawa 1980, s,512-5131. 
AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątku Głodowo, sygn.70S. 
AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątku Steklil)ek, sygn. 726. 
AP Toruń,Kulturamt Thorn, Akta majątku Swiedziebnia-sygn.941, Oblo- 
wo-sygn. 711, Łążyn- -sygn.706, Osiek n/Wisłą-sygn,719, Brzuze-sygn,926.
		

/281_0001.djvu

			Sosnowo czy Okalewo, posiadające znaczne powierzchnie lasów, za- 
rządzane były ze szczególną starannością przez Treuhanderów z wyż- 
szym wykształceniem rolniczym lub leśnym 106 . Urząd Kultury Rolnej 
w Toruniu, nadzorujący lasy ziemi dobrzyńskiej, przykładał dużą wa- 
gę do prawidłowej gospodarki leśnej. W Sosnowie Niemcy planowali 
powiększyć obszar lasów z 756 do 1031 h a lO7. Treuhander dóbr Skępe, 
narzekał w 1940 roku na duże utrudnienia związane z rozproszeniem 
lasów i proponował odłączenie pewnych fragmentówloB. 
Konkludując należy stwierdzić. że powierzchnia majątków 
ziemi dobrzyńskiej ulegała niewielkim zmianom w pierwszym okresie 
okupacji. ale podstawowa struktura większej własności nie została na- 
ruszona przez Niemców do 1945 roku. 


Tabela 53: Majątki ziemi dobrzyńskiej w okresie okupacji niemieckiej 
(wykaz niepełny). 


Powiat Lipno 


Nazwa Niemiecka Nazwisko Powierzchnia majątku Nazwisko 
majątku nazwa właściciela w Par- w powiernika 
majątku w 1939 1939 cela- 1942 (Treuhander) 
roku roku cja roku 
1939- 
-1942 
1 2 3 4 5 6 7 
Hachorzewo Bachen A. Wloczewska 125 125 Hugo Linke 
Baldowo B. TUI'ant 272 272 v
 Minding 
BISkupIII BischoCshof K. Klimkiewicz 285 285 H
 Hoffman 
Bogucin Kirschenberg ). Wierzbicki 328 328 b.d. 
Brlcżno Bresen J. Tymieniecki 1694 1694 FI'. v. Rosen 
Chalin Hallingen F. Zieliński 348 79 269 Herman Reiner 
Chelmica D Chelmsee P.Kleszczyń- 461 3 458 E. Schlotke 
ska 
Chlebowo Lafcwalde E.Pornirski 164 164 Hugo Linke 
Choczeń Katzen K.Dobrze- 170 - 170 b.d. 
niecki 
ChodOl'ążek Kodem S.Zieliński 334 25 309 Kurt Kratzsch 
Chudzewo W.Dorenda 210 210 b.d. 


Ił 


IIIi AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątku Osówka-sygn.674, 50sno- 
wo-sygn.934. Okalewo- -sygn.932. 
107 AP Toruń, Kulturamt Thorn. Akta majątku 50snowo-sygn,934. Był to zapewne je- 
den z elementów niemieckiego planu zalesienia ziem anektowanych (zob. 
W.J a s t r z ę b o w s ki. Gospodarka niemiecka w Polsce. s,l16; Cz. M a- 
d a i c z y k . Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. t.1, Warszawa 1970, s,545), 
IIIe AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątku 5kępe-sygn.934. 


l, 


281
		

/282_0001.djvu

			, 
l' 
] 


1 2 3 4 5 6 7 
Ciechocin Zechental W.Ramlau 294 294 E. lntelman 
Ciełuchowo Seeligau KOlszewski 464 464 Herman Dyk 
-Gołuchowo --Golchau 
Czarne Schwarzen 8. Szymański 401 401 v
 Mlllding 
Oybhn Oiibeln I. Mieczyński 452 - 452 Verwalter - T. 
Lamser (Danzig 
Westpreu!\lch 
Landsiedlung) 
Działyń Oahlingen B.Chaciński 160 - 160 Adolf Wilh 
DZIerżączka B. Krygier 217 - 217 majątek nie- 
miecki 
Fabianki Fabiansdorf Cukr. Cheł- 217 11 206 Willi Flier 
mica 
Głodowo Loden Skarb 368 230 138 dr Helmut 
Państwa Muskał 
Glewo Glewe M.Gościcka 265 - 265 Helmut Bursy 
Grabowiec S Zielil1ski 452 331 121 b.d. 
--Kukowo 
Grochowaisk Grachenwald M.Gościcka 356 - 356 Helmut Bursy 
Hornówko Horneweg Kaweczyński 291 - 291 Helmut Muskał 
jasień Lichtenbach H. Wąsowicz 669 - 575 Artur Kommck 
Jastrzębie jastern K. Różycki 372 - 372 Hans Hoffmann 
józefowo josten P,Siemon 117 - 117 v. Minding 
Kamienica LJoberstein j. Knaap 296 296 W
Warkenhn 
Kamień Sauernstein W. W ąsowicz 300 173 127 Frank Schiele 
Kmiecy 
Karnkowo Karndorf S.Karnkowski 1049 24 1025 G.Oobbelin 
Kijaszkowo Krughof K. Lissowski 584 584 A.v. Schilhng 
Kikół Kickelsee Cukrownia 491 174 417 Alfons Burho- 
Chełmica evenden 
Kisielewo Kieselhof T. Nowca 257 - 257 H erberł 
Schmidt 
Kłobukowo Heidefeld M, Okniński 235 - 235 b.d. 
Kolunkowo Kollenhof W. Zalewski 129 - 129 Otto Albreicht 
Komorowo Kummeran Ciechanowski 236 - 236 v. Weiss 
KozIOłek Kasel S.zieliński 1525 46 1479 Kurt Kratzsch 
Koziróg Ziegenhorn M
 Oralluńs- 413 79 334 b.d. 
Leśny ka 
Krojczyn Kreutzen 8. juszkiewicz 450 68 382 FI'. Ohlendort 
Ligowo Ligau Oziewanowski 286 - 286 H. Schroeder 
Lubin Laubengar- S. Landie 416 - 416 Pel1l1er 
ten 


282
		

/283_0001.djvu

			l 2 3 4 5 6 7 
Lązyn Lonsen W. Zieliński 265 19 246 Verwalter - 
Franke (Danzlg 
WestpreuBich 
Landsiedlung) 
Wchocm Loschen Hipolit 651 - 651 właścIciel 
Aleksandro- pozostał w ma- 
wic z jątku 
Mahszewo Malschen J. Wielgus 417 - 417 b.d. 
Myslakówko Przybojewski 147 - 147 b.d. 
Nasięgme- Nessingen Towarzystwo 607 12 595 b.d. 
wo św. Michała 
Nledżwiedż Baren feld Dmochowski 222 222 H. Traubenberg 
Nowa Wieś Schwaben- W Konderski 356 - 356 Arnold v. Mul- 
feld ler 
Nowogr6- Weichsel, J. Urbański 1080 - 1154 H. v.Wrangen 
dek gard 
Obrowo Obrau M. Górecki 992 590 402 Hans Wiebe 
Ograszka Grashof B. Ostrowski 195 - 195 Wilhelm Hahl 
Okrągła Jerzy 740 - 740 właściciel 
Aleksandro- pozostał w ma- 
wic z jątku 
OIeszno Enern hof B.Grochulski 532 4 528 Erich Weber 
Osiek n/W Schanzfeld P
 Kaszycki 532 116 416 b.d 
Osówka Espe W. Święcicki 4325 - 4325 K.Remus 
Osmlalowo Osmersfeld Klimkiewicz 277 - 277 K. v. Weiss 
Plonnany Plomen J, Żychliński 298 - 298 Reger 
Podole K. Majer 123 - 150 W. Nikolai 
Radomice Reddemitz T, Świecki 382 - 382 A. Schattenberg 
Radzioch y Radenholz Bank Spół- 458 8 450 Ernst Bock 
dzielczy 
w Rypinie 
Rokicie Wacholder- Szymkowski 189 - 189 Fabian Liliental 
busch 
Skępe Schemen- S. Zieliński 3744 272 3472 Kurt Kratzsch 
see 
Skórzno Schorfeld W. Dobrze- 171 - 171 E. Minding 
niecki 
SIekli n Steckeln M. Lillowski 412 , 412 Cornel Harder 
Slekhnek Steckelhof Skarb Państ- 502 433 69 Herman 
wa Schmidt 
'Iróżewo Straussen J. Mieczyński 174 - 174 Hans Luthardt 
SUIIIIIl z lar- Saumfeld J. Prądzyński 608 - 608 Piontkowski 
Llechowem mit Jarshof 
Suszewo Dorrfeld H. Rykaczew- 229 - 229 Teodor Klein 
ska 
Szpełal Spittelberg A. Rutkowski 1054 19 1035 J anSSOIl 


283
		

/284_0001.djvu

			I l.: 


II 


l 2 3 4 5 6 7 
Szpiegowo S piihern K. Nawrocki 162 162 Walter Schultz 
Świętosław Senten M,Chełmicka 607 607 - Niels Hoffman 
Tłuchowo Tiilchau W. Sztym 293 - 293 H Gernhard\ 
Wielgie- Wilgen- J 
 i A
 Wilscy 909 17 892 Konstanty An. 
-Bętłewo -Bentlau weldt 
Wierzbick K
 Zielinska 356 356 E
Mindmg 
Wierznica Wernsfeld R.Niedź- 510 143 367 Artur Lenz 
wiedzki 
Witkowo Wittgen J, Dorenda 133 - 133 b.d 
Witoszyn Witten Kosobudzki 142 142 Max Posl 
Wola Espenfrei B. Soborski 312 - 312 Otto Rediger 
Wolęcin W611ell S. Nałęcz 225 12 243 A pfelbaulII 
Wyczałkowo Wittelsh6he Kłobukowski 193 34 159 b.d
 
Zajeziorze Duszyński 278 9 269 H. Traubenberg 
Zakrzewo Sackerhof Lipski 166 - 166 Max Kruger 
Zębowo Seinben K.Puzyna 449 122 327 Baron Klaus 
v.Engelhard 
Złowod y B6senwasser S. Pruski 293 - 293 Arnold v
 Mul. 
i Kurowo ler 
Zlotopole Giildenacker LipczyflSki 550 - 550 Bruno Kasper 


Powiat Rypin 


Nazwa Niemiecka Nazwisko Powierzchnia majątku Nazwisko 
majątku nazwa właściciela w Par- w powiernika 
majątku w 1939 1939 cela- 1942 (Treuhiinderl 
roku roku cja roku 
1939- 
-1942 
l 2 3 4 5 6 7 
Balin Riibenfeld A.Barthel 433 - 433 Georg KIpper 
Bocheniec Bestfelde B.Płoski 338 - 338 Dr hr. v. Hoy. 
ningen 
Brzuze Birkenhagen E.Szadkowski 370 199 171 Kurt Weick 
ChoJno Kienfeld KokoszcZYI1Ski 419 34 385 josef Semrau 
Długie Dalgefeld Z,Borzewski b.d. 896 A. Herzberg 
Dziewanowo j.Przywara 91 91 Michael Pntz 
GiżYllek Beislerfeld Przybyłowicz 376 105 277 Otto Engbrechl 
GulbillY Guhlsee B. Brzezicki 326 3 323 Gottlieb Bitzer 
Kawno Kaun Cichoradzki 220 220 A. v
 Dohm 
Kowalki Schmiedehof B.Chelrnicki 429 20 409 Hainz MiJller 
Ksir,:le pfriinde E.Romocka 602 10 592 Richard Fanslau 


284
		

/285_0001.djvu

			1 2 3 4 5 6 7 
l1kiec Hohlwege T./eleński 248 - 248 Gustaw Schiel- 
ke 
Llsmy Rabenberg S.Prze- 198 - 198 Friedrich Reetz 
ździecka 
Nowa Wieś Nugenberg M.Śwlęcicki 183 8 175 L. Hlrschfeld 
Okalewo Hegen M.Chelmicka 4229 - 4229 bd. 
OSiek LlIldens- S. Sierakowski b.d. 705 Alexander 
chanz Hasbach 
USlrów Oslerwiese Wyrzykowska 109 ]29 Ilmar Wura 
Radomin Reddemin A.Rudnicki 560 111 449 Alexander 
Zielke 
Radzi ki Ralsfelde J.Kohn b.d. b.d. A.Herbrechter 
Duże 
Radzlkl Ma- Unlerrals- T.Gniazdo- b.d
 b.d. A
Herbrechler 
le felcle wski 
RuslIlowo Rauschen- / .Sulikowska b.d. 399 Rudolf Harms 
feld 
Ruszkowo Ruskenfeld K.Koskowski b.d. b.d. Rolf v, Hun- 
nius 
Sadłowo Sedlau J ,Kretkowski 456 41 415 b.cI. 
Sokolowu Falkenh6he A.Płoski 665 15 650 M.Rudolph 
Sosnowo Kieferneck I.Piwmckl 1056 - 1056 Paul Fr6hlich 
SlarorYPUl Allrippill S.Reinchard 397 86 311 b.d. 
Slępowu Stempau W.Grabski 358 - 358 b.d. 
SWledzleb- Schwethe- M
Gniazdo- 450 315 ]35 Joachim Hans 
lIia im wska 
Swierzawy Schmiedelal A.Dudrewicz 280 48 232 Foritz Struhs 
Ugoszcz Burgsee H
Borzewska b,d. 909 Emil Kamiński 
Warpalice Werpeln / .Gniazdowski 320 6 314 Ench Blarr 
Wąpielsk Ahrendorf Siemiątkowski 452 40 412 Kurt Hóhnke 
Wlldno Wildenfeld T.Krempeć 393 - 393 S.Gochnick 
Zakrocz Sagert L.Musman 306 - 306 b.d. 
Żale A. B Schalensee M.Chelmicka 616 130 486 Wilhelm 
Mateuszczyk Jendral 


Z ród ł O : AP Toruń. Kulturamt Thorn, Akta majątków ziemiańskich powiatu lip- 
nowskiego i rypińskiego pod zarządem niemieckim z lat 1939-1942. Stan zachowania 
dokumentacji majątków z powiatu rypińskiego w AP Toruń jest znacznie słabszy niż 
dla powiatu lipnowskiego. 


Wczesne ujęcie w ramy prawne konfiskaty folwarków i dwo- 
rów spowodowało, że majątek zgromadzony przez ziemian i opusz- 
czony jesienią 1939 roku nie uległ większemu rozproszeniu i rozkra- 
dzeniu. Najczęściej zarządca niemiecki przejmował dwór i inwentarz 
bezpośrednio od właściciela. Prawdopodobnie wówczas dokonano 


285 


" 


I 
l , I 
, I 


III 


I 
I
		

/286_0001.djvu

			I I 

 I 
I 


, 
II hl 

 


I I 


t 


pierwszych dokładnych SplSOW (Besichtigung). Niemcy przejmowali 
w folwarkach znaczny majątek, starali się jednak wykazać, że jest on 
w bardzo złym stanie. W niewielkim Łążynie (265 ha) nastawionym 
na uprawę roli. inwentaryzacja sporządzona 3 listopada 1939 roku 
wykazała m.in.: 
Gebaude- u. Maschinenverhaltnisse 
Wohnhaus und Wirtschaftshaus sind stark ausbesserungbediirftig. Stalle 
und Scheunen sind mit Pappe gedeckt. die neu zu teeren isL Im tibrigen 
die laufenden Ausbeserungen. Leutewohnungen mittelmassig in stand. 
Lebendes Inventar 
18 Arbeitspferde, 3 Fohlen, 54 Milchkiihe, 2 Bullen, 16 Jungvieh.1 
Kalb, 9 Mutterschweine, 35 Ferkel. 
Kraftmaschinen 
1 Lokomobile, 1 Zugmaschine (Cormik) mit Petroleummotor. 
Totes Inventar 
1 Lokomobile, 1 Dreschmaschine, 2 Drillmaschinen, 2 Hackmaschi- 
nen, 2 Getreideableger, 1 Schrotmiihle, 1 Hackselmaschine mit Góp- 
pel, 1 Zugmaschine, 1 Kartoffeldampfer, 3 Kutz- u. Feldwagen 109. 
W majątku Nowogródek (1080 ha), ze znaczną przewagą lasów 
sporządzony 2 listopada 1939 roku Besichtigung stwierdzał: 
Kul turarten ver hal tniss 
Acker -120 ha, Wiesen - 30 ha, Weiden - 75 ha, Wald - 800 ha, Garten 
- 3 ha, Umland 47 ha, Wege, Haf - 5 ha. 
Ge ba u de- u. Maschinen ver hal tnisse 
Wohnhaus guL SHille u.Scheunen guL Leutewohnung guL Maschinen 
Gebrauchszustand. 
Lebendes Inventar 
1 Hengst, 16 Arbeitspferde, 9 Fohlen, 1 Bulle, 22 Milchkiihe, 9 Jung- 
vieh, 5 Kalber, 1 Eber, 7 Zuchtsauen, 5 Laufer, 27 Ferkel. 3 Bócke, 122 
Mutterschafe, 110 Hammel. 
Kraftmaschinen 
1 Lokomobile 
Totes Inventar 
1 Lokomobile, 1 Dreschmaschine, 1 Hackselmaschine (Gopel), 20ril- 
lmaschinen, 1 Di.ingerstreuer, 1 Kartoffeldampfer l1O . 
Niemcy przejęli także zbiory jesienne, szczególnie duże plony 
buraków i ziemniaków. W majątku Hornówko o powierzchni 262 ha 
(ziemi ornej 199 ha) znajdowało się: "2400 ctr Roggen, 1000 ctr Gerste, 
500 Gemenge, 100 Hafer, 100 Bitterlupinen, 30 ctr Rotklee, 4500 ctr 
Kartoffein) 111. 


IU9 AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątku Łążyn-sygn.706. 
110 AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątku Nowogródek-sygn.734. 
III AP Toruń. Kulturamt Thorn. Akta majątku Hornówko-sygn.687. 


286
		

/287_0001.djvu

			Od 1940 roku Ostland przeprowadzał coroczną inwentaryzację 
dóbr ziemskich (Gu ts iibersich t) , w których szczegółowo określano po- 
wierzchnię użytków rolnych, stan zasiewów, zbiorów, liczbę inwenta- 
rza żywego, maszyn. urządzeń. stan budynków itp.l12. Prawdopodob- 
nie nie były ewidencjonowane pozostawione przez ziemian biblioteki. 
archiwa. dzieła sztuki. meble itp. Majątek ten został w wielu dworach 
rozkradziony przez żołnierzy niemieckich już we wrześniu 1939 roku, 
a następnie przez samych zarządców. W Szpetalu - w.edług relacji 
I.Rutkowskiego - Niemcy już we wrześniu w obecności właściciela 
konfiskowali obrazy i demontowali XIX-wieczne weneckie kominkill3. 
Z powodu braku danych nie jest możliwe określenie wartości zagra- 
bionych dóbr materialnych w majątkach ziemi dobrzyńskiej w pierw- 
szym okresie okupacji. 
Analizując stan inwentarza w poszczególnych majątkach ziemi 
dobrzyńskiej w porównaniu do okresu przedwojennego, obserwujemy 
w wielu folwarkach pod zarządem niemieckim znaczne zwiększenie 
po
owia zwierząt. Szczególnie silnie wzrosła hodowla owiec i bydła, 
w mniejszym natomiast stopniu koni i świń l14 . W majątku Jastrzębie 
w1937 roku Kazimierz Różycki posiadał "36 koni, źrebaków 24, bydła 
dorosłego 41, jałownika 34, świń 21 i owiec 150"115. W 1941 roku 
w sprawozdaniu Kulturamtu stan pogłowia wynosił odpowiednio: 
koni 40. źrebaków 10. bydła 63, świń 84 i owiec 120 116 . Znacznie uległ 
zwiększeniu w okresie okupacji stan pogłowia zwierząt w majątku 
Szpetal. Artur Rutkowski posiadał w 1938 roku: około 70 koni (robo- 
czych i rasowych). 50 sztuk bydła czarno-białego, 6 macior, knura i 26 
warchlaków (40 sztuk świń posiadała służba folwarczna), 120 macior 
owiec (planował rozszerzenie hodowli do 200 sztuk owiec) 117. W 1941 
roku Treuhander w Szpetalu, po niewielkiej parcelacji (19 ha) w spi- 
sie inwentarza (Lebendes Inventar) wymieniał: koni 59, źrebaków 34, 
byków 2, krów 94, jałówek 22, cielaków 19, tuczników 20, macior 3, 
prosiąt 8, owiec 194, jagniąt 160 118 , Należy przypuszczać, że częścio- 
wy wzrost pogłowia zwierząt w folwarkach pod zarządem niemieckim 
nastąpił na skutek konfiskaty bydła należącego do służby folwarcznej 
i okolicznych chłopów polskich. Niemcy dysponowali dużym do- 


1 


III AP Toruń. Kulturamt Thorn, Akta majątków powiatu Lipno i Rypin. Pierwsze 
spisy przeprowadzone zostały już w październiku - listopadzie 1939 roku. 
III ReI. J.Rutkowski z Warszawy (syn właściciela), Kradzieże Wehrmachtu we 
wrześniu-październiku 1939 roku były zjawiskiem powszechnym w Okręgu 
Gdańsk-Prusy Zachodnie (zob, W, J a s t r z ę b s ki. J, S z i l i n g. Okupacja 
hitlerowska na Pomorzu Gdańskim, s,201-202), 
1\4 Podobne wnioski dla całości ziem wcielonych do Rzeszy wysuwa C z , M a d a j - 
czyk, Polityka, U. s.544, 
liS AWKW Lipno, KHip, Jastrzębie, 
IIi AP Toruń. Kulturamt Thorn. Akta majątku Jastrzębie-sygn,688, 
iii A.R u t k o w s ki, SzpetaJ Górny. s.719, 
III AP Toruń. Kulturamt Thorn. Akta majątku Szpetal-sygn,677, 


287
		

/288_0001.djvu

			l' 
I 


r 


III 


II, 
II 


II 
], 


II 
I 
" I 
, t l 
r I; 
r 
II 



 I 
ii 
I 
I, 
Ił I 
,I 
I' I 
11,1 I 


świadczeniem w zakresie rozwoju hodowli w Rzeszy. Dzięki temu 
w krótkim czasie wyrównali straty poniesione w inwentarzu żywym 
podczas działań wojennych. Sprowadzali bydło zarodowe i stosowali 
rejonizację gatunków 119 . 
Spis majątku Szpetal sporządzony w 1942 roku wykazał więk- 
szy stopień zmechanizowania niż przedstawiał to właściciel Artur 
Rutkowski w 1938 roku I20 . Treuhander dóbr Rusinowo w sprawozda- 
niu przesłanym do Kulturamtu w czerwcu 1941 roku pisał: "Maschi. 
nenbesatz wurde in dem Geschaftsjahr 1940 erneuert und vervol. 
Ikomnet"121. Analiza danych dotyczących inwentarza martwego z in. 
nych majątków ziemi dobrzyńskiej pozwala przypuszczać, że Niemcy 
znacznie zmechanizowali gospodarkę na folwarkach. Szybka mecha. 
nizacja napotykała jednak znaczne trudności związane z malejącymi 
przydziałami dla rolnictwa materiałów pędnych 122 . 
Niemieccy zarządcy dbali również o dwory i zabudowania 
folwarczne. Córka właściciela majątku Niedźwiedź Zofia z Dmochow- 
skich Wyrzykowska wspominała: "Po wysiedleniu nas objął majątek 
Niemiec sprowadzony z krajów bałtyckich. jakiś baron. Bardzo dbal 
o gospodarstwo, wygląd ogrodu i obejść gospodarskich. Przeprowadzil 
nawet ze studni w podwórzu wodociągi do budynków gospodarczych. 
Odnowił elewacje dworu i zmienił pokrycie dachu z blachy na czerwoną 
dachówkę. twierdząc. że taki starodawny dwór nie może być kryty bla- 
chą"123. W sprawozdaniach dotyczących wielu majątków spotykamy 
wiadomości o podjętych przez Treuhanderów pracach związanych z od. 
budową i renowacją dworów. 
Władze nif'mieckie przejmowały także znajdujące się w mająt- 
kach zakłady przemysłu rolno-spożywczego, młyny, tartaki, cegielnie 
a w miastach instytucje kredytowe, banki spółdzielcze, syndykaty itp. 
Ziemiaństwo badanego terenu, podobnie jak Żydzi. zostało całkowicie 
pozbawione w czasie okupacji podstaw bytu materialnego. 


c z. M a d a j c zy k. Polityka, UJ s.544. 
AP Toruń, Kulturamt Thorn. Akta majątku Szpetal-sygn.677; zob. A.RuI' 
k o w s ki. Szpetal Górny, s.714. 
AP Toruń, Kulturamt Thorn, Akta majątku Rusinowo-sygn.944. 
Zob. C z, M a d a j c z y k. Polityka. u, s.542. 
ReI. Zofii Dmochowskiej-Wyrzykowskiej (list do autora z 10 lutego 1997 rokul 


II!! 
12U 
121 
122 
123 
IJ 288
		

/289_0001.djvu

			Rozdział VI 


PARCELACJA MAJĄTKÓW 
I OSTATECZNA LIKWIDACJA WARSTWY ZIEMIAN SKlEJ 
W LATACH 1945-1947 


1. WYZWOLENIE SPOD OKUPACJI NIEMIECKIEJ. 
MAJĄTKI PRZED PARCELACJĄ 


Ziemia dobrzyńska wyzwolona została w czasie zimowej ofen- 
sywy Armii Radzieckiej w styczniu 1945 roku. Pojezierze Dobrzyńskie 
stanowiło dla wycofujących się Niemców doskonały teren obronny. Rze- 
ka Drwęca przecinająca wszystkie ważniejsze szlaki komunikacyjne po- 
zwalała na utworzenie systemu umocnień, składających się z okopów 
i żelbetonowych bunkrów, które od lipca 1944 roku wykonywali Polacy 
zwiezieni z różnych rejonów. Na teren powiatu rypińskiego skierowane 
zostały jednostki 65 Armii pod dowództwem gen. płka Pawła Batowa i 1 
Samodzielnego Korpusu Pancernego Gwardii gen. mjra Michała Panowa, 
wchodzące w skład II Frontu Białoruskiego. 20 stycznia jednostki te 
opanowały Sierpc i przekroczyły Skrwę, wkraczając na terytorium ziemi 
dobrzyńskiej. Najszybciej nacierała grupa pancerna gen. Panowa, która 
tego samego dnia w godzinach południowych wkroczyła do Rypina. 22 
stycznia jednostki te podjęły walki o przełamanie punktów oporu po 
obydwu stronach szosy Rypin-Dobrzyń n/Drwęcą!. Powiat lipnowski 


W.D o l a t a. Wyzwolenie Polski 1944-1945, Warszawa 1971, s.550; M. Kra- 
i e w s ki. W cieniu wojny i okupacji. s.295-296; W. R e z m er. Ofensywa stycz- 
niowa 1945 roku. Wyzwolenie Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej, (w:) Walka z ukupan- 
lem hillerowskim na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej. Włocławek 1985, s,110-113. 


289
		

/28_0001.djvu

			i' 1 1
 
II 
I 
III, 
d 


,II 


rza O wysokości od 100-120 m n.p_m. w pobliżu Wisły i do 140 m 
w okolicach Chrostkowa 1 . 
Obszar ziemi dobrzyńskiej zamknięty jest trzema głównymi 
rzekami: Wisłą, Drwęcą i Skrwą, do których podporządkowały się po- 
zostałe rzeczki i strugi. W części północnej, w dorzeczu Skrwy płyną: 
Struga Urszulewska, Gójska, Ligowska, Tłuchowska i Czernica. Do 
Drwęcy wpływają: Pisa, Rypienica, Ruziec i Gnilszczyzna. W bezpo- 
średnim dorzeczu Wisły występują: Struga Kamienicka, Chełmicka, 
Mień i Makownica_ Rzeki płyną w rynnach oraz w nieckowatych lub 
płaskodennych dolinach. 
Jeziora ziemi dobrzyńskiej zajmują obszar około 10 tys. hekta- 
rów. Najczęściej są to zbiorniki rynnowe, przypominające kształtem 
doliny rzeczne i układające się w charakterystyczne ciągi. Do najwięk- 
szych jezior Wysoczyzny Dobrzyńskiej należą: Jezioro Urszulewskie 
(pow. 293 ha, dl. 4,6 km_, głęb. maks. 6,2 m), Jezioro Żalskie (pow_ 162 
ha, dł. 3,3 km_, głęb- maks. 17 m), Sumin (pow_129 ha, dl.3,7 km., głęb. 
maks. 8,5 m), Skępskie (pow. 120 ha, dl. 2,3 km., głęb. maks. 4 mY_ 
Na terenie ziemi dobrzyńskiej stosunkowo dużą powierzchnię 
zajmują tzw. gleby rdzawe, określane również jako skrytobielicowe. 
Rozciągają się one wzdłuż rzeki Mień, na południe od Lipna, Skępego 
i następnie biegną wzdłuż rzeki Skrwy. Są to gleby rozwinięte głównie 
na podłożu piasków_ Na obszarze ich występowania znaczną powierz- 
chnię zajmują lasy, głównie sosnowe. W kierunku północno-zachod- 
nim od Lipna przez Karnkowo, Jastrzębie, Kikół, Zajeziorze, Wielgie 
w stronę Dobrzynia nad Drwęcą ciągnie się pas gleb płowych. Wystę- 
pują one również zwartą strefą na północny zachód od Rypina w rejo- 
nie Długiego, Płonnego, Wąpielska i Ostrowitego. Gleby te tworzą 
przeważnie kompleksy żytnie bardzo dobre lub pszenne dobre_ 
Gleby brunatne występują na terenie ziemi dobrzyńskiej wy- 
spowo i zajmują stosunkowo niewielką powierzchnię. Związane są 
one z terenem równin nadwiślańskich na odcinku od Szpetala przez 
Zarzeczewo, Bachorzewo do ujścia Skrwy. W części tej wykształciły 
się dobre gleby pszenno-koniczynowe w postaci mocnych szczerek, 
gliniasto-piaszczystych na płytko zalegającej glinie. Podobny typ uro- 
dzajnych gleb brunatnych występuje również w kierunku północnym 



; 
)1 


j 
I 


m 


I 
 
I) 

 


1 A.D Y l i k o w a, Położenie geograficzne, (w:) Województwo w/oelawskie. Mono- 
grafia regionalna. Zarys dziejów. obraz współczesny. perspektywy rozwoju, pod 
r,ed. T. O l s z e w s k i e g o , Łódź-Włocławek 1982, s. 58-68; L P i e t r u s z c z ak. 
Srodowisko geograficzne i przyrodnicze województwa w/oelawskiego, cZ,l-Wyso- 
czyzna Dobrzyńska, Biuletyn Przewodnicki PTTK, nr 49,1987. s. 3, 
2 E,D z i e w u l s ki, Jeziora rypińskie, Pamiętnik Fizjograficzny. U, 1881, 
s,101-109; R.G ł a d y s z, Wody, (w:) Województwo w/oelawskie, s.58-68; 
S,L e n c e w i c z , Badania jeziorne w Polsce, Przegląd Geograficzny, t.5, 1926, 
s. 31-33; W.N i e c h a y , Studia nad genezą jezior pobrzyńskich. Przegląd Geogra- 
ficzny, t.12, 1932, s. 124-177; LP i e t r u s z c z ak, Srodowisko geograficzne, s, 8. 


.1 1 


30
		

/290_0001.djvu

			II 
I 
II 


II 
, I 
II 
I 


I 
II 
I 
II 
II 


I I 
I 


I 
I 
I, 
I, 
I 
l! 
: I 
l, 
li I 


II 


,I' 


wyzwalała 70 Armia gen, Czernyszewa i 47 Korpus Pancerny Gwardii. 
walczące w składzie II Frontu Białoruskiego. 22 stycznia oddziały te 
zajęły Tłuchowo, Dobrzyń n/Wisłą, Wielgie i Skępe. Następnego dnia 
wyzwolono Lipno, Szpetal. Bobrowniki, Kikół i Zbójno z . 
Brak źródeł uniemożliwia określenie strat jakie poniosły majątki 
w czasie wycofywania się osadników niemieckich. Bazując na relacjach 
można stwierdzić, że dwory zostały ograbione w znacznym stopniu 
przez Treuhanderów. Niewątpliwie do 1944 roku stan mienia inwenta. 
ryzowanych często folwarków nie ulegał większym zmianom. Nadzór 
nad prawidłową gospodarką i stanem finansowo-prawnym sprawowały 
odpowiednie instytucje niemieckie. Jednak szczególnie od końca 1944 
roku Niemcy wywozili dzieła sztuki i bardziej cenne przedmioty do Rze. 
szy. Grabież nasiliła się w początkach stycznia i bezpośrednio przed wy- 
zwoleniem 3 . Rolnik ze Szpetala wspominał: "Wojska radzieckie zatrzy- 
mały całą masę bydła co było pędzone do Niemiec i przypędzili do ma- 
jątku"4. W części folwarków inwentarz został całkowicie rozgrabiony. 
W Karnkowie "po ucieczce Niemców zostało we wsi 2 konie i to jeszcze 
kaleki, a było ich oprócz folwC'.rcznych 54"5, 
M. Krajewski przekazał relacje charakteryzujące ucieczkę 
Niemców z ziemi dobrzyńskiej: "Różne uczucia wywoływał widok 
pokrytych brezentem i kocami wozów, na których niemieckie rodziny 
wywoziły zagrabiony dobytek. Z każdą godziną na drogach narasta! 
ruch i tłok. Kolumny cywilnych pojazdów przegradzały wozy jednos. 
tek Wehrmachtu, które bez skrupułów torowały sobie drogę, spycha- 
jąc do rowów lub na pola pojazdy cywilne"6. 
Częste były również przypadki niszczenia dworów i zabudo- 
wań folwarcznych. W Szpetalu "Niemcy jak uciekali, zapalili ca
 
dwór, spichrz, stodoły i garaż z narzędziami rolniczymi"7. Prawdo- 
podobnie w podobnej sytuacji spłonął pałac w Skrwilnie 8 . 


l Z. G ó ź d Ź. Zi
mia lipnawska .w C}kresi.e wC}jny i ak:!pacji, s.14; t 
 n że, Lipno, 
s.52; M. Kra J e w skI. W Clemu waJny l .okupaCJI. s.297; t e n z e ,Wyzwolenie 
Rypino i Lipna, s.6; W. R e z m er, Ofensywa styczniawa 1945 roku. Wyzwolenie 
Kujaw i Ziemi Dabrzyńskiej, s.11O-113, 
Relacje pracowników zatrudnionych w majątkach pod zarządem niemieckim w la. 
tach 1939-1945. 
4 Wieś palska 1939-1945 (materia/y konkursawej, t.3. oprac. K. Ker s t e n, T .Sza. 
r o t a, Warszawa 1967, s.214. 
5 Tamże, s.18l. 
h Cyt. za M. Kra j e w s ki, W cieniu wajny i .okupacji, s,295. 
7 Tamże. s.214; reI. J.Rutkowski (syn właściciela), 
8 Sprzeczne relacje mieszkańców Skrwilna nie pozwalają ustalić okoliczności podpa. 
lenia pałacu skrwileńskiego. Ponieważ pożar wybuchł w czasie wycofywania s
 
Niemców powstało przypuszczenie o podpaleniu przez nich budynku. Według in- 
nych relacji pałac w Skrwilnie podpalili chłopi w celu zatarcia śladów kradzieży
, 
kiej dokonali bezpośrednio po ucieczce Niemców. Wkrótce po pożarze. pochodzący 
z początku XIX wieku pałac został rozebrany. a materiał zużyli chłopi da budowy 
domów na nowych. powstałych z parcelacji gospodarstwach; R.P i o t r a w s ki 
Sklwilno i .okolice, s.144, 198, 


290
		

/291_0001.djvu

			Ze względu na brak szczegółowych danych trudno jest określić 
stan zniszczenia majątków w ziemi dobrzyńskiej, spowodowany prze- 
marszem wojsk radzieckich w styczniu 1945 r, Dotychczasowa literatura 
zgodnie stwierdza. że dzięki błyskawicznej ofensywie radzieckiej znisz- 
czenia na tym terenie były nieznaczne 9 , Należy jednak przypuszczać. że 
opuszczone przez Niemców majątki były doskonałym łupem dla żołnie- 
rzy radzieckich. Potwierdzeniem tej tezy może być Wykaz inwentarza 
żJwego zabranego we wszystkich gospodarstwach polskich w powiecie 
Jipnowskim przez Wojska Radzieckie sporządzony w grudniu 1945 1'. 
przez Powiatowy Urząd Ziemski w LipnielO. Dokument ten nie określa 
precyzyjnie rodzaju własności, ale można przypuszczać, że zasiedlone 
gospodarstwa chłopskie nie były narażone na konfiskatę i grabież. a za- 
tem wymienione straty dotyczą majątków. Zwraca uwagę również użyte 
określenie zabrane, co wyklucza charakter dostaw obowiązkowych. 


Tabela 54: Wykaz inwentarza żywego zabranego we wszystkich gospodarstwach 
polskich w powiecie lipnowsla'm przez Wojska Radziecla'e. 


Konie Ogiery Klacze Wałachy Źrebięta Razem 
sztuk 53 857 777 159 1866 
Trz. chlew. Knury Maciory Świnie Razem Waga w t. 
sztuk 28 408 3.197 3.633 384 
Bydło Buhaje Krowy Woły Jałówki Cielęta Razem Wagaw t 
sztuk 58 1367 27 763 218 2702 676 
Owce Barany Tryki Matki Jagnięta Razem Waga w t. 
sztuk 305 170 1.135 196 1.806 63 
Drób Gęsi Kury Kaczki Indyki Razem Waga w t. 
sztuk 823 7.548 1.166 384 9.921 24 


Ż ród ł o : AP Włocławek, Akta Rejonowego Urzędu Rolnego w Lipnie, Wykaz in- 
wentarza żywego zabranego we wszystkich gospodarstwach polskich w powiecie lip- 
nvwsbm przez Wojska Radzieckie, materiały nieuporządkowane, bez sygn. 


I B.G ł ę b o w i c z . Realizacja reformy rolnej PKWN w województwie pomorskim 
wioloch 1945-1948, Toruń 1966. s.36-37; R.K o z ł o w s ki, Przeobrażenia spo- 
leczno-polity.czne w województwie pomorskim (1945-1948), Toruń 1976, s.35: 
t e n że, Zycie polityczne ziemi dobrzyńskiej w lalach 1945-1948, (w:) Studia 
z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wiek, pod red, M.Wojciechowskiego, 
Warszawa-Po znań-Toruń 1987, s.212. 
lU AP Włocławek. Akta Rejonowego Urzędu Rolnego w Lipnie, Wykaz inwentarza 
żywego zabranego we wszystkich gospodarstwach polskich w powiecie lipnowskim 
przez Wojska Radzieckie, materiały nieuporządkowane. bez sygn. Brak danych 
uniemożliwia przedstawienie tego zagadnienia dla powiatu rypińskiego, Można 
przypuszczać jednak. że grabież w majątkach na tym terenie była znacznie więk- 
sza skoro ubytek inwentarza żywego w powiecie lipnowskim należał do najmniej- 
szych w skali województwa pomorskiego (zob. B.G ł ę b o w i c z , Healizacja, s.37). 
Straty przedstawione w tabeli 54 były znaczne skoro w czerwcu 1947 roku spis 
inwentarza w powiecie lipnowskim wykazał: koni - 11.831, bydła - 29.902, trzody 
chlewnej - 37.767, owiec - 4.942 sztuki (zob, Statystyka Rolnicza 1947, Statystyka 
Polski, Seria D, z.Il, Warszawa 1949, s.60-61), 


I
 


291
		

/292_0001.djvu

			,I 


Prawdopodobnie z folwarków pochodziły również dostawy 
i kontyngenty dla Armii Czerwonej w 1945 roku. Według planu na 
pierwsze półrocze 1945 roku powiat lipnowski miał dostarczyć dla 
stacjonujących wojsk radzieckich 620 ton żywca. co równało się około 
3080 sztukom bydła. Do maja 1945 roku Armia Czerwona otrzymala 
za pokwitowaniem 381 sztuk bydła i 2559 bez pokwitowania, a dalsze 
880 sztuk dostarczono Komendanturze WojennejII. 
Wojska radzieckie przebywały w majątkach ziemi dobrzyńskiej 
jeszcze w drugiej połowie 1945 roku, okupując resztówki i sprawując 
zapewne kontrolę nad przebiegiem parcelacji. Sekretarz gminy Radzi. 
ki Duże pisał w sprawozdaniu z 11 sierpnia 1945 roku: "w rozparce- 
lowanym majątku Radziki Małe zarządzają radzieccy żołnierze, którzy 
obecnie opuszczają majątek zabierając konie, krowy, inwentarz żywy. 
martwy i płody rolne"12. 
W wyniku działań wojennych zniszczeniu uległy w znacznym 
stopniu zasiewy ozimin, prawdopodobnie w pozbawionych opieki 
folwarkach. Było to spowodowane przez walki jak również w wyniku 
przemarszu wojsk i spasani8 ozimin przez stacjonujące jednostki ar. 
mii radzieckiejl3. Brak jest niestety źródeł pisanych dotyczących gra. 
bieży dworów, dzieł sztuki, przedmiotów codziennego użytku, archi. 
wów, bibliotek itp. Dotychczasowa literatura nie zajmowała się tym 
zagadnieniem. Można jedynie bazować na relacjach. 


. 


l. 
I 


2. LIKWIDACJA WŁASNOŚCI ZIEMIAŃSKIEJ (REFORMA ROLNA) 


A. Podstawy prawne reformy rolnej 


I 
i'l 


Wprowadzaniu nowego ustroju w Polsce towarzyszyła gruw. 
towna zmiana struktury agrarnej i własnościowej wsi. Odbywała sir 
ona na mocy aktów prawnych wydawanych przez PKWN i Rząd Tyr:. 
czasowy. Pierwsze podstawowe zasady przeprowadzenia rewoluri: 
społecznej i własnościowej na wsi polskiej nakreślał Manifest Polsk;.. 


II R.K o z ł o w s ki. Życie polityczne ziemi dobrzyńskiej w latach 1945-1948,5.211 
I
 AP Bydgoszcz. KP PPR Rypin. Protokoły z narad i odpraw aktywu patyjnego se- 
kretarzy komitetów gminnych z lat 1945-1948, sygn. 16NIJ2. protokół 2 11 51f""
 
nia 1945 roku. . 
13 B.G ł ę b o w i c z . Realizacja, s.37 twierdzi. że w skali województwa pornl 
 
kiego około 60% zasiewów ozimin ułegło w 1945 roku zniszczeniu. Jeden z rolnI- 
ków ze Szpetala wspominał: "W maju zaczęli pędzić bydło Rosjanie i znowu ' 
przydrogach wszystko zniszczyli. no ale już nikt nie narzekał, bo to są ludzie,L... 
rzy nas wybawili z mąk piekielnych" (zob. Wieś polsku 1939-1945. t.3. s.2151. 


292
		

/293_0001.djvu

			go Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 22 lipca 1944 roku. "Aby 
przyspieszyć odbudowę kraju i zaspokoić odwieczny pęd chłopstwa 
polskiego do ziemi. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego przystą- 
pi natychmiast do urzeczywistnienia na terenach wyzwolonych sze- 
rokiej reformy rolnej". 
Manifest zapowiadał utworzenie Funduszu Ziemi, podległego 
Resortowi Rolnictwa i Reform Rolnych. W skład funduszu miały zos- 
tać włączone. wraz z inwentarzem martwym i żywym, majątki o po- 
wierzchni ponad 50 ha, a na terenach przyłączonych do Rzeszy (zie- 
mia dobrzyńska) o powierzchni ponad 100 ha. Konfiskata ziemi miała 
nastąpić bez odszkodowania dla dotychczasowych właścicieli, którym 
jednak zapowiadano wypłacanie zaopatrzenia. Majątki przejęte przez 
Fundusz Ziemi, z wyjątkiem przeznaczonych na tzw. gospodarstwa 
wzorowe, miały zostać rozdzielone między chłopów małorolnych, 
średniorolnych, obarczonych licznymi rodzinami, drobnych dzier- 
żawców oraz robotników rolnych 14. 
Organy przeprowadzające reformę rolną na szczeblu woje- 
wództwa i powiatu powołane zostały na podstawie dekretu PKWN 
z 15 sierpnia 1944 roku l5 . 
Likwidacja ziemiaństwa i należących do niego majątków na- 
stąpiła na mocy dekretu PKWN uchwalonego 6 września 1944 rokuw. 
Proces ten na terenie ziemi dobrzyńskiej przeprowadzony został na 
podstawie znowelizowanej wersji nowym dekretem Rządu Tymcza- 
sowego z 17 stycznia 1945 roku l7 . Jednolity tekst znowelizowanego 
dekretu PKWN o reformie rolnej z 6 września 1944 roku ogłoszony 
został 18 stycznia 1945 roku Obwieszczeniem Ministra Rolnictwa 
i Reform Rolnych l8 . 
"Reforma rolna w Polsce jest koniecznością państwową i gospo- 
darczą i będzie realizowana przy pomocy czynnika społecznego" za- 
powiadano na wstępie. Na cele reformy przeznaczano nieruchomości 
ziemskie o powierzchni powyżej 100 ha, niezależnie od wielkości 
użytków rolnych. Dekret wywłaszczał "bezzwłocznie, bez żadnego wy- 
nagrodzenia i w całości". 
Ziemiaństwu odbierano oprócz ziemi także "budynki z całym 
inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieru- 


II Dz, U. RP, nr l, 1944 (załącznik), 
15 Dz.U. RP, nr 2, 1944, 
li Dz.U. RP, nr 4, 1944. poz,17, 
I; D7..U. RP. nr 3,1945, poz,9, 
II Dz,U. RP. nr 3, 1945. poz.13, W dalszych rozważaniach będziemy opierać się na 
znowelizowanym dekrecie o reformie rolnej z 17 stycznia 1945 roku. Odpowiadał 
on sytuacji jaka powstała w przededniu wyzwolenia ziemi dobrzyńskiej i do- 
świadczeniach zebranych w czasie kilku miesięcy realizacji pierwszej wersji. 
Z punktu widzenia badanego zagadnienia omówione zostaną tylko fragmenty de- 
kretu dotyczące ziemiaństwa i własności ziemiańskiej powyżej 100 ha, 


293
		

/294_0001.djvu

			, 
I 
" 
j 


chomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego". Dekret naka- 
zywał "usunięcie w terminie trzydniowym dotychczasowych właści- 
cieli", Mogli oni "otrzymać samodzielne gospodarstwo rolne, o wiel- 
kości przewidzianej dekretem, ale poza obrębem powiatu, w którym 
znajdował się wywłaszczony majątek, względnie jeśli z tego prawa nie 
skorzystają, będzie wypłacane im zaopatrzenie miesięczne w wyso- 
kości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy")!!. 
Wydane 1 marca 1945 roku rozporządzenie Ministra Rolnict- 
wa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu PKWN, w sposób 
szczegółowy uzupełniało dotychczasowe ustalenia prawne. Obejmo- 
wało nacjonalizacją nie tylko ziemię, ale także wyposażenie budyn- 
ków dworskich. Przejęciu od właścicieli ziemskich nie podlegały je- 
dynie przedmioty służące do osobistego użytku, jak np. ubrania, obu- 
wie, pościel, naczynia kuchenne itp., nie mające związku z prowa. 
dzeniem gospodarstwa rolnego. Władza ludowa konfiskowała również 
przedmioty posiadające wartość naukową, artystyczną lub muzealną. 
W rozporządzeniu określano także dokładnie zasady przeprowadzania 
parcelacjFo. 


I 
t, 
l 


I" 
, 
II 


B. Przygotowania do parcelacji 


,I!' 


Wiadomości o realizacji reformy rolnej i jej założeniach praw- 
nych docierały na teren okupowanej przez Niemców ziemi dobrzyńs- 
kiej już jesienią 1944 roku. Tekst Manifestu PKWN i dekretu o refor. 
mie rolnej rozprowadzany był wśród chłopów przez grupy spado- 
chronowe radzieckich zwiadowców. We wrześniu 1944 roku w rejon 
Sierpca-Rypina zrzucono grupę zwiadowczą pod dowództwem mjr. 
Cienadija Bratczykowa, ps. "Smirnow". Z inną grupą zwiadowców ra- 
dzieckich, dowodzoną przez kpt. Piotrowicza, współdziałali partyzan. 
ci AL z oddziału Jana Kęsickiego z powiatu rypińskiego. Od sierpnia 
1944 roku w rejonie Rypina działała grupa rozpoznawczo-dywersyjna 
dowodzona przez kpt. Iwana Czernikowa 21 . 
Działalność na terenie powiatu lipnowskiego i rypińskiego 
prowadził także Polski Sztab Partyzancki. W październiku 1944 roku 
w powiecie sierpeckim zrzucona została grupa dywersyjna z por. Ta. 
deuszem Dąbrowskim, która swym zakresem działania objęła również 
powiat rypiński. Spadochroniarze rozprowadzali egzemplarze Mani. 


,II 


19 Dz.U. RP, nr 3,1945, poz.13. 
:lO IJz.ll. RP, nr 10.1945. paz.51. 

I M.K r a i e w 5 ki, Lewicowy ruch oporu na Kujawach i ziemi dobrzyńsbej 
w okresie drugiej wojny światowej (1939-1945), (w:) Walka z okupantem hitlerows. 
kim na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej, Włocławek 1985, 5.37-38. 


294
		

/295_0001.djvu

			lestu PKWN i reformy rolnejZz. "Zainteresowanie było ogromne - 
wspominał jeden z partyzantów Z.Strześniewski. Oba historyczne do- 
kumenty przechodziły z rąk do rąk. Na twarzach czytających widać 
było wielką radość. Najżywiej reagowali na nie chłopi. Cieszyli się, że 
reforma rolna obejmie wszystkie majątki obszarnicze"z3. 
W dniu wyzwolenia do ludności wsi ziemi dobrzyńskiej dotar- 
ła odezwa nowej władzy ludowej, która głosiła: "Rząd Tymczasowy 
urzeczywistnił odwieczne dążenia chłopa polskiego do ziemi, zlikwi- 
dował obszarnictwo. sprawił że już na wiosnę tego roku setki tysięcy 
chłopów małorolnych i byłych fornali wyjdą zaorać własny zagon. by 
gospodarzyć na własnej ziemi. nadanej im z woli ludu"z4. 
Przebieg reformy rolnej na terenie ziemi dobrzyńskiej nadzo- 
rował Wojewódzki Urząd Ziemski (WUZ) z siedzibą w Toruniu oraz 
Wydział Rolnictwa i Reform Rolnych w Urzędzie Wojewódzkim Po- 
morskim (UWP). WUZ-em kierował początkowo Wiesław Sadowy, 
członek PPS, a jego zastępcą był Igor Szantyr (PPR). Naczelnikiem 
Wydziału RiRR został Konstanty CeceniowskFs. W lutym i marcu 
1945 roku powołano powiatowe urzędy ziemskie (PUZ) oraz referaty 
rolnictwa i reform rolnych w poszczególnych starostwach. Funkcję 
Wojewódzkiego Pełnomocnika do Spraw Reformy Rolnej powierzono 
sekretarzowi KW PPR Franciszkowi Królowi. Jego zastępcą był rów- 
nież członek PPR Antoni Bigus. W terenie podlegali mu pełnomocnicy 
powiatowi. W powiecie lipnowskim funkcję tę pełnił początkowo 
Ludwik Strzelecki (PPR), a od 30 marca 1945 roku Stanisław Dębski, 
który przybył na teren województwa pomorskiego z polecenia KC PPR 
w ramach dwudziestoosobowej grupy operacyjnej oddelegowanej do 
dyspozycji F. Króla. W powiecie rypińskim pełnomocnikiem został 
działacz PPR z Głowińska pod Rypinem, Wacław Kwiatkowski. Po- 
wiatowemu pełnomocnikowi do spraw reformy rolnej podlegał Powia- 
towy Urząd Ziemski w Rypinie, którym kierował Piotr Reszkiewicz, 
członek KP PPR. Pełnomocnicy powiatowi powoływali pełnomocni- 
ków gminnych do spraw reformy rolnejZ6. 


Zl M. Kra j e w s ki. W cieniu w9jny i okupacji, s.250-25l. 
13 Z.S t r z e ś n i e w s ki. Ze wspomnień dowódcy drużyny, (w:) Okręg Plocki 
1942-1945. Z walk PPR. GL-AL, pod red, B. K o b u s z e w s k i e g o, Warszawa 
1974, s.567, 
14 Manifest Rzqdu Tymczasowego do ludności ziem wyzwolonych. Wolna Polska, nr 3 
z21 stycznia 1945 roku, s.3, . 
,; B.G I ę b o w i c z, Realizacja, s.40-41; R, K o z l o w s ki. Zycie polityczne 
ziemi dobrzyńskiej w latach 1945-1948, s.234-235; t e n że. Przeobrożenia, s.56. 
Urząd Wojewódzki Pomorski zostal zorganizowany już 5 lutego 1945 roku, po- 
czątkowo w Toruniu, a od kwietnia tegoż roku w Bydgoszczy (zob. R.S u - 
d z i ń s ki, Ksztaltowanie się gronie, s.54). 
.6 Ł. B e j g er, .Realizacja reformy rolnej w powiecie Lipno, mps. s.24; R. K o z - 
lo w s ki. Zycie polityczne ziemi dobrzyńskiej w latach 1945-1948, s.234-235; 
H.S z c z e c h o w i c z , Reforma rolna w powiecie rypińskim, mps, s,48. 


295 


II 


I 
I 
II ' 
,I 


I 
l' I 
II, 


, 
"
		

/296_0001.djvu

			i I. '11' 

II 
, .1 
li L 
I 
, I 


1 1 '.1 
II 
j. I 


I
 



II 
1 
,I II 


II 


II 
l: I 
1'1 


li 
I 
n
 


II 


W tworzonym aparacie administracyjnym na szczeblu woje- 
wództwa i powiatu dużą rolę odgrywali członkowie 50 osobowej gru- 
py operacyjnej "Rolnictwo", skierowanej na teren Pomorza przez Rząd 
Tymczasowy. Grupa ta organizowała urzędy ziemskie. zabezpieczała 
obiekty przemysłu rolnego i ewidencjonowała specjalistów rolnych. 
W pierwszym okresie parcelacji została jednak rozwiązana, a jej 
członkowie otrzymali funkcje pełnomocników powiatowych do spraw 
reformy rolnej i ich zastępców 27 . 
Jedną z pierwszych czynności jaką podjął Wojewódzki Urząd 
Ziemski było ustalenie liczby majątków ziemskich podlegających par. 
celacji. Ponieważ prace te przeprowadzono w oparciu o wyniki spisu 
powszechnego z 1931 roku 28 , nie uwzględniając parcelacji z lat trzy- 
dziestych. popełniono wiele błędów, które występują w źródłach tego 
okresu i są zapewne powodem rozbieżności danych w literaturze ba- 
dającej zagadnienie reformy rolnej w ziemi dobrzyńskiej. 
Urzędy ziemskie przystąpiły także do ewidencjonowania 
mierniczych i sił pomocniczych, mających wziąć udział w parcelacji. 
Do 22 marca 1945 roku na terenie całego województwa udało się za. 
trudnić zaledwie 43 mierniczych, Wkrótce jednak na teren Pomorza 
skierowano do pomocy 75 mierniczych z województw wschodnich!'. 
Na terenie powiatu rypińskiego parcelację majątków przeprowadzało 
5 mierniczych: W. Lemieszek, S, Koziorowski, Z. Meller, p, Reszkie- 
wicz i J, S ulińskpo. 


Po wyzwoleniu w majątkach ziemi dobrzyńskiej zaczęły po- 
wstawać komitety folwarczne. Brak źródeł uniemożliwia jednak do. 
kładne określenie czasu w jakim były tworzone, a tym samym okresu 
pozostawania majątków bez formalnej kontroli. B. Głębowicz uważa 
termin początków lutego za wczesny dla terenów sąsiadujących 
z ziemią dobrzyńsk ą 31. Prawdopodobnie komitety folwarczne w ziemi 
dobrzyńskiej powstawały w końcu stycznia i na początku lutego. 
Pierwsze dane o ich istnieniu posiadamy jednak dopiero z protokołów 
przejęcia majątków, tj, po 20 lutego 1945 roku, Komitety powstawały 
również w majątkach, które nie były przeznaczone do parcelacji. 
W powiecie lipnowskim utworzono 103 komitety, czyli we wszystkich 
folwarkach, których podział przewidywał dekret PKWN32. 


ł7 B.G l ę b o w i c z. Realizacja. s.41. 
ł8 Tamże. s.42. 
2
1 ]'CJmże. 5.43. 
30 H. S z c z e c h o w i c z . Reforma rojna w powiecie rypińskim. mps, s.49-50. 
31 B.G l ę b o w i c z. Realizacja. s,51-52. 
32 AP Bydgoszcz. KP PPR Lipno. Miesięczne sprawozdania z dzialalności KP 
1945-1946. sygn. 14/VI/3. Sprawozdanie KP PPR w Lipnie z 18 marca 1945 roku 
Brak odpowiednich danych dla powiatu rypińskiego uniemożliwia ustalenie licz. 
by i czasu powstawania komitetów folwarcznych na tym terenie, 


296
		

/297_0001.djvu

			'd 


Komitety folwarczne powstawały najczęściej z inicjatywy ro- 
botników zatrudnionych w majątku, Prawdopodobnie decydującą rolę 
odgrywały silne w powiecie lipnowskim i rypińskim tradycje działania 
Związku Zawodowego Robotników Rolnych z okresu międzywojenne- 
go. Według B. Głębowicza komitety powstawały również z "inicjatywy 
czynników zewnętrznych w postaci członków grup operacyjnych i pra- 
cowników aparatu urzędów ziemskich"33, Brak źródeł uniemożliwia 
określenie inicjatorów tworzenia komitetów folwarcznych w mająt- 
kach. Główną rolę odgrywali tu jednak niewątpliwie działacze PPR i 
w niewielkim stopniu PPS. Sprawozdanie KP PPR w Lipnie z pierw- 
szych dni realizacji reformy rolnej informowało. że "najbardziej aktyw- 
ni są członkowie PPR, którzy utworzyli 8 brygad parcelacyjnych po 6 
ludzi, a PPS tylko 2 liczące 10 osób"34, Prawdopodobnie reformy rolnej 
nie poparło w ziemi dobrzyńskiej Stronnictwo Ludowe 35 . Wrogo do 
zmian agrarnych i społecznych na wsi odnosiło się duchowieństwo. 
a nauczyciele przyjęli w pierwszym okresie "postawę bierną"36. 
Na zebraniach wiejskich robotnicy folwarczni i chłopi wybie- 
rali delegatów do Gminnych Komisji Reformy Rolnej, Składały się one 
przeciętnie z około 10 osób reprezentujących poszczególne majątki 
w gminie. Nadzór nad prawidłowym przebiegiem parcelacji w gminie 
sprawował gminny pełnomocnik do spraw reformy rolnej powoływa- 
ny przez powiatowego pełnomocnika w porozumieniu z GK PPR 
iprzewodniczącym powiatowej rady narodowej. Pełnomocnicy gmin- 
ni stali na czele GKRRi7, Zwykle w składzie GKRR w ziemi dobrzyńs- 
kiej znajdowały się osoby bezpartyjne i członkowie PPR. Komisje usta- 
lały i zatwierdzały listy uprawnionych do korzystania z reformy oraz 
kontrolowały przebieg parcelacji. Nadzorowały także pracę Komisji 
Podziału Ziemi zajmujących się bezpośrednio parcelacj ą 38. W powie- 


II 


IIL 


J] B.G I ę b o w i c z , Realizacja, s,52. 
14 AP Bydgoszcz, KP PPR Lipno, Miesięczne sprawozdania z działałności KP 
1945-1946, sygn,14NI/3, Sprawozdanie KP PPR w Lipnie z 18 marca 1945 roku, 
1\ AP Bydgoszcz, KP PPR Lipno, Miesięczne sprawozdania z działałności KP 
1945-1946, sygn. 14NI/3, Sprawozdanie KP PPR w Lipnie z 18 marca 1945 roku, 
stwierdza, że "Stronnictwo Ludowe ustosunkowuje się do reformy rolnej wrogo". 
Podobnie w sprawozdaniu z 31 marca 1945 roku: "Stronnictwo Ludowe jak dotąd 
nie bierze żadnego udziału w rp.formie rolnej". B.Głębowicz, Realizacja, s.53, 
powołując się na nieistniejące już dzisiaj źródła podaje jednak przykłady udziału 
SL w komitetach folwarcznych powiatu lipnowskiego. 
16 AP Bydgoszcz. KP PPR Lipno Miesięczne sprawozdania z działałności KP 
1945-1946, sygn. 14NI/3. Sprawozdanie KP PPR w Lipnie z 18 marca 1945 roku. 
W sprawozdaniu z 31 marca KP PPR w Lipnie stwierdzał już, że "nauczycielstwo 
po okresie bierności i po zamianie inspektoratu szkolnego przystąpiło do współ- 
pracy i pomaga propagandowo w reformie rolnej". 
I; Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca Dz,U.RP, nr 
10 z 29 marca 1945, poz.51. 
II B.G ł ę b o w i c z, Realizacja, s.53-54. Autor twierdzi, że w powiecie lipnows- 
kim i rypiI'Jskim w skład GKRR wchodzili również członkowie SL. Na potwier- 
dzenie tej tezy nie znajdujemy jednak odpowiednich żródeł; H. S z c z e c h 0- 
wic z, Reforma rojna w powiecie rypińskim, mps, s.51. 


li 


III 

I II 


,l 


297
		

/298_0001.djvu

			'r 
I 'II 
i II 


cie lipnowskim wybrano 16 komisji, które sporządziły do 10 marca 
1945 roku listy uprawnionych do otrzymania ziemi. Listy zostały za- 
twierdzone przez powiatowego pełnomocnika do spraw reformy roi- 
nepy. W powiecie rypińskim wybrano 12 komisji 40 . 


'! I 
I 
j 
I 

I 
I 


C. Przejęcie majątków 


, , 
, 


Pierwszą czynnością reformy rolnej było przejęcie majątków 
przez komitety folwarczne w celu zabezpieczenia inwentarza martwe. 
go i żywego oraz administrowania folwarkiem do czasu parcelacji. 
Przeprowadzano wówczas inwentartyzację majątku. Na specjalnych 
formularzach dokonywano opisu nieruchomości, stanu zabudowań, 
inwentarza żywego i martwego. stanu zapasów materiału siewnego 
i nawozów sztucznych. Formularz obejmował również dane dotyczące 
osoby byłego właściciela i jego miejsca pobytu. Inwentaryzację doko- 
nywano z reguły w obecności przedstawiciela PUZ i miejscowej wła- 
dzy administracyjnej,w sporadycznych przypadkach w obecności 
właściciela majątku 41 . 
Protokoły przejęcia folwarków zachowały się w niewielkiej 
liczbie tylko dla powiatu rypińskiego. Najwcześniejszy pochodzi z 21 
lutego 1945 roku i dotyczy majątku Ostrów. Ostatni znany sporządzo- 
no 2 marca 1945 roku w czasie inwentaryzacji majątku Warpalice. 
Charakterystyczną cechą zachowanych protokołów są poważ. 
ne braki w inwentarzu martwym i żywym. W majątku Ostrów o po- 
wierzchni 109 ha należącym do Ireny Wyrzykowskiej inwentaryzacja 
wykazała tylko 1 kierat i sieczkarnię w złym stanie. Nie było zwierząt 
hodowlanych i zapasów w magazynie 42 . W majątku Starorypin. O po- 
wierzchni 309 ha komitet folwarczny przejął 3 traktory. 1 siewnik,3 
kosiarki, 2 młocarnie, 4 wialnie. B pługów wieloskibowych. 1 karetę 
i 2 powozy. Nie było również żadnych zwierząt hodowlanych 43 . Księte 
należące do Emilii Romockiej, przejęto 22 lutego wykazując w inwen- 
tarzu: 2 traktory, 1 siewnik, 3 pługi wieloskibowe, 2 młocarnie, 1 
siewnik oraz 1 konia. 2 źrebaki i 1 k rowę 44. W Osieku po Stanisławie 


l, 


fil 


I 1 1 I11 


39 AP Bydgoszcz, KP PPR Lipno, Miesięczne sprawozdania z dzialalności KP 
1945-1946, sygn.14NI/3, Sprawozdanie KP PPR w Lipnie z 18 marca 1945 roku 
4U H. S z c z e c h o w i c z , Reforma roJna w powiecie rypińsldm, mps, s.51. Komisje 
działały w Chrostkowie, Okalewie, O
ieku, Radominie, Rad"ikach Dużych, Rago- 
wie, Sadlowie, Skrwilnie, Strzygach, Swiedziebni, Zbójnie i Załem. 
41 B.G I ę b o w i c z, Realizacja, s,56. 
42 AP Bydgoszcz, KP PPR Rypin,sprawozdania, protokoły i wykazy referatu rolnesc 
1945-1948, sygn. 16MII/1, Protokół z przejęcia majątku Ostrów z 21 lutego 1945r 

3 Tamże, Protokół z przejęcia majątku Starorypin z 27 lutego 1945 r. 
44 Tamże, Protokół z przejęcia majątku Księte z 22 lutego 1945 roku, 


298 


-
		

/299_0001.djvu

			Sierakowskim pozostały w dniu 23 lutego 2 lokomobile. 2 traktory. 4 
siewniki i 22 ule bez pszczół 45 . 
Inwentarz martwy, który nie został rozkradziony z majątków 
!traktory, pługi wieloskibowe) przeznaczony był do prowadzenia du- 
żych gospodarstw. natomiast zupełnie nieprzydatny na niewielkich 
działkach. które otrzymywali chłopi z reformy, Z majątków zginęły 
drobne narzędzia rolnicze, nawozy, zapasy zboża, Szczątkowe ilości 
wykazane zostały tylko w kilku protokołach. 
Komitety folwarczne nie przeprowadziły natomiast inwentary- 
zacji dworów, zawartości bibliotek, archiwó\1Y; sprzętów domowych, 
mebli, ubrań itp. Członkami komitetów folwarcznych byli zwykle ro- 
botnicy zatrudnieni dotychczas w majątku. Należy przypuszczać, że 
były to osoby o miernym przygotowaniu do przeprowadzenia inwen- 
taryzacji. Kontrolująca z ramienia PPR majątek Ruszkowo. oświadczy- 
la w sprawozdaniu z 27 maja 1945 roku: "przewodniczący komitetu 
folwarcznego jest niepiśmienny i nie zna się na buchalterii"46. 
Brak jest również jakichkolwiek źródeł, które wskazywałyby na 
sprawców kradzieży majątku ruchomego. Niewątpliwie część dóbr 
Z folwarków została wywieziona przez wycofujących się Niemców. 
a następnie przez armię radziecką. Problem ten starałem się przedsta- 
wić w poprzednim rozdziale. Znacznych spustoszeń i rabunków doko- 
nali jednak również chłopi i robotnicy folwarczni w okresie między 
wyzwoleniem, a utworzeniem komitetów folwarcznych. Określenie 
rozmiarów tych zniszczeń i kradzieży w majątkach nie jest dzisiaj moż- 
liwe ponieważ wykazy takie nie były prawdopodobnie nigdy tworzone. 
Historiografia badająca reformę rolną w ziemi dobrzyńskiej sygnalizo- 
wała to zagadnienie. ale nie potrafiła ustalić skali zjawiska. B. Głębo- 
wicz uważał, że szczególnie przywłaszczane były przez ludność miejs- 
cową zwierzęta gospodarskie 47 . Chłopi zabierali jednak z opuszczonych 
majątków również narzędzia i maszyny rolnicze. W sprawozdaniu z 18 
marca 1945 roku KP PPR w Lipnie notował: "Brak danych o traktorach, 
które w znikomej ilości są pochowane"48. Rolnik z Karnkowa relacjo- 
nował: "Z końcowego chaosu wojennego i bezprawia skorzystali zło- 
dzieje, rabując mienie swym bliźnim, gdzie się dało"4Y. 


II 


1\ Tamże, Protokół z przejęcia majątku Osiek z 23 lutego 1945 r, 
Iti AP Bydgoszcz, KP PPR Rypin, Protokoły z narad i odpraw aktywu patyjnego sekreta- 
rzy komitetów gminnych z lat 1945-1948, sygn.16NI/2, Protokół z 27 maja 1945 r. 
" B.G ł ę b o w i c z , Realizacja, s,114. Autor stwierdzał jednocześnie, że "nie ist- 
nieją żadne informacje mogące pozwolić na podjęcie próby odtworzenia rozmia- 
rów owych przywłaszczeń i przecieków dobra folwarcznego do rąk prywatnych 
posiadaczy". Tezę dotyczącą kradzieży mienia folwarcznego potwierdzają także 
protokoły z zebrań, na których tworzono rady folwarczne. Jako podstawowy cel 
podawano wówczas obronę majątku przed rabunkiem (Tamże, s,51-52). 
la AP Bydgoszcz, KP PPR Lipno Miesięczne sprawozdania z działałności KP PPR 
1945-1946, sygn.14NI/3, Sprawozdanie KP PPR w Lipnie z 18 marca 1945 roku, 
19 WieśpoJska 1939-1945, t.3, s,198, 


299
		

/29_0001.djvu

			od Rypina w kierunku Osieka i Kretek Dużych. Bardzo dobre gleby 
brunatne, z dużym poziomem próchnicy, występują również w okoli- 
cach Sokołowa i Dulska. Stanowią one kompleks żytni bardzo dobry 
lub pszenny dobry. Piaszczyste, nieurodzajne gleby występują w tzw. 
pradolinie Wisły. Spotykamy tam obszary lotnych piasków, szczegól- 
nie w okolicy Obrowa, Czernikówka, Osówki i Witowęża. Obszar ten 
jest w większości zalesiony. Podobne typy gleby występują także 
w okolicach jezior skępskich i na północ od jeziora Urszulewskiego 
w rejonie Okalewa 3 . 
Ziemia dobrzyńska należy do terenów o średnim zalesieniu. La- 
sy zajmują około 15 procent powierzchni. Największe skupiska leśne, 
ze zdecydowaną przewagą borów sosnowych, występują w pradolinie 
Wisły, w rejonie miejscowości Osówka, Witowąż, Osiek i Stajęczyny. 
Bory o charakterze mieszanym rosną na dużych obszarach leśnych, 
poczynając od jezior skępskich w kierunku południowo-wschodnim 
w stronę Rokicia, oraz w stronę północną przez Kamienicę, Brzeszczki 
i Sosnowo. Większe kompleksy leśne występują również w okolicach 
Skrwilna i Okalewa. Niewielkie powierzchnie lasów ziemi dobrzyńs- 
kiej mają charakter naturalny. Zachowały się one w miejscach trudno 
dostępnych, szczególnie na zboczach doliny Mienia oraz w okolicach 
Nasięgniewa i Szpetala. Ciekawy drzewostan występuje także w par- 
kach podworskich, często z zachowanymi pomnikami przyrody i ele- 
mentami roślinności naturalnej4, 


2. ZMIANY TERYTORIALNO-ADMINISTRACYJNE 


Początki kształtowania się ziemi dobrzyńskiej jako samodziel- 
nej jednostki administracyjnej związane są z rozbiciem dzielnicowym 
Polski w XII-XIII wieku. W 1138 roku, gdy Bolesław Krzywousty dzie- 
lił Polskę między synów, teren miedzy Wisłą, Drwęcą i Skrwą znalazł 
się w dzielnicy mazowieckiej Bolesława Kędzierzawego, a następnie 
jego syna Leszka. W latach 1186-1194 terenami tymi zarządzał Kazi- 


3 A.D Y l i k o w a, Gleby, (w:) Województwo wloelowskie, s.46-50; S.M i k l a- 
s z e w s ki, Gleby powiatu plockiego i 1J'pińskiego, Pamiętnik Fizjograficzny, t.19, 
1907, s.28-36; Z.P r u s i n k i e w i c z , Gleby, (w:) województwo bydgoskie. Kra- 
jobraz, dzieje, kultura. gospodarka, pod red. A. S w i n a r s k i e g o, Poznań 
1973, s. 47-57. 
4 T. C h r z a n o w s ki, Losy i gospodarka leśna Ziemi Dobrzyńskiej, (w:) Środo- 
wisko przyrodnicze Ziemi Dobrzyńskiej. Materialy z konferencji w Kijaszkowie, 
Dobrzyń nad Wisłą 1997, s. 68-75; K.K ę P c z Y ń s ki, Zbiorowiska roślinne, (w:) 
Województwo wloelawskie, s. 73-89; T.O l s z e w s ki. Lasy i gospodąrko leśna, 
(w:) Województwo wloelawskie, s, 371-376; I.P i e t r u s z c z ak, Srodowisko 
geograficzne, s. 8. 


31
		

/2_0001.djvu

			GgAJ
 


ZIEMIANIE I ICH WLASNOSC 

 
W ZIEMI DOBRZYNSKIEJ 
W LATACH 1918-1947 


MieJsko-Powiatowa Biblioteka Publiczna 
w Rypinie 


111111111111111111111111 
1a:lli739
		

/300_0001.djvu

			I 
 li 
..1 
t J 
1'11' 
lIl- 
,I 
l 


I 
I III 


W kradzieżach inwentarza z majątków brali udział także człon- 
kowie PPR Jeden z członków komitetu gminnego tej partii oskarżony 
o przywłaszczenie koni z majątku Kotowy. oczyszczał się z zarzutów 
twierdząc, że "kazał mu je ukryć towarzysz Kwiatkowski"50. 
Kradzieże w majątkach po wyzwoleniu potwierdzają także proś. 
by ziemian pisane do Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego, Maria Jusz. 
kiewicz, właścicielka majątku Krojczyn. której udało się odwiedzić dwór, 
prosiła o zwrot mebli i pamiątek rodzinnych. "które znajdują się u miejs. 
cowych ludzi w folwarku"51. Jerzy Siemiątkowski w podobnym piśmie 
w 1945 roku prosił o zwrot sprzętów osobistych z dworu w Wąpielsku. 
które również znajdowały się w posiadaniu parcelantów 52 . 
Po zakończeniu inwentaryzacji majątków komitety folwarczne 
przyjmowały zgłoszenia kandydatów do otrzymania działki. Weryfi- 
kacja sporządzonych w ten sposób list przeprowadzana była przez 
GKRR i pełnomocnika dis reformy rolnej. Analizowano stan majątko- 
wy kandydata oraz jego zachowanie w czasie okupacji. W ten sposób 
powstawała ostateczna lista uprawnionych do ziemi z parcelowanego 
majątku 53 . W oparciu o ogólną liczbę zgłoszeń pełnomocnicy gminni 
i powiatowi opracowywali operaty parcelacyjne dla danego majątku 
gminy i powiatu. Operat obejmował planowaną ilość działek dla gos- 
podarstw nowych i na upełnorolnienie istniejących 54 . Po tych wstęp- 
nych czynnościach rozpoczynano podział ziemi. 


II 


r 
, I 


D. Parcelacja 


Ziemia dobrzyńska należała w skali województwa pomorskie- 
go do terenów, gdzie parcelacja rozpoczęła się najwcześniej. Trudno 
jest jednak ustalić kiedy dokonano podziału pierwszego majątku. 
Według sprawozdania wojewódzkiego pełnomocnika do spraw refor- 
my rolnej Franciszka Króla, "w powiatach nieszawskim, lipnowskim, 


rll 


50 AP Bydgoszcz, KP PPR Rypin,Protokoły z narad i odpraw aktywu partyjnego sekreta, 
rzy komitetów gminnych z lat 1945-1948, sygn,16NI/2, Protokół z 27 maja 1945 r. 
51 AP Bydgoszcz, Urząd Wojewódzki Pomorski w Bydgoszczy z lat 1945-1950 (dalej: 
UWP). Sprawy dotyczące byłych majątków. pow. Lipno. sygn.6007. 
52 AP Bydgoszcz, UWP, Sprawy dotyczące byłych majątków.pow.Rypin.sygn.6011 
).Siemiątkowski próbował sam odebrać meble w Wąpielsku. ale "chłopi wyszli do 
niego z widłami" (zob. H. S z c z e c h o w i c z, Reforma rolna w powiecie rypińs. 
kim. s.80. Autorka cytuje relacje mierniczych, przeprowadzających parcelację ma, 
jątków w powiecie rypińskim)
 
53 W dostępnych materiałach z terenu ziemi dobrzyńskiej brak jest dokumentów 
o odmownej decyzji przydziału działki z parcelowanego majątku. B.G I ę bo- 
w i c z . Realizacja, s.56 twierdzi, że w województwie pomorskim w okola 3% 
wypadków odmówiono prawa do korzystania z reformy rolnej. 
54 KG ł ę b o w i c z, Realizacja, s,57, 


,/' 


1'1 


300
		

/301_0001.djvu

			włocławskim i rypińskim reformę rolną rozpoczęto 16 marca 1945 ro- 
kU"55. Brak źródeł uniemożliwia jednak dokładne określenie tego ter- 
minu dla ziemi dobrzyńskiej. W sprawozdaniu z 18 marca 1945 roku 
KP PPR w Upnie stwierdzał: "Rozpoczęto dzielenie ziemi w 13 mająt- 
kach. Ukończono w dwóch"56. Parcelacja dwóch majątków w ciągu 
jednego lub dwóch dni wydaje się mało prawdopodobna, Termin roz- 
poczęcia podziału ziemi należy zatem przesunąć na kilka dni przed 16 
marca 1945 roku. Datę zakończenia parcelacji pozwalają w znacznym 
stopniu ustalić archiwalne źródła geodezyjne. Zachowały się one 
w dobrym stanie dla powiatu rypińskiego (zob. tabela 55), Analiza 
materiałów przechowywanych w Wojewódzkich Biurach Geodezji po- 
zwala stwierdzić. że reformę rolną realizowano w latach 1945-1947. 
Tempo parcelacji w pierwszym okresie nie było zbyt imponu- 
jące. Do 28 marca rozparcelowano w powiecie lipnowskim 18 mająt- 
ków, a w rypińskim 8 57 . Pierwszy okres parcelacji zakończono w ziemi 
dobrzyńskiej do końca kwietnia 1945 roku. Większość majątków roz- 
parcelowano jednak już do połowy tego miesiąca. 
Dane dotyczące tempa parcelacji. pochodzące z różnych źródeł, 
są sprzeczne. Protokół z zebrania obwodowego wójtów gmin powiatu 
rypińskiego z 13 kwietnia 1945 roku informował, że sytuacja w zakre- 
sie realizacji parcelacji majątków w poszczególnych gminach przed- 
stawiała się następująco: "gmina Zbójno. parcelacja majątków na ukoń- 
czeniu, 9 majątków rozparcelowano, gmina Skrwilno - majątek Dę- 
bówka rozparcelowany. Gmina Okalewo parcelacja ukończona, gmina 
Radziki Duże 5 majątków rozparcelowano. pozostałe majątki w ciągu 
pięciu dni zostaną ukończone. Gmina Świedziebnia parcelacja ukoń- 
czona. Gmina Strzygi trzy majątki rozparcelowano, pozostałe dwa par- 
celowane nie będą. Majątek Osiek z braku reflektantów na działki nie- 
rozparcelowany"58. Według informacji KP PPR w Rypinie z 17 kwietnia 
1945 roku w powiecie rypińskim rozparcelowano wówczas w całości 
15 majątków, a. w pozostałych prace parcelacyjne jeszcze trwały. Zie- . 


55 Cyt. za R. H a l a b a, N. Koł o m e j c z y k, Z dziejów PPR w województwie 
bydgoskim (1945-1947), Bydgoszcz 1962, s.78; B.G ł ę b o w i c z , Realizacja, s.62 
uważa jednak datę 16 marzec 1945 roku za "umowną" i twierdzi. że nie można 
ustalić początku parcelacji na Pomorzu; podobnie t e n że, Ruch ludowy, s.27. 
lako pewnik przyjmuje datę 16.marca 1945 roku R.K o z ł o w s ki. Przeobraże- 
nia, s.167 oraz t e n że, Zycie polityczne ziemi dobrzyńskiej w lalach 
1945-1948, s.236. 
56 AP Bydgoszcz, KP PPR Lipno Miesięczne sprawozdania z działałności KP PPR 
1945-1946. sygn. 14NI/3, Sprawozdanie KP PPR w Lipnie z 18 marca 1945 roku. 
il R 
 H a l a b a, N. Koł o m e i c z y k ,Z dziejów PPR, s.78. W tym samym okresie, 
w sąsiednim powiecie włocławskim rozparcelowano 24 majątki, w nieszawskim 75, 
toruńskim 8. W całym województwie pomorskim 160 (zob. B.G ł ę b o w i c z, Rea- 
lizacja, s.63). 
;1 AP Bydgoszcz, KP PPR Rypin, sygn. 16NIII/l,Sprawozdania. protokoły i wykazy 
referatu rolnego 1945-1948, Protokół z zebrania obwodowego wójtów gmin powia- 
tu rypińskiego w dniu 13 kwietnia 1945 roku. 


301 


" 


1,1 


I 
i 
I
		

/302_0001.djvu

			,I I 

 " 
, I 
II
:II 
11,1 
[ 
II 



I 


mię otrzymało 835 rodzin służby folwarcznej (5945 ha). 68 rodzin bez- 
rolnych robotników rolnych (312 ha). 278 gospodarstw upełnorolniono 
od 5 do 10 ha (863 ha), 160 gospodarstw mniejszych uzupełniono do 5 
ha (386 ha) oraz 72 ha przeznaczono na działki rzemieślnicze 51 . 
W sprawozdaniu KP PPR w Rypinie z 30 kwietnia 1945 roku podano. 
że "reforma w powiecie rypińskim została przeprowadzona pomyślnie 
i jest zakończona'Go. W sprawozdaniu z 3 lipca 1945 potwierdzano 
również zakończenie reformy rolnej. lecz zaznaczano. że w trakcie jej 
realizacji "pominięto 2 majątki w gminie Zbój no o obszarze 130 ha 
i 127 ha. które partia poleciła przejąć przez Urząd Ziemski"61. 
W powiecie rypińskim najwięcej majątków (54) rozparcelowa- 
no w pierwszym etapie realizacji reformy rolnej, tj. w marcu i kwiet- 
niu 1945 roku. Trzy majątki (Kawno. Wildno i Skrwilno) rozparcelo- 
wano po zasiewach w październiku 1945 roku. Wiosną 1946 roku na. 
stąpiła parcelacja majątków: Kamionka, Łubki. Marianki. Pinino, 
Płonne. Warpalice i Zbójno. Majątki Warpalice i Ostrowite były parce- 
lowane w dwóch częściach i dwóch terminach. Parcelacja drugiej 
części majątku Rudusk oraz Ostrowite w 1947 roku zakończyła reali. 
zację reformy rolnej w powiecie rypińskim (zob. tabela 55)62. 
Majątek Pręczki parcelowany był dwukrotnie w 1945 i 1948 roku, 
Po pierwszej parcelacji ch!opi nie potrafili prowadzić otrzymanych gos- 
podarstw z powodu całkowitego braku narzędzi i inwentarza żywego. Już 
w sierpniu 1945 roku wszyscy zrzekli się działek i majątek otrzyma! za- 
rządca państwowy. Jako przyczynę podali "brak opieki i pomocy w gospo. 
darowaniu. brak koni, wozów, pługów itp."63. Ponieważ jednak zarządca 
również "nie osiągał należytych efektów w produkcji rolnej podjęto decy' 
zję o parcelacji (ponownej - dop. PG) majątku"64. Majątek Kobrzyniec No. 
wy początkowo przejęty przez PNZ. został rozparcelowany w 1948 roku 65 . 


III 



 


r 


5Y AP Bydgoszcz. KP PPR Rypin. sygn.16fIV/1, Prqtokół z posiedzenia KP PPR w Ry. 
pinie z 17 kwietnia 1945; R.K o z ł o w s ki, Zycie polityczne ziemi dobrzyńskjel 
w Jatach 1945-1948, s.236. 
1;0 AP Bydgoszcz, KP PPR Rypin. sygn. 16NI/3 , Miesięczne sprawozdania opisowe 
z działalności KP PPR w Rypinie 1945-1946, Sprawozdanie z 30 kwietnia 1945. 
IH AP Bydgoszcz. KP PPR Rypin. sygn. 16NI/3. Miesięczne sprawozdania opisowe 
z działalności KP PPR w Rypinie 1945-1946, Sprawozdanie z 3 lipca 1945. 
1;2 WBG Rypin .Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1948 (mate, 
riały nieuporządkowane), Operat parcelacyjny majątku Ostrowite z marca 1947 
roku; B.G ł ę b o w i c z, Realizacjo, s.87 błędnie twierdzi, że Ostrowite rozparce. 
lowano w całości 1945 roku. 
63 WBG Rypin, Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1947 (mate, 
riały nieuporządkowane), Protokół w sprawie zrzeczenia się przez służbę folwar. 
czną i małorolnych działek wydzielonych na gruntach majątku Pręczki z 8 sierp. 
nia 1945 roku. 
1;4 WBG Rypin, Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1948(male' 
riały nieuporządkowane), Operat parcelacyjny majątku Pręczki z kwietnia 1948r 
1;5 WBG Rypin, Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1948 (mate. 
riały nieuporządkowane ). Operat parcelacyjny majątku Kobrzyniec Nowy 
z kwietnia 1948 roku. 


II 


302
		

/303_0001.djvu

			Tabela 55: Terminarz parcelacji majqtków w powiecie rypińsldm 1945-1947, 


Nazwa m a, j ą t k u I termIn parce l a c i I 
L.p 1945 1946 1947 
III - IV X III-IV 
I 2 3 4 
l Adamki 
2 Balin 
3 Blizno 
4 Bocheniec 
5 Bolesławice 
6 Brzuze 
i Ch OJ no 
8 Dąbrówka 
9 Dębiany 
10 Dębówka 
II Długie 
12 Dobre 
13 Giżynek 
14 Gulbiny 
15 Kamionka 
16 Kawno 
17 Kiełpin y 
18 Kleszczyn 
19 Klonowo 
20 Kłuśno 
22 Kotowy 
23 Kowalki 
24 Księte 
25 Likiec 
26 Lisin V 
27 Łapinóż 
28 Łapinóżek 
29 Łubki 
30 Marianki 
31 Moszczonne 
32 Nadróż 
33 Nowa Wieś 
34 Okalewo 
35 Ostrowite Ostrowite 
36 Ostrów 
37 Pinino 
38 PIórkowo 
39 Płonne 
40 Podnietrzeba 


I I 


II 


303
		

/304_0001.djvu

			J 


1 2 3 4 
41 Półwiesk Mały 
42 Pręczki 
43 Przywitowo 
44 Radomin 
45 Radziki Duże 
46 Radziki Małe 
47 Radzynek 
48 Rudusk 
49 Rusinowo 
50 Sadłowo 
51 Skrwilno 
52 Stępowo 
53 Świedziebnia 
54 Świerzawy 
55 Tadajewo 
56 Warpalice Warpalice 
57 Wąpielsk 
58 Wildno 
59 Wielgie 
60 Wola Stara 
61 Zakrocz 
62 Zasadki 
63 Żałe 
54 3 8 1 



 


II 
l! 


1\ 


, 
:1. 


Ż ród ł o : AP Bydgoszcz, Urząd Wojewódzki Pomorski w Bydgoszczy z lat 
1945-1950, Zestawienie majątków przejętych na cele reformy rolnej w województwie 
pomorskim, pow, Rypin. sygn,6074; AP Bydgoszcz, Sprawozdania KP PPR Rvpin. 
Sprawozdania, protokoły i wykazy referatu rolnego 1945-1948. sygn. 16NIIL'1; WBG 
Rypin (Wykaz majątków ziemskich przekraczających 100 ha powierzchni), Go- 
lub-Dobrzyń. Brodnica, Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1947 
(materiały nieuporządkowane); RPiotrowski, Struktura, s,48-51; H.Szczecho. 
w i c z, Reforma rolna w powiecie rypińskim, mps, Poznań 1989 (BibLUAM), s.69. 
Uwaga! Majątki Warpalice i Ostrowite parcelowane były w dwóch częściach i dwóch 
terminach. 


Większość majątków w ziemi dobrzyńskiej nie została rozpar. 
celowana w całości. Wyłączano zwykle resztówkę o różnym areale, 
w skład której wchodziły zabudowania podworskie, parki, ogrody, 
podwórza. Część resztówek posiadała także niewielki areał ziemi or. 
nej, Zwykle jako cel tworzenia resztówki podawano gromadzenie ma. 
szyn rolniczych dla wszystkich parcelantów oraz prowadzenie hodo- 
wli zarodowej bydła i trzody chlewnej, a także dostarczanie materiału 
siewnego, Zgodnie z rozporządzeniem Ministra RiRR z dnia 1 marca 
1945 roku nie podzielono także między chłopów w ziemi dobrzyński
 
szkółek leśnych, szkółek drzew owocowych, sadów, cieplarni, pasiek, 


304
		

/305_0001.djvu

			terenów łowieckich, wód otwartych i zamkniętych. zabytków archi- 
tektonicznych i przyrodniczych wchodzących w skład majątków 66 . 
Największą część ziemi z resztówek w ziemi dobrzyńskiej 
przeznaczano na cele oświaty rolniczej. Dane dla powiatu rypińskiego 
dotyczące areału pochodzącego z resztówek podaje B. Głębowicz 67 
(zob. tabela 56). 


Tabela 56: Areol z resztówek przeznaczony na różne cele w powiecie rypińsld.m. 
Stan z 31 grudnia 1947 roku (w ha). 


Przemysł Oświata Kultura Cele ko- Cele kultu, Razem 
i s port munalne cmentarze 
1,41 241,82 0,91 9,14 0,99 254,27 


Żró d ł o: B. Głębowicz, Realizacja, s.90. 


Kilka majątków zostało przekazanych w całości lub częściowo 
na gospodarstwa państwowe. Nosiły one nazwę Państwowych Zakła- 
dów Hodowli Roślin (PZHR) lub Państwowych Zakładów Hodowli 
Zwierząt (PZHZ). Ogólnie podlegały one Inspektoratom Państwowych 
Nieruchomości Ziemskich (PNZ). W powiecie rypińskim zostały prze- 
jęte w całości przez PNZ: Kobrzyniec, Osiek, Ruszkowo, Starorypin, 
Zosin i Ugoszcz. W części: Balin, Kiełpiny, Linne, Sokołowo, Sosnowo 
i Wielgie 6B . W sumie pod nadzorem PNZ znalazło się w powiecie ry- 
pińsk im 4294 ha ziemi, co stanowiło 15% ogólnej powierzchni przeję- 
tych majątków. W skali województwa pomorskiego wskaźnik ten wy- 
nosił 26%69. Brak dokładnych danych dla powiatu lipnowskiego 
uniemożliwia analizę tego zjawiska w tej części ziemi dobrzyńskiej. 
Już w pierwszym etapie realizacji reformy rolnej wyłączono z parcela- 
cji i przeznaczono na cele kultury rolnej majątki: Karnkowo (jako go s- . 
podarstwo ogrodniczo-nasienne), Skępe (gospodarstwo hodowlane 
i nasienne), Fabianki (gospodarstwo hodowlane), Głodowo (gospodar- 
stwo Izby Rolniczej), Wola (ośrodek na szkołę rolniczą). Na zalesienie 
przeznaczono 13 majątków, przejęto na skarb państwa 3.849 ha lasów. 
W czasie parcelacji powstało 58 resztówek 70 . 


66 Dz.U. RP, nr 10.1945, poz. 51; B.G ł ę b o w i c z, Realizacja. s.88-89. 
67 B.G ł ę b o w i c z , Realizacja. s.90. 
6/! AP Bydgoszcz. Sprawozdania KP PPR Rypin. Sprawozdania, protokoły i wykazy 
referatu rolnego 1945-1948. sygn. 16NIIIJl , Charakterystyka powiatu rypińskie- 
go(b.d.); WBG Rypin, Golub-Dobrzyń, Brodnica. Dokumentacja dotycząca parcela- 
cji majątków z lat 1945-1947 (materiały nieuporządkowane). B.G ł ę b o w i c z , 
Realizacja, s.91 twierdzi. że w powiecie rypińskim przekazano PNZ w całości tyl- 
ko 1 majątek, nie podaje jednak jego nazwy. 
59 B.G ł ę b o w i c z . Realizacja, s.91. 
70 Ł. B e j g er. Realizacja reformy rolnej w powiecie Lipno. mps, s.27-28, 56. Autor- 
ka bazuje na sprawozdaniu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Upnie z 21 
marca 1945 roku. Dokumentów tych nie udało się odnaleźć. 


305 


I I 
I 


, 
, I 


l I 


-"
		

/306_0001.djvu

			111 1 11 
IJI 


J 
I 


-- 


Tabela 58: Majqtki w powiecie IYpińskim przejęte w całości lub części przez PNZ 


Nazwa majątku Powierzchnia w ha 
Balin 260 
Kiełpiny 248 
Kobrzyniec Nowy i Stary 190 
Llllne 88 
Ostek 679 
Ruszkowo 394 
Sokołowo 440 
Sosnowo 394 
Starorypin 314 
U goszcz 909 
Wielgie 260 
Zosin 118 
Razem 4294 


Ź ród ł o : AP Bydgoszcz, Sprawozdania KP PPR Rypin, Sprawozdania, protokoly 
i wykazy referatu rolnego 1945-1948, sygn, 16NIIUl , Charakterystyka powiatu rypińs. 
kiego (b,d.J; WBG Rypin, Golub-Dobrzyń, Brodnica, Dokumentacja dotycząca parcela. 
cji majątków z lat 1945-1947 (materiały nieuporządkowane). 
Uwaga! Brak dokładnych źródeł o przejl,)ciu przez PNZ majątków powiatu lipnowskiego
 


W wyniku realizacji reformy rolnej ziemiaństwo traciło rów- 
nież znajdujące się w majątkach zakłady przemysłu rolnego. Zgodnie 
z dekretem z 6 września 1944 i obwieszczeniem Ministra RiRR z 18 
stycznia 1945 roku przechodziły one na rzecz skarbu państwa i zwy- 
kle włączane były do resztówek 7t . Zakłady te w wielu przypadkach 
zostały zmodernizowane przez Niemców w czasie okupacji. otrzymały 
nowe maszyny72. W momencie przejęcia przez władzę ludową slan 
większości był jednak zdecydowanie zły. Należy przypuszczać, że 
przyczyną były zniszczenia spowodowane wycofaniem się wojsk i za- 
rządców niemieckich oraz grabież po wyzwoleniu 73 . Stan zachowania 
ważniejszych zakładów przemysłu rolnego w powiecie lipnowskim 
przedstawia tabela 57. 


71 Dz.U. RP, nr 4,1944, poz.17, art.6: Dz. U, RP, nr 3,1945, poz.13, art.5. 
72 R. K o z ł o w s ki, Przeobrażenia, s.176-177. 
7:1 R 
 K o z ł o w s ki, Życie polityczne ziemi dobrzyńskiej w Jatuch 1945-1948, s
220 jesl 
również przekonany o dewastacji zakładów przemysłu rolnego w majątkach po wy' 
zwoleniu. 


306
		

/307_0001.djvu

			Tabela 57: Wykaz zakJadów przemyslu rolnego przejętych z majqtków 
powiatu lipnowsldego wedlug stanu z 1945 r, 



azwa majątku Rodzaj zakładu Stan używalności 
Chalin Suszarnia cykorii Zakład nieczynny, uszkodzema 
Grochowaisk Gorzeima Zakład czynny, wymaga remontu 
Karnkowo Gorzelnia Zakład czynny, wymaga remontu 
Karnkowo Młyn wodny Zakład czynny 
Klkół Suszarnia cykorii Zakład nieczynny, uszkodzenia 
KOZlfÓg Leśny Suszarnia cykorii Zakład nieczynny, uszkodzenia 
Maliszewo Młyn wodny Zakład czynny 
Płomiany Suszarnia cykorii Zakład nieczynny, uszkodzenia 
Radomice Krochmalnia Zakład czynny, wymaga remontu 
Sitno Młyn wodny Zakład czynny 
Skępe Gorzelnia Zakład czynny, wymaga remontu 
Skępe Płatkarnia Zakład nieczynny 
StekIin Suszarnia cykorii Zakład nieczynny, uszkodzenia 
Szpetal Suszarnia cykorii Zakład nieczynny, zburzony 
w czasie wojny 
Wąkole Młyn wodny Zakład czynny 
Wielgie Gorzelnia Zakład czynny, wymaga remontu 
Wielgie Młyn motorowy Zakład nieczynny, brak urządzeń 
i maszyn 
Wlelgie Suszarnia cykorii Zakład nieczynny, uszkodzenia 
Wola Suszarnia cykorii Zakład nieczynny, uszkodzenia 
Zlot opole Suszarnia cykorii Zakład nieczynny, uszkodzenia 
Żuchowo Młyn wodny Zakład czynny 


li 
I 



 
'II 


Ż ród ł O : AP Włocławek. Akta Rejonowego Urzędu Rolnego w Lipnie (materiały 
nieuporządkowane), Sprawozdanie Po",:,iatowego Urzędu Ziemskiego w Lipnie z sier- 
pnia 1945 roku; R.K o z ł o w s ki, Zycie polityczne ziemi dobrzyńskiej w Jotach 
1945.1948, s,219-220. 
Uwaga! Brak źródeł o upaństwowieniu zakładów rolnych z majątków powiatu rypińskiego, 


II 
I 


Fragmentaryczne i sprzeczne dane z powiatu lipnowskiego 
uniemożliwiają dokładne prześledzenie tempa parcelacji majątków na 
tym terenie. Jako pierwsze rozparcelowano majątki: Szpetal, Chełmi- 
ca,Oleszno, Wielgie, Obrowo, Radomice, Mazowsze, Niedźwiedź, Ki- 
kół Wieś, Kikół Miasto, Sumin, GrochowaIsk i Głodowo 74 . W spra- 
wozdaniu KP PPR z 13 lipca 1945 roku zanotowano: "Reformę rolną 
ukończono do 14 kwietnia 1945 roku, rozparcelowano 84 majątki, 
nierozparcelowano dwa: Świętosław oraz Glewo z rozkazu Woje- 
wódzkiego Urzędu Ziemskiego w Bydgoszczy"75. H. Słabek twierdzi, 
że do 1 stycznia 1947 roku w powiecie lipnowskim z ogólnej liczby 99 


74 L.Bejger, Realizacjo reformy rolnej w powiecie Lipno, s.27. 
AP Bydgoszcz. KP PPR Lipno, sygn. 14NI/3. Miesięczne sprawozdania opisowe 
z działalności KP PPR w Lipnie 1945-1946, Sprawozdanie z 13 lipca 1945. 


307
		

/308_0001.djvu

			I, 
, 


!I' 

 I 
/1 
j 


"I 


rozparcelowano 83 majątkF6. Według R. Kozłowskiego do 17 kwietnia 
1945 roku "w powiecie lipnowskim na cele reformy rolnej wytypowa- 
no 62 majątki obszarnicze o łącznym areale 22.554 ha. Poza tym 5 ma- 
jątków pozostawiono na cele kultury rolnej, a 12 innych przeznaczo- 
no pod zalesienie"77, Dane te najprawdopodobniej traktują określenie 
folwark na równi z majątkiem wielofolwarcznym i obejmują tylko 
pierwszy etap reformy z wiosny 1945 roku. 
Termin zakończenia reformy rolnej w ziemi dobrzyńskiej jest 
zatem trudny do ustalenia. Dotychczasowa literatura. zajmująca się 
tym zagadnieniem twierdzi, że ostatnie majątki rozparcelowano 
w 1947 roku. Należy jednak przypuszczać, że sprawozdania dotyczące 
wczesnego zakończenia reformy rolnej w ziemi dobrzyńskiej były 
w dużej mierze fikcyjne i miały charakter propagandowy7B. Podpo- 
rządkowane były zapewne instrukcji KC PPR z lutego 1945 roku. któ- 
ra nakazywała przeprowadzenie parcelacji "jeszcze do siewów wio- 
sennych"79. Nie zmienia to jednak faktu, że zdecydowana większość 
majątków badanego terenu została rozparcelowana już wiosną 1945 
roku. Reforma rolna trwała jednak w ziemi dobrzyńskiej do końca 
1947 roku. 
Najbardziej wiarygodnym źródłem pozwalającym ustalić pełną 
listę folwarków skonfiskowanych w latach 1945-1947 wydaje się Ze. 
stawienie majątków przejętych na cele reformy w województwie pomor- 
skim. Powiaty Lipno i Rypin 80 , sporządzone przez Urząd Wojewódzki 
Pomorski w 1949 roku, a więc po definitywnym zakończeniu parcela. 
cji i z określonej perspektywy czasowej. Dane te (zawarte w tabelach 
59. 60) uwzględniają podział majątków na folwarki. W powiecie lip- 
nowskim pozwalają ustalić 105 majątków, a w rypińskim 71 o po- 
wierzchni powyżej 100 ha przejętych na cele reformy rolnej. 


,II' 
I 


76 H. S I a b e k , Przebudowa. aneks 21a. Reforma rolna byla na ukończeniu. Rozparce- 
lowano między chlopów 83 majątki, a pozostale przeznaczono na PNZ i dla Lasów 
Państwowych. . 
77 R.K o z ł o w s ki, Zycie polityczne ziemi dobrzyńskiej w latach 1945-1948,5.236.237. 
78 Pogląd taki prezentują m.in.: B.G I ę b o w i c z. Realizacja, s.63. Autor ustal
za' 
kończenie reformy na Pomorzu na koniec grudnia 1947; R.K o z I o w s ki, Zycie 
polityczne ziemi dobrzyńskiej w latach 1945-1948, s.237 twierdzi. że reforma rolna 
w ziemi dobrzyńskiej trwała przynajmniej do 1947 roku. Wcześniej t e n że. 
Przeobmżenia. s.174 prezentował pogląd. że własność ziemiańska w województ. 
wie pomorskim została rozparcelowana do połowy 1945 roku, natomiast druBi 
etap reformy dotyczył ziemi poniemieckiej i częściowo majątków państwowych
 
7!J R. H a ł a b a. N. K o 10m e j c z y k . Z dziejów PPR, s.76. 
80 AP Bydgoszcz, Urząd Wojewódzki Pomorski w Bydgoszczy z lat 1945-1950, U- 
stawienie majątków przejętych na cele reformy rolnej w województwie pomors. 
kim, pow. Lipno. Rypin. sygn.6074. 


308
		

/309_0001.djvu

			Tabela 59: Mają/ki przeję/e na cele reformy rolnej w pow, lipnowskim w latach 1945-1947. 
Parcelacja majątku Inne cele 
Obszar (lasy, PNZ, 
Nazwa w 1945 r Ogółem Liczba nabywców resztówki, 
majątku przed wha bezrol- upełno- szkoły rolni- 
reformą nych rolnio- cze, podsta- 
rolną nych wowe, stawy 
itp.) w ha 
1 2 3 4 5 fi 
Bałdowo 241 227 19 22 14 
Bisku pin 256 188 22 10 68 
Brzeżno 1737 158 20 6 1579 
Chalin 315 219 33 7 96 
Chełmica 146 127 12 7 19 
Mała 
Chełmica 458 b.d. b.d. b,d. b.d, 
Duża 
Chlebowo 164 145 14 13 19 
Choczeń 167 100 b,d, b.d. b.d. 
Chodorążek 309 289 35 19 20 
Chudzewo 172 140 14 10 32 
Ciechocin 294 b,d. b,d. b.d, b.d. 
Ciełuchowo- 461 b.d. b,d. b,d. b.d. 
,Gołuchowo 
Czarne 224 140 19 8 84 
Dyblin 458 b.d, b.d. b.d, b,d, 
Dzialyń 162 b.d. b.d. b.d, b.d, 
Dzierźączka 217 b,d. b.d. b.d. PNZ 
Dzikowo 139 b.d. b.d. b.d. b.d. 
Fabianki 218 b.d. b.d. b.d. PNZ 
Florencja 126 119 15 8 I 7 
Głodowo 433 b.d, b.d. b.d. Upaństwo- 
wiony, Izba 
Rolnicza 
Głowina 302 b.d. b,d. b,d. b.d. 
Glewo 238 b,d. b.d. b,d. b.d. 
Grochowaisk 337 312 45 11 25 
Hornówko 289 241 28 8 48 
Jarczechowo 165 145 13 9 20 
lasień 563 212 26 30 PNZ-351 
Jastrzębie 360 324 40 23 36 
Jesionka 294 b.d, b.d. b,d. b.d. 
lózefowo 132 121 10 17 11 
Kamienica 292 248 25 22 44 
309 

, 


'I 


l, 


,I 
.1 


II 
I 


II 


I I I 
' I I
		

/30_0001.djvu

			'
 ;11 

 I 


II 
!I 



 

I 


li 
I 


;; 
 
f 

 
, 
 
l 


f' 
I 


, 



.... ., 


mierz Sprawiedliwy, który przekazał Mazowsze z ziemią dobrzyńską 
synowi Konradowi zwanemu Mazowieckim. Pierwsze wyraźne od- 
dzielenie tego terytorium nastąpiło w 1222 roku, kiedy książę Konrad 
nadał ziemię dobrzyńską zakonnikom, Braciom Dobrzyńskim. Wkrót- 
ce terytorium to wróciło w posiadanie polskie. Po dalszych podziałach 
między potomków Konrada Mazowieckiego, w latach 1288-1291 zie- 
mia dobrzyńska została wydzielona jako samodzielne księstwo pod 
rządami Siemowita, wnuka Konrada Mazowieckiego 5 . 
Jako odrębna jednostka terytorialna i administracyjna trakto- 
wana była ziemia dobrzyńska w konfliktach i układach pokojowych 
z Zakonem Krzyżackim w XIV i XV wieku. Po kilku niszczących woj- 
nach i zmianach właścicieli, omawiany teren powrócił po I pokoju to- 
ruńskim w 1411 roku do Korony". 
W czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej ukształtowane grani- 
ce ziemi dobrzyńskiej nie ulegały zmianom. Obejmowały terytorium 
między Wisłą, Drwęcą i Skrwą o powierzchni 2952 km 2 , składajace się 
z trzech powiatów: dobrzyńskiego (528 km 2 ), lipnowskiego (1252 km 2 ) 
i rypińskiego (1172 km 2 ). Podział ten związany był szczególnie z sys- 
temem sądownictwa szlacheckiego. Z czasem powiat stał się również 
jednostką skarbowo-administracyjną i wojsk ową 7. 
Od XVI do XVIII wieku ziemia dobrzyńska stanowiła jako ca- 
łość w pełni samodzielną jednostkę administracyjną, a szlachta dob- 
rzyńska na sejmikach tej samodzielności strzegła. Od innych podsta- 
wowych jednostek podziału administracyjnego Polski, różniła się jed- 
nak brakiem urzędu wojewody. Najpełniej wyjaśnił ten problem J. 
Siemieński pisząc: "ziemia dobrzyńska zbiera się na sejmik oddzielny, 
bierze udział w sejmach przez własnych posłów, obiera swego deputa- 
ta na trybunał koronny i komisarza na trybunał skarbowy, posiada 
odrębnych urzędników ziemskich, sądowych i niesądowych, gród 
z osobnym starostą, własne sądy skarbowe i kapturowe, ciągnie osob- 
nym pocztem na elekcję, a sejmik jej ma pełnię autonomicznej władzy 
wojewódzkiej, do uchwalania podatków na rzecz skarbu ogólnego 
i wojewódzkiego włącznie" i w innym miejscu "stan faktyczny każe ją 


5 J.B i e n i ak, KsztaJtowanie się tel}'torium ziemi dobrzyńskiej w średniowieczu, 
Zapiski Historyczne, L51, 1986, s. 7-10; A.B o g u c ki, Kasztelania kikolska 
w XlII wieku, Ziemia Dobrzyńska, u, 1989. s. 9-12; Z.G u l d o n, J.P o w i e r s- 
ki, Podziały administracyjne Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w XlII-XW wieku, Prace 
Wydz. Nauk HumanisL BTN, Seria C, nr 15, Warszawa-Poznań 1974, s. 170-196. 
6 A.B o g u c ki, Powiat rypiński w średniowieczu (do poło XV wieku), (w:) Szkice Ry- 
pińskie, Bydgoszcz 1967, s. 45-84; Z.G6źdź, Lipno. Zarys dziejów, Lipno 1991, 
s.16-18. 
7 Z. G u l d o n, W czasach szlacheckiej Rzeczypospolitej - tel}'torium, ludność i sto- 
sunki stosunki gospodarczo-społeczne, (w:) Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej 
XV-XX wiek, pod red. M. Woj c i e c h o w s k i e g o, Warszawa-Po znań- Toruń 
1987, s.12. 


32
		

/310_0001.djvu

			\: 


1 2 3 4 5 6 
Kamień 135 129 14 5 6 
Kmiecy 
Karnkowo 1025 b.d. b.d, b.d. PNZ 
Kijaszkowo 594 351 45 15 243 
Kikół Miasto 296 195 27 11 101 
Kikół 142 134 29 14 B 
Wójtówka 
Kisielewo 262 244 28 9 18 
Kłobukowo 240 99 10 9 141 
Kolankowo 125 77 11 8 48 
Komorowo 226 104 10 8 122 
Koziołek 1479 b.rI. b.d. b.d. b.d. 
Koziróg 233 226 26 15 7 
Leśny 
Koziróg 120 b.d. b.d. b.d. b.d. 
Rzeczny B 
Koziróg 116 101 10 4 15 
Rzeczny E 
Krojczyn 360 334 36 19 26 
Krępin y 93 75 5 6 b.d. 
Kulin 197 191 22 11 6 
Ligowo 251 159 b.d, b,d. b.d. 
Lubin 405 305 32 19 100 
Lubowiec 201 b,d. b,d, b.d. b.d. 
Łagiewniki 190 101 18 3 89 
Łążyn 256 226 31 12 30 
Łochocin 667 129 14 6 538 
Maliszewo 417 267 27 27 150 
Mień-Wąkole 217 b,d, b.d. b.d. Przejęty 17 
maja 1947 na 
. rzecz Skarbu 
Państwa. 
Mysłakowo b.d. 44 5 2 b.d. 
Mysłakówko 133 107 12 12 26 
Niedźwiedź 232 210 26 12 22 
Nowa Wieś 356 196 29 1 160 
Nowogródek 1400 b.d. b.d. b.d. b.d. 
Obrowo 402 b.d. b,d. b.d. PNZ 
Ograszka 163 156 15 15 7 
Okrągła 1066 82 8 1 984 
Oleszno 523 18 27 - 505 
Osiek nIW 416 17 b.d. b.d. b.d. 
Osówka 2534 b.d. b,d. b.d. b.d. 
Ostrowite 179 b.d. b,d. b.d, PNZ 
Ośmiałowo 261 173 26 3 88 


II; 


'I 
I 


310
		

/311_0001.djvu

			1 2 3 4 5 6 
Płomian y 297 258 34 15 39 
Płonczynek 130 108 10 6 22 
Podole 147 b.d. b.d. b.d. b.d. 
Pomorzany 100.5 b.d. b.d. b.d. Upaństwo- 
wiony, prze- 
kazano Nad- 
leśnictwu 
Państwowe- 
mu Skępe, 
Radarnice 386 280 30 23 106 
Radziochy 450 b.d. b.d. b.d. Upaństwo- 
wIOny. prze- 
kazano Nad- 
leśnictwu 
Państwowe- 
mu Skępe. 
Rokicie 177 159 b.d. b.d. b.d. 
Rybniki 112 b.d. b.d. b.d. PNZ 
Sitno 127 b.d. b.d. b.d. b.d 
Skępe 1001 b.d. b.d, b.d. PNZ 
Skórzno 172 164 22 8 8 
SIeklin 446 b.d. b.d. b.d. PNZ 
Slróżewo 174 162 25 2 12 
Sumin 300 b.d. b.d. b.d. PNZ 
Suszewo 235 123 15 4 112 
Szpetal 1030 376 45 29 354 
Szpiegowo 148 136 18 7 12 
Tluchowo 198 142 17 9 56 
Tluchówek 150 138 15 10 12 
Trutowo b.d. 8fi - 25 b.d. 
Tulibowo 298 231 28 8 67 
Turza Wilcza 107 101 5 9 6 
Wichowo 330 197 14 16 133 
Wielgie- 879 451 57 22 428 
-8ętlewo 
Wierzbick 339 286 30 10 53 
Wierznica 351 311 43 16 40 
Witkowo 119 108 6 11 11 
WItoszyn 142 68 10 - 74 
Wola 303 b.d. b.d. b.d. b.d. 
Wolęcin 187 170 22 12 17 
Wyczałkowo 135 131 14 10 4 
Wylazłowo 230 b.d. b.d. b.d. PNZ 
Zajeziorze 269 195 22 14 74 
Zakrzewo 144 132 12 7 12 


311
		

/312_0001.djvu

			1! 


1 2 3 4 5 6 
Zarzeczewo b.d. 86 11 4 b.d. 
Zębowo 289 205 29 19 84 
Złowody 248 236 29 21 12 
Złotopole 267 b.d. b.d. b.d. b.d. 


,
 
1. 11 
. t 
, II 

 


Ź ród ł o : AP Bydgoszcz, Urząd Wojewódzki Pomorski w Bydgoszczy z lat 
1945-1950, Zestawienie majątków przejętych na cele reformy rolnej w województwie 
pomorskim, pow. Lipno, sygn.6074; AP Włocławek, Akta Rejonowego Urzędu Rolne. 
go Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Lipnie z lat 1945-1947: WBG Go. 
lub-Dobrzyń, Lipno, Sierpc, Toruń, Włocławek, Dokumentacja dotycząca parcelacji 
majątków z lat 1945-1947 (materiały nieuporządkowane); Ł. B e j g er, Realizacjo 
reformy rolnej przeprowadzonej przez PKWN w powiecie Lipno, mps, Toruń 1967 (Ar- 
ch. UMK), passim. 
Uwaga! Brak pełnych danych uniemożliwia podsumowanie powierzchni majątków 
przed parcelacją i rozparcelowanych między chłopów. 


Tabela 60: Majqtld przejęte na cele reformy rolnej w powiecie rypińskim 
w latach 1945-1947. 


. 
 


Parcelacja majątku Inne cele 
Obszar (lasy, PNZ. 
Nazwa w 1945 r Ogółem Liczba nabywców resztówki, 
majątku przed wha bezrol- u pełno- szkoły rolni- 
reformą nych rolni 0- cze, podsta- 
rolną nych wowe, stawy 
itp.) w ha 
1 2 3 4 5 6 
Adamki 181 162 23 8 Resztówka. 15 
Balin 370 110 17 5 Ośrodek Rol- 
niczy - 13 
Blizno 262 b.d. b.d. b.d. b.d. 
Bocheniec 324 304 42 22 Resztówka - 24 
Bolesławice 217 58 9 - Resztówka - 3 
Brzuze 216 163 13 14 Resztówka - 49; 
spóldz. mlecz. 
- 0,3; osada ry. 
backa -2 
Chojno 383 242 31 18 Zlewnia mle- 
ka-O,6 
szk. podst.- 
1,3; resztówka 
- 36; lasy - 92 
Dąbrówka 230 217 26 10 Resztówka - 9 
Dębiany 130 107 6 25 Ośrodek Rol- 
niczy - 13. 
Dębówka 192 192 b.d. b.d. 


nil 


III 


312 


---
		

/313_0001.djvu

			1 2 3 4 5 6 
Długie 755 439 85 15 Resztówka - 49: 
pIaskownia - 9: 
jezioro - 127; 
lasy - 119. 
Dobre 164 161 26 4 Reeztówka - 42; 
Szk. Podst. - 2 
Glżynek 277 259 39 8 Resztówka 12. 
Gulbiny 331 283 46 11 Resztówka - 42. 
Kamionka 179 85 13 3 Resztówka - 91. 
Kawno 186 150 19 16 Resztówka - 29; 
szk. podst. - 2 
Kielpiny 552 180 25 10 Szk. podst. -2; 
jeziora - 38; 
lasy - 51; 
PNZ - 248. 
Kleszczyn 156 59 10 4 Jezioro - 97. 
Klonowo 339 303 43 14 Resztówka - 34; 
szk, podst. 1; 
mlecz. -0.3
 
Kluśno 116 b.d. b.d. b.d. b,d. 
Kobrzyniec 116 116 b.d, b.d. Parcelacja 

owy w 1948 r. 
Kotowy 200 176 26 11 Resztówka - 22. 
Kowalki 401 334 32 12 Szk. podst. - 1; 
resztówka - 60 
Księte 561 267 24 27 Resztówka - 
58; stawy - 2; 
szk. roL - 12; 
lasy-187, 
Likiec 221 b,d. b,d, b,d. b.d, 
Lisiny 198 47 5 5 Lasv - 151. 
l.apinóż 187 49 7 3 Lasy - 142; 
Ośrodek 
Zdrowia - 2. 
l.apinóżek 317 173 26 3 Resztówka - 
29; jeziora 14; 
lasy, 120. 
Lubki 164 158 25 3 Resztówka - 2 
Marianki 251 218 25 16 Resztówka - 8; 
szk. podst. - 2. 
Moszczonne 214 63 17 4 Resztówka - 84; 
jezioro - 60. 
Nadróż 634 277 40 16 Szk. RoI. - 49. 

owa Wieś 186 143 15 20 Resztówka - 13 
Okalewo 3701 248 45 15 Resztówka - 70; 
stawy ryb. - 48 


l 


I I 
I I 


313
		

/314_0001.djvu

			II 


1 2 3 4 5 6 
Osiek 732 - - - Stawy ryb
 -35: 
lasy - 18; 
PNZ - 679. 
Ostrowi te 356 295 33 19 DZlalki pra- 
cownicze - 81: 
jezioro 5: 
szk. podSl.-I: 
mleczarnia - 1 
Ostrów 110 103 11 11 Resztówka - 3- 
Pinino 184 139 12 8 Resztówka. 36 
Piórkowo 226 178 27 12 Resztówka. 42 
Płonne 719 330 41 26 Resztówka - 23; 
straż poż. - 1 
Podnietrzeba 135 103 13 9 Lasy - 28. 
Półwiesk 279 251 34 25 Resztówka - 22 
Mały 
Pręczki 280 280 16 36 Parcelacja 
w 1945 i po- 
nownie 
w 1948 r. 
Przywitowo 201 148 15 21 Resztówka - 52 
Radomin 465 312 47 17 Resztówka - 31 
boisko sporto- 
we -0,3 
Radziki Ou- 398 363 26 18 Resztówka - 
że 30; lasy - 55 
Radziki Ma- 622 394 55 13 Resztówka - 45; 
łe lasy - 287. 
Radzynek 453 278 41 16 Szk podsl. 2,2; 
resztówka - 32. 
Rudusk 120 93 10 8 Jezioro - 25. 
Rusinowo 406 406 32 23 
Ruszkowo 394 - - - PNZ - 394 
Sadłowo 351 248 29 37 Resztówka - 14; 
Urząd Gminy- 
3; lasy - 33. 
Skrwilno 2520 62 b.d. b,d. Lasy - 2274; 
Nadleśnictwo 
-74; 
Spół.SCh - 8; 
jezioro - 101 
Sokołowo 707 - - - Lasy - 249: 
PNZ - 440. 
Sosnowo 1159 - - - Lasy - 765; 
PNZ- - 394 
Starorypin 314 - - - PNZ - 314 



II 


, II 
II 


r 
,I 
,II 


II 


II 
I 



I 


II 
11,1 


314
		

/315_0001.djvu

			1 2 3 4 5 6 
Stępowo 345 306 48 7 Resztówka - 26 
Świedzieb- 135 126 11 33 Resztówka - 5; 
nia szk. podSL - 2, 
Świerzawy 264 142 13 15 Resztówka - 3; 
szk podsL-0.7, 
Tadajewo 195 106 16 4 Szk. RoI. - 12; 
resztówka - 2, 
Ugoszcz 909 - - - PNZ - 909 
Warpalice 314 282 27 5 Resztówka - 25; 
lasy-73. 
Wąpielsk 441 405 57 22 Resztówka - 25. 
Wił 10 318 133 19 6 Działka rybac- 
ka - 3; jezioro - 
12; resztów- 
ka-13 
Wielgie 447 187 31 16 PNZ 260. 
Wola Stara 194 194 b,d. b,d, - 
Zakracz 170 12 2 - Lasy - 158 
Zasadki 112 90 12 5 Resztówka - 19. 
Zbójno 281 223 25 24 Resztówka - 48; 
szk. podsL 2. 
Zosin 118 - - - PNZ - 118. 
Żale 447 154 39 13 Resztówka - 12; 
jezioro - 94; 
osada ryb. - 4, 
Razem 28.732 - - - - 


, I 


II 


Ż ród ł o : AP Bydgoszcz. Urząd Wojewódzki Pomorski w Bydgoszczy z lat 
1945-}950, Zestawienie majątków przejętych na cele reformy rolnej w województwie 
pomorskim. pow, Rypin, sygn.6074; WBC Brodnica. Colub-Dobrzyń, Rypin. Sierpc, 
Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1947 (materiały nieuporząd- 
kowane); KPiotrowski. Struktura. s,48-51; H,Szczechowicz. Reforma rolna 
wpowiecie rypińsldm, mps, Poznań 1989 (BibL UAM). passim. 
Uwaga! Brak pełnych danych uniemożliwia podsumowanie powierzchni rozparcelo- 
wanych między chłopów majątków. 


Dekret PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z 6 wrzesma 
1944 roku stwierdzał, że "obszar nowo utworzonych gospodarstw, jak 
również obszar, do którego mają być powiększone gospodarstwa karłowa- 
te, winien być uzależniony od jakości gleby i stosunku miejscowego zapo- 
trzebowania ziemi. Obszar ten dla gospodarstw rolnych nie może być 
większy od 5 ha ziemi średniej jakości"81, W powiecie lipnowskim średni 
areał działki przypadającej na jedną rodzinę służby folwarcznej po zakoń- 
czeniu reformy rolnej wynosił 5,28 ha, a w powiecie rypińskim 5,46 ha 
i należał do najniższych w skali województwa pomorskiego 82 . W pierw- 


II Dz.U RP, nr4, 1944, poz,17, arU3, 
12 B.G ł ę b o w i c z , Realizacja. s,79, 


315
		

/316_0001.djvu

			d Ij 
II 


szym okresie parcelacji nadawano działki O większej powierzchni, prze- 
kraczającej często 10 ha. Protest władz KW PPR spowodował jednak 
znaczne ograniczenie wielkości nadziałów już od kwietnia 1945 roku!J. 


Tabela 61: Przeciętny areol dzialla z reformy rolnej dla poszczególnych grup 
parcelantów w ziemi dobrzyńskiej, 


I 
I 


Przeciętny areał działki przypadającej dla 
Po- służby bezrolnych średniorolnych małorolnych 
wiat folwarcznej 
30VII31XII 30 VI 31 XII 30 VI 31 XII 30VI 31 Xll 
1945 1947 1945 1947 1945 1947 1945 1947 
Lipno 4,12 5,28 4,63 6,87 3,51 4,08 1,17 2,28 
Rypin 5,51 I 5.46 4.42 4,32 2,92 2,54 2,13 2.15 


Ź ród ł o : RG ł ę b o w i c z. Realizacja, s.79. 


II 
I[ 
I 


Ze względu na duże rozbieżności w źródłach i literaturze 
trudno jest określić liczbę gospodarstw utworzonych w wyniku reali- 
zacji reformy rolnej w ziemi dobrzyńskiej. Według mało wiarygod- 
nych danych B. Głębowicza w powiecie lipnowskim do 31 grudnia 
1947 roku utworzono 725 nowych gospodarstw ze zdecydowaną 
przewagą o powierzchni 5-8 ha. W powiecie rypińskim powstało 
w tym czasie 1391 gospodarstw. ale w większości o mniejszym areale, 
do 5 ha 84 . Zaniżone są również, nie poparte szerszymi badaniami, da. 
ne Ł. Bejger 85 i H. Szczechowicz 86 . Bliższe prawdy są zapewne dane 
publikowane przez H, Słabka, który twierdzi, że do 1 stycznia 1947 


11 


II 
I 
J 


,Ii 


83 H. S ł a b e k, Przebudowa, S.79. 
84 B.G ł ę b o w i c z, Realizacja, s.86. Dane prezentowane przez autora (zob. tabela) 
są zupełnie niewiarygodne, zwłaszcza w przypadku powiatu lipnowskiego, gdzie 
rozparcelowano więcej majątków o większej powierzchni, tworząc jakoby mmej 
gospodarstw niż w mniejszym powiecie rypińskim. 


I 
,I 
I 
.1 


Struktura gospodarstw nowych w ziemi dobrzyńskiej według B. G/ębowiczo (30 VI 
1945 - 30 XII 1947). 


Po- 
wiat 
+8 +8 Razem 
Lipno 97 35 341 176 462 87 725 
Rypin 560 43 1163 796 552 43 1391 


85 Ł. B e i g er. Realizacja reformy rolnej w powiecie Lipno, mps, s.40,44. Autorka 
nie dysponowała materiałem dla gmin: Czernikowo, Dobrzejewice, Nowogród 
i Narutowo. 
86 H. S z c z e c h o w i c z , Reforma rolna w powiecie rypińskim, mps, s.75. Autorka 
błędnie wytyczyła granice powiatu rypińskiego i nie uwzględniła kilkunastu ma. 
jątków, 


316 


---
		

/317_0001.djvu

			roku w powiecie lipnowskim powstało 1766 nowych gospodarstw 
i 1317 w rypińskim 87 . Brak pełnych danych uniemożliwia określenie 
liczby nowych gospodarstw powstałych w wyniku reformy rolnej. Na- 
leży przyjąć jednak, że do końca 1947 roku uległa ona jeszcze nie- 
znacznie zwiększeniu w badanych powiatach. 
Znacznie mniej ziemi folwarcznej przeznaczono na upełnorol- 
nienie chłopów. Według najbardziej wiarygodnych danych H. Słabka 
do 1 stycznia 1947 roku powiększono w powiecie lipnowskim 963 
gospodarstwa o łączną powierzchnię 4.487 ha. W powiecie rypińskim 
upełnorolniono 655 gospodarstw o łączną powierzchnię 1910 ha 88 . 


Tabela 62: Wyniki reformy rojnej w ziemi dobrzyńskiej wedlug H.Slabka. 


R o z p a r c e l o w a n o 
z rozparcelowanego obszaru nadzielono 
Po- ogółem służbę folw. małorolnych innych 
wiat i bezrolnych do 10 ha 
ma- obszar ro- obszar TO- obszar TO- obszar 
jątków wha dzin wha dzin wha dzin wha 
Lipno 83 15781 1766 11211 963 4487 30 82 
Rypin 62 9840 1317 7638 655 1910 283 291 


Ż ród ł o : H, S ł a b e k, Przebudowa, aneks 21 a, 


W wyniku realizacji reformy rolnej władza ludowa przejmowa- 
ła wraz z ziemią i budynkami także maszyny, urządzenia i zwierzęta 
hodowlane znajdujące się w majątkach. Dekret PKWN z 6 września 
1944 roku stwierdzał: "Inwentarz żywy i martwy przejęty z gospo- 
darstw parcelowanych zostanie rozdany między gospodarstwa nowo- 
utworzone dla bezrolnych"89. Dla terenów wyzwolonych w styczniu 
1945 roku Minister Rolnictwa i Reform Rolnych dokonał uzupełnień 
tego postanowienia. Dokładne zasady podziału nie zostały jednak 
ustalone i proces ten w ziemi dobrzyńskiej odbywał się spontanicznie, 
przy zastosowaniu praktyki zwyczajowej utrwalonej w czasie parcela- 
cji na terenie "Polski Lubelskiej". Inwentarz żywy i martwy rozdziela- 
no w zasadzie wszystkim kategoriom parcelantów. W pierwszej kolej- 
ności korzystały jednak z przydziałów gospodarstwa nowe, należące 
do dawnej służby folwarcznej i bezrolnych. Niewielką ilość inwenta- 


17 H. S ł a b e k. Przebudowa. aneks 21 a. Autor wykorzystał sprawozdania W oje- 
wódzkiego Urzędu Ziemskiego w Bydgoszczy, 
III Tomże. aneks 21 a. 
19 Dz.U RP, nr 1,1944 (załącznik), arU2. B,G ł ę b o w i c z, Realizacja. s.112 na- 
dinterpretuje tekst dekretu twierdząc. że wyłączono z podziału traktory i ciężkie 
maszyny, 


317 


I 
: I 


, ;l 
) 


! r. 


l 
.li 
.1 ł 


II
		

/318_0001.djvu

			I i I 
I 
II' 
'I 

I I 
I 
I II 


II 


, 'I 


['I 


Iii 


l 
JI 
III 


rza żywego otrzymały natomiast gospodarstwa mało i średniorolne. 
Podziałem inwentarza zajmowały się gminne komisje reformy rolnej90. 
Rozporządzenie Ministra RiRR z 1 marca 1945 roku wyłączyło 
z podziału część inwentarza folwarcznego. Przyjęta wówczas zasada 
stwierdzała. że "pojedynczym gospodarstwom należy przydzielać nie 
więcej jak 1 konia i 1 krowę". Z podziału wyłączono "licencjonowane 
ogiery. buhaje. knury, tryki; klacze zapisane do ksiąg stadnych Związ- 
ku Hodowców Koni; zapisane do ksiąg hodowlanych krowy, świnie, 
owce oraz kozy: specjalne kultury hodowlane jak drób rasowy oraz 
pszczoły i jedwabniki". Podziałowi nie podlegał inwentarz przezna- 
czony dla gospodarstw państwowych tworzonych w majątkach, które 
nie były parcelowane. Chłopi nie otrzymywali również inwentarza za- 
rodowego i tej części inwentarza martwego, która nie mogła być ra- 
cjonalnie wykorzystana w małych gospodarstwach 91 . 


Tabela 63: Przydzial inwentarza żywego z rozparcelowanych majątków 
w powiecie Lipno i Rypin. Stan z 31 grudnia 1946 r. 


Ro- Sztuk Ro- Sztuk 
dzin dzin 
Po- no- ko kro świ ow upeł ko- kro świ- DW- 
wiat wo- nie -wy nie ce no- nie -wy nie ce 
na- roI- 
byw nio- 
ców nvch 
Lipno 643 134 324 86 562 244 5 17 2 196 
R vpin 1321 58 244 212 105 594 2 8 1 5 


Ż ród ł o: B.Głębowicz, Realizacja, s.115. 


Brak pełnych danych uniemożliwia obecnie określenie ilości 
zwierząt gospodarskich przydzielonych chłopom z rozparcelowanych 
majątków. Materiałem pozwalającym na analizę tego zjawiska dyspo- 
nował B. Głębowicz (zob. tabela 63)92. 
Podstawowym problemem była niewielka liczba zwierząt do 
podziału. Przyczyny tego zjawiska zostały omówione wyżej. W powie. 
cie lipnowskim władza ludowa przeznaczyła dla parcelantów 139 ko. 
ni, 341 krów, 24 woły, 88 sztuk trzody chlewnej, 658 owiec. W po. 
wiecie rypińskim 60 koni, 252 krowy, 19 wołów, 213 sztuk trzody 


90 RG ł ę b o w i c z, Realizacja, s.112. 
91 Dz.U. RP, nr 3,1945, poz.13, art.11,15; Dz. U. RP, nr 10,1945, poz.5L 
92 B.G ł ę b o w i c z, Realizacja. s.115. Dokumentacji Rejonowych Urzędów Roi. 
nych, na której bazował autor, przechowywanej w archiwach Prezydiów Rad Na. 
rodowych w Lipnie i Rypinie nie udało się odnaleźć. 


318
		

/319_0001.djvu

			J ' 


chlewnej, 110 owiec 93 . Znikoma liczba znalazła się w posiadaniu resz- 
tówek i majątków przejętych przez PNZ94. W porównaniu zatem do 
okresu przedwojennego z majątków zginęła znaczna część zwierząt 
gospodarskich (zob. tabela 64)95. 


Tabela 64: Inwentarz żywy w majqtkach ziemi dobrzyńskiej w 1938 roku 
i ilość zwierzqt przekazana parcelantom w trakcie reformy rolnej. 


Powiat Rok Konie Bydło Trz. chlew. Owce 
Lipno 1938 3.181 4.338 2.269 4.699 
1946 139 341 88 658 
Rypin 1938 2.870 3.796 3.072 3.318 
1946 60 252 213 110 


Ż ród ł o : Statystyka Rolnicza 1938. s.58. 59: RG ł ę b o w i c z. Realizacja. s.115. 


W ramach poszczególnych majątków przydział inwentarza był 
nierównomierny . Prawdopodobnie nie występowały również nad- 
wyżki, o czym świadczą bardzo skromne nadziały parcelantów. 
W powiecie lipnowskim, według ustaleń B. Głębowicza, jeden koń 
przypadał na 5 gospodarstw, krowa na 2, sztuka trzody chlewnej na 8. 
Znacznie gorzej sytuacja przedstawiała się w powiecie rypińskim, 
gdzie 1 koń przypadał na 25, krowa na 5, a sztuka trzody chlewnej na 
6 gospodarstw nowo utworzonych (zob. tabela przyp. 103)96. W mająt- 
ku Dobre 29 rodzin otrzymało 2 konie, 1 wołu i 12 krów 97 , w Łapinóż- 
ku na 29 parcelantów przypadły z podziału inwentarza tylko 2 ko- 
nie 98 . Jeszcze gorsze było wyposażenie parcelantów z majątku Radziki 
Małe, gdzie 68 rodzin otrzymało do podziału 1 krowę i 1 wołu 99 . 
W majątku Gulbiny 56 parcelantów otrzymało tylko 1 konia 100. Z da- 
nych tych wynika, że zdecydowana większość nowo powstałych par- 
cel. przejętych przez służbę folwarczną i bezrolnych, nie miała żad- 
nych szans na skuteczne prowadzenie własnego gospodarstwa. 


iJ B.G ł ę b o w i c z . Realizacja. s.115-117. Poważny brak inwentarza występował 
również w innych powiatach województwa pomorskiego w 1945 roku. 
!14 Brak danych uniemożliwia określenie ilości inwentarza przekazanego resztówkom 
i PNZ. W skali województwa pomorskiego był to nieznaczny odsetek (zob. 
B.G ł ę b o w i c z . Realizacja. s.I14). 
10 Statystyka Rolnicza. 1938. s.58. 59; B.G ł ę b o w i c z. Realizacja. s.115. 
I; B.G ł ę b o w i c z. Realizacja. s.118. Dobra stosunkowo sytuacja powiatu lip- 
nowskiego spowodowana była zapewne tym, że autor zaniżył znacznie liczbę no- 
wo utworzonych gospodarstw na tym terenie. Wskaźniki dla powiatu rypińskiego 
można natomiast uznać za realne. 
VI WBG Rypin. Akta majątku Dobre. Rejestr rozrachunkowy. 
iII WBG Rypin. Akta majątku Łapinóżek. Rejestr rozrachunkowy. 
III WBG Rypin. Akta majątku Radziki Małe, Rejestr rozrachunkowy. 
1110 WBG Rypin. Akta majątku Gulbiny. Rejestr rozrachunkowy. 


II 
II 


I I 


319
		

/31_0001.djvu

			uznać za równorzędną województwu, za ziemię wojewódzką w prze- 
ciwstawieniu do powiatowych"8. 
Stolicą ziemi dobrzyńskiej był Dobrzyń nad Wisłą. Najważ- 
niejszym urzędnikiem ziemi był kasztelan rezydujący w Dobrzyniu. 
Faktyczną rolę miasta stołecznego spełniało jednak położone central- 
nie Lipno. Związane było to z sejmikami ziemskimi, które zgodnie 
z zaleceniami konstytucji sejmowej z 1567 roku zbierały się w tej 
miejscowości. Kilka razy szlachta odstąpiła od tego zwyczaju i sejmiki 
obradowały w Bobrownikach i Skępem 9 . 
Pierwsze, niewielkie zmiany terytorium ziemi dobrzyńskiej 
nastąpiły w 1772 roku. Po I rozbiorze Polski do państwa pruskiego 
zostały włączone okolice Górzna lO . W wyniku II rozbioru Polski cała 
ziemia dobrzyńska znalazła się pod okupacją pruską w ramach pro- 
wincji Prusy Południowe (Siidpreussen). Patentem królewskim z 7 
kwietnia 1793 roku dokonano zmian w zakresie organizacji władz 
prowincjonalnych. Województwa zastąpiono departamentami, wpro- 
wadzono tzw. kamery jako władzę administracyjno-skarbową, oraz re- 
jencję jako władzę sądową. Ziemia dobrzyńska, składająca się z po- 
wiatu dobrzyńskiego, lipnowskiego i rypińskiego, weszła w skład de- 
partamentu z siedzibą w Piotrkowie Trybunalskim. 
Po III rozbiorze Polski władze pruskie dokonały nowego po- 
działu zagrabionych ziem. Z części Prus Południowych położonej na 
prawym brzegu Wisły, utworzono prowincję Prusy Nowowschodnie. 
Ziemię dobrzyńską podporządkowano nowemu departamentowi 
utworzonemu w Płocku. W czerwcu 1797 roku zarządzenie władz 
pruskich zmniejszyło liczbę powiatów. Cała ziemia dobrzyńska, bez 
zmiany granic, uzyskała nazwę powiatu lipnowskiego, który obejmo- 
wał dawne powiaty: lipnowski, dobrzyński i rypiński 11 . 


8 J. S i e m i e ń s ki. Organizacja sejmiku ziemi dobrzyńskiej, Rozprawy AU 
Wydział Historyczno-Filozoficzny, t.48, 1906. s.4. 263; Dyskusję w literaturze his- 
torycznej dotyczącą problemu posiadania przez ziemię dobrzyńską statusu woje- 
wództwa zakończył jednoznacznie R . t a s z e w s ki, Ziemia dobrzyńska od po- 
/owy XV wieku do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, (w:) Studia z dziejów zie- 
mi dobrzyńskiej XV-XX wiek, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, s.71 opowiadając się 
za samodzielnością administracyjną tego terenu. 
9 R.t a s z e w s ki. Ziemia dobrzyńska, s.71,77; M.K raj e w s ki, Rypin na tle 
kszta/towania się przynależności administracyjnej ziemi dobrzyńskiej, (w:) Rypin. 
Szkice z dziejów miasta, pod red. M. Kra j ew s ki e g o. Rypin 1994, s.367. 
10 Z. G u l d o n, W czasach Rzeczypospolitej, s.12; Teren Górzna w historiografii do- 
tyczącej ziemi dobrzyńskiej XIX i XX wieku zwykle nie jest traktowany jako część 
tego terytorium. 
11 M.K a l l a s , Z przesz/ości administracyjnej Kujaw i ziemi dobrzyńskiej(od roz- 
biorów do utworzenia województwa w/oelawskiego) , Zapiski Kujawsko-Dobrzyńs- 
kie, U, 1978, s.197-198: J. W ą s i c k i, Ziemie polskie pod zaborem pruskim. 
Prusy Po/udniowe 1793-1806. Studium historyczno-prawne, Wrocław 1957, s.130; 
t e n że, Ziemie polskie pod zaborem pruskim.Prusy Nowowschodnie (Neuost- 
preussen) 1795-1806, Poznań 1963, s.71. 


33
		

/320_0001.djvu

			I" 
I 



 I: 
I 


W powiecie lipnowskim całkowicie pozbawione inwentarza ży- 
wego były m.in. majątki: Chodorążek. Jarczechowo, Mysłakowo, Mysła- 
kówko, Wyczałkowo, Koziróg Leśny, Oleszno, Trutowo. Stosunkowo 
dobrze stan inwentarza przedstawiał się w majątkach: Zarzeczewo, lo- 
chocin, Turza Wilcza, Wierzbick, Płomiany, Wierznica lOl . Analiza przy- 
czyn nierównomiernego występowania zwierząt hodowlanych w mająt- 
kach nie jest możliwa. 
W niewielkim stopniu zmieniał sytuację gospodarstw fakt po- 
siadania inwentarza żywego przez służbę folwarczną w okresie przed 
parcelacją. Większość sztuk bydła i trzody chlewnej została bowiem 
skonfiskowana przez Niemców w czasie okupacji. B. Głębowicz usta- 
lił, że w powiecie rypińskim 1321 rodzin robotników folwarcznych 
i bezrolnych, którzy otrzymali ziemię z reformy rolnej, przed parcela- 
cją posiadało własnych koni 2, krów 285, trzody chlewnej 309 i owiec 
50 sztuk lO2 _ 
Na podstawie błędnych danych, szczególnie dla powiatu lip- 
nowskiego. dotyczących liczby nowo utworzonych gospodarstw, B. 
Głębowicz nieprawidłowo obliczył ilość sztuk zwierząt przypadającą 
na 1 gospodarstwo lOJ . Brak odpowiednich źródeł i literatury uniemoż- 
liwia jednak prawidłowe określenie tego wskaźnika. 
Podobne braki wystąpiły w czasie przydziału inwentarza mar- 
twego. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i RR z 1 marca 1945 roku 
stwierdzało. że podziałowi nie podlegają: "urządzenia kuźni. stolarni, 
pracowni rymarskich, sprzęt strażacki. maszyny rolnicze, które nie 
mogą być racjonalnie wykorzystane w jednostkowych gospodarstwach 
włościańskich, jak traktory, młocarnie. siewniki wielorzędne, bukow- 
niki. tryjery. samochody osobowe, ciężarowe oraz wszelkie powo- 
zy"I04. Rodziny nowo nabywców otrzymywały najczęściej brony, płu- 
gi. radła kultywatory, kosiarki, żniwiarki, grabiarki, a w nielicznych 
przypadkach młocarnie. sieczkarnie, wozy i uprząż. Liczbę narzędzi 
i maszyn przydzielonych parcelantom w ziemi dobrzyńskiej przed- 
stawia tabela 65. 


101 Ł. B e i g er, Realizacja reformy rolnej w powiecie Lipno, 5,47. 
102 B.G ł ę b o w i c z, Realizacja, 5.121-122. 
103 B.G ł ę b o w i c z, Realizacja, 5.118. 
Tabela: Liczba zwierzqt hodowlanych przypadajqca na 1 gospodarstwo poparce- 
lacyjne w powiecie Lipno i Rypin. Stan na 31 grudnia 1946 roku. (Według błęd. 
nych obliczeń B. G/ębowicza). 


I: 
If 


Powiat Ilość sztuk na jedno gospodarstwo 
Konie Krowy Woły Swinie Uwce 
Li pno 0,21 0,50 0,04 0,13 0,87 
R ypin 0,04 0,18 0,01 0,16 0,08 


104 Dz.U. RP, nr 10,1945, poz.5I. 


320 


-..o..
		

/321_0001.djvu

			Tabela 65: Przydzial narzędzi i maszyn rolniczych dla parcelantów 
w powiecie upno i Rypin. Stan na 31 grudnia 1946 roku. 


l) 
I 
I 


Ilość sztuk 
Po Pługi Brony Kul- Siew Żni- Mło- Sie Wozy 
wiat tywa- niki wiarki carnie czkar 
tory nie 
Lipno 225 463 98 - 17 4 17 129 
Rypin 123 236 46 15 16 1 12 26 
Ź r o d ł o : RG ł ę b o w i c z, RealizaCJa. s.126. 


Podobnie jak w przypadku wskaźnika inwentarza żywego. 
dysponujemy tylko badaniami B. Głębowicza, który ustalił liczbę pod- 
slawowych maszyn i narzędzi przypadającą na jedno gospodarstwo. 
Dane te są jednak w znacznym stopniu zawyżone dla powiatu lipnow- 
skiego i nieprawidłowo ukazują stan inwentarza martwego jaki pozos- 
tał w majątkach przed parcelacj ą lO5. 
Błędne jest twierdzenie B. Głębowicza. jakoby przyczyną bra- 
ków było niedokonywanie przerzutów nadmiaru inwentarza z mająt- 
ku do majątku 106 , Należy stwierdzić, że nie istniały w ziemi dobrzyńs- 
kiej majątki, gdzie wystąpiłby nadmiar zwierząt gospodarskich w sto- 
sunku do potrzeb parcelantów. Reforma rolna nie była zatem w stanie 
stworzyć samowystarczalnych gospodarstw, ponieważ nie mogła za- 
pewnić parcelantom nawet w minimalnym stopniu zwierząt i maszyn 
do produkcji rolnej. 
Większość nowo utworzonych gospodarstw utrzymała się jed- 
nak, ponieważ chłopi posiadali przywłaszczony inwentarz zywy 
i martwy z opuszczonych majątków. Niewielką rolę odegrały w tym 
względzie dostawy w ramach pomocy UNRRA. Według obliczeń B. 
Głębowicza do 31 grudnia 1946 roku przeciętnie na jeden powiat wo- 
jewództwa pomorskiego przypadło z tych dostaw zaledwie 235 koni 
i 13 k rów lO7. Do końca 1947 roku znaczna część gospodarstw posiada- 


\ 


105 B.G ł ę b o w i c z. Realizacja, s.127. 
Tabela: Liczba maszyn i narzędzi rolniczych przypadająca na jedno nowe gospo- 
darstwo w powiecie Lipno i Rypin. Stan na 31 grudnia 1946 roku (według błęd- 
nych obliczeń B. Głębowicza). 


I II 
I 


I lo Ś Ć sztuk 
Powiat Pługi Brony Zniwiarki Wozy 
i kosiarki 
Lipno 0.35 0.72 0,03 0.20 
Rypin 0.09 0,18 0,01 0,02 


Autor błędnie zalicza powiat lipnowski do najlepiej zaopatrzonych w inwentarz 
martwy w skali województwa pomorskiego. 
106 B.G ł ę b o w i c z . Realizacja. s.118. 
107 Tamże. s.130. 


321
		

/322_0001.djvu

			I' 
I 


l' 
II 


ła już CZęSClOWO skompletowany inwentarz żywy i martwy. Nadal 
jednak odczuwano brak konpo6. 
Ostatnim etapem reformy rolnej była akceptacja podziału ma- 
jątku przez Państwowy Urząd Ziemski. Decyzja taka obejmowała za- 
twierdzenie operatu parcelacyjnego, areału i granic wytyczonych dzia- 
łek, podziału zabudowań oraz inwentarza żywego i martwego. Na- 
stępnie parcelanci otrzymywali akty nadania. Wręczanie dokumentów 
miało charakter uroczysty i odbywało się na zebraniach w urzędach 
gminnych z udziałem pełnomocników i członków komitetów folwar- 
cznych. Ostatnią czynnością likwidującą w sposób prawny majątki 
ziemiańskie było wniesienie zapisu nowych właścicieli do ksiąg hipo- 
tecznych 109. 
W wyniku realizacji reformy rolnej nastąpiła zmiana struktury 
własności ziemi w powiatach lipnowskim i rypińskim. Przestała ist- 
nieć wielka własność ziemska zastąpiona drobnymi gospodarstwami 
chłopskimi. Nową, ukształtowaną po 1945 roku strukturę agrarną wsi 
dobrzyńskiej ilustruje tabela 66. 


I, 


I: 
I 


Tabela 66: Struktura gospodarstw chlopsJdch w powiecie ]ipnowskim i rypińsldm 
(dane z końca 1948 r.) 


I: 


Powiat lipnowski Powiat rypiński 
Wielkość Liczba Wielkość Liczba 
gospodarstw w ha gospodarstw gospodarstw w ha gospodarstw 
do 2 2.033 do 2 1.706 
od 2 do 5 3.788 od 2 do 5 3.097 
od 5 do 10 6,232 od 5 do 10 4.969 
od 10 do 20 2.424 od 10 do 25 2.336 
od 20 do 50 552 od 25 do 50 158 
od 50 do 100 35 od 50 do 75 7 
od 75 do 100 5 
Razem 15,064 Razem 12.278 


Ź ród ł o: R.K o z ł o w s ki. Życie ziemi dobrzyńskiej w latach 1945-1948, s.219. 



II 

II 
El, 


Trudna sytuacja nowych gospodarstw, a częściowo również 
upełnorolnionych, powodowała częste w ziemi dobrzyńskiej zwroty 
aktów nadania ziemi. Robotnicy folwarczni odmawiając przyjęcia dzia- 
łek, proponowali zwykle przejęcie majątku przez państwo. Podstawą 
takiej decyzji były niewątpliwie braki w inwentarzu żywym i marl- 
wym. W majątkach Kiełpiny i Sadłowo służba folwarczna nie przyjęła 
aktów nadania, chcąc pracować w gospodarstwie państwowym. Na 


lO!! R,K o z ł o w s ki. Przeobrażenia, s,l72, 
lm! B.G ł ę b o w i c z, Realizacja, s.95-99. 


322 


III
		

/323_0001.djvu

			mocy decyzji pełnomocnika powiatowego parcelacja została jednak 
przeprowadzona 110. W sierpniu 1945 roku chłopi z majątku Pręczki 
zrzekli się otrzymanych działek, podając jako przyczynę "brak opieki 
i pomocy w gospodarowaniu, brak koni, wozów, pługów itp."111. Wy- 
znaczono wówczas zarządcę państwowego, który jednak również "nie 
osiągał należytych efektów w produkcji rolnej" i w 1948 roku ponow- 
nie narzucono chłopom niechcianą przez nich ziemi ę l12. Ważną rolę 
odgrywał również brak zabudowań dla nabywców nowych gospo- 
darstw. odległych często o kilka kilometrów od miejsca zamieszkania 
w czworakach. Ziemię rozdawaną pod przymusem robotnicy folwarcz- 
ni zwracali, motywując ten fakt również podeszłym wiekiem, samot- 
nością. bezdzietnością i chorobą. 
Częstą przyczyną zwracania aktów nadania ziemi były również 
wyjazdy na Ziemie Odzyskane. Zjawisko to uległo znacznemu nasile- 
niu w ziemi dobrzyńskiej na wiosnę 1946 l'. Komisarz Ziemski w Lip- 
nie pisał 15 stycznia 1946 r. w meldunku do Wojewódzkiego Urzędu 
Ziemskiego Pomorskiego w Bydgoszczy: "Na terenie powiatu lipnows- 
kiego zaczął się ruch pomiędzy służbą folwarczną nadzieloną ziemią 
z reformy rolnej w sprawie wyjazdu na zachód. Nasilenie wyjazdów 
zwiększa się stale i punkt szczytowy prawdopodobnie będzie wczesną 
wiosną br. Są wypadki konkretne jak: z majątku Steklin będącego 
w dzierżawie Wojska Polskiego wyjechała cała służba, pozostało tylko 
4 rodziny. Z rozparcelowanego majątku Obrowo chce wyjechać około 
80 nadzielonych ziemią. Codziennie zjawia się masa ludzi w PUZ 
w celu uzyskania zaświadczenia na wyjazd. Burmistrz m. Lipna 
oświadczył, że w dniu 15 stycznia 1946 r. zgłosiło się około 200 osób 
z gminy Lipno na wyjazd w tereny zachodnie. Poza tym daje się zau- 
ważyć samowolne porzucanie gospodarstw i wyjazd na zachód bez 
wiedzy PUZ oraz gmin"113. 
Znaczna część parcelantów, którzy otrzymali ziemię z mająt- 
ków porzucała swoje działki i przenosiła się na opuszczone gospodar- 
stwa niemieckie. Były one z reguły dobrze zagospodarowane i wypo- 
sażone w budynki oraz inwentarz. Stanowiły czynnik znacznie bar- 
dziej atrakcyjny od ziemi folwarcznej, która najczęściej pozbawiona 
była zasiewów, inwentarza i zabudowań. 


, i 
 
n 


I I 


110 WBG.Rypin. Akta majątku Kiełpiny i Sadłowo. Zob. B.G ł ę b o w i c z. Realiza- 
cja. s.132. 
111 WBG Rypin, Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1947 (ma- 
teriały nie uporządkowane) , Protokół w sprawie zrzeczenia się przez służbę fol- 
warczną i małorolnych działek wydzielonych na gruntach majątku Pręczki z 8 
sierpnia 1945. 
I1Z WBG Rypin. Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1948 (mate- 
riały nieuporządkowane),Operat parcelacyjny majątku Pręczki z kwietnia 1948 r. 
IIJ AP Włocławek, Akta Rejonowego Urzędu Rolnego w Lipnie, materiały nieupo- 
rządkowane. bez sygn. 


'[ 
I 


323
		

/324_0001.djvu

			'11" 


Według B. Głębowicza ważną rolę w postawie chłopów wobec 
reformy i licznych zwrotów nadania ziemi odegrała postawa byłych 
właścicieli majątków ll4 . Zjawisko to w ziemi dobrzyńskiej występuje 
w znikomym stopniu i nie odegrało żadnej roli w zachowaniu osób 
zwracających akty nadania. Znaczna część ziemian z tego terenu zginę- 
ła lub została zamordowana przez Niemców w czasie wojny. Więk- 
szość żyjących, jak wynika z relacji. obawiała się powrotu do majątku. 
będącego pod kontrolą władzy ludowej. Niewiele osób podjęło również 
starania o zwrot ziemi, pisząc wnioski do urzędów ziemskich. Właści- 
cielka majątku Kobrzyniec Janina Przeradzka zwracała się do Urzędu 
W ojewódzkiego Pomorskiego z prośbą o ponowny pomiar majątku 
twierdząc, że jego powierzchnia wynosi 91 ha, '" zatem nie podlega de- 
kretowi o reformie rolnej. Proponowała nawet pokrycie kosztów mier- 
niczego. UWP stwierdzał jednak, że uważa pomiar za zbędny, gdyż po- 
siada odpowiednie dokument Y 115. Janina Przeździecka i Romana Myst- 
kowska prosiły o wyłączenie z parcelacji majątku Lisiny twierdząc, że 
matka ich Stefania Przeździecka, zmarła przed wybuchem wojny i nie 
zdążyły dokonać hipotecznego podziału. Odpowiedź urzędu również 
była odmowna 116 . Właściciel Ruduska twierdził w piśmie z lipca 1945 
roku, że majątek składa się z jeziora, które zostało upaństwowione 
przed wojną i nieprzekraczającej 100 ha ziemi. Wojewódzki Urząd 
Ziemski liczył jednak majątek łącznie z jeziorem. Sprawa ta spowodo- 
wała zwłokę w terminie parcelacji Ruduska do 1947 roku 117. 
Roszczenia byłych właścicieli dotyczyły zwykle małych mająt- 
ków. Właściciele dużych dóbr nie ujawniali miejsca swego pobytu. 
W imieniu Joanny Zielińskiej, żony właściciela majątku Skępe, o po- 
wierzchni ponad 2500 ha, występowała ambasada amerykańska. Od- 
powiedź UWP była również odmowna 118. Ziemianie próbowali odzys- 
kać także zakłady przemysłu rolnego, które konfiskowane były w ra- 
mach reformy rolnej. Odmowną odpowiedź uzyskali m.in. Tadeusz 
Świecki i Zygmunt Godlewski występujący o zwrot krochmalni w Ra- 
domicach l19 . 
Niemożliwe wydają się natomiast na bazie zebranych relacji 
i analizy sytuacji politycznej, przypadki uporczywego pozostawania 
w majątku byłych właścicieli z terenu ziemi dobrzyńskiej, jakie notuje 
w województwie pomorskim B. Głębowicz l20 . Brak jest również da. 
nych, które świadczyłyby o przejęciu przez byłych właścicieli ziemi 
z reformy rolnej. Dużą rolę w świadomości chłopów zrzekających się 


I I 


It 
l. 


114 B.G ł ę b o w i c z, Realizacja, s.148. 
115 AP Bydgoszcz, UWP, Sprawy dotyczące byłych majątków, pow.Rypin. sygn.6011. 
116 AP Bydgoszcz, UWP, Sprawy dotyczące byłych majątków, pow.Rypin, sygn.6011. 
117 AP Bydgoszcz, UWP, Sprawy dotyczące byłych majątków. pow.Rypin, sygn.6011. 
11M AP Bydgoszcz, UWP, Sprawy dotyczące byłych majątków, pow. Lipno, sygn.6004. 
119 AP Bydgoszcz, UWp, Sprawy dotyczące byłych majątków. pow. Lipno, sygn.6004. 
12U B.G ł ę b o w i c z, Realizacja. s.143. 


324
		

/325_0001.djvu

			aktów nadania ziemi odegrała zapewne obawa przed powrotem dzie- 
dzica. Ziemiaństwo nie miało natomiast żadnego wpływu na realiza- 
cję reformy rolnej w ziemi dobrzyńskiej. 
Powiaty Lipno i Rypin nie zostały objęte w znacznym stopniu 
działalnością podziemia politycznego w porównaniu z innymi terena- 
mi województwa pomorskiego i Polski. Do czerwca 1945 roku, czyli 
w okresie największego nasilenia parcelacji, nie notowano żadnych ak- 
cji o charakterze zbrojnym, które mogłyby zagrozić realizacji reformy. 
Rozwinęła się natomiast szeroka akcja propagandowa, zmierzająca do 
odstraszenia chłopów od brania ziemi. Według relacji zebranych przez 
B. Głębowicza w powiecie lipnowskim wystąpiły w okresie realizacji 
reformy trudności wynikające z wrogiej agitacji. Część służby folwar- 
cznej w gminie Szpetal odmawiała przyjęcia działki. Szeroko propago- 
wano hasło: "weźmiemy, gdy będziesz dawał swoją ziemię"121, 
Nasilenie działalności zbrojnej podziemia nastąpiło w drugiej 
połowie 1945 roku, szczególnie na terenie powiatu rypińskiego 
w gminach Skrwilno i Świedziebnia. Brak jest jednak danych, które 
świadczyłyby o walce podziemia zbrojnego z realizacją reformy rolnej. 
Akcje te skierowane były przeciwko polityce PPR, ale w większości 
miały charakter zwykłych rozbojów 122 . Jedynym znanym przykładem 
walki w obronie majątków było zranienie Franciszka Kwiatkowskiego 
ze Szczutowa, biorącego udział w parcelacji majątku przez grupę "Ta- 
rzana", działającą na terenie powiatu rypińskiego 123 . 
Według B. Głębowicza ściśle powiązane z podziemiem zbrojnym 
były organizacje PSL w ziemi dobrzyńskiej. Autor twierdzi, że przykła- 
dem tej współpracy jest tzw. sprawa lipnowska, kiedy w nocy z 12 na 13 
września 1946 r. zostały w Lipnie rozlepione ulotki o treści antypańst- 
wowej, wykonane w lokalu Zarządu Powiatowego PSL. W powiecie ry- 
pińskim "o otwartej współpracy z bandami" świadczyć miało odnalezie- 
nie uzbrojenia i amunicji w mieszkaniach prezesa ZP PSL Bolesława 
Markowskiego i członka zarządu Józefa Obczyńskiego 124 , 


I I 
I 


:1 


121 Cyt. za B.G ł ę b o w i c z. Realizacja, s.149. 
m R.Halaba, N.Kołomejczyk, Z dziejów PPR.s.119; R.Kozłowski. 
Ruch robotniczy ziemi dobrzyńsldej i wschodnich Kujaw na tle przeobrażeń spo- 
łeczno-politycznych w latach 1945-1948, (w:) Z dziejów ruchu robotniczego na 
Kujawach i ziemi dobrzyńsldej.pod red. Z. Was z k i e w i c z. Włocławek 
1982, s.233-234, Zestawienie oddziałów i organizacji zbrojnego podziemia 
w ziemi dobrzyńskiej przedstawił szerzej B.K a p ł a n , Z walk o utrwalenie 
władzy ludowej na Kujawach i ziemi dobrzyńsldej w latach 1945-1948, (w:) Kuja- 
wy i ziemia dobrzyńska w 40 leciu Polsld Ludowej, pod red. R . J a d c z a - 
k a ,Włocławek 1984, s,53-54, twierdząc, że "Już w połowie 1945 roku pojawił 
się cały szereg zbrojnych grup, które próbowały zahamować proces umacniania 
się nowopowstałych gospodarstw" (tamże, s,60), Autor nie podaje jednak faktów 
i źródeł na jakich opierał swoje twierdzenie. Podobnie zob, t e n że, Z tysiq- 
ca i jednej walid, 8.41. 
123 B.G ł ę b o w i c z, Realizacja, s.151, 
124 Tamże, s.158-159. 


I I 


325
		

/326_0001.djvu

			E. Partie polityczne wobec reformy rolnej 


I 
I
I 


I[ 
\ 
I 
I" 


Reforma rolna przeprowadzana była w atmosferze nienawiści do 
byłych właścicieli ziemskich. Szczególnie agresywną politykę w tym 
kierunku prowadziła PPR. W powiecie lipnowskim pojawiały się ulotki 
tej partii skierowane do chłopów: "Chłop staje się gospodarzem całej 
ziemi. Chłopi weźcie sprawę wprowadzenia w życie Reformy Rolnej 
w swoje ręce i bez zwłoki dzielcie ziemię obszarniczą. Wybierajcie 
Gminne i Folwarczne Komisje Podziałowe z przedstawicieli robotników 
rolnych i chłopów. Niech razem z Powiatowym Pełnomocnikiem do 
spraw Reformy Rolnej parcelują majątki. Nie ma dziś miejsca we dworze 
dla obszarnika i jego pachołków. Twardą chłopską ręką niszczcie każdą 
próbę sabotażu i oporu przeciw reformie, współdziałajcie z Milicją Oby- 
watelską i Urzędami Bezpieczeństwa chroniąc dobro folwarczne przed 
grabieżą, bo to dobro Wasze. Za przykładem Waszych braci z prawej 
strony dzielcie ziemię sprawiedliwie między wszystkie warstwy pracują- 
ce wsi. Chłopi działajcie szybko i stanowczo"125. 
Już w kilka dni po wyzwoleniu na teren ziemi dobrzyńskiej 
przybyły grupy operacyjne, których zadaniem było przejęcie władzy. 
Najbardziej aktywna była grupa Antoniego Alstera, utworzona przez 
KC PPR jeszcze przed wyzwoleniem województwa pomorskiego. Kie. 
rownictwo grupy wysyłało swoich przedstawicieli do poszczególnych 
powiatów z zadaniem tworzenia partii i przygotowania reformy rolnej. 
Na teren powiatu lipnowskiego skierowany został Kamiński 126 . Inną 
grupę o podobnych zadaniach i poglądach na żądanie A. Alstera skie- 
rował na Pomorze Rząd Tymczasowy. Składała się ona ze 100 żołnie- 
rzy, absolwentów Szkoły Oficerów Polityczno-Wychowawczych l 
Armii Wojska Polskiego. Członkowie tej grupy dotarli 8 lutego do 
Bydgoszczy, gdzie nastąpił rozdział do poszczególnych powiatów. Do 
Lipna skierowany został Ludwik Strzelecki z zadaniem zorganizowa- 
nia Powiatowego Urzędu Ziemskiego 127 . 
W pierwszych tygodniach po wyzwoleniu Polska Partia Ro- 
botnicza prowadziła na terenie ziemi dobrzyńskiej szeroką i agresyw- 
ną kampanię polityczną skierowaną przeciwko byłym właścicielom 
ziemskim. Komitety Powiatowe PPR w Lipnie i Rypinie otrzymały 


I 
,[ 
I 
. 


125 Cyt. za R. K o z I o w s ki, Życie polityczne ziemI dobrzyńskiej wioloch 
1945-1948. s.233-234. Obecność ulotek propagandowych w powiecie lipnowskim 
poświadcza na podstawie relacji Ł. B e j g er, Realizacja reformy rolnej w powiecie 
Lipno ,mps, s.25-26. . 
12[; R.K o z ł o w s ki, Ruch robotniczy, s.175-176; T e n że, Zycie polilyczneziemi 
dobrzyńsldej w latach 1945-1948, s.245-246. 
127 Na podstawie relacji L.Strzeleckiego Ł. B e j g er, Reali,zacja reformy rolnej 
w powiecie Lipno, mps, s.24. Zob. R. K o z ł o w s ki, Zycie polityczne ziemi 
dobrzyńsldej w latach 1945-1948, s.297. 


]1 


326
		

/327_0001.djvu

			l' 


w lutym 1945 roku instrukcję KC PPR dotyczącą metod przeprowa- 
dzenia parcelacji majątków. "Reforma rolna jako wielki przełom spo- 
leczny o charakterze rewolucji agrarnej napotyka na wściekły opór ze 
strony obszarników i oddanych im rządców i aparatu urzędniczego". 
W związku z tym instrukcja nakazywała "natychmiastowe usunięcie 
obszarników i oddanych im ludzi z majątków"12B. 
W lutym i marcu 1945 roku z inicjatywy władz wojewódzkich 
PPR odbyły się zjazdy robotników rolnych i chłopów, w czasie których 
agitowano do poparcia reformy. Chłopi z powiatu lipnowskiego wzięli 
udział w zjeździe zorganizowanym 18 lutego we Włocławku. Dla po- 
wiatu rypińskiego podobny zjazd zgromadził w Rypinie 4 marca 1945 
roku około 5000 zwolenników reformy. Oficjalne wystąpienia organi- 
zatorów poprzedziła manifestacja chłopów, którzy śpiewając pieśni 
rewolucyjne przeszli ulicami miasta. Uchwały zjazdu rypińskiego, na 
którym wysunięto postulat natychmiastowego podjęcia prac parcela- 
cyjnych, władze KW PPR w Bydgoszczy wykorzystywały do działal- 
ności propagandowej na terenie całego województwa pomorskiego 129 . 
W marcu 1945 r. KW PPR w Bydgoszczy wydał odezwę do robot- 
ników rolnych i bezrolnych, gdzie m.in. stwierdzał: "Zniknie z życia na- 
szego zmora obszarnika - jaśnie pana, który tuczył się krwią robotników 
rolnych i chłopów, który był w kraju oporą wstecznictwa i reakcji"13o. 
Działalność PPR nie ograniczała się jednak bynajmniej tylko do 
prowadzenia kampanii polityczno-propagandowej. Partia brała bezpo- 
średni udział w parcelacji ziemi. Wielu członków PPR pełniło różne 
funkcje w aparacie parcelacyjnym, w komitetach gminnych i folwar- 
cznych, w brygadach parcelacyjnych, brało udział w akcji siewnej 
1945 roku itp. Wiosną 1945 roku nastąpił masowy napływ chłopów 
do PPR. Organizacje powiatowe w Rypinie i Lipnie opierały się głów- 
nie na elemencie wiejskim. Do końca marca 1945 roku we wszystkich 
gminach powiatu lipnowskiego i w większości powiatu rypińskiego 
działały komitety PPR131, Konkludując należy niewątpliwie stwierdzić, 
że wieś ziemi dobrzyńskiej została w okresie realizacji reformy rolnej 
zdominowana przez propagandę PPR-owską. 
Odmienną politykę w stosunku do wywłaszczonych ziemian 
i przeprowadzanej reformy rolnej prowadzili działacze ruchu ludowe- 
go. Już w lutym 1945 roku powstały w ziemi dobrzyńskiej pierwsze 
koła terenowe Stronnictwa Ludowego. 18 marca odbył się zjazd tej 


'III 


121 R. H a l a b a, N. Koł o ID e i c z y k , Z dziejów PPR, s.76. 
12Y B.G ł ę b o w i c z , Realizacja, 5.46; R.K o z ł o w s ki, Polska Partia Robotni- 
cza na ziemi dobnyńsldej w latach 1945-1948, (w:) Polska Partia Robotnicza na 
ziemi dobrzyńsldej w latach 1942-1948, pod red. M. R. Kra i e w s k i e g o , 
Rypin 1987, 5.90-91; T e n że, Ruch robotniczy, 5.183. 
IJU Cyt. za B.K a p ł a n , Polegli za Polskę Ludową, 5.66, aneks nr 1. 
IJI R.K o z ł o.w s ki, Polska Partia Robotnicza na ziemi dobrzyńsldej, 5.89-90; 
T e n że, Zycie polityczne ziemi dobnyńsldej w latach 1945-1948, 5.267-270, 


327 


I 
i 

 l
		

/328_0001.djvu

			II 
I 


partii zrzeszającej działaczy powiatu lipnowskiego. Wybrano wówczas 
Zarząd Powiatowy SL z Czesławem Kolankiewiczem jako prezesem. 
Podobne zebranie dla powiatu rypińskiego wyłoniło zarząd z Boles- 
ławem Markowskim na czele. 
W pierwszym okresie po wyzwoleniu działacze Stronnictwa 
Ludowego nie brali udziału w procesie przemian ustrojowych wsi dob- 
rzyńskiej132. Powrót do kraju Stanisława Mikołajczyka i utworzenie 
przez niego Polskiego Stronnictwa Ludowego, jako partii konkurencyj- 
nej do SL spowodował rozłam wśród działaczy ruchu ludowego 
w ziemi dobrzyńskiej. Od lipca 1945 roku część prawicowych ludow- 
ców rozpoczęła aktywną kampanię krytykującą władzę ludową, PPR 
i metody realizacji reformy rolnej. Na zorganizowanym wówczas 
w Rypinie wiecu chłopskim prezes Wojewódzkiego Zarządu SL Romu- 
ald Wasilewski stwierdził w przemówieniu, że "wieś została w wyniku 
realizacji reformy rolnej i usunięcia z jej terenu obszarnictwa pozba- 
wiona inteligencji". Zarzucał również PPR, że "ciągnie ona wózek pańs- 
twowy nie wiadomo dokąd"133. W podobnym tonie wypowiadał się na 
temat reformy starosta powiatowy, działacz SL Bazyli Padyszczuk. Na 
zjeździe powiatowym stronnictwa w sierpniu 1945 roku RWasilewski 
dawał jako wzory myśli i działalności politycznej osoby Józefa Piłsuds- 
kiego i Stanisława Mikołajczyka l34 . Wypowiedzi Wasilewskiego były 
powodem konfliktów z PPR. I sekretarz KW PPR Antoni Alster zażądał 
nawet usunięcia z kierownictwa SL elementów nieodpowiedzialnych, 
a w sprawozdaniu z 20 sierpnia 1945 roku pisał: "Elementy mieszczań- 
skie, prawicowe nabrały śmiałości i tupetu i zaczęły głośniej mówić 
o zmianach, wprowadzeniu nowych porządków. Fale reprywatyzacji, 
próby uszczuplenia pod różnymi pozorami wyników reformy rolnej, 
gadki o tym, że Mikołajczyk przekaże obszarnikom całą nierozparcelo. 
waną ziemię i resztówki, śmielsze wyciąganie starych ustaw dla ogra- 
niczenia zarządzeń demokratycznych"135. Wypowiedzi te świadczą 
niewątpliwie o podejmowanych latem 1945 roku przez prawicę SL 
próbach hamowania reformy rolnej w ziemi dobrzyńskiej. 
Jesienią 1945 roku liczba zwolenników Mikołajczyka w SL 
znacznie wzrosła. Przybrała również na sile krytyka reformy rolnej. 
Na jednym z zebrań gminnych w dniu 14 października 1945 roku 
prezes Powiatowego Zarządu SL w Rypinie Bolesław Markowski po- 
wiedział m.in., że "reforma rolna to kość rzucona na śmietnisko, o któ- 
rą chłopi mają się drzeć, jak psy. Nie dadzą sobie rady, ziemię porzucą 
i będą zrobione kołchozy. Reformę rolną musimy przeprowadzić ina- 


l, 

 
I 


132 
133 
134 
j! 135 
328 


Zob. przyp. 35. 
Cyt.za B. G ł ę b o w i c z. Ruch ludowy w województwie pomorskim (bydgosldm) 
w latach 1945-1962, Toruń 1964, s.51; M.K raj e ws ki. Słownik. s,359-361. 
B. G ł ę b o w i c z. Ruch ludowy, s.51; R.K o z ł o w s ki. Przeobrażenia, s.132. 
Tamże. s.52-53.
		

/329_0001.djvu

			" 


czej. Wygnanie obszarników ze dwora jest to nieuczciwe ze strony 
PPR"136. Liczba zwolenników Markowskiego musiała być znaczna sko- 
ro wkrótce później nastąpiło przemianowanie rypińskiego Stronnict- 
wa Ludowego na Polskie Stronnictwo Ludowe, Również w powiecie 
lipnowskim większość członków SL przeszła jesienią 1945 roku do 
PSL. Zarządy Powiatowe PSL w Rypinie i Lipnie ukonstytuowały się 
w początkach listopada 1945 roku 137. 
Okresem największych sukcesów politycznych PSL w ziemi 
dobrzyńskiej był przełom 1945 i 1946 roku. Do organizacji peeselows- 
kich należało wówczas więcej członków niż do PPR. W powiecie ry- 
pińskim, w czerwcu 1946 roku, 56 kół PSL liczyło 2200 członków, 
podczas gdy PPR w tym samym czasie 1692 osoby. W lutym 1946 ro- 
ku 90 kół peeselowskich w powiecie lipnowskim liczyło około 2500 
członków, natomiast PPR skupiała w tym czasie około 1100 osób1 38 . 
Program PSL był tak przekonujący dla mieszkańców ziemi dobrzyńs- 
kiej, że do partii tej wstępowali nawet dawni robotnicy folwarczni, 
korzystający w tym okresie z dobrodziejstw reformy rolnej. W spra- 
wozdaniu PK PPS w Upnie za miesiąc wrzesi8ń 1946 roku czytamy: 
"PSL ma największe wpływy w powiecie. Posiada swoje komórki or- 
ganizacyjne nawet w dawnych majątkach ziemskich, a członkowie 
tych komórek rekrutują się przeważnie ze służby folwarcznej, która 
przed wojną należała do ZZRR"139. Powszechna fascynacja osiągnię- 
ciami reformy rolnej była zatem wątpliwa w tym okresie. skoro nawet 
osoby dotychczas bezrolne sceptycznie oceniały program PPR-owski 
w zakresie przemian struktury agrarnej wsi. 
Rozwój PSL został zahamowany już wiosną 1946 r., a w okresie 
referendum ludowego w partii wystąpiły wyraźne objawy kryzysu. PPR 
rozpoczęła wówczas wielką batalię polityczną, skierowaną przeciwko 
PSL, jako jedynej, legalnie działającej partii opozycyjnej140. W wyniku in- 
tryg PPR, w powiecie rypińskim aresztowano Bolesława Markowskiego 
i Józefa Obczyńskiego pod zarzutem nielegalnego posiadania broni. 
Klęska polityczna w wyborach do Sejmu Ustawodawczego spowodowała 
kryzys organizacyjny i odpływ członków. Rozwiązały się wówczas koła 
PSL w gminach: Żałe, Pręczki, Radomin i Skrwilno. Oficjalne zawiesze- 
nie działalności PSL w powiecie lipnowskim nastąpiło już w październi- 
ku 1946 L, chociaż w szczątkowej formie partia działała do 1948 r. 141 . 


Ir 
I 
I 



 


I 
II 
:r 


116 Cyt. za R. K o z ł o w s ki, Życie polityczne ziemi dobrzyńskiej w latach 
1945-1948, s,298. 
r- B. G ł ę b o w i c z , Jjuch ludowy, s,5I. 
118 R.K o z ł o w s ki, Zycie polityczne ziemi dobrzyńskiej w latach 1945-1948, s,301, 
119 AP Bydgoszcz, KP PPS Lipno, sygn,39NU1, Sprawozdanie PK PPS w Lipnie za 
miesiąc wrzesień 1946 roku. 
140 R.K o z ł o w s ki, Referendum ludowe w województwie pomorskim (bydgoskim) 
w 1946 R., Zeszyty Naukowe UMK, z,46, Historia VII, 1972, s,103. 
141 R.K o z ł o w s ki, Przeobrażenia, s,141-146. 


l! 


329
		

/32_0001.djvu

			'1 


li 
.1 1 1 



 
I 


! ł 


,--,,.1 


Po utworzeniu w 1807 roku Księstwa Warszawskiego dekretem 
Fryderyka Augusta przeprowadzono ponownie reformę administracji. 
Zmiany nie objęły jednak ziemi dobrzyńskiej, która nadal pozostała 
w składzie departamentu płockiego jako powiat lipnowskP2. 
W 1815 roku władze rosyjskie wprowadziły w utworzonym 
Królestwie Polskim nowy podział terytorium na osiem województw. 
Ziemia dobrzyńska w niezmienionych granicach, pozostała w obrębie 
województwa płockiego, odpowiadającego departamentowi płockie- 
mu. W styczniu 1816 roku na mocy aktu Namiestnika Królestwa 
zmniejszono liczbę powiatów, tworząc tzw. obwody. Powiat lipnows- 
ki, należący do większych pod względem terytorium, zachowany zos- 
tał w dawnym kształcie zmieniając tylko nazwę na Obwód Lipnowski 
z siedzibą władz w Lipnie 13 . 
Po upadku powstania styczniowego rząd carski przystąpił do 
likwidacji odrębności ustrojowej Królestwa Polskiego. Ukaz z grudnia 
1866 roku wprowadził nowy podział kraju na 10 zmniejszonych gu- 
berni i 85 powiatów. Ziemia dobrzyńska pozostała w niezmienionych 
granicach w guberni płockiej. Od 1867 roku dotychczasowy powiat 
lipnowski podzielono na lipnowski i rypiński. Podział ten utrzymał 
się do 1915 roku 14 . 
I wojna światowa przyniosła kolejne zmiany w podziałach 
administracyjnych. W wyniku działań wojennych we wrześniu 1915 
roku Królestwo Polskie zostało zajęte przez wojska niemieckie i aus- 
triackie. Ziemia dobrzyńska w niezmienionym kształcie znalazła się 
w ramach Generał-Gubernatorstwa Warszawskiego. Władze niemiec- 
kie zniosły dotychczasowy podział na gubernie zastępując go podzia- 
łem na powiaty. Na mocy rozporządzenia z 23 lutego 1916 roku po- 
nownie połączono powiat lipnowski i rypiński w jeden powiat lip- 
nowski l5 . 
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku nastąpiły po- 
nowne zmiany w podziale administracyjnym państwa polskiego. 
Już w styczniu 1919 roku decyzją ministra spraw wewnętrznych 
przywrócono dawny podział rosyjski na dwa powiaty: rypiński 
i lipnowski. W sierpniu tegoż roku na podstawie Ustawy tymczaso- 
wej o organizacji wladz administracyjnych II instancji na terytorium 


12 Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego. t.l. s.25; M, K a l l a s , Z przesz/ości 
administracyjnej, s,199. 
13 DziennikPraw Królestwa Polskiego (DPKP) , t.1, s,18. 56; W. T r z e b i ń s ki. 
Podział administracyjny Królestwa Polskiego 1815-1918, Dokumentacja Geogra- 
ficzna, 1956, z.4, s,10, 18, 
14 DPKP, t.66. s.281-283; W _ T r z e b i ń s ki, Podział administracyjny, s.91; 
M.K a 11 a s , Z przesz/ości admin.istracyjnej, s,203-204. 
15 M, K a l l a s . Z przesz/ości admin.istracyjnej, s.206; T. Ś w i e c ki. F, W Y - 
b u l t , Mazowsze płockie w czasach wojny światowej i powstania państwa pol- 
skiego, Toruń 1932, s.106; W.T r z e b i ń s ki, Niemieckie podziały ziem pol- 
skich w okresie 1815-1945, Dokumentacja Geograficzna, 1955, z,9, s,100-103, 


34
		

/330_0001.djvu

			III 


I 
,I 


3. LOSY ZIEMIAN W CZASIE REALIZACJI REFORMY ROLNEJ 
W ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 


li 
II 
,r I 


I 
I' 
lo, 


Przedstawiona sytuacja polityczna, stworzona w ziemi dob- 
rzyńskiej przez władzę ludową w latach 1945-1947. uniemożliwiała 
powrót ziemianom do dworów i majątków. Dekret PKWN z 6 wrześ- 
nia 1944 roku stwierdzał. że "wywłaszczeni właściciele nieruchomoś- 
ci ziemskich mogą otrzymać samodzielne gospodarstwa rolne poza 
obrębem wywłaszczonego majątku"142. Po wyzwoleniu ziemi dobrzyń- 
skiej artykuł ten uległ zmianie na mocy Obwieszczenia Ministra Rol- 
nictwa i Reform Rolnych z 18 stycznia 1945 roku. Właścicielom ziem- 
skim pozwolono osiedlić się poza obrębem powiatu, w którym znaj- 
dował się ich majątek l4J . 
Brak jest jakichkolwiek źródeł, które określałyby jaka część 
ziemiaństwa odważyła się powrócić do swoich dworów. Wszystkie 
zachowane protokoły przejęcia majątków przez komitety folwarczne 
w rubryce dotyczącej dotychczasowego właściciela zawierały zapis 
"miejsce pobytu nie jest znane". Z relacji potomków ziemian wynika 
jednak, że wiele osób potajemnie odwiedziło swoje majątki w czasie 
przeprowadzanej parcelacji. 
Prawdopodobnie jedyną osobą, która odważyła się przebywać 
na terenie swojego majątku w ziemi dobrzyńskiej po wyzwoleniu był 
Hipolit Aleksandrowicz, właściciel Łochocina. Po rozparcelowaniu 
folwarku schronił się na terenie plebanii w Nieszawie, gdzie został 
aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa z Alek- 
sandrowa Kujawskiego. Na dworcu kolejowym w Nieszawie funkcjo- 
nariusze UB zmusili go do pchania drezyny kolejowej, na której sami 
siedzieli. Na skutek pobicia i wyczerpania Aleksandrowicz zmarl7 
marca 1945 roku. 144 . Bratem Hipolita, Jerzym Aleksandrowiczem, 
właścicielem majątku Okrągła. interesował się wydział organizacyjny 
KW PPR w Bydgoszczy. Instruktor tego wydziału w sprawozdaniu 
z 27 sierpnia 1945 roku z notatką "poufne" pisał: "jak usłyszałem 
z rozmów między komisarzem ziemskim a ludźmi w ministerstwie 
rolnictwa, na jednym z czołowych stanowisk pracuje niejaki hrabia 
Aleksandrowicz, właściciel jednego z największych majątków w po- 
wiecie lipnowskim, znany ze swych działań sanacyjnych"145. 


,I 
["I 
I 
li 'I 
I 
, II 
,III 
I 
,I 
I 



 ': : 
'II 
[I 


II 

 
.f 


142 Dz.U. RP. nr 4,1944, poz.17, art.19. 
14:1 Dz.lJ.RP, nr 3.1945. poz.l, art.17. 
IH ReI. Mikołaja Aleksandrowicza (syn). 
145 AP Bydgoszcz. KP PPR Lipno,Protokoły z narad, zebrań 1945-1948, sygn. 14NIJ2. 
Wkrótce później Jerzy Aleksandrowicz przeniósł się do Łodzi, gdzie rozpocz
 
pracę w PCK jako radca prawny. 


330
		

/331_0001.djvu

			Najczęściej ziemianie badanego terenu po utracie majątku po- 
dejmowali pracę w rolnictwie powojennej Polski, wykorzystując swoje 
wykształcenie i doświadczenie. Bogdan Chełmicki, właściciel majątku 
Kowalki po wyzwoleniu przez kilka miesięcy więziony był przez UB 
we Włoszczowej. Jako inżynier rolnik otrzymał w 1945 roku pracę 
administratora majątków Państwowych Nieruchomości Ziemskich, 
a następnie Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejs- 
kiego 14b . Jerzy Gniazdowski, właściciel majątku Warpalice, specjalizu- 
jącego się do 1939 roku w hodowli koni, rozpoczął pracę w Państwo- 
wym Zarządzie Hodowli Koni w Warszawie. Wkrótce otrzymał sta- 
nowisko dyrektora w Stadninie Koni w Liskach koło Bartoszyc, a na- 
stępnie w Nowielicach koło Trzebiatowa 147 . 
Kazimierz Klimkiewicz, właściciel Biskupina, objął stanowisko 
dyrektora Państwowego Stada Ogierów w Białym Borze 14B . Jerzy Sie- 
miątkowski z Wąpielska zamieszkał w Toruniu i podjął pracę 
w PGR-ach i młynach województwa pomorskiego i bydgoskiego 149 . 
Ziemianie pracowali po wojnie także w różnych zawodach, do 
których nie mieli przygotowania, chcąc zapewnić sobie i rodzinie mi- 
nimum egzystencji. Helena Brzezicka z Gulbin pracowała w warszaw- 
skim ogrodzie zoologicznym 150 , Maria Chełmicka, właścicielka Okale- 
wa, jednego z największych majątków w powiecie rypińskim, podjęła 
pracę w Chełmnie nad Wisłą przy porządkowaniu książek, a następ- 
nie jako sekretarka w Szkole Muzycznej w tej miejscowości 151 . Zdzis- 
law Borzewski z majątku Długie po wojnie pracował w Państwowym 
Urzędzie Repatriacyjnym w Toruniu 152 , 
Władza ludowa przejmując własność ziemiańską nie wypłaca- 
la żadnego odszkodowania. Artykuł 19 dekretu z 6 września 1944 ro- 
ku proponował wywłaszczonym ziemianom rentę miesięczną w wy- 
sokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy153, Znaczna 
część właścicieli majątków, nie chcąc ujawniać swego pochodzenia 
nie pobierała tej tzw. renty ziemiańskiej. Kilka osób zmarło z niedo- 
statku i braku środków materialnych. Artur Barthel, właściciel dóbr 


r 
I 
I 


I 
I 


146 B. C h e ł ID i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.82; reI. K.Falęckiej (córka) 
z Warszawy. \ 
147 P. G a łka w s ki, Gniazdowscy herbu Korab, Kronika Rypińska nr 6, 1996, s.6; 
reI. Andrzej Gniazdowski z Golejewka (syn). 
Hi ReI. Z.Rykaczewski, Z.Górzyńska. 
149 B. C h e ł ID i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.20,66-67; M. Kra i e w s ki, 
Siemiqtkowski Jerzy Felicjan, PSB, t.37, s.2-3; Kto by! kim, s.547. 
150 ReI. E.Rajewicz z Warszawy (córka). 
151 T. C h e ł ID i c k a , Wspomnienia o matce. Zawsze kocha!a ludzi. Mej nieżyjqcej 
Matce Marii z Wybickich Che!mickiej, WTK 1977, nr 41 ,s.l,lO; M. Kra i e w s - 
ki,S!ownik, s,57-58; R. P i o t r o w s ki, Dobra okalewskie, S.76-87. 
151 M. Kra i e w s ki, Borzewscy herbu Lubicz z Ugoszcza w ziemi dobrzyńskiej, Ry- 
pin 1990, s.11-12; t e n że, SJownik, s.45; Własnoręczny życiorys Zdzisława Bo- 
rzewskiego (w posiadaniu autora). 
153 Dz.U. RP, nr 4,1944, poz.17, art.19; Dz. U.RP, nr 3,1945, poz.1, art.17. 


l 
I 


331
		

/332_0001.djvu

			I II 


, II 


Nadróż, znany działacz społeczny powiatu rypińskiego, zmarł na 
gruźlicę w 1949 roku we Włocławku 154. 
Walenty Zieliński, właściciel majątku Łążyn, prezes lipnows- 
kiego Związku Ziemian, po wojnie zamieszkał u jednego z chłopów 
w Kawęczynie. W prośbie jaką skierował do Starostwa w Upnie pisał: 
"Będąc wywłaszczonym z majątku Łążyn, na skutek prawa o reformie 
rolnej, proszę Starostwo o spowodowanie wypłacania mi w myśl pra- 
wa poborów przysługujących mi w wysokości jak urzędnikowi kI. VI. 
Poza tym proszę O wypłacenie zaległych poborów w tejże wysokości 
od chwili kiedy majątek Łążyn przeszedł na rzecz Skarbu Państwa, 
Niezależnie od tego proszę również w myśl prawa O dodatek ad per- 
sonam do poborów za zasługi w walkach przeciwko Niemcom i za 
działalność społeczną.(...) Proszę Starostwo by można było rzecz moż- 
liwie spiesznie załatwić, gdyż jestem człowiekiem starszym (mam 68 
lat), żonatym, jestem mocno schorowany i pracować nie mogę, pozos- 
tając absolutnie bez żadnych środków utrzymania i egzystencji. Będąc 
bowiem wysiedlonym przez Niemców z majątku Łążyn w 1939 roku 
z minimalnym przepisowym bagażem po 20 kg. na osobę zostałem 
postawiony w wyjątkowo ciężkich warunkach. Przed powstaniem 
warszawskim byłem więziony przez Niemców na Pawiaku w War- 
szawie. Jedyny mój syn Jerzy, w lipcu 1943 roku został zabity przez 
Niemców. W czasie powstania warszawskiego spaliło mi się lub zosta- 
ło rozgrabione wszystko co jeszcze tylko w skromnym mym posiada- 
niu było, także warsztat tkacki, którym moja żona na nasze życie za- 
rabiała. Wyruszyłem wtedy z Warszawy wraz z żoną z tem tylko coś- 
my mieli na sobie..."155. 
Szerzej losy ziemian z terenu ziemi dobrzyńskiej po II wojnie 
światowej zob. aneks nr 4. 


I I 
hill 
II 
I 
, 
l' 
i II 
II 
I: g' 
, 
, 'II 
II 
II' 
II I 
I 
. II 

 


I II I 



I 
I 
ł 


154 
155 
jll' 332 


B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s.67; reL Ewa Barthel-Hupka 
(córka); Alfred Barthel (bratanek). 
AP Włocławek, Akta Starostwa Powiatowego w Lipnie z lat 1945-1947 (własno. 
ręczny życiorys Walentego Zielińskiego z 30 sierpnia 1945 roku)
		

/333_0001.djvu

			ZAKOŃCZENIE 


Praca bazuje w większości na źródłach, dotychczas wykorzys- 
tywanych w znikomym stopniu w historiografii. Analizując literaturę 
przedmiotu wyraźnie widać brak prac historycznych, przedstawiają- 
cych w sposób szczegółowy problemy związane z ziemiaństwem. Nie- 
liczne publikacje z tego zagadnienia, dotyczące historii regionalnej. 
zamykają się w przedziale lat 1918-1939. Brak jest właściwie pracy, 
która ukazywałaby problem ziemian i ich własności w latach 
1918-1947, zarówno w historiografii Polski jak i ziemi dobrzyńskiej. 
W wyniku przeprowadzonych badań można było w sposób możliwie 
wyczerpujący przedstawić rlzieje ziemiaństwa w okresie II Rzeczy- 
pospolitej. Właściciele folwarków byli wówczas grupą aktywną spo- 
łecznie i tym samym źródłotwórczą. 
Liczba majątków w ziemi dobrzyńskiej okresu międzywojen- 
nego nie ulegała większym zmianom. Zmniejszała się natomiast po- 
wierzchnia folwarków. Pod względem narodowościowo-wyznanio- 
wym ziemiaństwo badanego terenu tworzyło grupę ze zdecydowaną 
przewagą ludności polskiej. Liczba majątków żydowskich i niemiec- 
kich stanowiła niewielki odsetek i nie odgrywała większej roli gospo- 
darczej. 
Struktura powierzchni gruntów większej własności w ziemi 
dobrzyńskiej polegała na znasznym udziale uprawy roli, niewiele było 
natomiast sadów i ogrodów. Dostępne materiały statystyczne wyraź- 
nie wskazują na odmienność użytkowania ziemi w majątkach o różnej 
wielkości. Duże folwarki posiadały zwykle znaczny odsetek lasu. 
\\' miarę zmniejszania się obszaru zmniejszała się w nich rola łąk, 
pastwisk i obszarów leśnych, wzrastało natomiast znaczenie gruntów 
ornych. sadów i ogrodów. Grunty orne dominowały w majątkach 
o mniejszym areale. 


II 
II 
, 
r 

 
I 

 
L 


333
		

/334_0001.djvu

			, 
IIII 
)1 
I 
l, 
I 


l' 
li 
.1 11 


Najsilniejsze pod względem ekonomicznym folwarki położone 
były w południowej części powiatu lipnowskiego wzdłuż Wisły (Szpe- 
tal. GrochowaIsk. Dyblin. Płomiany) oraz na północ od Lipna [Jastrzę- 
bie. Karnkowo). W powiecie rypińskim koncentracja takich dóbr na- 
stąpiła w pasie rozciągającym się wzdłuż Drwęcy (Sokołowo. Boche- 
nieco Płonne. Półwiesk. Wąpielsk) oraz na północ od Rypina (Osiek. 
Świedziebnia). Rozmieszczenie tych dóbr pokrywa się dokładnie z ob- 
szarami występowania najbardziej urodzajnych gleb w ziemi dobrzyń- 
skiej. Zamieszkujące te tereny ziemiaństwo wyróżniało się również 
szczególną aktywnością gospodarczą. społeczną i polityczną. Najwięk- 
sze pod względem powierzchni dobra występowały natomiast na te- 
renach zalesionych. szczególnie w pradolinie Wisły (O sówka) i we 
wschodniej części ziemi dobrzyńskiej (Skępe. Sosnowo. Czumsk). 
W północnej, w znacznym stopniu zalesionej części powiatu rypińs- 
kiego znajdowały się tylko dwa duże majątki: Okalewo i Skrwilno. 
Hodowla w folwarkach ziemi dobrzyńskiej nie odgrywała więk- 
szej roli gospodarczej, stąd trudności w okresie kryzysu. gdy ceny na 
produkty roślinne znacznie szybciej malały niż na produkty hodowli. 
Ziemiaństwo polskie na ogół opierało swoją gospodarkę na produkcji 
roślinnej, jednak już w końcu XIX wieku można zauważyć zwiększone 
zainteresowanie w majątkach ziemi dobrzyńskiej hodowlą. Szczególnie 
dominował chów koni i owiec, w mniejszym stopniu bydła i zniko- 
mym trzody chlewnej. Hodowla większej własności dawała na skutek 
rasowania zwierząt przeciętnie lepsze wyniki produkcyjne. Dotyczyło 
to na przykład większej przeciętnej wagi zwierząt, mleczności krów 
czy wagi pozyskiwanej wełny. Znaczny dochód uzyskiwano w mająt- 
kach ziemi dobrzyńskiej także z gospodarki rybnej, 
Wysoki poziom hodowli ziemiańskiej nie oznaczał jednak 
wyższej dochodowości, ponieważ znaczne wydatki pochłaniała admi- 
nistracja. robocizna, kontrola. opłaty związków hodowlanych itp., 
których nie uwzględniały w swoim ogólnym rozrachunku gospodars- 
twa chłopskie. Konkurencja włościańska obniżała również skutecznie 
poziom hodowli zwierząt w ziemi dobrzyńskiej. Szczególnie w okresie 
kryzysu folwarki reagowały nadprodukcją. natomiast gospodarstwa 
chłopskie przeznaczały wówczas mięso i mleko na własne potrzeby 
nie dysponując zbyt dużą ilością sztuk. Szybciej mogły również od- 
budować stan pogłowia w drugiej połowie lat trzydziestych. 
Ziemianie ziemi dobrzyńskiej stworzyli ogromną machinę 
gospodarczą opartą o organizacje rolnicze. stacje doświadczalne, syn- 
dykaty. banki spółdzielcze, spółdzielnie mleczarskie, młyny, itp, 
Rozwój przemysłu jaki nastąpił w miastach tego terenu z inicjatywy 
ziemiaństwa. spowodowany był koniecznością przejścia tej grupy spo- 
łecznej na kapitalistyczne formy gospodarowania. 


I 
I
i;
! 


11'1. III 


, 
II 


334
		

/335_0001.djvu

			Ziemiaństwo wykorzystując własne surowce próbowało 
uprzemysłowić folwarki, lecz żaden z zakładów przemysłowych 
w majątkach nie odegrał znaczącej roli ani na miejscowym rynku pra- 
cy. ani w zaspokajaniu potrzeb rynku lokalnego. Zdecydowanie więk- 
sze znaczenie miały natomiast spółki ziemiańskie w przemyśle rol- 
no-spożywczym. Cukrownie, mleczarnie i młyny były największymi 
zakładami przemysłowymi ziemi dobrzyńskiej. 
W okresie koniunktury przychód majątków z ha w ziemi dob- 
rzyńskiej był dwukrotnie większy niż gospodarstw chłopskich. 
Znaczne sumy dochodów pochłaniała jednak w folwarkach robocizna. 
Kosztów tych pozbawione były gospodarstwa włościańskie. wykorzys- 
tujące w znacznym stopniu własną siłę roboczą. W okresie kryzysu 
ziemiaństwo starało się zmniejszyć nakłady na robociznę, często zale- 
gało z wypłatami dla robotników, zastępowało ich siłą sezonową. go- 
rzej płatną. Ograniczenie kosztów związanych z robocizną było ko- 
niecznością ekonomiczną i warunkiem przetrwania majątków. 
Szczyt dochodowości ziemiaństwa z folwarków i innych źró- 
deł przypadał na lata 1925-1928. Gwałtowne załamanie zysków na- 
stąpiło w latach 1930-1935. Zwiększenie dochodowości mogło nastą- 
pić przez zmianę profilu produkcji na hodowlę. co wymagało jednak 
długiego czasu. Innym sposobem było zmniejszenie kosztów robociz- 
ny. ale powodowało to konflikty z robotnikami. Dla wielu folwarków 
pozostawała w tym przypadku tylko licytacja. Wyższy zysk wykazy- 
wały majątki położone blisko miast, cukrowni. mleczarni, rzeźni itp. 
Badania ksiąg hipotecznych majątków ziemi dobrzyńskiej wy- 
kazują znaczny stan zadłużenia folwarków, szczególnie w Towarzys- 
twie Kredytowym Ziemskim i bankach, ale również u osób prywat- 
nych. Wysokość długów zwiększyła się zwłaszcza w pierwszym dzie- 
sięcioleciu i spowodowana była zaciąganiem kredytów na odbudowę 
majątków po wojnie polsko-bolszewickiej, a następnie na rozwój 
w okresie koniunktury. Zadłużenie ziemiaństwa wzrosło znacznie 
w okresie kryzysu gospodarczego i spowodowane było powszechnym 
niespłacaniem rat kredytów. Było ono jednak na poziomie średniej 
województwa warszawskiego. 
Obciążenie podatkami majątków było znacznie wyższe niż 
gospodarstw chłopskich. W ziemi dobrzyńskiej średni podatek płaco- 
ny przez ziemian był 2-3 krotnie wyższy niż włościański. Zadłużenie 
ziemiaństwa z tego tytułu nie było zbyt duże w porównaniu z długami 
w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim i bankach. Największe zaleg- 
lości były w podatku gruntowym i dochodowym. W kilku przypad- 
kach zadłużenie potęgował niespłacony podatek spadkowy. Trudności 
finansowe ziemiaństwa były niewątpliwie faktem, ale zadłużone były 
znacznie w okresie międzywojennym także gospodarstwa chłopskie. 


!I 
I 
l 


'
 I 


Ir III 


i 
I 
I i 

 I 
! 


335
		

/336_0001.djvu

			1"" . 
I' 


lU 
I I 


I,
 


Najpoważniejszą pozycję w wydatkach ziemiaństwa stanowiły: spłata 
rat i procentów od długów. podatki i ubezpieczenia. spłaty rodzinne 
oraz koszta robocizny. 
Parcelacja majątków przebiegała w I połowie lat 20-tych bar- 
dzo opornie i objęła niewielki areał. Przyczyną była wojna polsko-bol- 
szewicka i inflacja, które nie sprzyjały sprzedaży ziemi i nabywaniu 
jej przez chłopów. Silny wzrost akcji parcelacyjnej nastąpił po uchwa- 
leniu ustawy o reformie rolnej (1925) i utrzymywał się do czasu wiel- 
kiego kryzysu gospodarczego. W stosunku do innych powiatów woje- 
wództwa warszawskiego w lipnowskim i rypińskim rozparcelowano 
stosunkowo niewiele ziemi. Pieniądze uzyskane z parcelacji były 
przeznaczane najczęściej na spłatę długów. w mniejszym stopniu na 
rozwój majątków. 
W ziemi dobrzyńskiej z parcelacji powstawały przede wszyst- 
kim nowe gospodarstwa chłopskie. Średnia ich wielkość wynosiła 
około 10 ha, ale dużo powstawało także małych działek 4-5 ha należą- 
cych do służby folwarcznej. Sytuacja ta miała wpływ na przebieg re- 
formy rolnej PKWN. Parcelacja okresu międzywojennego nie przy- 
czyniła się w znaczącym stopniu do likwidacji przeludnienia wsi 
ziemi dobrzyńskiej. 
W wyniku likwidacji serwitutów, która trwała w powiecie lip- 
nowskim do 1935. a w rypińskim do 1939 roku, chłopi otrzymywali 
zawsze wynagrodzenie w postaci gruntu folwarcznego. likwidacja 
służebności przebiegała bardzo wolno w latach 1919-1924. gdy sytua- 
cja polityczna i gospodarcza w kraju nie sprzyjała podejmowaniu de- 
cyzji w sprawie majątków. Ożywienie akcji serwitutowej nastąpiło 
w latach 1926-1928. Chłopi otrzymywali w ziemi dobrzyńskiej za 
zrzeczenie się swych praw do korzystania z lasów i pastwisk średnio 
około 2-3 ha w latach 1919-1925 i około 5 ha w latach 1926-1928. Ra- 
zem z likwidacją serwitutów odbywała się zwykle komasacja. Proces 
ten następował zwykle z inicjatywy dworu i również powodował 
zmniejszanie się powierzchni ziemi folwarcznej. 
Pod względem gospodarczym majątki ziemi dobrzyńskiej nale- 
żały do silniejszych w skali województwa warszawskiego. Bliskie są- 
siedztwo Wielkopolski i Pomorza sprzyjało rozwojowi ekonomiczne- 
mu tego terytorium. Szczegółowa analiza porównawcza w stosunku 
do innych powiatów Polski nie jest możliwa na obecnym etapie badań 
ze względu na brak analogicznych prac. 
Ziemiaństwo poparło działalność niepodległościową już przed 
1918 rokiem, współtworząc w ziemi dobrzyńskiej Polską Organizację 
Wojskową. Grupa ta wzięła również aktywny udział w walkach 
o kształt państwa polskiego w latach 1918-1921. Ziemianie badanego 


I 
I ii 
!I 


I 
I. 


11'111 
, 
m 
I m 


i 
11'1 
I 
II 


II 
 


1111 


II 


. ł 


336 


11,1
		

/337_0001.djvu

			terenu wspomagali Polaków na Warmii, brali udział w powstaniach 
śląskich i wojnie polsko-bolszewickiej. 
W okres niepodległej Polski majątki wchodziły zniszczone 
działaniami I wojny światowej, grabieżami wojsk rosyjskich i nie- 
mieckich. Start gospodarczy był dla ziemian badanego terenu bardzo 
trudny. brakowało koni. maszyn. narzędzi itp. 
Przed najazdem bolszewickim ziemiaństwo badanego terenu 
opuściło swoje majątki wyjeżdżając za Wisłę, najczęściej w poznańs- 
kie. Z niewielkiej grupy ziemian, którzy pozostali, śmierć ponieśli: 
Antoni Borzewski z Ugoszcza i Jerzy Starzyński z Maliszewa. Służba 
folwarczna nie poparła spontanicznie wkraczającej armii rosyjskiej, 
ale w kilku przypadkach pomagała bolszewikom rabować dwory. 
Brak jest danych statystycznych dotyczących strat jakie po- 
niosły majątki ziemi dobrzyńskiej w czasie wojny 19Z0 roku. Na 
przykładach jednostkowych można te straty ocenić jednak jako bardzo 
duże, szczególnie w inwentarzu. Było to prawdopodobnie przyczyną 
trudności odbudowy tej sfery gospodarki w latach dwudziestych 
i przestawienia się folwarków na produkcję roślinną. Część majątków 
zniszczonych w czasie I wojny światowej i najazdu bolszewickiego 
nie została odbudowana do 1939 roku, inne, które próbowały szybciej 
odbudować swój stan posiadania wpadły w pułapkę zadłużeniową, 
zaciągając w latach dwudziestych nadmierne kredyty. 
W początkowym okresie Polski niepodległej ziemiaństwo po- 
wiatów Lipno i Rypin wykazało brak zaangażowania politycznego. nie 
wprowadzając żadnego posła do Sejmu Ustawodawczego. W pierwszej 
połowie lat dwudziestych grupa ta pod względem przynależności par- 
tyjnej utożsamiała się ze Związkiem Ludowo-Narodowym. W 1928 ro- 
ku przeszła do obozu rządowego popierając BBWR, a po jego rozwią- 
zaniu OZN. 
W pierwszej połowie lat trzydziestych można uznać ziemiańs- 
two w powiatach Lipno i Rypin jako grupę decydującą o podstawo- 
wych założeniach ówczesnej polityki gospodarczej i społecznej tego 
terenu. Ziemianie zdominowali większość organizacji politycznych 
i gospodarczych ziemi dobrzyńskiej. Założenia swoje realizowali przy 
pomocy czołowej siły politycznej w tym okresie - BBWR. Zasiadali 
w zarządach większości najważniejszych organizacji gospodarczych 
(OTO i KR, spółdzielnie mleczarskie, banki spółdzielcze, syndykaty 
rolnicze itp) oraz społecznych (Koło Gospodyń Wiejskich, Związek 
Peowiaków, Stowarzyszenia Ochotniczych Straży Pożarnych, PCK 
itp.) na szczeblach gminnych. powiatowych, wojewódzkim i central- 
nym. Wokół dworu ogniskowało się życie mieszkańców wsi. 
Podkreślić należy fakt, że środowisko ziemiańskie nie stroniło 
od ofiar na cele charytatywne i społeczne. Dało temu wielokrotnie 


l 
I 
I 


337
		

/338_0001.djvu

			I, 
I 


I 
j I
 
I I 
I 


'1'1 


I 
\1 


I, 
 
,..li 


11 


wyraz w czasie powstań i plebiscytów w początkach II Rzeczypospoli- 
tej, wojny z bolszewikami, zbiórki na Fundusz Obrony Narodowej itp. 
Wnosili również ziemianie wymierny wkład finansowy w rozwój 
oświaty. kultury i nauki. przeznaczając znaczne środki pieniężne na 
budowę szkół i bibliotek wiejskich. 
Pozycja ziemiaństwa powiatów Lipno i Rypin była stosunkowo 
silna w okresie międzywojennym ze względu na brak na tym terenie 
rodzimej burżuazji. Słaby rozwój nielicznych miasteczek powodował. 
że naj silniejszą ekonomicznie grupą byli wielcy właściciele ziemscy. 
Dominowali oni w samorządach zarówno wiejskich. gdzie nie mieli 
równych sobie wśród niewykształconych i gorzej sytuowanych mate- 
rialnie chłopów oraz w miastach, gdzie toczyła się walka między 
drobną burżuazją i Żydami. 
Ziemiaństwo cechowało ogromne umiłowanie ziemi. Znisz- 
czone przez bolszewików Kowalki B. Chełmicki odbudował kosztem 
wielu wyrzeczeń. przeznaczając na ten cel wszystkie oszczędności. 
ograniczając liczbę służby, koni wyjazdowych itp, Jerzy Siemiątkows- 
ki z Wąpielska przyznawał, że poza wysoką dochodowością i brakiem 
zadłużenia w przezwyciężaniu kryzysu pomogła mu przeprowadzona 
wcześniej parcelacja części majątku. Przede wszystkim jednak - jak 
twierdził - najważniejszym czynnikiem, który pozwolił przetrwać kry- 
zys i utrzymać wysoką dochodowość folwarku było "wielkie zamiło- 
wanie zawodu i wysoka, rzadko gdzie w tym stopniu spotykana roz- 
legła wiedza fachowa właściciela, który nieustannie mózgiem jest 
i sercem swojego pięknego warsztatu", 
Środowisko ziemiańskie wykazywało wewnętrzną spójność 
wobec zagrożenia jakie przejawiało się ze strony wsi żądającej parce- 
lacji majątków, ale również ze strony państwa, które obawiając się 
buntu społecznego nie potrafiło stanąć jednoznacznie w obronie wiel- 
kiej własności. 
W wyniku analizy całokształtu zjawisk politycznych i społecz- 
no-ekonomicznych związanych z wielką własnością ziemską docho- 
dzimy do wniosku, że ziemiaństwo było grupą bezwzględnie dominu- 
jącą w społeczeństwie badanego terenu okresu II Rzeczypospolitej. 
Szczególny niedosyt wynikający z niemożności pełnego od- 
tworzenia pozostał natomiast po przeprowadzeniu badań dotyczących 
ziemian i ich własności w latach II wojny światowej i okupacji nie- 
mieckiej. Znaczna część przedstawicieli tej warstwy została wymor- 
dowana przez Niemców już w początkowym okresie okupacji. inni 
wyjechali z majątków przed wojną lub zostali w brutalny sposób wy. 
siedleni. Zdecydowana większość pozostała w Polsce, ale część wye- 
migrowała do różnych pań
tw świata. Spowodowało to oczywiście 
całkowite rozproszenie źródeł tworzonych w latach 1939-1945, 


338
		

/339_0001.djvu

			......,. 


Opuszczając majątki ziemianie najczęściej zabierali tylko najbardziej 
potrzebne i najcenniejsze przedmioty. W dworach zajętych przez 
Niemców pozostały archiwa rodzinne. biblioteki. materiały dokumen- 
tujące historię rodu itp. Większość zabranych z majątku materiałów, 
które mogłyby stanowić źródło do badań. zaginęła w czasie wojennej 
tułaczki. powstania warszawskiego, wielokrotnie niszczona była 
w obawie przed aresztowaniem już po zakończeniu wojny. Zasoby ar- 
chiwów dworskich w ziemi dobrzyńskiej, pozostawione przez właści- 
cieli w 1939 roku, nigdy już do nich nie wróciły. Bardziej wartościowe 
przedmioty zostały rozkradzione przez Niemców, natomiast materiały 
stanowiące przedmiot zainteresowania historyka zniszczyli w 1945 
roku Rosjanie. a przede wszystkim chłopi w czasie wprowadzania de- 
kretu władzy "ludowej". 
Liczny udział ziemiaństwa badanego terenu w kampanii 
wrześniowej. walkach na frontach II wojny światowej i w ruchu opo- 
ru, wykazany w pracy. obala mit i wizerunek ziemian jako kolaboran- 
tów lub osób stojących na uboczu. ukształtowany w okresie Polski 
Ludowej. Brak jakichkolwiek wiadomości w literaturze historycznej 
o losach tej grupy społecznej w czasie wojny pozwalał wątpić w rze- 
czywisty jej stosunek do okupanta hitlerowskiego. 
Ziemiaństwo brało udział udział w kampanii wrześniowej, 
najczęściej w jednostkach kawalerii. ale również w lotnictwie. artyle- 
rii i innych formacjach. Po zakończeniu walk wielu ziemian znalazło 
się w niewoli niemieckiej. Byli również członkami Armii Krajowej. 
Brak jest natomiast źródeł i relacji, które wskazywałyby na udział 
ziemian w lewicowym ruchu oporu. 
W myśl założeń polityki niemieckiej ziemiaństwo jako grupa 
przywódcza miało być poddane likwidacji w pierwszej kolejności. 
Miejscem martyrologii ziemian powiatu rypińskiego był Dom Kaźni 
i lasy skrwileńskie. gdzie zginęło 18 osób z tej grupy społecznej. Nie- 
mcyaresztowali większość ziemian przebywających jesienią 1939 roku 
w majątkach. W powiecie lipnowskim likwidacja właścicieli ziemskich 
miała charakter zaplanowanej akcji. 24 października aresztowano gru- 
pę ponad 50 osób na fikcyjnym zebraniu zorganizowanym w Lipnie. 
a następnie wywieziono w okolice Królewca i tam zamordowano. 
Wszyscy ziemianie zamordowani w rypińskim Domu Kaźni 
byli członkami Polskiego Związku Zachodniego. co z punktu widze- 
nia odwetu politycznego należy uznać za przyczynę dokonanych 
zbrodni. Według B.Bojarskiej, ważną rolę w działaniach Selbstschutzu 
odgrywała także chęć zagarnięcia mienia polskiego. Tezy tej nie moż- 
na jednak potwierdzić. ponieważ Niemcy z Selbstschutzu nie doko- 
nywali w październiku - listopadzie 1939 roku grabieży mienia w ma- 


I 
I 
i l 
I 


r 


I 
1 1 


339
		

/33_0001.djvu

			byłego zaboru rosyjskiego utworzono pięć województw, wśród nich 
województwo warszawskie, do którego włączono w niezmienio- 
nych granicach całą ziemię dobrzyńską tj. powiaty Rypin i Lipno l6 . 


Tabela 1: Podzial administracyjny ziemi dobrzyńskiej w latach 1919-1939 17 . 


Powiat Gmina Powiat Gmina 
Lipno Bobrowniki Rypin Chrostkowo 
Chalin Czermin 
Czarne Dobrzyń n!Drwęcą 
Dobrzejewice Dzierzno 
Dobrzyń n/Wisłą G6jsk 
Jastrzębie Okalewo 
Kik6ł Osiek 
Kłokock Płonne 
Ligowo Pręczki 
Lipno Rogowo 
Mazowsze Rypin 
Nowogr6d Skrwilno 
Obrowo Sokołowo 
Oleszno Starorypin 
Os6wka Szczutowo 
Skępe W ąpielsk 
Szpetal Żałe 
Tłuchowo 


Ź r 6 d ł o : Dziennik Praw Państwa Polskiego, 1919, nr 65, poz.395; Skorowidz miejs- 
cowości RP, t.1 województwo warszawskie, Warszawa 1925, pow. Rypin, s.157-166, 
pow. Lipno, s,58-67; M. Kall a s , Z przesz/ości administracyjnej, s.207; Z. Was z- 
kiewicz, Z dziejów ziemi dobrzyńskiej w latach 1918-1939, (w:) Studia z dziejów 
ziemi dobrzyńskiej xv-xx wiek, pod red, M.Wojciechowskiego, Warszawa-Po z- 
nań-Toruń 1987, s.106-107. 


Kolejne zasadnicze zmiany przynależności administracyjnej 
ziemi dobrzyńskiej nastąpiły w 1937/1938 roku. W wyniku uchwa- 
lonej przez Sejm 12 czerwca 1937 roku ustawy O zmianie granic 
województwa pomorskiego, poznańskiego, warszawskiego i łódzkie- 
go, która weszła w życie 1 kwietnia 1938 roku, powiaty lipnowski 
i rypiński wyłączono z województwa warszawskiego i włączono do 
pomorskiego. Stan ten utrzymał się do września 1939 roku IB. 
Wybuch II wojny światowej i okupacja hitlerowska spowodo- 
wały kolejne zmiany w systemie administracyjnym. Ziemia dobrzyńs- 


16 Dziennik Praw Państwa Polskiego, 1919, nr 65, poz.395; M.K a 11 a s , Z prze- 
sz/ości administracyjnej, s.207; Z. Was z k i e w i c z , Z dziejów ziemi dobrzyń- 
skiej w latach 1918-1939, (w:) Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej xv-xx wiek, 
pod red. M. Woj c i e c h ow s ki e go, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, s.106-107, 
17 W 1930 roku gminę G6jsk włączono do powiatu sierpeckiego. 
18 Dz.U. RP, 1937, nr 46, poz.350; M.K a ł ł a s , Z przesz/ości administracyjnej, 
s,207; Z. Was z k i e w i c z, Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, s.107-108. 


35
		

/340_0001.djvu

			.1' 


I: 
, III 
IIIII 
, 


II ,I 


jątkach, które były już w większości pod administracją Verwalterów 
i nie próbowali uzyskać okupu od rodzin aresztowanych. 
Ziemianie badanego terenu ginęli we wszystkich bardziej zna- 
nych miejscach martyrologii narodowej, tracili również życie w więk- 
szości znanych bitew i w kampaniach WP w czasie II wojny światowej 
(zob.aneks nr 3). Ustalenie wszystkich nazwisk osób zamordowanych 
i poległych w latach 1939-1945 nie jest możliwe. 
Jesienią 1939 roku większość rodzin ziemiańskich opuściła 
majątki, które zostały zajęte przez powierników niemieckich. Pierwsze 
przypadki wyjazdu zdarzały się już we wrześniu, druga najbardziej 
liczna grupa wyjechała w okresie masowej eksterminacji w paździer- 
niku i listopadzie. Wiosną 1940 roku, po akcji aresztowań i wysiedleń 
wszystkie majątki przeszły w posiadanie niemieckie. W całej ziemi 
dobrzyńskiej pozostała za zgodą władz okupacyjnych tylko jedna ro- 
dzina Aleksandrowiczów, właścicieli dużych majątków (Łochocin, 
Wichowo i Okrągła) w powiecie lipnowskim. Największym skupis- 
kiem ziemiaństwa powiatów Lipno i Rypin w czasie II wojny świato- 
wej była Warszawa. 
Władze niemieckie wzmacniały ekonomicznie majątki zie- 
miańskie. Folwarki nie ulegały zbyt dużym zmianom pod względem 
powierzchni, co potwierdzałoby tezę o braku planów parcelacji po za. 
kończeniu wojny. Okupacyjna polityka rolna zatrzymała w znacznym 
stopniu proces parcelacyjny z okresu międzywojennego. a w wielu 
przypadkach nastąpiło nawet powiększenie stanu posiadania folwar- 
ków kosztem gospodarstw chłopskich. 
Większa własność traktowana była przez okupanta szczególnie 
przychylnie. gdyż jej produkcja miała charakter rynkowy. Duże dobra 
ziemskie miały po wojnie przejść w posiadanie szczególnie zasłużo- 
nych Niemców i stanowić jeden z najważniejszych elementów germa- 
nizacji tych terenów. Przywileje dla majątków wyrażały się w stosun- 
kowo łatwym zaopatrzeniu w maszyny, nawozy i inne środki do pro. 
dukcji rolnej. Ziemia folwarczna była dzielona w znikomym stopniu 
między osadników niemieckich. W umiarkowanym stopniu zabierano 
także robotników folwarcznych do pracy w Rzeszy. Zarządcy dokona. 
li w wielu majątkach remontów dworów i zabudowań folwarcznych. 
Nie podejmowano jednak w okresie okupacji większych inwestycji 
gospodarczych. 
Ziemiaństwo powiatów Lipno i Rypin można uznać za jedną 
z najbardziej doświadczonych przez wojnę i okupację grup społecz- 
nych. Byli oni poddani bezwzględnej polityce eksterminacji, wszyscy 
utracili również swój majątek i nigdy już nie powrócili do swych dwo. 
rów. Rok 1939 można uznać zatem za kres społeczny tej warstwy, 
a dla niektórych rodów biologiczny. "Reforma rolna" PKWN nie rniala 


III 
I, 
II 


I 
J 


I 



 


340
		

/341_0001.djvu

			już tak dużego znaczenia. ponieważ po zakończeniu wojny ziemiańs- 
two w znacznej swej części już nie istniało. 
Znaczne zafałszowanie źródeł utrudniało natomiast prawidło- 
wą ocenę realizacji reformy rolnej z lat 1945-1947 w ziemi dobrzyńs- 
kiej, Dokumentacja tworzona przez ugrupowania opozycyjne została 
celowo zniszczona. stąd analizę tego procesu można było przeprowa- 
dzić jedynie w oparciu o tendencyjne materiały PPR i Urzędu Woje- 
wódzkiego Pomorskiego. poddając je gruntownej krytyce, 
Reforma rolna PKWN nastawiona była z jednej strony na lik- 
widację własności ziemskiej, a z drugiej na likwidację niepożądanej 
w nowym ustroju gru py społecznej - ziemiaństwa, Dekret z 6 września 
1944 roku zabierał na terenie ziemi dobrzyńskiej własność przekracza- 
jącą 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków 
rolnych. Charakter antyziemiański tego dokumentu wynikał z faktu, 
iż nacjonalizacji podlegały majątki w całości, a nie tylko w zakresie 
w jakim przekraczały ustalone w dekrecie maksimum posiadania, 
W ten sposób władza ludowa likwidowała ziemiaństwo pozbawiając 
tę grupę w całości posiadanej ziemi. 
Realizacja dekretu PKWN była typowym pozbawieniem zie- 
mian ich własności. W okresie międzywojennym przez reformę rolną 
rozumiano parcelację nadwyżek ziemi. Władza ludowa zabierała na- 
tomiast nie tylko całą ziemię, ale również zabudowania folwarczne, 
inwentarz, a nawet dwory i znajdujące się w nich wyposażenie, Teo- 
retycznie pozwolono zabrać jedynie tę część rzeczy osobistych, które 
nie przedstawiały wartości naukowej lub artystycznej, W rzeczywis- 
tości nikt z ziemian nie odważył się przebywać w swoim majątku, 
kontrolowanym przez PPR, armię radziecką i komitety folwarczne, 
składające się z działaczy przedwojennego ruchu robotniczego. W ten 
sposób zginęły pielęgnowane w dworach pamiątki rodzinne, dzieła 
sztuki, archiwa itp. 
Wycofujący się z ziemi dobrzyńskiej Niemcy od 1944 roku 
wywozili z majątków inwentarz żywy i martwy oraz inne przedmioty 
przedstawiające większą wartość materialną. Bezpośrednio przed 
wkroczeniem armii radzieckiej palili dwory i zabudowania folwarcz- 
ne. Skali tych zniszczeń i kradzieży nie można ustalić. 
Brak szczegółowych danych uniemożliwia określenie stanu 
zniszczenia majątków ziemi dobrzyńskiej, spowodowanego przemar- 
szem wojsk sowieckich w styczniu 1945 roku oraz stacjonowaniem 
tych jednostek w dworach i folwarkach. Należy przypuszczać, że 
opuszczone przez Niemców majątki były doskonałym łupem dla żoł- 
nierzy radzieckich. 
Nadzór nad reformą rolną w ziemi dobrzyńskiej przejęła PPR. 
Działacze tej partii zasiadali w komitetach gminnych, pełnili najważ- 


II 


III 


.J I 


341
		

/342_0001.djvu

			, ','I 
, II 
, I: 
I, 


'I 
, I 


niejsze funkcje na szczeblu powiatowym i wojewódzkim, byli człon- 
kami komitetów folwarcznych. Prowadzili agresywną kampanię mają- 
cą na celu przekonanie chłopów do parcelacji majątków. Reforma rol- 
na przeprowadzana była przez PPR w atmosferze nienawiści do by- 
łych właścicieli ziemskich. W parcelacji folwarków w niewielkim 
stopniu zaangażowana była PPS, Brak jest natomiast źródeł, które po- 
świadczałyby udział członków Stronnictwa Ludowego. 
Charakterystyczną cechą zachowanych protokołów spisywa- 
nych w czasie przejmowania majątków są poważne braki w inwenta- 
rzu żywym i martwym. Prawdopodobnie znaczna część zwierząt. ma. 
szyn i narzędzi została rozkradziona przez chłopów w okresie poprze. 
dzającym tworzenie komitetów folwarcznych. Historiografia badająca 
reformę rolną w ziemi dobrzyńskiej sygnalizowała wcześniej to za- 
gadnienie, ale nie potrafiła ustalić skali tego zjawiska. Na bazie do- 
stępnych źródeł nie jest to obecnie możliwe. 
Reforma rolna PKWN nie była w stanie stworzyć samowystar- 
czalnych gospodarstw, ponieważ nie mogła zapewnić parcelantom 
nawet w minimalnym stopniu zwierząt i maszyn do produkcji rolnej. 
Brak pełnych danych uniemożliwia określenie ilości inwentarza 
przydzielonego chłopom z rozparcelowanych majątków. Nadziały by. 
ły jednak tak skromne, że uniemożliwiały prowadzenie gospodarstwa 
i były główną przyczyną zrzekania się aktów nadania ziemi przez par- 
celantów. 
Brak jest źródeł, które określałyby jaka część ziemiaństwa od. 
ważyła się powrócić do swoich dworów w ziemi dobrzyńskiej. Więk- 
szość zamieszkała w różnych częściach Polski, ukrywając na ogół swo- 
je pochodzenie ziemiańskie. Podejmowali zwykle pracę w rolnictwie 
powojennej Polski. wykorzystując swoje wykształcenie i doświadcze- 
nie. Znany jest tylko jeden przypadek śmierci w okresie realizacji re- 
formy rolnej, spowodowany faktem przynależności do klasy ziemiań. 
skiej. Z rąk funkcjonariuszy UB zginął w 1945 roku właściciel majątku 
Łochocin Hipolit Aleksandrowicz. 
Brak zainteresowania problematyką ziemiańską w dotychcza- 
sowych badaniach spowodował znaczną lukę w historiografii. Przed- 
stawione w niniejszej pracy zagadnienia wymagają dalszych systema. 
tycznych badań. Zupełnie niewykorzystywane archiwalia hipoteczne 
pozwalają na dokładne przedstawienie przemian gospodarczych po. 
szczególnych majątków. Interesujący wydaje się również problem lo- 
sów ziemiaństwa w czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu. 
Badania takie będą jednak bardziej skuteczne w przypadku podjęcia 
analogicznych prac dla innych terenów Polski, szczególnie sąsiadują- 
cych z ziemią dobrzyńską Wielkopolski i Pomorza. 


.111 
, I 
III 

, 


1:1 


II
 


, li 


342
		

/343_0001.djvu

			ANEKSY 


III
		

/344_0001.djvu

			II;!
 , ,
 
nl,1 

I' V 
i 'Ii 
 


Aneks 1 


SPIS WAŻNIEJSZYCH MAJĄTKÓW ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W LATACH 1918-1939 


" ' 
I I 



I 
II, 
, 
. 
,\11 
, 


Powiat Lipno 


azwa 
majątku. 
folwarku 
1 


szar 
w 1929 r. 
wha 
3 
208 


d 


I" 


295 


I DlI 


328 


d !' 
li i 1694 
IIII 205 
' I 
, 
II 
I 
 
!,III 
II 
 478 
1JI 172 
1,1 I 344 
'" 


ro a 
dotyczące majątku 
i właścicieli 


lp 


lp
		

/345_0001.djvu

			am o acz 
1919-1923; 
-Bronisław Szymański 


asień 


\ 
] 


3 
170 


4 


523 


I 
 


480 


410 


Czarne 


452 


iii 


401 



 I 


586 


0- 


316 


dowo 
A WKW Lipno, KHip. Hor- 
nówko 
oc awe, lp. as- 
trzębie; T.Chojnicki, 
Kazimierz Różycki (1973- 
-1 956) , Gazeta Lipnowska. 
1990, nr 7, s.5; T.C h o i n i c- 
k.i, Z.G ó 
 d ź, ,!!ep
spo.li- 
CI, s.25-26, Z.Gozdz, LIP- 
no, s,73; M.Krajewski, 
Słownik, s,303; T.Świec- 
ki, F.Wybult,Mazowsze, 
s.112,136,158,159,176,177, 
oc awe , KIp. Ja- 
Slen; S.Dzięciołowski, 
Centl'Olne Towarzystwo Rol- 
nicze w Królestwie Polsldm, 
s.102; Z.Góźdź, Lipno, 
s.72; A.Grzymała-Sied- 
lecki, Sto jedenaście dni 
letargu, Kraków 1965, s.45; 
T, G a r c z y ń s ki, Wię- 
zień nr 3873, Lublin 1961, 
s,69-70; K.J a s i e w i c z , 
Lista, s.1099; M.Krajew- 
s ki, Słownik, s,361-362; 
R.Lewandowski, Mar- 
tyrologia, s.27; T. Świecki, 
F. Wy b u l t ,Mazowsze, 
s.11, 15, 19, 23, 58,60,135, 
137,267,280; J.Terej, 
Idee, mity, realia. Szldce do 
dziejów Narodowej Demo- 
kracji, Warszawa 19 71, 
5.122; F.Wyb\Jlt, OTR ZD, 
s.2, 3, 28; T. Z Y c h l i ń s- 
ki, Księga, t.5, 5.420. 


'I, 


488 


669 


345
		

/346_0001.djvu

			,I 
II II 
, 
In 'I 
1,1 3 
134 
I 
283 
I
 
366 
1461 


I 
l' I 
\ 


Kawęczyn 


Ki 


Kisie ewo 


a ys aw Na ęcz 
1902-1934; 
-Stanisław Nałęcz 
1934-1939 licytacja; 
-Cukrownia Chełmica, 
arcelacja. 
-Ta eusz Nowca 


346 


706 


171 


584 


oc awe, lp. I. 
jaszko
o; T. B o i a r s k a. 
Ula n , Zycie W, 1982, nr 
216, s.7; T.Epsztein. 
S . Gór z y ń s ki, Spis zje- 
mIOn, s.42; S.Dzięcio. 
ł o w s ki. Centralne 7'awo. 
rzystwo Rolnicze, s.40. 216; 
K. J a s i e w i c z, LisIo. 
s.586; P.Kleszczyńs- 
k a, W sprawie śmierci s.p 
Leona Lissowskiego, Gazeta 
Lipnowska, 1931, nr 18, 
5.1-2; M.Krajewski, 
SJownik, s.194; M. Kra. 
jewski, A.Mietz, 
Zabytki, s.85; L.Lissow. 
s ki, Potrzeba reformy kle, 
dytu rolnego. (w:)W naszych 
sprawach. Szkice w kwes- 
tiach ekonomiczno-spo/eez- 
nyqh, 1.1, Warszawa 1889; 
T.Swiecki, F,Wybull. 
Mazowsze, 5.60, 95. 167. 
169, 176, 216,314,544. 
W oc awe, ip. I ó. 
M.Blachowska, 
J.Kuczkowska, 
K.Kuczkowski, Ki. 
kóJ, Rypin-Kikół 1998. 


967 


252 


290 


392
		

/347_0001.djvu

			oJczyn 


Ligowo 


le 


Łoc ocin 


a lszewo 


.1 


3 
129 


247 


240 


725 


291 


A W Sierpc, KHip. Li- 
gowo; K.Jasiewicz, 
Lista, s.265, 467. 
oc awe, lp. U- 
bin; K,J a s i e w i c z ,Lis- 
ta,s.560, 
W oruń, ip. Łą- 
żyn; B, C h r a p k o w s ki, 
Z,Zgierun, Łqżyn gm. 
Obrowo. Zespój dworsko- 
-parkowy, Toruń 1994; 
T, Chrostowski, Potoms- 
two Gustawa Zielińsldego, 
Notatki Płockie, nr 4, 1981, 
s.30-31; M
Krajewski, 
SJownik,s.408; M.M,G r z y- 
b o w s ki, Z twórczości lite- 
racldej Walentego Zielińs- 
ldego,Notatki Płockie, 1981, 
nr 4, s.42; J. Pła,żewski, 
Łqżyn, s,3-4; T.Swiecki, 
FW buIt,Mazowsze, s.543, 
WkW lpno, kHip. 0- 
chocin; Gazeta Lipnowska, 
1932, nr 12, s.3. K.Ja- 
s i e w i c z, Lista, s,55. 
lpno, lp, a 1- 
szewo; T,C h o j n i c ki, 
Z.G ó ź d ź ,Niepospolici, 
s,30-31; Z,G o d l e w s ki, 
Lipnowsld OddziaJ ZZ,s.10; 
Z . G ó ź d ź, Jerzy Sta- 
rzyński, s.4; tenże,Lip- 
nO,s,73; M,M,Grzybow- 
s ki, Wojna polsko.-rosyj
- 
ka,s.104; M.Krę.)ewskl, 
SJownik,s.335; TSwiecki, 
FWybuIt,Mazowsze, s,136, 
137,177,182,267,345,359, 
372. 


II 


495 


500 


285 



 1 


752 


347
		

/348_0001.djvu

			l 

 i 
I." 
I 2 3 
I 504 
II' 
147 

:I - mI eyer 350 
1913-1935; 
-Tow.św. Michała 
1935-1939. 
I II 232 
476 
II 
I 
II 
1232 
III 1008 
I 
) 
289 
1882 
li 526 
lif III 
504 
4,308 
II 606 
374 


" 
II 


348 


313 


163 


146 
458
		

/349_0001.djvu

			1 
a ornlce 


o ICle 
'ępe, 
Chodorążek. 
Koziołek, 
Kukowo, 
Żuchowo, 
Suminek. 
Wioska, 
Zajeziorze, 


247 
6,096 


".
 


3 
453 


II 


4 
Ipno, IP, a- 
domice; K.J a s i e w i c z , 
Lista. s,1048; M,Krajew- 
s ki, Slownik. 5.349: Kto byl 
kim, s,452: T.Rzepec- 
ki, Sejm i Senat RP 
1922-1927, Poznań 1923, 
s,153-154; t e n że, Sejm 
l Senat RP 1928-1933. Po- 
znań 1928, s,29-30; 
T.Świecki. F,Wybult. 
Mazowsze. passim; F.W y- 
b u) t. OTR ZD, passim; 
J ' S w i e c ki, W.spomnie- 
nie o Tadeuszu Swieckim 
w 50 rocznicę śmierci, Płoc- 
ki Rocznik Historyczno-Ar- 
chiwalny, U, Płock 1995, 
s.161-167. 


171 


oc awe, lp. ę- 
pe; T.Chrostowski, Po- 
tomstwo Gustawa Zielińs- 
kiego. Notatki Płockie. nr 4, 
1981,s,33; T e n że, Kpt. 
pilot Stanislaw Zieliński, 
Notatki Płockie, nr 2, 1975, 
s,14-16; KJasiewicz, Lis- 
ta,s,1179: M.Krajews- 
ki, Skępe, s.107; t e n - 
że ,Slownik,s,406; T,S ł a- 
w i ń s ki, Księga lotników 
polskich. s.456; T S w i e c- 
k i .F. W Y b u l t. Mazowsze, 
s,.136, 148; RTężycki. 
Siady poety Gustawa Zieliń- 
skiego w Skępem, Notatki 
Płockie, nr 4, 1981, s,53; 
Wykaz poleglych i zmarlych, 
s,1179-1180, 
, aSleWlCZ, lsla, s,340, 


514 


627 


349
		

/34_0001.djvu

			II 


ka została opanowana przez wojska niemieckie do 9 września 1939 
roku. Bezpośredni nadzór nad tym terenem przejęła wówczas 4 armia 
dowodzona przez gen.Gilntera von Kluge. Od 20 września powiat ry- 
piński i lipnowski został podporządkowany 8 armii, a bezpośrednio 
dowódcy obszaru tyłowego, którym był gen. B6hm- Tettelbach. Zarząd 
wojskowy utrzymał się na terenie ziemi dobrzyńskiej do 25 paździer- 
nika 1939 roku l9 . 
Dnia 8 października 1939 roku Hitler wydał dekret wcielający 
do Trzeciej Rzeszy zachodnie i północne ziemie Polski. Ziemia dob- 
rzyńska z niezmienionymi terytorialnie powiatami rypińskim i lip- 
nowskim została włączona do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachod- 
nie (Reichsgau Danzig-Westpreussen). Prowincje (okręgi) podzielono 
na rejencje, a te z kolei na landratury. Ziemia dobrzyńska została włą- 
czona w skład rejencji kwidzyńskiej (Marienwerder) i podzielona na 
landraturę rypińską i lipnowską, odpowiadające terytorialnie przed- 
wojennym powiatom 20 . Administracją cywilną w powiecie kierował 
landrat 21 . 
Powiaty zostały podzielone przez okupanta niemieckiego na 
mniejsze jednostki administracyjne odpowiadające przedwojennym 
gminom, tzw. obwody urzędowe (Amstbezirk) , na czele których stali 
komisarze urzędowi (Amstkommisar). Z powodu zniszczenia budyn- 
ków, władze niemieckie w powiecie rypińskim przeniosły siedzibę za- 
rządu gminy Czermin do Sadłowa, a Wąpielska do Radzik Dużych. 
W 1941 roku zlikwidowano nazwy gmin: Dzierzno, Płonne, Sokoło- 
wo, Starorypin, Czermin, Wąpielsk i zastąpiono je nazwami zgodnymi 
z aktualnymi siedzibami tych gmin_ W powiecie lipnowskim połączo- 
no gminę Narutowo z gminą Skępe oraz przeniesiono siedzibę z Za- 
dusznik do Wielgiego 22 . 


., 


'1 
:1,. 
.; 


'I 
III 
III, 


19 A.R li t k o w s ki, Niemiecka administracja wojskowa na okupowanych zie- 
miach polsldch(1 września-25 października 1939 r.), (w:) Najnowsze Dzieje Polski. 
Materia/y i studia z okresu 11 wojny światowej, Warszawa 1962, t.6, s.45-57; 
J, S z i l i n g , Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hiUerowskiej (1939-1945), 
(w:) Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wieku, Warszawa-Poznań-Toruń 
1987, s.157-158. 
20 Z.J a n o w i c z , Ustrój administracyjny ziem polskich wcielonych do Rzeszy 
Niemieckiej 1939-1945 (tzw. okręgi Kraju Warty i Gdańska - Prus Zachodnich), Po- 
znań 1951, s,70; M,K a II a s, Z przesz/ości administracyjnej,s.209; M. Kra- 
i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji. Ziemia dobrzyńska w latach 1939-1945, Ry- 
pin 1995, s.16; J.Sziling, Ziemia dobrzyńska, s.158; W.Trzebiński. 
Niemieckie podzia/y ziem polskich, s,45-46. 
21 J, S z i l i n g , Ziemia dobrzyńska, s,159. 
22 Gemeinde- und Wohnplatzlexikon des Reichsgaus Danzig-Westpreussen, U, Dan- 
zig 1944, (Kreis Rippin, s.109-117, Kreis Leipe, s.91-99); M,K r a i e w s ki, W 
cieniu wojny i okupacji, s,16; J. S z i l i n g , Ziemia dobrzyńska, s.160. 


'I" 
-,"I 
'
 
I 


Ul, I 
, I 
l 1'1 


36
		

/350_0001.djvu

			',1 I 
! , 


j 
L 1'1 11 
II 
': 
1:1 1 


I I 
l III 


'j' 


'I 
li "I' 


II 


I 
I I 


350 


1236 


3 
175 


229 


650 


oc awe, lp. U, 
min, KHip. /arczechowo: 
A.B u kow s kI, Waple, 
wo.zapomniana plocówko 
kultury palsbej no Pomo/'lu 
Nadwiślańsbm. Wrocław. 
-Warszawa 1989. 5.91; 
K./asiewicz. Listo. 5.825 
błędnie podaje. że Prądzyń, 
ski, właściciel Sumina zos. 
tał zamordowany przez 
Niemców w czasie okupa, 
cji; M.M
Grzybows. 
ki. KościóJ parafio/ny no 
przestrzeni dziejów Iw:) 
Osiek Rypińsh Dzieje poro' 
fii i gminy. Osiek Rypińs. 
ki-Toruń 1994. 5.99: 
A. M i e t z ,Zobr.tkowo epi. 
gmftku, s.62; T.S wiecki, 
F, W Y b u I t .Mozowsze. 
s,112, 139. 182. 217,345 


176 


oc awe. lp. 
Szpetal; Gazeta Lipnowska. 
1934, nr 18-20. s.15; Księgo 
Adresowa. s.1970: K.Ja, 
s i e w i c z .Lista.s.903; 
A. R u t k o w s k j. Szpetol. 
s.713- -725: T.Swiecki. 
F.Wybult.Mazowsze. 
s.267. 543: S,Tyszkie. 
w i c z. Losy szpelo/skie, 
Las Polski. 1930. nr l, 
s.1-22. 


252 


872 


293 


386 


1158 oc awe. lp
 
Wielgie i Bętlewo; K.Ja, 
s i e w i c z ,Listo, 
s.1118-1119: Ziemianie pol, 
sc . cz,2. s.136.
		

/351_0001.djvu

			Powiat Rypin 


Nazwa 
majątku. 
folwarku 
1 


3 
356 


510 


480 


441 


284 


157 


251 


637 


226 


651 


l! 
I 


a otyczące mają u 
i właścicieli 


3 
228 


lp. 


'j 
I 


295 


391 


368 


302 


351 


I 
l
		

/352_0001.djvu

			I l. 3 
II 470 
II 
)\1 952 
.. 
I 
I 
I 

 140 
I 
1069 
Długie; 


544 
I I 93 
, I 
:'1 1 411 
II' 
II 336 
II 
111" 
I, 

ij 201 o li - 
KHip. Kamionka. 
II 220 
273 A KW Rypin,KHip. esz- 
czyn. 
i! 
I, 339 


III 420 
.1 
,I 
Ir 418 
,.' 
l, 
i;l 
1',1 

I ' 352
		

/353_0001.djvu

			Marian 


oszczonne 


3 4 
409 ypm lp. 0- 
walki: J. B o r k o w s ki. 
Kólka rolnicze w II Rzeczy- 
pospolitej, Warszawa 1978, 
s.455; B,Chełmicki. 
Organizacje rolnicze II Rze- 
czypospolitej. Więź 1981, nr 
9, s.lll: T e n że, Powiat 
rypińsJd. Pamlętnik, passim; 
M.Krajewski. O Ch el- 
mickich herbu Nalęcz 
z ziemi dobrzyńskiej,Biule- 
tyn Przewodnicki PTTK, nr 
54, 1988, s.7: tenże, 
Slownik, s.60: [(to by! kim, 
s.249; T.Swiecki, 
F.Wybult. Mazowsze, 
s.491. 543, 545;. Nekrolog 
B.Chełmickiego, Zycie War- 
szawy, nr 93 z 5 maja 1982. 
393 A WKW Bro nica, KHip. 
Księte. 
203 oc awe . 


431 


195 


336 


lp. 


316 


ro mca, IP, 
Łapinóżek; P.Galkowski, 
Gniazdowscy, s,6; K.I a- 
s i e w i c z .Lisla,s.296, 297; 
M.Krajewski, W cieniu 
wojny i okupacji,s.63; t e n- 
że ,Slownik.s.UO; M.Kra- 
jewski, A.Mietz, Zabyt- 
ki. s.76: Kronika Rypińska, 
1926, nr 34, s.5; T.Gracki, 
Slownik,s,285; R.Piotrows- 
ki,Bio
ramy,s.154; A. Wit- 
kO,wsl	
			

/354_0001.djvu

			!' 
II 
!II I ' 
II 


II 
, 
 J 
I I 
I 

l 
I ' 
!I
 


, 
I: 


li, 
I '
 U 
, ni 


 'I' 
1 


l' 
li 

 ' 

 



 II 

 I 


II 



I" 


'a ewo, 
Godziszewy. 
Kiełpiny, 
Suchy Grunt, 
Szustek 


strowite 


354 


3 
782: 389 


2.460 


ypm, lp. a- 
lewo: T . C h e I m i c k a , 
Wspomnienia o matce., 
WTK. 1977, nr 41,s.1 i 10: 
M.K raj e w s k i ,Słownik, 
s.57:R.Piotrowski. Dobro 
oka/ewskie,s,76; tenże. 
Slruktu/'O agl'Ofl1a, s.33-35: 
t e n że, Skrwi/no l okoli. 
ce,s.103-106; T.Świecki. 
FWybult. Mazowsze, s.176: 
F ,W b u l t, OTR ZD ,s.8. 
ro mea, lp 
Osiek; ABukowski, Wop- 
lewo,s,74-96; K,J asie- 
w i c z ,Lisla,s.935-936: 
w.J e d l i ń s ki, Sierakows- 
cy z Woplewo, Pomorze 
Gdańskie, 1984. nr 2. 
s.42-43; M.Krajewski, 
W cieniu wojny i okupacji, 
s.63: T e n że, Słownik. 
s.318-319; M.Mrocz- 
k o, Siel'Okowscy, zas/użo- 
na rodzina ziemiońsko Iw:) 
Zasłużeni ludzie Pomorza 
Nadwiślańskiego z okresu 
zaboru pruskiego, Gdańsk 
1979, s.198-201: T.O rac- 
ki, Słownik, s.285-286, 
288-289: M.P a w l ak, 
Przemiany, s.155; R.Pio- 
t r o w s ki, Biogramy, 
s,179-180; A.Wilkows. 
ki ,Mordercy,s.137. 
W YPlll, 
Ostrowite, 
Zob. Sokołowo. 


160 


893 


344
		

/355_0001.djvu

			3 
oszczyńs- 274 


-Jan Krępeć 


- Jan Ru ows 
1913-1939 


518 


....... 


520 


I 
II! 


217 


IS- 


936 


o u o rzyn, 
KHip, Płonne; K.J a s i e - 
w i c z .usta,s,601; M
Kra- 
j e w s ki, W cieniu wojny 
i okupacji, s.63; T e n że. 
Płonne i okolice, Toruń 
1983, s.14-15; Tenże, 
Słownik,s.102; M.Krajew- 
s ki, A M i e t z ,Zabytki, 
s.122; R. P i o t r o w s ki, 
Biogramy. s.168; A. W i t - 
k o w s k i ,Mordercy, s,125. 
K. asiewicz,Lista, 
s,533; T,Świecki, Ma- 
zowsze, s.139. 
ypm, 


539 


347 


Hip, 


Pręczki
 


327 


A rzy- 
witowo; R. P i o t r o w s - 
ki, SkrwiJno i okolice, 
s,113-114, 
AWKW Bro nica, K i f ' 
Półwiesk Mały; P. G a - 
k o w s ki, Prasa Rypina, 
s.6-7; M.K raj e w s ki, 
Słownik, s,304-306 gdzie 
również dokładna bibliogra- 
fia; zob. także t e n że, 
W cieniu wojn
 i okupacji, 
s.63, 156, 331, B, C h e ł- 
m i c ki, Organizacje roJni- 
cze II Rzeczypospolitej, 
Więź 1981, s.117; K.l a- 
siewicz, Usta, s,891; 
Kto, by/ kim, s,545; Księga 
Ad/esowQ, s.2022. A.S z k- 
I a r s k a, Rudowski lon, 
PSB, 1.33, s.1-2; L.Ziele- 
fi i e w s ki. Sejm i Senot, 
s.446. 
o rzyń, 
KHip. Radomin; M. Kra- 
j e w s ki, lY cieniu wojny, 
s.63; R.Plotrowskl, 
B (o g r a m y , s . 1 7 8 ; 
T,S w i e c k i ,F,Wybult, 
Mazowsze, s,176; 


"I 


349 


355
		

/356_0001.djvu

			I., 
I 


I 
1,1 
'
 


'}1 


j l 
", 


RUSlllOWO 


I I: 


, I 
<' ," 


lIt [" 
I 


I 
l, 



 'I' 
'I 
l"] 
IIII 
,I 
I 
I 



I, I 
J 


356 


-Jan Kret ows 
1908-1939 


- Offillll l nastazy 
Jeżewsey 1891-1923 
-Feliks Mieszkowski 
1923-1938 


kowo. 
AWKW ou 
KHi . Rętfin . 
ypm, lp. USI- 
nowo; K.)a5iewicz, 
Listo, ez.2, s,35. 
o u - o rzyń, 
KHip, Ruszkowo; C h e ł - 
ffi i c ki, Pamiętnik. 5.62; 
J.Sa m u ł e zy k, Ogrodnic- 
two powiatu rypińskiego (w:) 
Materialy monograficzne 
województwa warszawsbe- 
go, 1.4, War5za}Va 1930. 
s,126-143; T.Swiecki, 
F.Wybult, Mazowsze, 5.95. 
139,160,163,176,216,335. 
A WKW ypin, ip. a- 
łowo; K.) a s i e w i c z , us- 
ta, s.531; M.Krajew5ki, 
W clemu wojny, 5.63; 
KP i o t r o w s k i ,Biogramy, 
s.164; Ziemianie, 1.1,5.86. 
ypm, lp. 
Skrwilno; Księga Adresowo, 
s.2042; M. Federowski, 
Zbiory Dominika Witke-Je- 
żewskiego,pa55im; M. Kra- 
j e w s ki, Slownik, 5.134; 
S . L o r e n t z ,Muzeum Na- 
rodowe w Warszawie. ,War- 
szawa 1938, s.34; R.Pio- 
trowski, SkrwiJno i okoli- 
ce, s.106-113; T,Świecki, 
F.W bult. Mazowsze, 5.95. 


446 


175 


481 


543 


579 


600 


5,016
		

/357_0001.djvu

			- gnacy Piwnic l 
1907-1939 


806:437 


336;205 


-Anie a li reWICZ 280 
1919-1939 


- an os 11905-1928 543 
-Stanisław Wilski 
?-1939 


909; 504 


3 
708 


358 


296 


417 


470 


357
		

/358_0001.djvu

			'111 
li' 
I 
'I 
I 
I 


III 



I I 
I 
I 

! 
, 


" I 


I 
II 


l" 


Wi no 


- Ta eusz Krępec 


Wojnowo 


I 
L, 


358 


320 


484 


ro mea, 1p. 
Warpaliee: PGalkows. 
ki. Gniazdowscy.s,6; t e n- 
że. Na 70-lecie Spółdzielm 
Mleczarskjej "ROTR" w Ry- 
pinie, Kronika Rypińska. 
1996,nr 1.s,4: FHaj- 
k o w s ki. SpóJdzielczosć 
mleczarska. s,35; KSIęgo 
Adresowa. s,2051; Rolnik 
Rypiński. 1928, nr 10. s.8. 
1935. nr 2, s.10. 
o li - o rzyn. 
KHip. Wąplelsk; Al- 
bum-skorowidz. Album sko- 
rowidz Sejmu i Senatu RP 
1935-1940. Kraków 1936. 
s,238; P .Galkowski. Pro. 
sa Rypino w łoIach 
1915-1995. Kronika Rypiń- 
ska. nr 10. 1995. s.6-7; 
M, Krajew ski. Siemiąl- 
kowskj Jerzy Felicjan, PSB, 
1.37. s.2-3: t e n że. Słow- 
nik. s.313-314; Klo był kjm, 
s.547; RPiotrowski. 
StruktuJ'Q agrama.s.39,43: 
j.Siemiątkowski, Opis mo, 
jqtku Wqpielsk,s.725-730: 
T.Swiecki, F.wybult. Mo. 
zowsze.s.139, 182,216,267, 
281, 335, 345. 491. 543; 
J ,Zieleniewski, Sejm 
i Senat, s.414. 
AP W oe awe, lp. I- 
dno; K,J a s i e w i e z, Us- 
ta, s,534; R.Piotrows- 
ki. Bio ramy, s.165. 
ypm, lp. 


237 


358 


350 


730 


116
		

/359_0001.djvu

			Aneks 2 


PREZESI LIPNOWSKlEGO ODDZIAŁU ZWIĄZKU ZIEMIAN 


-Kazimierz Różycki - 1917 -1919 
-jerzy Starzyński - 1919 - VIII 1920 
-Zygmunt Godlewski - IX 1920 - X 1925 
.Stanisław Puzyna - X 1925 - X 1928 
-Walenty Zieliński - X 1928 - VIII 1939 
Źródło: ZG o d l e w s ki, Lipnowsh Oddzial Zwiqzku Ziemian, Gospodarz. R.l, 1928, 
5.9-10; Przegl.ąd Ziemiański 1922, nr 45, s.3; Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr 
VI/J, 5.97; T. Swiecki, F. Wy b li l t. Mazowsze, s,181-182; F.Wybul t, OTR ZD, 
5.25-26: reI. Z. Rykaczewski, K.OIszewska-Górzyńska: A.Wilski i inni. 


PREZESI RYPIŃSKIEGO ODDZIAŁU ZWIĄZKU ZIEMIAN 


l 
I 


-Antoni Borzewski 
-Bolesław Prądzyński 
-Ignacy Piwnicki 
-Artur Borzewski 
.Artur Barthel 


- 1919-1920 
- 1921-1931 
- 1931-1932 
- 1933-1935 
- 1935-1939 


Źródło: B.C h e ł ID i c ki, Powiat rypińsh. Pamiętnik, s.29-32; Przegląd.Ziemiański 
1922, nr 45, s.4; Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr Vlll, s.127: T. S w i e c ki, 
F.Wybult, Mazowsze, s.181-182; F.Wybult, OTR ZD, s,25-26; reI. Z,Borzewski, 
H.Prądzyńska, E.Barthel i inni. 



l 


II 
I 
I I 
I I 
I \ 


359
		

/35_0001.djvu

			Tabela 2: Wykaz obwodów urzędowych (Amstbezirk) w czasie okupacji 
niemieckiej 1939-1945. 


Landratura (Dowiat)lipnowska Landratura (Dowiat) rVDińska 
Obwody urzędowe Niemiecka nazwa Obwody urzędowe Niemiecka nazwa 
(gminy) miejscowości (gminy) miejscowości 
Bobrowniki Beberen Chrostkowo Horstfeld 
Chalin Hallingen Czermin Schermingen 
Czernikowo Schwarzendorf Okalewo Hegen 
Dobrzejewice Godenfeld Osiek Lindenschanz 
Dobrzyń n/Wislą Dobrin a/W Radomin Reddemin 
Kikól Kickelsee Radziki Duże Ratsfelde 
Ligowo Ligau Rogowo Ragau 
Lipno Leipe Rypin Rippin 
Mazowsze Massau Skrwilno Reserwalde 
Nowogród Neugard Szczutowo SchOttau 
Ossówka Espe Świedziebnia Schwetheim 
Skępe Schemmensee Zbójno Raudorf 
Szpetal Górny Spittelberg Żale Schalensee 
Tluchowo TOlchau 
Wielgie Wilgen 


Źródlo: Gemeinde- und WohnpJatzJexikon des Reichsgaus Danzig-Westpreussen, t.l, 
Danzig 1944, (Kreis Rippin, s.109-117, Kreis Leipe, s,91-99); M.Krajewski, W cieniu 
wojny i okupacji, s.16; J.Sziling, Ziemia dobrzyńska, s,160; Wykaz komisarzy urzę- 
dowych według stanu z 1941 roku. 


Podział administracyjny narzucony przez okupanta hitlerows- 
kiego został uchylony w okresie wyzwalania ziem polskich. Na mocy 
dekretu PKWN z 21 sierpnia 1944 roku O trybie powalania wladz ad- 
ministracji ogólnej przywrócono podział administracyjny obowiązują- 
cy do 1 września 1939 roku. W styczniu 1945 roku reaktywowano wo- 
jewództwo pomorskie, w skład którego włączono także ziemię dob- 
rzyńską. Od 5 lutego siedzibą Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego 
był Toruń, a od kwietnia Bydgoszcz. Powiat rypiński i lipnowski nie 
uległy zmianie w stosunku do okresu przed 1 września 1939 roku. 
Przywrócono dawne siedziby gmin. W powiecie lipnowskim w pierw- 
szych miesiącach po wyzwoleniu, władze polskie utrzymały ze 
względów finansowych stan wprowadzony przez Niemców, tj. połą- 
czenie gminy Narutowo i Skępe. W powiecie rypińskim również 
utrzymano ze względów lokalowych stan z 1941 roku. 23 . 


23 M.K a l l a s , Z przeszlości administracyjnej, s.209; S.M e l a n i u k , Podzial 
administracyjny, (w:) Województwo bydgoskie, s.488; R.S u d z i ń s ki, Ksztal- 
towanie się granic i podzialu administracyjnego województwa pomorskiego (byd- 
goskiego) w Jatach 1945-1950, Zapiski Historyczne, t.38, 1973, z.2, s.54-73. 


37
		

/360_0001.djvu

			1:1 
III liii 
IIII 1 
'II 
'I 


Aneks 3 


I I :; 
Ilr
 


PREZESI OKRĘGOWEGO TOWARZYSTWA ROLNICZEGO 


I 
II 

 
I I 


Prezesi Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej 
(1907-1923) 


,II, 


-Hipolit Wąsowicz 
-Tadeusz Świecki 
-Antoni Borzewski 
-Hipolit Wąsowicz 
-Ludwik Zieliński 


- V 1907 - I 1908 
- I 1908 - 1913 
- 1913 - 1917 
- 1917 - IX 1919 
- IX 1919 - II 1923 


Ź ród ł o: M. B ł a s z k i e w i c z, Dzia/alność OTR ZD, s.83; Z.Godlewski.OTR 
ZD w Upnie, Gospodarz, 1928, s.4; M. Kra i e w s, ki, S/ownik, s.349; , . Ś w i e c. 
ki, Wspomnienie o Tadeuszu Swieckim, s.161; T. S wiecki, F. Wybuli, Mazowsze. 
s.176-178; F. W Y b u I I , UlR ZD, s.36-38. 


! 
I 
l, 
II 
III 


Prezesi Lipnowskiego Okręgowego Towarzystwa Rolniczego 
(od 1929 roku OTO i KR powiatu lipnowskiego) 
-Leon Lissowski - II 1923 - VIII 1931 
-Artur Rutkowski - VIII 1931 - 1937 
-Antoni Czerwiński(gospodarz) - 1937 - 1939 
Ź ród ł o : Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kó/ek Rolniczych a Wychowanie Fi. 
zyczne i Przysposobienie Wojskowe, Gazeta Lipnowska, 1934, nr 18-20, s.3; Pan Pre. 
zydent RP wsród rolników. Na terenie dzia/alności OTR w Upnie, Gazeta Rolnicza 
1928, nr 44-45, s.1509-1511; A.R u t k o w s ki, Szpetal Górny, s.722; Sytuacjo ob, 
szoru Okręgu Korpusu Nr Vlll, s.97; F. W Y b u l t, OTR ZD, s.42; reI. J.Rutkowski. 


Prezesi Rypińskiego Okręgowego Towarzystwa Rolniczego 
(od 1929 roku OTO i KR powiatu rypińskiego) 


-Jan Rudowski 
-Bogdan Chełmicki 
- Tadeusz Dudrewicz 


- V 1923 - 1928 
- 1928 - 1938 
- 1938 - 1939 


Ź ród ł o : B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, s,32-38; T e n że, Organiza. 
cje rolnicze, Więź 1981, nr 9, s.113-141; Pan Prezydent Rzeczypospolitej wśród rolników, 
Gazeta Rolnicza 1928, nr 44-45, s.1508; Sprawozdanie z dzia/alności OTO i KR w Rypinie 
za czas od 1 kwietnia 1934 do 1 kwietnia 1935, Rolnik Rypiński 1935, nr 36, s.4: Spra. 
wozdanie z dzio/u hodowlanego OTO i K.R w Rypinie za czas od 1 l do 31 XlI 1930, Rolnik 
Rypiński 1931, nr l, s.5; Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr Vlll, s.127. 


360
		

/361_0001.djvu

			Aneks 4 


BIOGRAMY ZIEMIAN POSIADAJĄCYCH MAJĄTKI 
W ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ W LATACH 1918-1939 1 


hr. Aleksandrowicz h. Aleksandrowicz Hipolit, syn Hipolita. uro- 
dzony 27 marca 1884 roku w Kaliszu. Ukończył Instytut Metalurgii na 
Politechnice w Petersburgu, a następnie Wydział Hutniczy Uniwersy- 
tetu w Heidelbergu. W 1922 roku, w wyniku przeprowadzonych dzia- 
lów rodzinnych majątku Chełmica Duża z siostrą Tatianą i bratem Je- 
rzym, stał się właścicielem majątku Łochocin. Był znanym działaczem 
społecznym, członkiem Związku Ziemian i Okręgowego Towarzystwa 
Organizacji i Kółek Rolniczych w Upnie. 
W październiku 1939 roku nie został aresztowany wraz z gru- 
pą innych ziemian z powiatu lipnowskiego, ponieważ uznany został 
za obywatela pochodzenia rosyjskiego. Niemcy biorąc pod uwagę reli- 
gię prawosławną i ukończony przez Hipolita Uniwersytet w Heidel- 
bergu pozwolili rodzinie Aleksandrowiczów zarządzać majątkiem Ło- 
chacin. W czasie całej okupacji ryzykując życiem udzielał pomocy 
ludności polskiej. W 1939 roku przesyłał zboże i pieniądze do Włoc- 
lawka dla ludności wysiedlonej z okolicznych wsi. W 1940 roku ze- 
brał podpisy ludności niemieckiej, z prośbą do władz o niewysiedla- 
nie Polaków z gospodarstw 'N Łochocinie. W majątku ukrywał przez 
cały 1940 rok trzy rodziny żydowskie z Włocławka. Aresztowany 
w czasie przekazywania żywności do getta we Włocławku, zwolniony 
został za znaczną łapówką. Pomagał również ziemiaństwu z powiatu 
lipnowskiego w czasie okupacji. Wykorzystując swoje znajomości 
z Niemcami spowodował zwolnienie z Gestapo w Upnie Tadeusza 
Świeckiego z Radomic i Kazimierza Różyckiego z Jastrzębia. ułatwia- 
jąc im wyjazd do Warszawy. W majątku Łochocin znalazły schronie- 
nie w 1940 roku wywłaszczone rodziny Karnkowskich, Wilskich, 
Klimkiewiczów i Ogrodowiczów. Wysyłał również paczki do obozów 
koncentracyjnych i do oflagów. W 1944 roku próbując ostrzec przed 
aresztowaniem żonę swojego brata Jerzego, z pochodzenia Żydówkę. 
wyjechał do Warszawy, gdzie przebywał przez okres powstania. Jesie- 


II W aneksie wykorzystano w skróconej formie biogramy ziemian zamieszczone 
w pracy P. G a łka w s k i e g o. Genealogia ziemiaństwa ziemi dobrzyńskiej 
XIX-XX wIeku (do 1939 roku). Rypin 1997, 


361
		

/362_0001.djvu

			r 
,I 
I 


nią znalazł się w obozie w Pruszkowie, skąd wrócił do majątku w Lo- 
chocinie. 
Po wejściu w życie dekretu o reformie rolnej opuścił z rodziną 
Łochocin. W dniu 6 marca 1945 roku podczas pobytu na plebanii 
w Nieszawie został aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bez- 
pieczeństwa z Aleksandrowa Kujawskiego. Na dworcu kolejowym 
w Nieszawie został pobity i okradziony z kosztowności i złota jakie 
udało mu się wywieźć z majątku, Następnie funkcjonariusze UB zmu- 
sili go do pchania drezyny kolejowej, na której sami siedzieli. Na sku- 
tek pobicia i wyczerpania 7 marca nastąpił zgon. Funkcjonariusze UB 
pochowali Hipolita Aleksandrowicza w rowie przy torach kolejowych 
na trasie Nieszawa-Aleksandrów Kujawski. 
A WKW Lipno, KHip, Chełmica Duża, Łochocin; Gazeta Lipnowska, nr 12 z 28 maja 
1932,s.3; K. J a s i e w i c z , Lista. s.55; reI. Mikołaja Aleksandrowicza (syn). Archi, 
wum rodzinne, List żony Hipolita Aleksandrowicza do Urzędu Bezpieczeństwa 
w Lipnie z 1945 roku z podpisami świadków (w posiadaniu autora); reI. J.wilmańs- 
kiego z Łochocina. 


IJ 


1,1 
I 
I 


hr_ Aleksandrowicz h. Aleksandrowicz Jerzy, urodzony w 1885 roku. 
Ukończył wydział prawa na Uniwersytecie w Petersburgu. W okresie 
przed rewolucją październikową zaprzyjaźnił się z Mołotowem 
(Skriabinem). Znajomość tą wykorzystał po 1917 roku organizując 
przerzut ziemian rosyjskich do Polski, tzw. białą emigrację. W 1919 
roku był jednym z założycieli Polskiego Czerwonego Krzyża. W 1922 
roku osiadł w dobrach Okrągła, które otrzymał w wyniku działów 
z rodzeństwem. Z jego inicjatywy utworzono w 1930 roku Spółdziel- 
nię Rybacką w Lipnie, której został prezesem. Funkcję tę pełnił do 
1939 roku. W majątku Okrągła pobudował dwór w stylu eklektycz- 
nym i zabudowania folwarczne. Właścicielem tych dóbr był do 1945 
roku. Nie został usunięty przez Niemców z majątku, ponieważ został 
uznany za obywatela rosyjskiego. W czasie wojny mieszkał jednak 
w Warszawie. Po utracie Okrągłej w wyniku reformy rolnej, zamiesz- 
kał w Łodzi, gdzie pracował w PCK jako radca prawny. Zmarł bezpo- 
tomnie 28 stycznia 1965 roku w Łodzi. 
A WKW Lipno,KHip. Chełmica Duża, Okrągła; BDBZ Włocławek, Park dworski 
w Okrągłej, sygn.P-134/0; Rolnicza Spóldzielnia Rybacka IM Lipnie. Gazeta Lipnowska, 
1930, nr 22. s.3; reI. Mikołaja Aleksandrowicza. 


Barthel de Weydenthal Artur, syn Alfreda, urodzony 6 stycznia 1889 
roku. Przedstawiciel rodu posiadającego majątki w ziemi dobrzyńskiej 
od połowy XIX wieku. Po śmierci ojca, w 1916 roku otrzymał część 
Nadroża. W latach 1917-1934 wykupił pozostałe części od braci i stał 
się jedynym właścicielem majątku. W 1918 roku otrzymał po matce 


362
		

/363_0001.djvu

			Annie z Chełmickich dobra Balin. Obszar majątku Artura Barthla wy- 
nosił ponad 1200 hektarów. Był osobą znaną w powiecie rypińskim ze 
względu na szeroką działalność społeczną. W 1916 1'. po utworzeniu 
w Rypinie Koła Okręgowego Polskiej Macierzy Szkolnej został człon- 
kiem jego zarządu. Od 1927 r. był członkiem Rady Nadzorczej Spół- 
dzielni Mleczarskiej "ROTR" w Rypinie. W tym samym roku został 
prezesem zarządu Spółdzielczego Rolniczego Młyna Parowego w Ry- 
pinie. W latach 1935-1939 pełnił funkcję Prezesa Rypińskiego Oddzia- 
łu Związku Ziemian. 
Ożeniony z Janiną, córką Ignacego Piwnickiego właściciela 
Sosnowa, pozostawił córkę Ewę. 3 września 1939 Artur Barthel wyje- 
chał z rodziną do Warszawy. W 1942 roku, po śmierci żony zamiesz- 
kał z córką we Włocławku, gdzie zmarł 11 kwietnia 1949 roku. 
AWKW Rypin, KHip, Balin, Nadróż; Księgo Adresowo, s.2024, 2068; Sprawozdanie 
Spółdzielczego Rolniczego Młyna w Rypinie. za czas 1 lipca 1931-30-1 czerwca 1932, 
Rypin 1932, s.9; B.C h e ł m i c ki, Powia/l}'pińsh Pamiętnik, s,67; F,Hajkowski, 
Spółdzielczość mleczarsko w powiecie l}' f ińskim, Warszawa 1929, s.35; J a s i e- 
w i c z, Listo, s,72 błędnie podaje, że zmar w czasie okupacji; Krajews ki, Słownik, 
s.36; reI. Ewa Barthel-Hupka (córka); Alfred Barthel (bratanek). 


Bejger Władysław, syn Kazimierza, urodzony 15 kwietnia 1894 roku. 
Właściciel majątku Małszyce. Absolwent szkoły Wawelberga i Rot- 
wanda w Warszawie. W latach dwudziestych był członkiem Sejmiku 
Lipnowskiego. Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 na 
fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Królew- 
ca [Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn. Zg.212/47; K.Jasiewicz. Listo, s.77; T.Świec- 
ki, F. W Y b u l t, Mazowsze, s,498: reI. Andrzej Ramiau. 


Borzewski h. Lubicz Antoni, syn Zdzisława, urodzony 25 marca 1868 
roku w Ugoszczu. Po ukończeniu niemieckiego gimnazjum w Brodni- 
cy, kontynuował naukę na studiach politechnicznych w Rydze. Na- 
stępnie zajął się gospodarką w należących do niego dobrach Ugoszcz. 
W 1889 r. odziedziczył bowiem ten majątek wraz z siostrą Julią. Już 
w 1891 1'. Antoni wykupił część należącą do siostry i stał się jedynym 
właścicielem Ugoszcza, który razem z Okoni nem liczył około 1500 
hektarów. W 1905 1'. wszedł również w posiadanie dóbr Giżynek, które 
należały do jego teścia Stanisława Grotowskiego. Rezydencja Antonie- 
go Borzewskiego znajdowała się w pałacu zbudowanym prawdopod- 
obnie przez jego ojca w II poł.XIX wieku. Dwór murowany, otynkowa- 
ny, piętrowy z portykiem kolumnowym znajdował się w rozległym 
parku krajobrazowym, zaprojektowanym przez Artura Borzewskiego. 


363
		

/364_0001.djvu

			II' I 
I 
I 
II 


l 
III 


f 
l, 


',I 

 


. 
I'i 


II' 


,J 


Im 


" 
I I. 
'I 
" 

 



L ' 
I 
j j 

II 


'I 


Antoni był aktywnym działaczem społecznym i gospodarczym 
w ziemi dobrzyńskiej. W 1900 roku był jednym z głównych założycieli 
Cukrowni Ostrowite. W latach 1901-1907 został członkiem rzeczywis- 
tym - dożywotnim Towarzystwa Rolniczego Płockiego. Brał aktywny 
udział w pracach Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyń- 
skiej, będąc od 1909 roku wiceprezesem, a od 1913 do 1917 prezesem tej 
organizacji. Był jednym z założycieli Syndykatu Rolniczego w Rypinie, 
przekształconego.w 1938 roku w Spółdzielnię Rolniczo-Handlową. Po 
wybuchu I wojny światowej należał do Gubernialnego Komitetu Obywa- 
telskiego w Płocku. W latach 1919-1920 pełnił funkcję prezesa rypińs- 
kiego oddziału Związku Ziemian. Był także jednym z założycieli Auto- 
mobilklubu Polskiego. 
W 1891 roku zawarł związek małżeński z Heleną Konstancją 
Grotowską(zm.17 grudnia 1939 r.). Ponieważ byli bezdzietni. żona 
Antoniego w 1920 roku adoptowała siostrzenicę swego męża, Helenę 
Sumińską (zm.1943 w stanie panieńskim). 
Antoni Borzewski poniósł śmierć w walce z oddziałem Armii 
Czerwonej w dniu 16 sierpnia 1920 roku. broniąc swej posiadłości 
w Ugoszczu. Pochowany został na cmentarzu w Oborach. Po jego 
śmierci wzniesiono obok Cukrowni Ostrowite kaplicę, a na jej froncie 
umieszczono tablicę z napisem: "Antoni Borzewski, urodzony 25 mar- 
ca 1868 roku. osamotniony. mężny w obronie Ziemi Ojczystej. Poległ 
śmiercią bohaterską w Ugoszczu 16 sierpnia 1920 roku. Ku jego pamię- 
ci wzniesiona ta kaplica". 
Dobra Ugoszcz zarządzane były w latach 1920-1939 przez 
wdowę Helenę z Grotowskich, której pomocy udzielali Artur Borzew- 
ski z Długiego. Wiktor Piwnicki ze Starorypina i Bolesław Płoski z So- 
kołowa. Helena Borzewska zmarła w grudniu 1939 roku w Warszawie. 
A WKW Rypin. KHip. Ugoszcz, Okonin; BDBZ Włocławek, kartoteka parków dwors- 
kich.Park w Ugoszczu, sygn,P-69/0; E.Celińska, Stare parki - to też zabytki,Biuletyn 
Przewodnicki PTTK, nr 56, 1988, 5.6: S. Jankowski, Pa/ac w Ugoszczu dzisiaj, Zie. 
mia Dobrzyńska, nr 2, 1994, 5.8; M. Kra j e w s ki, Borzewscy herbu Lubicz z Ugaszcza 
w ziemi dobrzyńskiej, Rypin 1990, 5.9-11; tenże, SJownik, 5.44,342 gdzie dokładna 
bibliografia dotycząca Antoniego Borzewskiego; t e n że, SpoJeczeństwo ziemi dobo 
rzyńskiej wobec najazdu bolszewickiego, 5.166-167; A, Macie s za, Borzer,yski Antoni, 
PSB, t.2. 1936, 5,362; R.Piotrowski, Struktura agrarna, 5.39; T.Swiec
i. 
F.Wybult, Mazowsze, 5.15,19,58,112,176,177,217,370; Z żaJobnej karty, Sw. 
pamięci Antoni Borzewski, Tygodnik Illustrowany 1920. nr 38, 5,735; ReI. Z. Borzews- 
kiego z Zaborowa (bratanek). 


Borzewski h. Lubicz Artur Zdzisław Antoni, syn Zdzisława urodzony 
30 lipca 1876 roku. Ukończył Wyższą Szkołę Prawa w Petersburgu. 
Był aktywnym. znanym działaczem społeczno-gospodarczym na tere- 
nie ziemi dobrzyńskiej. W czasie I wojny światowej stał na czele Po- 
wiatowej Rady Opiekuńczej w Rypinie. Brał udział w wojnie pol- 


364
		

/365_0001.djvu

			-, 


ska-bolszewickiej służąc w 4 pułku ułanów armii ochotniczej. Od 
1920 roku był członkiem zarządu, a następnie wiceprezesem Cukrow- 
ni Ostrowite. W latach 1934-1935 pełnił funkcję Prezesa Rypińskiego 
Oddziału Związku Ziemian. W 1904 roku kupił od Gustawa hrabiego 
Swel Plater dobra Długie. Był to wówczas jeden z lepiej prosperują- 
cych majątków w powiecie rypińskim. W okresie międzywojennym 
wielkość majątku Długie wynosiła ponad 1000 hektarów. 
W 1908 roku Artur Borzewski ożenił się z Wandą z Popławs- 
kich. Ze związku tego urodził się syn Zdzisław i córka Anna. 
Artur Borzewski zmarł 14 marca 1938 roku i pochowany został 
w kaplicy rodowej na cmentarzu w Oborach, Pośmiertnie, w dniu 3 
maja 1939 roku odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi. 
AWKW Brodnica. KHip. Długie; Księga Adresowa. s.2051; M. Krajewski, Borzewscy 
herbu Ll,lbicz z Ugoszcza w ziemi dobrzyńskiej, Rypin 1990. s.11-12: t e n że, Slownik, 
5.45; T.S w i e c k i ,F. W Y b u l t . Mazowsze, s.139, 217; Daty urodzin i śmierci Artura 
Borzewskiego w oparciu o inskrypcję nagrobną na cmentarzu w Oborach; ReI. Zdzis- 
lawa Borzewskiego z Zaborowa (syn), 


Borzewski h. Lubicz Zdzisław, syn Artura urodzony w 1909 roku. 
W 1938 przejął majątek Długie po ojcu. Otrzymał także dobra Ugoszcz 
po śmierci Heleny Sumińskiej w 1943 roku. Był aktywnym działaczem 
społeczno-gospodarczym w powiecie rypińskim, członkiem Związku 
Ziemian. 
W 1939 roku opuścił majątek Długie i przeniósł się do War- 
szawy, a następnie na teren sandomierskiego. W czasie okupacji jako 
członek Armii Krajowej zbierał składki na potrzeby tej organizacji od 
ziemian z terenu sandomierskiego, Walczył w dywizji sandomierskiej, 
przechodząc szlak od Sandomierza po Włoszczowę. Po wojnie praco- 
wał w Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym w Toruniu. 
Ożeniony z Marią Ludwiką Wereszczaka ma synów Artura 
i Antoniego. 
AWKW Brodnica, KHip. Długie; M.Krajewski, Borzewscy herbu Lubicz z Ugoszcza 
w ziemi dobrzyńskiej, Rypin 1990, s.11-12; tenże, Slownik, s.45; Własnoręczny ży- 
ciorys Zdzisława Borzewskiego. 


Brzezicki Bolesław. urodzony w 1899 roku. Studiował w Wyższej 
Szkole Rolniczej w Warszawie. Brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej 
1920 roku na Ukrainie. W 1922 roku ożenił się z Heleną Piwnicką 
(1897-1967) i wszedł w posiadanie majątku Gulbiny. Był aktywnym 
działaczem społecznym w powiecie rypińskim. Pełnił funkcję prezesa 
sądów rozjemczych w Rypinie, W 1939 roku gościł w Gulbinach gene- 
rała Władysława Andersa. W 1939 roku zmobilizowany do wojska. 
walczył w szeregach Armii Pomorze. Brał udział w bitwie nad Bzurą. 


p 


365
		

/366_0001.djvu

			I 1, 
, 
li 
I 


r :!J 
I
 
II 
I 
III 
f I
 

 

I 
I 


II 
,II 
I 
II' 


I. 


III 


l- 
III 
I 
tll l 


,
 


I,I 


Wzięty do niewoli i wywieziony do oflagu w Grossborn. W 1945 roku 
trafił do armii gen. Andersa we Włoszech. a w rok później wrócił do 
kraju. Mieszkał i pracował w Warszawie. Zmarł w 1982 roku i został 
pochowany na Powązkach. 
AWKW Rypin. KHip
 Gulbiny: Księga adresowa. 5.2022: ReI. E. Rajewicz z Warszawy 
(córka). 


Chełmicki h_ Nałęcz Adrian. syn Adolfa. urodzony 12 listopada 1868 
roku w Okalewie. W 1904 roku otrzymał od ojca dobra Godziszewy, 
a w 1910 także Kiełpiny. W 1912 roku odziedziczył razem z siostrami 
cały majątek. W wyniku działów rodzinnych i wykupów Adrian stał 
się właścicielem Okalewa i Świętosławia. Sprzedał natomiast siostrze 
Antoninie. zamężnej Gniazdowskiej, swoją część dóbr Żałe. 
W 1903 roku wybudował w Rypinie mleczarnię. W 1912 roku 
był inicjatorem budowy i fundatorem konnej kolejki wąskotorowej łą- 
czącej Rypin z Dobrzyniem nad Drwęcą. Interesował się ornitologią. 
W Okalewie zgromadził bogatą kolekcję ptaków. którą prezentował na 
wystawach. 
Adrian Chełmicki w stanie kawalerskim miał córkę Marię Ha- 
linę. Ożenił się dopiero w 1928 roku, mając sześćdziesiąt lat. Żoną 
Adriana została Maria Wybicka, córka jego siostry, Janiny. Z małżeńs- 
twa tego urodziła się jedyna córka. Maria Teresa Bonawentura. Adrian 
Chełmicki zmarł 10 listopada 1933 roku. pozostawiając cały majątek 
trzem kobietom: żonie Marii i córkom Marii Halinie i Marii Teresie. 
Pochowany został na cmentarzu w Skrwilnie. 
AWKW Golub-Dobrzyń, KHip. Świętosław; AWKW Rypin. KHip Godziszewy. Kieł. 
piny. Okalewo: F. W Y b u l t , Okręgowe Towarzystwo Rolnicze Ziemi Dobrzyńsbej 
w latach 1907-1930. Płock 1931, 5.8; R
Piotrowski. Dobra okaJewsJde. s.76. 
t e}1 ż e ,Struktura agrarna. 5.33-35; t e n że, Skrwilno i okolice, s.104-106; 
T, S w i e c ki. F. W Y b u l t, Mazowsze. 5,176; Tablica inskrypcyjna na cmentarzu 
w Skrwilnie (zob. BDBZ Włocławek, Kartoteka cmentarzy, Cmentarz w Skrwilnie). 


Chełmicka z Wybickich Maria. żona Adriana. urodziła się 27 kwiet- 
nia 1901 roku w Gdańsku. jako córka Józefa i Janiny z Chełmickich. 
Ojciec Marii. był aktywnym działaczem społecznym na Pomorzu. Po 
odzyskaniu przez Polskę niepodległości pełnił funkcję pomorskiego 
starosty krajowego w Toruniu i ministra byłej dzielnicy pruskiej z ra- 
mienia rządu polskiego. W 1928 roku wyszła za mąż za Adriana 
Chełmickiego. właściciela Okalewa. Już w 1933 roku została wdową 
i zarządcą dóbr okalewskich. które posiadała do 1939 roku. Zwołana 
w 1934 roku rada familijna Chełmickich upoważniła ją do sprzedaży 
części majątku w celu spłaty długów. 


366
		

/367_0001.djvu

			W końcu października 1939 roku zagrożona aresztowaniem. 
została uratowana przez kapitana Wehrmachtu. stacjonującego 
w Okalewie. Próba ucieczki z córką i pasierbicą na zachód Europy nie 
powiodła się, ponieważ Szwajcaria zamknęła granice. Wydana w ręce 
Gestapo przez niemiecką nazistkę, została osadzona w więzieniu poli- 
cyjnym w Charlottenburgu, a następnie po przesłuchaniach, w stycz- 
niu 1941 roku skierowana do obozu koncentracyjnego w Ravens- 
bruck. gdzie otrzymała numer 5359. Pozbawiono ją praw rodziciels- 
kich, a córkę Marię Teresę oddano do niemieckich zakonnic. W 1942 
roku zaproponowano jej podpisanie volkslisty za cenę wolności i od- 
dania córki. Odpowiedź była odmowna. W obozie w Ravensbruck 
przebywała do kwietnia 1945 roku. Po wyzwoleniu odszukała córkę 
Marię Teresę (pasierbica Maria Halina zmarła w 1945 roku na gruźlicę 
w Szwajcarii) i w maju 1945 roku wróciła do Polski. Podjęła pracę 
w Chełmnie nad Wisłą przy porządkowaniu książek, a następnie jako 
sekretarka w Szkole Muzycznej w tej miejscowości. W latach 
1947-1950 pracowała jako nauczycielka języków obcych i muzyki 
w Mgoszczu i Szymanowie koło Warszawy, a następnie w Toruniu, 
gdzie zmarła 3 listopada 1968 roku. 
AAK-Toruń. Życiorys Marii Chełmickiej; A WKW Golub-Dobrzyń, KHip, Świętosław; 
AWKW Rypin.KHip. Godziszewy. Kiełpiny, Okalewo; T, C h e ł m i c k a. Wspom- 
nicnio o mutce. Zawsze kochało Judzi, Mej nieżyjącej Matce Marii z Wybickich Cheł- 
mickjej, WTK, 1977, nr 41, s,1 i 10; M.Krajewski. Słownik. s,57-58; R.Pio- 
trawski . Dobro okaJewskie. s.76-87; t e n że, Slawilno i okolice. s,130-132; t e n- 
że, Strukturo ugroma. s,33-35, 


II 


Chełmicki h. Nałęcz Bogdan Józef, syn Bronisława, urodzony 20 mar- 
ca 1895 roku. Po śmierci ojca w 1911 roku otrzymał razem z siostrą 
Krystyną dobra Kowalki. Krystyna Chełmicka wkrótce zmarła przeka- 
zując w testamencie swoją część matce Ksawerze. Taki stan prawny 
majątku, tj. współwłasności Bogdana i Ksawery Chełmickich prze- 
trwał do reformy rolnej w 1946 roku. 
Po ukończeniu w 1912 roku gimnazjum w Warszawie studio- 
wał rolnictwo w Wiedniu. W 1918 roku ukończył Wyższą Szkołę Rol- 
niczą w Warszawie. Wstąpił wówczas jako ochotnik do wojska pol- 
skiego, służąc do 1920 roku, początkowo w 1, a następnie w 201 Puł- 
ku Szwoleżerów. W 1924 uzyskał tytuł inżyniera-rolnika w Szkole 
Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. 
Był aktywnym działaczem społecznym w powiecie rypińskim. 
W latach 1928-1937 pełnił funkcję prezesa Okręgowego Towarzystwa 
Organizacji i Kółek Rolniczych. Od 1926 roku był członkiem Rady 
Nadzorczej Spółdzielni Mleczarskiej liRO TROI w Rypinie. Był także 
członkiem zarządu Warszawskiej Izby Rolniczej, a od 1938 roku Po- 


367
		

/368_0001.djvu

			'I 


morskiej Izby Rolniczej. W 1935 roku został posłem do Sejmu RP z ra- 
mienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. W lipcu 1928 roku 
jako pierwszy witał w Rypinie Prezydenta RP Ignacego Mościckiego. 
We wrześniu 1939 roku opuścił Kowalki i wyjechał z rodziną 
do Kowna, ale wkrótce wrócił do Warszawy. W czasie okupacji był 
administratorem majątków w Generalnym Gubernatorstwie. Był 
członkiem Armii Krajowej. Po wyzwoleniu przez kilka miesięcy był 
więziony we Włoszczowej, Następnie administrował majątkami Pańs- 
twowych Nieruchomości Ziemskich, Państwowego Instytutu Nauko- 
wego Gospodarstwa Wiejskiego i in" a od 1953 do 1968 roku prowa- 
dził Rolniczy Zakład Doświadczalny Szkoły Głównej Gospodarstwa 
Wiejskiego. 
Ożeniony był z Ireną z Hełczyńskich (zm. w czerwcu 1945 ro- 
ku), Pozostawił córki: Krystynę i Ewę, Zmarł 2 maja 1982 roku 
w Warszawie. 
A WKW Rypin KHip. Kowalki: J. B o r k o w s ki. Kólka rolnicze w JJ Rzeczypospolitej, 
Warszawa 1978, s.455: B. Ch e ł m i c ki, Organizacje rolnicze JJ Rzeczypospolitej, Więź 
1981. nr 9, s.I11; T e n że, Powiat rypiński. Pamiętnik, passim: M.Krajewski, 
O Chelmickich herbu Nalęcz z ziemi dobrzyńskiej, Biuletyn, Przewodnicki PTTK, nr 
54,1988, s.7; tenże. Slownik, s.60; Kto był kim, s.24
; T.Swiecki, F
Wybull. 
Mazowsze, s.491, 543, 545; Nekrolog B.Chełmickiego, Zycie Warszawy, nr 93 z S ma. 
ja 1982; Re!. K.Falęckiej (córka) z Warszawy, 


r , 
I 
I 



 
I 


II 


'! 1 
III 
, I 


I 
" 


I' 


Chełmicki h. Nałęcz Ludwik Bolesław, syn Józefa, urodzony w 1860 
roku w Kowalkach. W 1890 roku otrzymał w spadku po swoim bracie 
Józefie majątek Dziewanowo. W 1899 roku dokupił jeszcze niewielkie 
dobra Lasoty i Rejki, które jednak sprzedał na krótko przed wybuchem 
I wojny światowej. Od 1907 roku był aktywnym działaczem Okręgo- 
wego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej, Brał również 
udział w pracach Centralnego Towarzystwa Rolniczego, publikując 
artykuły w prasie rolniczej, Na początku stulecia pełnił funkcję sę- 
dziego gminnego w Nadrożu, W 1906 roku za wprowadzenie do sądu 
języka polskiego został uwięziony przez władze rosyjskie i skazany na 
opuszczenie Królestwa Polskiego. Zamieszkał wówczas w Golubiu, 
należącym do zaboru pruskiego. W 1917 roku sprzedał majątek Dzie- 
wanowo Józefowi Siemiątkowskiemu i przeniósł się do Lipna, gdzie 
został sędzią grodzkim, a następnie rejentem w Czernikowie. W latach 
trzydziestych pełnił funkcję prezesa Rady Powiatowej BBWR na po- 
wiat lipnowski, 
Ludwik Chełmicki ożeniony był dwukrotnie. Z pierwszą żoną, 
Eleonorą Karwowską miał syna Jana i córkę Halinę, z drugą, syna 
Ludwika. Zmarł w 1940 roku w Warszawie. 



d 


.' 
, 


I 
n 


,!I 


, I 


368
		

/369_0001.djvu

			Dzieci Ludwika Chełmickiego nie posiadały dóbr ziemskich. Naj- 
starsza Halina (1892-1940), przed I wojną światową studiowała historię 
na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, skąd przywoziła na teren 
ziemi dobrzyńskiej broszury wydawane przez Związek Strzelecki i Dru- 
żyny Bartoszowe. Materiały te przekazywała Romualdowi Wasilewskie- 
mu, działaczowi kół Młodzieży Wiejskiej na ziemi dobrzyńskiej. W 1914 
roku została aresztowana za przerzut prasy polskiej i osadzona na Pa- 
wiaku. a następnie wywieziona do Moskwy, W 1915 roku wróciła do 
kraju i zamieszkała w Warszawie. Po odzyskaniu niepodległości brała 
udział w pracach organizacji politycznych związanych z obozem Józefa 
Piłsudskiego. Przez dwie kadencje (1928-1935) była posłem do Sejmu 
z ramienia BBWR i senatorem (1935-1938). Na początku okupacji hitle- 
rowskiej działała w Służbie Zwycięstwu Polsce, a następnie w Związku 
Walki Zbrojnej. Dnia 15 kwietnia 1940 roku została aresztowana przez 
Gestapo i rozstrzelana w Palmirach. Była odznaczona orderem Virtuti 
Militari i Krzyżem Niepodległości z Mieczami. 
AWKW Rypin, KHip. Dziewanowo, Lasoty i Rejki; S. D z i ę c i o ł o w s ki, Centralne 
Towarzystwo Rolnicze w Królestwie Polskim i jego polityka agrarna 1906-1918, WaJ:- 
szawa 1981. s.96; M.K raj e w s ki. O Chelmickich herbu Nalęcz z ziemi dobrzyńskiej, 
Biuletyn Przewodnicki PTTK, nr 54, 1988, s.6; t e n że, Slownik, s.65; Sytuacja spo- 
łeczno-polityczna i gospodarcza obszaru Okręgu Korpusu Nr Vlll w Toruniu w latach 
/933-1937. s .83; T. S w i e c ki. F 
 Wy b li l t, Mazowsze, s.112, 176.200. 


Chełmicki h. Nałęcz Jan, syn Ludwika urodzony w 1897 roku 
w Dziewanowie. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku wstąpił 
do wojska polskiego. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, 
w czasie której został odznaczony dwukrotnie Krzyżem Walecznych. 
Po wojnie został oficerem zawodowym. W 1936 roku wystąpił jednak 
z armii i poświęcił się pracy dziennikarskiej. W czasie okupacji reda- 
gował prasę konspiracyjną. Od 1949 roku pracował w "Życiu War- 
szawy", jako redaktor wydarzeń terenowych. Zmarł w Warszawie 
w listopadzie 1971 roku. 
M.Krajewski, Slownik, s.64-65; Życie Warszawy z 18 listopada 1971. 


Chełmicki h. Nałęcz Ludwik. syn Ludwika urodził się w 1921 roku, 
W 1939 roku przekroczył południową granicę Polski, jednak został 
aresztowany i wywieziony do Związku Radzieckiego. Wstąpił do ar- 
mii gen. Andersa, a następnie trafił do lotnictwa polskiego w Anglii. 
Po II wojnie światowej osiedlił się w Kanadzie. 
B.C h e ł fi i c ki. Powiat rypiński. Pamiętnik, s.60-61; M . Kra j e w s ki. Slownik, s.66. 


111 
I l' 


369
		

/36_0001.djvu

			11, 



 
t 
III 
Iii 
I 


II 


I' 

 III 
I 


I 
III 

 


II 


III, 
I 


I 
I' 
,III 
, 
 I 


IIII 
I 


l, 
 


Tabela 3: Podział administracyjny ziemi dobrzyńskiej (stan z 15 maja 1948 r.). 


Powiat Gmina Powiat Gmina 
Lipno Bobrowniki Rypin Chrostkowo 
Chalin Okalewo 
Czarne(w Wielgiem) Osiek 
Czernikowo Pręczki 
Dobrzejewice Płonne (w Radominie) 
Dobrzyń n/Wisłą Wąpielsk (w Radzi- 
Jastrzębie (w Lipnie) kach Dużych) 
Kik6ł Rogowo 
Kłokock (w Radomicach) Czermin (w Sadłowie) 
Ligowo Skrwilno 
Mazowsze Starorypin (w Strzygach) 
Nowogród Szczutowo 
Osówka Dzierzno (w Świedzieb- 
Skępe ni) 
Szpetal (w Fabian- Sokołowo(w ZMjnie) 
kach) Żałe 
Tłuchowo 
Zaduszniki 


Ź ród ł o: Pomorski Dziennik Wojewódzki. 1948. nr 16, poz.145; M. K a l l a s , 
Z przesz/ości administracyjnej, s.209; S.M e l a n i u k, Podzia/ administracyjny. 
(w:) Województwo bydgoskie, s.488; R.S u d z i ń s ki, Kszta/towanie się granic, s.75-76. 


Do 1955 roku terytorium ziemi dobrzyńskiej nie uległo zmia- 
nom administracyjnym. Pierwsze próby reform pojawiły się już 
w 1954 roku, kiedy wydano ustawę znoszącą gminy i wprowadzającą 
gromady z gromadzkimi radami narodowymi 24 . Dnia 12 listopada 
1955 roku, na mocy rozporządzenia Rady Ministrów, z powiatu lip- 
nowskiego wyłączono gromady: Fabianki, Szpetal Górny i Witoszyn 
i włączono do powiatu włocławskiego, a gromady Chrostkowo i Stal- 
mierz wyłączono z powiatu rypińskiego i włączono do lipnowskiego 25 . 
Od 1 stycznia 1956 przeszły do powiatu sierpeckiego gromady: Czar- 
nia Duża, Szczutowo i Wola Stara (z powiatu rypińskiego) i Ligowo (z 
powiatu lipnowskiego)26. Od 1 stycznia 1958 roku do powiatu włoc- 
ławskiego przeniesiono z lipnowskiego Nasięgniewo 27 . 
Na posiedzeniu w dniu 28 maja 1975 roku Sejm PRL uchwalił 
Ustawę O dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa 28 . 
W oparciu o tę ustawę ukazało się rozporządzenie Rady Ministrów 
z 30 maja 1975 roku W sprawie określenia miast i gmin wchodzqcych 


24 Dz.U, 1954, nr 43. poz.191; R.S u d z i ń s ki, Kszta/towanie się granic, s.69. 
25 Dz.U PRL, 1955, nr 44, poz.289. 
26 Dz.U. 1955. nr 44. poz.282. 
27 Dz.U, 1957, nr 59, poz.30B. 
28 Dz.U., 1975. nr 16, poz. 91. 


38
		

/370_0001.djvu

			I I, 


I. I 


Dmochowski h. Pobóg Wacław, syn Józefa i Władysławy, urodzony 
23 sierpnia 1891 roku w Niedźwiedziu. Absolwent Gimnazjum im. 
Długosza we Włocławku. W 1905 roku, po śmierci ojca został właści- 
cielem majątku Niedźwiedź. W 1920 roku wziął udział w wojnie pol- 
sko-bolszewickiej, jako ochotnik wcielony do 201 pułku szwoleżerów. 
Brał udział w bitwie pod Radzyminem, za która otrzymał krzyż "Oj- 
czyzna Swemu Obrońcy". Członek Lipnowskiego Oddziału Związku 
Ziemian. 
Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 na fikcyj- 
nym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Królewca 
(Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
AP Włocławek, KHip. Niedźwiedź; K. J a s i e w i c z, Lista, s.217; reL Rafał Slobiec. 
ki, Zofia Wyrzykowska (córka). 


I 
III 


III' 
: III 
II 

 
II' 


Dobrzeniecki Wincenty, syn Józefa i Franciszki z Jaroszewskich, uro- 
dzony 26 maja 1895 w Zglenicach pow. Sierpc. Wykształcenie średnie 
rolnicze. Właściciel majątku Skórzno. Członek Lipnowskiego Oddzia- 
łu Związku Ziemian. Aresztowany przez Niemców 24 października 
1939 na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice 
Królewca (Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
K. J a s i e w i c z . Lisla,s,340; reL reL Rafał Stobiecki. 


'! 


Doruchowski h. Niesobia Feliks, urodzony 19 kwietnia 1887 roku. 
Studiował na Uniwersytecie Wrocławskim, który ukończył w 1907 
roku, uzyskując tytuł dyplomowanego inżyniera rolnictwa. W 1920 
roku kupił majątek Ostro wite w gminie Kłokock. Niezbyt racjonalne 
gospodarowanie i trudności w spłaceniu zaciagniętych pożyczek spo- 
wodowały silne zadłużenie i przejęcie tych dóbr przez Państwowy 
Bank Rolny. Feliks Doruchowski kupił wówczas niewielki majątek, 
Szerokie pod Toruniem. Kryzys gospodarczy zmusił go również do 
sprzedania tego folwarku. 
Od 1930 roku Feliks Doruchowski zamieszkał w Warszawie, 
a po wojnie we Wrocławiu, gdzie zmarł w 1962 roku. 
AP Włocławek, KHip. Ostrowite; K . J a s i e w i c z . Lista, s.232-233, Ziemianie pol. 
scy XX wieku. Slownik biograficzny. pod red. J.Leskiewiczowej. 1.2, Warszawa 
1994, s.30-31; T, Ep sztei n, S. Górzyński, Spis ziemian, s.20. 


If 
II 


II 
li 
III 
I 


Dramiński Jerzy Antoni, syn Władysława i Józef y z Tarkowskich, 
urodzony 10 grudnia 1904 w Dźwierznie k. Płocka. W 1932 roku 
ukończył Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, pi- 
sząc pracę dyplomową pL "Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leś- 


370 


(I
		

/371_0001.djvu

			ny w gmmle Ligowo, powiatu lipnowskiego" (praca wykorzystana 
w tekście). Od 1936 roku był właścicielem majątku Koziróg Leśny. 
Członek Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian, Aresztowany 
przez Niemców 24 października 1939 na fikcyjnym zebraniu ziemian 
w Lipnie. Wywieziony w okolice Królewca (Rudau), gdzie zaginął bez 
wieści. 
AP Włocławek,KHip. Koziróg Leśny; K, J a s i e w i c z . Usta, s.240; J ,D r a m i ń s - 
ki, Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny w gminie Ligowo, powiatu lipnowskie- 
80, Warszawa 1932 (pr. dypL w BibL SGGW); reI. Rafał Stobiecki. 


I 


Dudrewicz h. Korwin Tadeusz. syn FeliksCl (1863-1918) i Anieli 
z Ostrowskich (1867-1942). urodzony 2 sierpnia 1897 roku w Nie- 
świeżu. Zarządzał majątkiem Świeżawy. należącym do jego matki 
w latach 1919-1939 (od 1914 roku w formie dzierżawy). Od grudnia 
1915 roku należał do POW. a w 1918 roku został jej komendantem na 
powiat rypiński. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, zdemobilizo- 
wany w 1922 roku w stopniu porucznika. Następnie był prezesem 
powiatowego Związku Peowiaków w Rypinie. prezesem Okręgowego 
Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych. członkiem Kółka Rolni- 
czego w Rogowie. członkiem Rady Gminnej, Rady Powiatowej, i Wy- 
działu Powiatowego w Rypinie. W latach 1938-1939 był posłem na 
Sejm RP wybranym z ramienia OZN. Aresztowany przez Selbstschutz 
28 października w swoim majątku. więziony w Domu Kaźni i następ- 
nie rozstrzelany w lasach skrwileńskich. 
Ożeniony w 1924 roku z Marią Stepan, pozostawił dwóch sy- 
nów: Jerzego (ur.1925) i Witolda (ur.1929). 
AWKW Rypin. KHip. Świeżawy; B,C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik, 
5,66-67; K . J a s i e w i c z . Usta, s.245; M,Kr a j e w s ki. W cieniu wojny i okupacji, 
5.63; Kto byt kim, s,270; R,P i o t r o w s ki. Biogramy ofiar Selbstschutzu, S,152; Spis 
posłów j senatorów sejmu RP V kadencji. Przekrój, Miesięcznik Poświęcony Sprawom 
Polski 1939, z.l. s.27; reI. Witold Oudrewicz z Warszawy (syn). 


1 
r 


Duszyński Władysław. właściciel majątku Zajeziorze. Członek Lip- 
nowskiego Oddziału Związku Ziemian. Aresztowany razem z dwoma 
synami: Bernardem i Witoldem przez Niemców 24 października 1939 
na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywiezieni w okolice Kró- 
lewca (Rudau). gdzie zaginęli bez wieści. 
AP Włocławek, KHip, Zajeziorze; K.J a s i e w i c z. Usta, s.252-253; reI. Rafał Sto- 
biecki z Łodzi, KGórzyńska z Piaseczna, Z,Rykaczewski z Torunia. 


371
		

/372_0001.djvu

			, li' 
I 


Dziewanowski h. Jastrzębiec Zygmunt, syn Aleksandra, właściciel 
majątku Ligowo. Zamordowany przez Niemców w obozie koncentra- 
cyjnym. 
AWKW Sierpc. KHip, Ligowo; KJ a s i e w i c z ,Lista, s.265, 


I 
II 


" 


Gejer Stanisław, syn Emila Gejera, właściciela majątku Nasiegniewo, 
urodzony około 1901 roku. Absolwent UW, ekonomista, ochotnik 
w wojnie 1920 roku, członek ZWZ AK. Zginął 1 sierpnia 1944 roku 
w Powstaniu Warszawskim w Śródmieściu jako żołnierz AK. 
AWKW Włocławek. KHip
 Nasięgniewo; K.J a s i e w i c z, Lista, s,287. 


, " 


Gniazdowski h. Korab Antoni, syn Władysława. urodzony 18 stycz- 
nia 1874 roku. W 1906 roku otrzymał od ojca Łapinóżek (w majątku 
tym przebudował wówczas dwór). a w 1912 Radziki Małe. Zmarł 29 
września 1936 roku i został pochowany na cmentarzu w Radzikach 
Dużych, Żoną Antoniego była Antonina, córka Adolfa Chełmickiego, 
właściciela Okalewa. W okresie międzywojennym prowadziła aktyw- 
ną działalność społeczną. Należała do Polskiej Macierzy Szkolnej, 
W latach pierwszej wojny światowej była incjatorką zakładania w po- 
wiecie rypińskim kół gospodyń wiejskich. Była działaczką Związku 
Ludowo-Narodowego. W latach 20 tych pełniła funkcję prezesa 
Związku Obrony Kresów Zachodnich w powiecie rypińskim. W paź- 
dzierniku 1939 roku została aresztowana przez Selbstschutz. osadzona 
w rypińskim więzieniu przy ulicy Warszawskiej i tam zamordowana. 
Antoni i Antonina z Chełmickich Gniazdowscy pozostawili 
córkę Julię oraz dwóch synów: Kazimierza i Tadeusza. Julia Gniazdo- 
wska (1910-1939), aresztowana została razem z matką 20 październi- 
ka 1939 roku. Więziona w rypińskim "Domu Kaźni" i tam została za- 
mordowana przez Niemców z Selbstschutzu. 
AWKW Brodnica, KHip, Łapinóżek. Radziki Małe; KJ a s i e w i c z, usta, 5.296,297; 
M.Krajewski, W cieniu wojny i okupacji, s.63; tenże, Slownik, s.110; M.Kra. 
j e w s ki, A. M i e t z, Zabytki, s.76; Kronika Rypińska 1926, nr 34, s,5; T. Grac. 
ki, Slownik, s,28
-286; R,Piotrowski, Biogramy, s,154; A,Witkowski, 
Mordercy. s,125; T.S w i ec k i ,F.Wyb u l t, Mazowsze. s.148, 160, 161, 178,397. 


1 11 1 
HI 


Gniazdowski h. Korab Bogusław, syn Stefana, urodzony w 1890 roku. 
Przed wybuchem I wojny światowej ojciec kupił mu majątek Firany. 
Brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 roku na Ukrainie, a na- 
stępnie w bitwie warszawskiej. Za udział w tej kampanii został odzna. 
czony Krzyżem Virtuti Militari. 


III 
I 
il 


372
		

/373_0001.djvu

			Ożeniony był z Marią Gębczyńską, z którą miał dwie córki: 
Bożenę i Jolantę. W 1939 roku ukrywając się uniknął aresztowania. 
W 1945 roku został aresztowany przez służbę bezpieczeństwa i wy- 
wieziony do Związku Radzieckiego, gdzie ślad po nim zaginął. 
AWKW Brodnica.KHip. Firany; P. G a ł k o w s ki. Gniazdowscy herbu Korab. Kronika 
Rypińska. nr 6. 1996, s.6: ReI. M,Rutkowskiej-Lipskiej z Torunia, 


Gniazdowski h. Korab Dominik Stefan, syn Stefana, urodzony 
w 1887 roku. Po ukończeniu gimnazjum w Warszawie, przeniósł się 
do Krakowa, gdzie uczęszczał do szkoły przemysłowo-handlowej i był 
wolnym słuchaczem Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1910 
-1916 wykupił od rodzeństwa współwłasność majątku Świedziebnia. 
Był aktywnym działaczem społeczno-gospodarczym w ziemi dobrzyń- 
skiej. W Świedziebni zorganizował Kółko Rolnicze i Ochotniczą Straż 
Pożarną, której był pierwszym naczelnikiem. Był członkiem Związku 
Katolickiego i Polskiej Macierzy Szkolnej. 
Ożeniony z Haliną Zdziarską. Z małżeństwa tego pozostawił 
córkę Mirosławę Marię, która odziedziczyła majątek Świedziebnia. 
Dominik Gniazdowski zmarł 18 kwietnia 1933 roku i został pochowa- 
ny na cmentarzu w Świedziebni. 
AWKW Brodnica. KHip. Świedziebnia; Wspomnienie pośmiertne o Dominiku Gniaz- 
dowslcim. Głos Mazowiecki z 24 kwietnia 1933 L. s.4; P.G a ł k o w s ki, Gniazdo- 
wscy herbu Korab. Kronika Rypińska, nr 6, 1996. s.6; Ret Mirosławy' Marii Rutkows- 
kiej Lipskiej z Torunia [córka); Inskrypcja nagrobna na cmentarzu w Swiedziebni. 


Gniazdowski h. Korab Franciszek Andrzej, syn Władysława, urodzo- 
ny 30 listopada 1881 roku. W 1911 roku ojciec przepisał na niego ma- 
jątek Warpalice. Franciszek, podobnie jak cała rodzina Gniazdo- 
wskich, był aktywnym działaczem społeczno-gospodarczym w powie- 
cie rypińskim. Był jednym z założycieli Spółdzielczej Mleczarni Pa- 
rowej "ROTR" w Rypinie w 1926 roku. Wybrany został wówczas 
członkiem Zarządu Spółdzielni. Był również członkiem Rady Nadzor- 
czej Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych w Ry- 
pinie. Szczególnie zaangażował się w działalność gospodarczą zwią- 
zaną z hodowlą bydła. Osiągając najlepsze wyniki w tym zakresie, 
został wybrany prezesem Koła Kontroli Obór Powiatu Rypińskiego. 
Był także znanym hodowcą koni dla wojska. 
Franciszek Gniazdowski ożeniony był z Karoliną Schreiber, 
córką przemysłowca z Warszawy, z pochodzenia Austriaczką. Zmarł 
26 sierpnia 1935 roku i został pochowany na cmentarzu w Strzygach. 


I 
II 


373 


. ,
		

/374_0001.djvu

			LI 
I' J 
d I 
'II 
J ' 
II 
I 
! /, 
j 
li 


Pozostawił dwóch synów: Jerzego i Zygmunta oraz córki Janinę i Elż- 
bietę, którzy przejęli po ojcu majątek Warpalice. 
AWKW Brodnica. KHip. Warpalice; B.C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. Pamiętnik. 
s.67; P.Gałkowski, Gniazdowscy herbu Korab, Kronika Rypińska, nr 6,1996, s.6; 
t e n że. Na lO-lecie Spójdzielni Mleczarsldej "ROTR" w Rypinie, Kronika Rypińska, 
1996, nr l, s,4: F. H a j k o w s ki. SpóJdzielczość mleczarska w powiecie rypińskim, 
1929. s.35: Księga Adresowa, s.2051; Rolnik Rypiński 1928, nr 10. s.8, 1935, nr 2, s.10; 
InskrYPCJa nagrobna na cmentarzu w Strzygach; reL Andrzej Gniazdowski z Golejew- 
ka (wnuk). 



, 
I, 
il 
f 
t 


Gniazdowski h. Korab Jerzy. syn Franciszka, urodzony 24 sierpnia 
1914 roku w Warpalicach. W latach 1926-1934 uczęszczał do gimna- 
zjum 0.0. Marianów na Bielanach w Warszawie, Od 1934 do 1937 
studiował w Wyższej Szkole Rolniczej w Cieszynie. Po otrzymaniu 
dyplomu rozpoczął służbę w Szkole Podchorążych Kawalerii w Gru- 
dziądzu, W 1938 roku wrócił do Warpalic, gdzie objął zarząd nad ro- 
dzinnym majątkiem. 
W sierpniu 1939 roku został zmobilizowany w stopniu podpo- 
rucznika i brał udział w kampanii wrześniowej jako dowódca plutonu 
CKM 8 Pułku Strzelców Konnych. Ranny dostał się do niewoli nie- 
mieckiej pod Krasnobrodem (woj.lubelskie). Wraz z grupą strzelców 
uciekł z niewoli i powrócił w połowie października do Warpalic. 
Wkrótce jednak opuścił majątek i zamieszkał pod Płockiem, gdzie 
otrzymał pracę jako rządca w folwarku Miszewo, administrowanym 
przez Niemców. W marcu 1940 roku wstąpił w szeregi ZWZ, a na- 
stępnie AK. We wrześniu 1943 roku został aresztowany i osadzony 
w więzieniu płockim a następnie po przesłuchaniach w maju 1944 
roku przewieziony do obozu koncentracyjnego w Mauthausen. 
Po wyzwoleniu obozu przedostał się do Włoch, gdzie wstąpił 
w szeregi II Korpusu Polskiego. Następnie znalazł się z wojskiem pol- 
skim w Anglii. 
Do kraju wrócił w 1947 roku i zgłosił się do pracy w Państwo- 
wym Zarządzie Hodowli Koni w Warszawie. Wkrótce otrzymał sta- 
nowisko dyrektora w Stadninie Koni w Liskach koło Bartoszyc, a na- 
stępnie w Nowielicach koło Trzebiatowa, gdzie pracował do 1954 ro- 
ku. Wiosną tego roku został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa 
jako były ziemianin. bezpartyjny, żołnierz II Korpusu. Po interwencji 
płk. Arkuszewskiego, dyrektora Centralnego Zarządu Hodowli Koni 
został zwolniony, ale jednocześnie przeniesiony do stadniny w Strzel- 
cach Opolskich na stanowisko zastępcy wicedyrektora. W latach 
1960-1974 pracował w Stadninie Koni Pełnej Krwi Angielskiej 
w Strzegomiu. Zmarł w 1979 w Wałbrzychu. 
AWKW Brodnica. KHip. Warpalice; P,Gałkowski, Gniazdowscy herbu Korab, 
Kronika Rypińska, nr 6, 1996, s,6; reI. Andrzej Gniazdowski z Golejewka (syn). 


, 
III, 
Iii 
[III 


I 
, i l 
I' 
r 


li 
j, 
" 
łl 


374
		

/375_0001.djvu

			Gniazdowski h. Korab Kazimierz, syn Antoniego, otrzymał w wyniku 
działów rodzinnych po śmierci ojca majątek Łapinóżek w 1938 roku. 
Został zamordowany przez Selbstschutz w październiku 1939 roku 
w rypińskim Domu Kaźni i pochowany w lesie skrwileńskim. 
. 
AWKW Brodnica. KHip. Łapinóżek; K.J a s i e w i c z , Lista, s.296: P. G a ł k o w s ki, 
Cniazdowscy herbu Korab, Kronika Rypińska, nr 6, 1996, s.6; M.K raj e w s k 1. 
W cieniu wojny i okupacji, s.63; R. P i o t r o w s ki. Biogramy. s.154; A . W i t k o w s - 
ki. Mordercy, s.125. 


Gniazdowski h. Korab Tadeusz, syn Antoniego. otrzymał po ojcu Ra- 
dziki Małe w 1938 roku. Żoną jego była Teresa, córka Stanisława Sie- 
rakowskiego. właściciela Osieka. W dniu 20 października 1939 roku. 
Tadeusz i Teresa Gniazdowscy zostali aresztowani i więzieni przez 
Selbstschutz w Rypinie przy ulicy Warszawskiej. Po kilku dniach za- 
mordowani i pochowani w lesie skrwileńskim. 
AWKW Brodnica, KHip. Radziki Małe; K.J '! s i e w i c z , Lista, s.297; M.Kr a i e w s- 
ki, W cieniu wojny i okupacji, s,63; T . O r a c ki. Slownik, s.285; R . P i o t r o w s - 
k
, Biogramy, s.154; A . W i t k o w s ki, Mordercy, s.125, 


Godlewski Zygmunt, syn Rocha i Felicji z Tokarskich, urodzony 
w 1869 roku w Kłokocku. W 1902 roku odziedziczył majątek Kłokock. 
W czasie I wojny światowej, jako jeden z niewielu ziemian aresztowa- 
ny przez Niemców i więziony w Toruniu. Po zwolnieniu we wrześniu 
1915 roku wszedł w skład Lipnowskiego Powiatowego Komitetu 
Obywatelskiego, a w 1916 wybrany został do Sejmiku Lipnowskiego 
i Rady Opiekuńczej. W latach 1908-1913 był członkiem Zarządu, 
a następnie wiceprezesem Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Zie- 
mi Dobrzyńskiej. W czasie inwazji bolszewickiej 1920 roku został 
mianowany pełnomocnikiem Obywatelskiego Komitetu Obrony Pańs- 
twa na powiat lipnowski. W latach 1925-1928 pełnił funkcję prezesa 
Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian. 
Zmarł w 1934 roku i pochowany został na cmentarzu parafial- 
nym w Lipnie, Majątek Kłokock, obciążony długami został po jego 
śmierci przejęty przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Warszawie 
i rozparcelowany. 
AP Włocławek, KHip. Kłokock; T.Świecki,F.Wybult, Mazowsze, s.18, 31, 32, 
60,112, 135, 136, 176, 177, 206, 335, 344; Z.Góźdź, Lipno, s.71-72; S.S z e n i c. 
Cmentarz Powqzkowski 1891-1918, Warszawa 1983, s.138. 


II 


,I 
I 


lU 


375
		

/376_0001.djvu

			Gościcki Julian. syn Stefana i Marii. urodzony 1903 w Tulibowie. Ab. 
solwent SGGW, porucznik rezerwy, uczestnik wojny 1920 roku. 
uczestnik kampanii wrześniowej, odznaczony Krzyżem Walecznych 
w 1920 roku, ranny w bitwie z Niemcami pod Mławą we wrześniu 
1939 roku, zginął w bitwie pod Kutnem. 
K,' a s i e w i c z, Lista, s.308. 


I 
 
!fi, 

 
. ! 
I 
II' 


l;1 
l,' 


Górecki Marian Roman, syn Romana i Apolonii z domu Świetlik. 
urodzony 26 listopada 1916 roku w majątku Obrowo. wykształcenie 
średnie rolnicze. Członek Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian. 
Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 na fikcyjnym ze- 
braniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Królewca (Rudau), 
gdzie zaginął bez wieści. Ostatnia kartka wysłana z Beydritten, Reich- 
sautobanlager bei Konigsberg. 
K. J a s i e w i c z , Lista, s.308. 



 I 
, 
1"1 
 
j' 
/ " 
illl I 
i I I, 
I I 


Grochuiski Bolesław, ur. 18 grudnia 1901. Ukończył Szkołę Rachun- 
kowości Rolnej w Warszawie. Od 1929 roku pracował jako rządca, 
a następnie administrator w majątku Paniewo. należacym do Teodora 
Karnkowskiego. W 1934 roku rozpoczął pracę w dobrach Oleszno, bę- 
dących własnością Czesławy i Piotra Karnkowskich. W 1937 roku oże- 
nił się z córką Karnkowskich, Anną i w rok później, po śmierci Piotra 
Karnkowskiego, został właścicielem majątku Oleszno. Z małżeństwa 
z Anną Karnkowską, pozostawił dwie córki: Elżbietę i Bogumiłę. 
Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 na fikcyj- 
nym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Królewca 
(Rudau). gdzie zaginął bez wieści. 
K, J a s i e w i c z . Lista, s,329; reL Elżbieta Karczewska z Włocławka (córka), 


l" 


Jeżewski h. Lis August. syn Anastazego i Ksawery z Cissowskich, 
współwłaściciel majątku Skrwilno w latach 1891-1923. W 1916 roku 
po utworzeniu rady opiekuńczej powiatu rypińskiego, był członkiem 
komisji gminnej w Skrwilnie oraz działaczem Polskiej Macierzy 
Szkolnej. Na początku lat 20-tych sprzedał dobra Skrwilno Feliksowi 
i Antoninie z Rutkowskich Mieszkowskim za sumę 230 mln marek 
polskich i wyjechał do Warszawy. Dalsze jego losy nie są znane. 
AWKW Rypin. KHip. Skrwilno; Księga Adresowa, s,2042; M, Kra i e w s k), Slow. 
nik, s.134; R, P i o t r o w s ki, Skrwilno i okolice, s,80-85. 106; T,Swiec. 
ki,F,Wybult. Mazowsze, s.139,148; ReL Z.Borzewskiego zZaborowa, J.Rutkows. 
kiego z Warszawy. 


l , 
I 
II 
'11 ' 


376
		

/377_0001.djvu

			... 


Jeżewski h. Lis Dominik. syn Anastazego i Ksawery z Cissowskich. 
współwłaściciel majątku Skrwilno w latach 1891-1923. Przed I wojńą 
światową był członkiem Towarzystwa Naukowego Płockiego. Był 
znanym kolekcjonerem dzieł sztuki i książek. Na początku lat 20-tych 
sprzedał dobra Skrwilno Feliksowi i Antoninie z Rutkowskich Miesz- 
kowskim za sumę 230 mln marek polskich i wyjechał do Warszawy 
gdzie założył antykwariat. Mieszkał przy ulicy Foksal. 
W latach 1917-1938 przekazywał w darze swoje zbiory sztuki 
do Muzeum Narodowego w Warszawie. min. liczne obrazy: Tetmajera. 
Wyczółkowskiego. Grottgera. J.Kossaka, Matejki. Michałowskiego, , 

orblina. Chełmońskiego, setki rycin. drzeworytów. dokumentów od 
XIII wieku. ekslibrysów itp. Zmarł w 1938 roku i został pochowany na 
Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Był kawalerem. 
AWKW Rypin. KHip. Skrwilno; Księga Adresowa, s.2042; M. F e d e r o w s ki. 
Zbiory Dominika Witke-Jeżewskiego, Warszawa 1913, passim; M, Kra i e w s ki, 
Slownik, s.134; S. L o r e n t z , Muzeum Narodowe w Warszawie. Zarys historyczny, 
Warszawa 1938, s.34-35. gdzie dokładny wykaz darów Dominika ]eżewskiego; 
Skrwilno. Zbiory Dominika Jeżewskiego. Gło
 Płocki 1914, nr 29, s.3; R. P i o t r o w - 
ski, Skrwilno i okolice, s.80-85. 106; T.Swiecki,F.Wybult. Mazowsze. s.95; 
ReI. Z.Borzewskiego zZaborowa. J.Rutkowskiego z Warszawy. 


Karnkowski h. Junosza Jan. syn Ignacego, urodzony w Karnkowie 
w 1896 roku. Właściciel majątku Karnkowo w latach 1928-1939. Był 
porucznikiem 16 Pułku Ułanów. Ostatni z Karnkowskich z Karnkowa. 
Ożeniony był z Marią (1905-1979) z Sopoćków. Zmarł w Bydgoszczy 
w 1977 roku i został pochowany na cmentarzu w Karnkowie. 
AP Włocławek, KHip. Karnkowo: A.S o n i e c ki, Herbarz, t.9. s.273; Inskrypcje na- 
grobne na cmentarzu w Karnkowie. 


l 
I 


Karnkowski h. Junosza Ignacy, syn Konstantego. urodzony w 1857 
roku w Olesznie. W 1907 roku był jednym z założycieli Okręgowego 
Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. W styczniu 1916 roku 
został członkiem Rady Opiekuńczej Powiatu Lipnowskiego. Po ojcu 
odziedziczył cenne zbiory archeologiczne i paleontologiczne. które 
przekazał Towarzystwu Naukowemu Płockiemu. 
W 1888 roku otrzymał po stryju Janie majątek Kolankowo, któ- 
ry sprzedał w 1921 roku. W 1889 odkupił od brata Antoniego Szpie- 
gowo. Dobra te również sprzedał w 1909 roku. W 1919 kupił majątek 
Mazowsze, który został rozparcelowany w 1935 roku. Do śmierci po- 
siadał natomiast Karnkowo. W 1931 roku majątek ten przejęły jego 
dzieci. Dobra pozbawione jednego właściciela zostały zadłużone 
w okresie kryzysu gospodarczego. W latach 1935-1936 były kilkakrot- 


l 
I 


377
		

/378_0001.djvu

			;1 1 


nie wystawiane na licytację przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie 
w Warszawie. Do sprzedaży jednak nie dochodziło z powodu braku 
nabywców. 
Ożeniony był z Pelagią hrabianką Czacką(1868-1950), pozos- 
tawił synów: Stanisława Mariana i Jana Adama Mariana. Zmarł 
w 1928 roku i został pochowany na cmentarzu w Karnkowie. 
AP Włocławek. KHip, Karnkowo. Kolankowo, Mazowsze, Oleszno: A.B o n i e c ki. 
Herbarz. t.9, s.273; M.K raj e w s ki, SJownik. s.142; T.Ś w i e c kI, F
W y b li l t. Ma- 
zowsze, s,136. 176; S.U r u s ki. RodzIna, t.6. s.216; Inskrypcje nagrobne na cmentarzu 
w Karnkowie 


I; I
 
I 


I 
l' 


Karnkowski h. }unosza Stanisław, syn Ignacego, urodzony w Karn- 
kowie w 1893 roku. Właściciel majątku Karnkowo w latach 1928-1939. 
Aresztowany na zebraniu ziemian powiatu lipnowskiego 24 paździer- 
nika 1939 roku i wywieziony w okolice Królewca. Tam prawdopodob- 
nie zamordowany. Płyta poświęcona jego pamięci znajduje się na 
cmentarzu w Karnkowie. 
AP Włocławek, KHip. Karnkowo; A.B o n i e c ki, Herbarz, t.9, s.273; K.Jasie- 
w i c z , Lista, s.445 podaje, prawdopodobnie błędnie, że Stanisław Karnkowski zgi- 
nął w obozie w Stuthoffie w 1940 roku. 



! I 
I 


, ,J 
I 


:'1' 
:11, 
I 
I 
j; 
I
' 


Klicki Witold, właściciel majątku Ligowo. Aresztowany przez Nie- 
mców w pierwszych dniach okupacji. Zmarł w obozie w Oranienbur- 
gu. 
AWKW Sierpc, KHip. Ligowo; K.J a s i e w i c z . Lista, s.467; reI. Maria ze Śnie- 
chowskich Burnita. 


I: 


I 
I. 
I 


Klimkiewicz Kazimierz, urodzony w Tłuchowie w 1905 roku, absol- 
went szkoły rolniczej w Cieszynie. Właściciel majątku Biskupin. Se- 
kretarz Związku Ziemian powiatu lipnowskiego. Uczestnik kampanii 
wrześniowej 1939 roku. W czasie okupacji pseud. "Kłos" w 11 Pułku 
Ułanów Legionowych AK (szwadron odtworzony na ziemi siedlec- 
ko-węgrowskiej na Podlasiu). Po wojnie dyrektor Państwowego Stada 
Ogierów w Białym Borze. Zmarł w 1965 roku. Pochowany w grobie 
rodzinnym w Tłuchowie. 
AP Włocławek, KHip.Biskupin: ReI. Z.Rykaczewski, Z.Górzyńska. 


I: 


I: I 


II 


Kohn Maurycy, urodzony ok, 1897, narodowość żydowska, właściciel 
majątku Radziki Duże. Więziony w Domu Kaźni w Rypinie i tam za- 
mordowany 30 października 1939. 
A WKW Rypin, KHip. Radziki Duże; AOKBZPNP Bydgoszcz, Kart. Zg 127/48: R.P i o- 
t r o w s ki, Biogramy ofiar SeJbstschutzu, s,161. 


\ 
l, 


378
		

/379_0001.djvu

			Kohn Moszek. urodzony 4 lutego 1884 roku, syn Jakuba i Frajdy, 
właściciel majątku Radziki Duże. W 1939 roku wywieziony do getta 
w Płońsku. w którym zmarł 30 października 1940 roku. 
AWKW Rypin, KHip. Radziki Duże; AOKBZPNP Bydgoszcz. Kart. Zg 31/49. 


Kohn Izydor, urodzony 15 marca 1892 roku, właściciel majątku Ra- 
dziki Duże. W 1939 roku wywieziony do getta w Płońsku, gdzie zmarł 
na tyfus 20 listopada 1941 roku. 
AWKW Rypin. KHip. Radziki Duże; AOKBZPNP Bydgoszcz. Kart. Zg 129/48, 


Koskowski h. Dołęga Wincenty, syn Floriana, właściciel majątku 
Ruszkowo. Przed wybuchem I wojny światowej aktywny działacz Na- 
rodowej Demokracji. a w okresie II Rzeczypospolitej Związku Ludo- 
wo-Narodowego. W 1916 roku założył koło gminne Polskiej Macierzy 
Szkolnej w Wąpielsku. Wszedł w skład Zarządu tej organizacji w po- 
wiecie rypińskim. Był aktywnym działaczem Okręgowego Towarzys- 
twa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. W czasie I wojny światowej czło- 
nek Polskiej Organizacji Wojskowej w powiecie rypińskim, W pierw- 
szych latach II Rzeczpospolitej wchodził w skład Zarządu Rypińskiego 
Oddziału Związku Ziemian. W czasie najazdu bolszewickiego w 1920 
roku był członkiem Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa na 
powiat rypiński. 
W 1899 roku założył w swoim majątku w Ruszkowie pierwsze 
w powiecie rypińskim szkółki drzew owocowych. a w kilka lat później 
sady mateczne. które miały służyć do obserwacji pomologicznych, W 
okresie międzywojennym istniał w Ruszkowie park, tzw, arboretum, 
w którym dla celów badawczo-naukowych hodowane były różne gatunki 
drzew i krzewów owocowych. Prowadzona był również znana w Polsce 
produkcja nasion. 
Wincenty Koskowski zmarł w 1937 roku i został pochowany 
na cmentarzu wTrąbinie. 
AWKW Golub-Dobrzyń, KHip. Ruszkowo; C h e ł ID i c ki, Pamiętnik, s,62; J,S a- 
m u l c z y k, Ogrodnictwo powiatu rypińsbego. Iw:) Ma/eria}y monograficzne woje- 
wódz/wa warszuwsbego, t.4, Warszawa 1930, s,126-143; T.S wiec ki ,F.Wy b u l t, 
. Mazowsze, s.95, 139. 160, 163. 176, 216, 335. 


IJ 


I
 
I 


Kretkowska h. Dołęga Zofia, córka Jana i Janiny z Turskich, urodzona 
w 1920 roku w Sadłowie. Zamordowana w końcu października 1939 
roku przez Johana Wawnera. Treuchendera majątku Sadłowo. 
K.I a s i e w i c z , Listo, s.531; M.K r a i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.63; 
R,P i o t r o w s ki, Biogramy ofiar Selbs/schutzu, s,164; Ziemianie polscy, t.l. s,86, 


JI 
I 


379
		

/37_0001.djvu

			wskjad województw 2 \J. Ziemia dobrzyńska pierwszy raz w swoJeJ 
700-letniej historii została podzielona między kilka odrębnych jednos- 
tek administracyjnych. Nowa struktura administracyjna Polski, 
wprowadzona 1 stycznia 1999 roku, również nie uwzględniła tradycji 
historycznych. Określenie ziemia dobrzyńska stało się anachroniz- 
mem, funkcjonującym dziś już tylko w badaniach historycznych. 


Tabela 4: Podzial ziemi dobrzyńsJiej w wyniku reformy z 1999 roku:1O 


l Wnipwńrlztwo k liawsko-nomnf'::kip 
Gmina Wykaz ważniejszych miejscowości, 
w których istniały folwarki w latach 1918-1939 
powiat brodnicki 
Osiek Kretki Małe, Łaoinóż, Osiek, Sumin, Warpalice. 
Świedziebnia Dzierzno, Kłuśno, Księte, Świedziebnia 
powiat golubsko-dobrzvński 
Ciechocin Ciechocin 
Golub-Dobrzyń Bocheniec, Kamionka, Sokołowo. 
Radomin Dulsk, Łubki, Piórkowo. Płonne. Radomin, Rentfiny. 
Zbójno Adamki. Działyń, Klonowo. Rudusk. Wielgie, Wojnowo, 
Zbójno, Zosin. 
powiat lipnowski 
Chrostkowo Chojno. Nowa Wieś, Wildno 
Dobrzyń n.Wisłą Dyblin, Grochowaisk, Kisielewo, Krojczyn. Płomiany, 
Stróżewo. Szoiegowo. Tulibowo, Wiennica. 
Kikół Ciełuchowo, Gołuchowo. Hornówek. Jarczechowo. 
Kawno, Kikół, Konotopie. Lubin, Makówiec, Moszczon- 
ne, Niedźwiedź. Sumin, Wola,Wolęcin. Zajeziorze. 
Lipno Biskupin. Brzeźno, Chlebowo, Chodorążek, Głodowo. 
Grabiny. Ignackowo. Jastrzębie, Karnkowo, Kłokock. Ko- 
lankowo, Łochocin, Maliszewo. Okrągła. Ośmiałowo. 
Radomice, Wichowo, Wierzbick, Złotopole. 
Skępe Lubowiec, Łąkie, Skęoe, Żuchowo. 
Tłuchowo Jasień, Kamień Kmiecy. Kamień Kotowy. Kłobukowo. 
Kozir6g Leśny. Kozir6g Rzeczny, Małomin, Mysłaków- 
ko, Tłuchowo, Turza Wilcza, Żródła. 
Wielgie Bętlewo. Czarne. Nowa Wieś, Oleszno, Płonczyn, Sura- 
dówek. Suszewo. Wielgie, Witkowo. Wylazłowo, Za- 
duszniki, Zakrzewo. Złowodv. 
powiat włocławski 
Fabianki Bogucin, Chełmica Duża, Chełmica Mała, Fabianki, Na- 
sięgniewo, Skórzno, Szoetal Górny. Zarzyczewo. 


2!J JJz.u., 1975. nr 17, poz. 92. 
:11I W tabelach ujęto miejscowości. w których do 1939 roku istniały folwarki. 


39
		

/380_0001.djvu

			If 
I 
1 
'
II 
III 

 I 
: I 


III 
I 
III 


III 
I 


I) 
, li 
IIDm 


" 


.1 
l. 1 


'II I 


I 
I 



 


II 
li' I 
I 
II 
jl ' 
I I
j 
d: 
II 
II" r 
, I 
'I 


Kretkowski h. Dołęga Bronisław, syn Jana i Janiny z Turskich, uro- 
dzony w 1918 roku, Absolwent gimnazjum im. Jana Długosza we 
Włocławku i gimn. 0,0. Marianów w Warszawie. Aresztowany 
w końcu października przez Selbstschutz, więziony w Domu Kaźni 
w Rypinie i tam zamordowany na początku listopada 1939 roku. 
AWKW Rypin, KHip. Sadłowo: K.Jasiewicz. Lisia, s.531: M.Krajewski. 
W r.ieniu wojny, s.63: R. P i o t r o w s ki. Biogramy, s.164: Ziemianie polscy, U. s.86 


Kretkowski h. Dołęga Jan. syn Bronisława i Ludwiki Komeckiej. uro- 
dzony 11 stycznia 1868 w Więsławicach. Po ukończeniu szkoły śred- 
niej w Warszawie odbył służbę wojskową dochodząc do stopnia rot- 
mistrza. W 1908 roku otrzymał od siostry swej matki Haliny z Turs- 
kich i jej męża Józefa Rościszewskiego majątek Sadłowo, Właścicielem 
tych dóbr był do 1939 roku. Będąc wojskowym prowadził zebrania 
Sokoła, członek Związku Ziemian, udziałowiec mleczarni "ROTR" 
w Rypinie. W końcu października aresztowany przez Selbstschutz, 
więziony w Domu Kaźni i tam zamordowany na początku listopada 
1939 roku. 
A WKW Rypin, KHip. Sadłowo; A. B o n i e c ki, Herbarz, t.12, 5.273; K.J a s i e. 
w i c z, Lisia, s.531: M.K fa j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s
63: RP io- 
t r o w s ki, Biogramy ojiar Selbslschulzu, s.154; Ziemianie polscy, t.l, s.86. 


Kretkowski h. Dołęga Roman. syn Jana i Janiny z Turskich, urodzony 
około 1916 roku. Absolwent gimnazjum im. J.Długosza we Włocław- 
ku. gimnazjum 00. Marianów na Bielanach w Warszawie i Szkoły 
Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu. Powołany do wojska 
w 1939 roku, uczestnik kampanii wrześniowej. Syn właściciela Sad- 
łowa. Poległ we wrześniu 1939 w bitwie z Niemcami pod Frampolem 
w Lubelskiem. 


K.J a s i e w i c z, lisia. s.531; Zierr:ianie polscy, U, s.86. 


Krępeć Jan. właściciel majątku Podlesie. Absolwent Uniwersytetu Ja- 
giellońskiego. W 1916 roku był prezesem Koła Polskiej Macierzy 
Szkolnej w Gójsku. Aresztowany 1004,1940, razem z innymi ziemia- 
nami z powiatu prawdopodobnie przewieziony do obozu przejścio- 
wego w Działdowie, a następnie do innego obozu, Zmarł w Mauthau- 
sen lub Dachau, 
K.J a s i e,w i c z , Lista, s.533; T.Ś w i e c k i ,F. W Y b li l t, Mazowsze, s.139, 162; reI. 
Maria ze Sniechowskich Burnita. 


380
		

/381_0001.djvu

			Krępeć Konrad, syn Tadeusza i Marii ze Staniaszków, urodzony 
w 1889 roku. Współwłaściciel z Feliksem Tyszką majątku Wildno. 
Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku. Aresztowany przez 
Niemców w październiku 1939, więziony w Rypinie, a następnie roz- 
strzelany w lasach skrwileńskich na początku listopada tegoż roku. 
AP Włocławek, KHip. Wildno; K.ł a 8 i e w i c z. Lista. 8.534; R
P i o t r o w 8 ki. 
Biogramy ofiar SeJbstschutzu, 8.165. 


Landie Stanisław. syn Edwarda, urodzony 1884 roku, Konsul polski 
w Detroit. przeniesiony do Warszawy, w 1928 roku był dyrektorem 
departamentu w' Ministerstwie Przemysłu i Handlu. Po powrocie 
z USA, w 1921 roku nabył majątek Lubin, odziedziczony przez brata 
Juliana. Ukończył studia ekonomiczne w USA. Żonaty z Aleksandrą 
Marią z Sumińskich (1896-1966), po II wojnie światowej pracowała 
jako urzędniczka w Warszawie). Członek Lipnowskiego Oddziału 
Związku Ziemian. Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 
na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Kró- 
lewca (Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
AP Włocławek, KHip. Lubin; K.ł a 8 i e w i c z. Lista, 8,560; reI. Rafał Stobiecki. 


Linowski Jan, syn Mieczysława, urodzony w 1906 roku. Właściciel 
majątku Steklin. Członek Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian. 
Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 na fikcyjnym ze- 
braniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Królewca (Rudau), 
gdzie zaginął bez wieści. 
AP Włocławek, KHip. Stekiin; K.I a 8 i e w i c z , Lista, 8.582. 


Lipczyński Władysław Michał, urodzony w 1880 roku, właściciel ma- 
jątku Złotopole w latach 1926-1939. Członek Lipnowskiego Oddziału 
Związku Ziemian. Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 
na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Kró- 
lewca (Rudau). gdzie zaginął bez wieści. Według innej wersji został 
odłączony od grupy, ponieważ zachorował, ale wkrótce później zmarł 
na zapalenie płuc w szpitalu polowym. 
AP Włocławek. KHip
 Złotopole; K.ł a 8 i e w i c z , Lista, 8.582; reI. Rafał Stobiecki, 
Z.Rykaczew8ki. Irena Oe8cour8. 


Lissowski Karol, syn Leona i Heleny z Chrzanowskich, urodzony 
w 1902 roku. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej jako ochotnik 
w 4 pułku ułanów. W 1919 roku w walkach pod Lwowem stracił nogę, 


381
		

/382_0001.djvu

			I 



I 


Po śmierci ojca w 1931 roku otrzymał majątek Kijaszkowo, którym za- 
rządzał do 1939 roku. W czasie okupacji działał w ZWZ. Był kurierem na 
trasie Warszawa-Paryż. Za działalność tą otrzymał Krzyż Walecznych. 
Aresztowany przez Niemców w Krakowie, w czasie przenoszenia mel- 
dunków, skierowany do obozu w Oświęcimiu. gdzie został zamordowa- 
ny. prawdopodobnie w 1940 roku. 
AP Włpcławek. KHip. Kija5Zkowo: K
Jasiewicz, LisIa, s.586: T.Bojarska, 
Ułan. Zycie Warszawy 1982, nr 216. s.7; T.Ep5ztein.S.Górzyński. Spiszie. 
mwn. s.42
 


f 


" 


'I 


I 
I r 
1:, 
JI I 
I' 


Lissowski Leon, syn Karola. urodzony w 1867 roku. Właściciel Ki- 
jaszkowa (1903-1931) i Steklinka (1910-1931). Prezes Wydziału Kółek 
Rolniczych Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej 
w latach 1906-1918. W 1913 roku był członkiem Zarządu Centralnego 
Towarzystwa Rolniczego. Publikował artykuły na tematy ekonomicz- 
ne. We wrześniu 1914 roku wszedł w skład Lipnowskiego Komitetu 
Obywatelskiego. 
W listopadzie 1918 roku, mając 51 lat wstąpił jako ochotnik do 
formującego się we Włocławku 4 szwadronu 4 pułku ułanów. Brai 
udział w wojnie 1920 roku walcząc w 4 Pułku Ułanów Zaniemeńs- 
kich. Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej walczył w powsta- 
niach śląskich. Za udział w tych walkach otrzymał krzyż "Virtuti Mili- 
tari", Krzyż Walecznych i Krzyż Śląski. W 1928 roku jako prezes 
Okręgowego Towarzystwa Rolniczego witał Prezydenta RP Ignacego 
Mościckiego na ziemi lipnowskiej. Interesował się muzyką, był auto- 
rem znanych kujawiaków. B. Chełmicki w swoim "Pamiętniku" cha- 
rakteryzował Leona Lissowskiego: "Był to typ bogaty i oryginalny. 
Z wyglądu typowy szlachcic z sumiastym wąsem, zdolny, dobry 
mówca chwytający za serce, umiejący poruszyć suchaczy, działacz 
ruchliwy i pełen inicjatywy, a jednocześnie brat-łata, utalentowany 
muzyk i niezły birbant. Wnosił wszędzie dużo zapału". 
Ożeniony z Heleną Chrzanowską, pozostawił syna Karola 
(odziedziczył Kijaszkowo) i córkę Marię (odziedziczyła Steklinek, zli- 
cytowany i rozparcelowany w 1938 roku). Zmarł 12 sierpnia 1931 ro- 
ku i został pochowany na cmentarzu w Mazowszu. 
AP Włocławek, KHip. Kijaszkowo, StekIinek; S. D z i ę c i o ł o w s ki, Centralne 1oworzys- 
Iwo Rolnicze w Królestwie Polskim i jego polityka agrarna 1906-1918, Warszawa 1981,5.40, 
216: M.K r a i e w s ki, Słownik, 5.194-195; P.K l e s z c z y ń 5 k a. W sprawie śmierci 
ś.p. Leona Lissowskiego, ochotnika 4 szwadronu 4 pu/ku u/anów Zaniemieńskich, długolet- 
niego wybitnego dzia/acza wielu stowarzyszeń spo/eczno gospodarczych, w/ościcielo /(jjosz- 
kowa i Steklinka, słów kilkoro, Gazeta Lipnowska 1931, nr 18, s.1-2; M. Kra j e w ski. 
A . M i e t z . Zabytki, s.85: L.L i s s o w s ki, Potrzebo reformy kredyt II mln ego (w:] W no- 
S7.x ch spmwoch. Szkice w kwestiach ekonomiczno-spo/ecznych, t.1, Warszawa 1889: 
T.S w i e c ki, F. W y b u l t. Mozowsze, s.60, 95. 96, 167, 169, 176, 216, 314, 544; F.Wy, 
b u ł t, om ZD, s.34. 


I 
I III 
,jl'l I' 
II . 
I , 
II' 


l' 
',I) 
II I 


I, 


q 
I 


382 


I' ' 
. I
		

/383_0001.djvu

			Lempicki h. Junosza Ludwik Karol Henryk, syn Józefa, urodzony 20 
lipca 1905 roku w Toruniu. Po śmierci ojca w 1918 roku, mając 13 lat 
stał się właścicielem majątku Płonne. Od 1919 roku Ludwik uczęsz- 
czał do gimnazjum im. Jana Zamojskiego w Warszawie. Następnie 
studiował w SGGW i na wydziale prawa Uniwersytetu Warszawskie- 
go. Nadzór nad majątkiem sprawował wówczas mecenas Adolf Suli- 
gowski. W 1925 roku Ludwik wspólnie z Suligowskim wystawili obok 
kościoła w Płonne m pomnik poświęcony Janowi Dziewanowskiemu. 
uczestnikowi bitwy pod Samosierrą w 1808 roku. W 1928 roku ożenił 
się z Danutą Chrzanowską. Objął wówczas bezpośredni zarząd nad 
majątkiem i zamieszkał w Płonnem. Administratorem dóbr był wów- 
czas Hepke, mąż siostry Marii Dąbrowskiej, która przyjeżdżała do 
Płonnego na zaproszenie Ludwika Łempickiego w latach 1928-1930. 
Plonem tego pobytu była powieść "Noce i dnie". 
Był aktywnym działaczem Związku Ludowo-Narodowego, Pol- 
skiego Związku Zachodniego (wcześniej Związek Obrony Kresów Za- 
chodnich). Czynnie uczestniczył w pracach Związku Ziemian powia- 
tu rypińskiego. W Płonnem był prezesem Straży Pożarnej, ufundował 
remizę. Dobra Płonne należące do Ludwika Łempickiego liczyły około 
950 ha. 
We wrześniu 1939 roku nie wyjechał z majątku. Zgłosił się 
ochotniczo do wojska, lecz po badaniach lekarskich nie został zmobi- 
lizowany i wrócił do Płonnego. 20 października został aresztowany 
przez rypiński Selbstschutz. a następnie zamordowany i pochowany 
prawdopodobnie na rypińskim stadionie. Nie zostawił potomstwa. 
AWKW Golub-Dobrzyń. KHip. Płonne; K.I a s i e w i c z. Lista. s.601; M,Kra j e w s- 
ki. W cieniu wojny i okupacji. s.63; T e n że. PJonne i okolice. Toruń 1983. s.14-15; 
Tenże. Slownik. s.102; M.Krajewski.A.Mietz. Zabytki. s.122; Księga 
udresowa, s.2022; R. P i o t f o W s ki. Biogramy ofiar SeJbstschutzu. s,168; 
A. W i t k o w s ki. Mordercy. s.125; ReI. Danuty Łempickiej (żona) z Warszawy; 
ReI. I.Chmielewskiego z Płonnego. 


Majer Czesław Kazimierz, syn Ksawerego Franciszka i Kazimiery 
z Grabskich, urodzony 16 kwietnia 1899 w Mysłakowie gm. Ligowo. 
Wykształcenie średnie. Brał udział jako ochotnik w wojnie 1920 roku. 
Ożeniony z Lucyną, córką Juliana Klimkiewicza, wszedł w posiadanie 
majątku Ośmiałowo, którym zarządzał do 1939 roku. Członek Lip- 
nowskiego Oddziału Związku Ziemian. Aresztowany przez Niemców 
24 października 1939 na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wy- 
wieziony w okolice Królewca (Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
AP Włocławek. KHip. Ośmiałowo; K.} a s i e w i c z . Lista. s.625; fel. Rafał Stobiecki. 
Z.Rykaczewski, 


383
		

/384_0001.djvu

			; 
 
 I 
I 
I 


[ I 


Mieczyński h. Łabędź Jan, syn Andrzeja i Marii z Czermińskich. 
urodzony 1879 w Płońsku. Wykształcenie wyższe rolnicze. 
W wyniku małżeństwa z Wandą, córką Jana Pruskiego, wszedł 
w posiadanie majątku Strużewo, którym zarządzał samodzielnie 
po śmierci żony w latach 1924-1939. Członek Lipnowskiego Od- 
działu Związku Ziemian, Aresztowany przez Niemców 24 paź- 
dziernika 1939 na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywie- 
ziony w okolice Królewca (Rudau). gdzie zaginął bez wieści. 
AP Włocławek, KHip. Stróżewo; K.ł a s i e w i c z , Lista, s.655. 


I 
[I 


Niedźwiedzki Władysław, syn Jana i Bogumiły z Donimirskich, 
urodzony 18 czerwca 1902 roku w Wierznicy. Właściciel majątku 
Wierznica, Członek Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian. 
Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 na fikcyjnym 
zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Królewca (Ru- 
dau). gdzie zaginął bez wieści. 
AOKBZPNPAP Bydgoszcz, sygn. Ns.662/59; Włocławek, KHip. Wierznica; K.I a, 
5 i e w i c z , Lista, s.707; T. E P s z t e i n ,S. Gór z y ń s ki, Spis ziemian, 5.48; Rafał 
Stobiecki. 


l 
 

 
\ ! 
,I 
1'[1 

 
III
 


\ 
j 
[I 
! 
I 


Olszewski h. Prus II Eugeniusz Gracjan, syn Józefa i Zofii z Sokol- 
nickich, urodzony w 1889 w majątku Kraszewo. W latach 1920-1939 
właściciel majątku Ciełuchowo. Wykształcenie wyższe rolnicze. Czło- 
nek Związku Ziemian. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej w 4 
pułku ułanów, Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 na 
fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Królew- 
ca (Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
Ożeniony z Janiną Zofią z Karwowskich, pozostawił córkę 
Krystynę i synów: Wiesława i Eugeniusza. 
AP Włocławek, KHip. Ciełuchowo, Gołuchowo; K.ł a s i e w i c z, Lista, s.736; 
T. E P s z t e i n, S. Gór z y ń s ki, Spis ziemian, s.50; reI. Krystyna Olszewska-Gó. 
rzyi1ska (córka). 


,I 
I 


III 
II 


Orzeszkowski h. Korab Mieczysław Seweryn, syn Stanisława i Sta- 
nisławy z Budnych, urodzony 30 listopada 1890 w majątku Leszczyno 
Szlacheckie pow.Płock. Sędzia w sądach kolegialnych, członek 
Związku Ziemian, Związku Obrony Kresów Zachodnich. Aresztowa- 
n y w majątku Marianki przez Selbstschutz 9 listopada 1939 roku. 
Więziony w rypińskim Domu Kaźni i 15 listopada rozstrzelany w la- 
sach skrwileńskich. 
AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn. Ns.18/52; B.C h e ł ID i c ki, Powiat rypińsh Pamiętnik, 
s.67-68; T.Epsztein,S.Górzyński, Spis ziemian, s.51; K.łasiewicz, Usta, 
s.74Z; M.K r a i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.63; R.P i o t r o w s ki, Biogramy 
ojlar Selbstschutzu, s.173; Ziemianie polscy, t.3, s.137; reI. S.Orzeszkowski (syn). 


I 
 


384 


,I 


.....
		

/385_0001.djvu

			Paterkowski Julian. urodzony ok.1897), właściciel majątku Zakrzewo. 
Członek Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian. Aresztowany 
przez Niemców 24 pażdziernika 1939 na fikcyjnym zebraniu ziemian 
w Upnie. Wywieziony w okolice Królewca (Rudau), gdzie zaginął bez 
wieści. 
AP Włocławek. KHip. Zakrzewo; K.I a s i e w i c z, Lisia. s.758; reI. R.Stobiecki; Z.Ryka- 
czewski. 


Piwnicki h. Lubicz Marian. syn Ignacego, właściciel majątku Gulbiny 
w latach 1888-1925. Dobra te w latach dwudziestych obciążone były 
długami w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim i u osób prywat- 
nych. W 1925 roku przekazał cały majątek córce Helenie i jej mężowi 
Bolesławowi Brzezickiemu, składając na nich obowiązek spłaty dłu- 
gów. Brzeziccy byli właścicielami Gulbin do 1939 roku. 
Marian Piwnicki ożeniony był z Marią Wierzbicką. Zmarł 
w 1934 roku i został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmenta- 
rzu wTrąbinie. 
AWKW Rypin. KHip. Gulbiny; Księga adresowa. 5.2022; Re!. E.Rajewicz z Warszawy 
Iwnuczka). 


Piwnicki h_ Lubicz Ignacy. syn Adolfa, otrzymał majątek Sosnowo po 
śmierci ojca w 1903 roku, chociaż zapis hipoteczny nastąpił dopiero 
w 1907 kiedy zmarła jego matka. Był aktywnym działaczem społecz- 
nym w powiecie rypińskim. W latach 1931-1934 pełnił funkcję preze- 
sa rypińskiego Związku Ziemian. W Sosnowie pobudował ochronkę 
dla dzieci. 
Ignacy ożeniony był z Wandą Jabłońską i miał dwie córki: Ja- 
ninę. która wyszła za mąż za Artura Barthla, właściciela Nadroża 
i Irenę, która z mężem Tadeuszem Jantą-Połczyńskim odziedziczyła 
po ojcu Sosnowo. Ignacy Piwnicki zmarł w 1939 roku. 
Janina z Piwnickich Barthel zmarła w Warszawie w 1943 roku. 
Tadeusz Janta-Połczyński (ur.1889) aresztowany został przez Selbsts- 
chutz w październiku 1939 roku i rozstrzelany w lasach skrwileńs- 
kich. Żona jego Irena po opuszczeniu majątku w 1939 roku zamiesz- 
kała początkowo we wsi Podlasie k. Rogowa, a następnie w Warsza- 
wie. gdzie zmarła w 1980 roku. 
AWKW Rypin, KHip. Sosnowo; K. Ja 5 i e w i c z, Lisia, s.806; R.P i o t r o w s ki, 
Bjogmmy, s.175; W.Z a ł u s ki, Rogowo. Mazur, 1909. nr 49. s.498; Re!. E.Rajewicz 
z Warszawy, Z. Borzewskiego zZaborowa. 


385
		

/386_0001.djvu

			:'
: 
., 
, 

 
I . 
II. 


\ , 


Piwnicki h. Lubicz Wiktor, syn Zygmunta był właścicielem dóbr Sta- 
rorypin. Majątek ten sprzedał w latach 1936-1939 Stanisławowi Rein- 
hardowi i zamieszkał w Rypinie. Zmarł w 1943 roku i został pocho- 
wany na cmentarzu w Rypinie. 
AWKW Rypin KHip. Iwany i Starorypin: Księga adresowa, s.2046: ReI. E.Rajewicz z War- 
szawv
 


i 
III I 
1: I 
! I 


f! 
I 


Płoski h_ Prus I Jan, syn Aleksandra otrzymał po matce część Soko- 
łowa w 1873 roku, W 1905 dokupił za 60 tys. rubli dobra Wielgie, a 
w 1908 Klonowo za 82 tys. JUbli. Wielgie zostało częściowo rozparce- 
lowane w 1928 roku, a Klonowo, wystawione przez Towarzystwo Kre- 
dytowe Ziemskie na licytację, kupił w 1937 roku Hilary Sobociński. 
Jan Płoski ożeniony był z Lucyną Niedźwiedzką. Pozostawił 
syna Stefana (ur.1909), który posiadał majątek na wileńszczyźnie. Ste- 
fan był uczestnikiem kampanii wrześniowej w stopniu porucznika, 
Dostał się do niewoli sowieckiej i był internowany w Starobielsku, 
Zamordowany przez NKWD wiosną 1940 roku prawdopodobnie 
w Charkowie. 
AWKW Golub-Oobrzyń, KHip. Sokołowo; AWKW Rypin. KHip. Klonowo, Wielgie; 
K.I a s i e w i c z, Lista, s.790; I,T u c h o I s ki, Mord w Katyniu, Kozielsk,Os/osz- 
ków. Starobielsk. Lista Ofiar, Warszawa 1991, s.472; ReI. Paweł Płoski z Bydgoszczy. 


i[ 


Płoski h. Prus I Bolesław, syn Aleksandra odziedziczył po śmierci 
matki w 1873 roku część Sokołowa, a pozostałe części tego majątku 
wykupił od sióstr, Anny i Jadwigi w 1887 roku. W 1891 roku otrzymał 
od ojca Kamionkę. W 1904 roku dokupił dobra Bocheniec za 46 tys. 
rubli, a w 1920 Ostrowite. 
W 1905 roku, pełniąc funkcję sędziego gminnego, wprowadził 
do sądu język polski. Wraz z grupą innych sędziów gminnych z tere- 
nu ziemi dobrzyńskiej stanął przed sądem w Płocku, Był aktywnym 
działaczem Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. 
Ożeniony był z Kazimierą Różycką. Pozostawił synów: Wła- 
dysława i Aleksandra. W 1919 roku starszy syn Aleksander otrzymał 
Bocheniec, a młodszy Władysław, Ostrowite. W 1927 roku Bolesław 
zamienił z synem Aleksandrem Sokołowo i Kamionkę na Bocheniec, 
gdzie mieszkał do 1939 roku, Bolesław Płoski zmarł w 1946 roku 
i został pochowany w kaplicy rodowej w Dobrzyniu nad Drwęcą. 
AWKW Golub-OobI;zyń. KHip, Bocheniec, Kamionka, Sokołowo; AWKW Rypin, 
KHip, Ostrowite; T.Swiecki ,F,Wybu I t, Mazowsze, s,112, 176, 177; W Y b li I t, 
oni ZJJ, s.2, 29: ReI. Paweł Płoski (wnuk), 


I' 


I: 
.r i 
'II 
,II 


.1 


386
		

/387_0001.djvu

			Płoski h. Prus I Aleksander, syn Bolesława, urodzony w 1897 roku 
w Sokołowie. Po ukończeniu szkoły średniej we Włocławku w 1915 
roku rozpoczął studia w Wyższej Szkole Rolniczej w Warszawie, 
W 1918 roku odbywał praktykę w majątkach Ugoszcz i Dyblin. W lis- 
topadzie 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego i został przydzielony 
do szwadronu Okręgu Warszawskiego. Od 1919 roku służył w 3 Pułku 
Ułanów. Brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej za którą otrzymał 
Krzyż Walecznych i Order Virtuti Militari. Członek Związku Ziemian 
i Syndykatu Rolniczego w Warszawie. 
W 1919 roku ojciec przepisał na Aleksandra majątek Boche- 
nieco Drugi syn, Władysław otrzymał wówczas Ostrowite, W 1927 ro- 
ku zamienił swój majątek z ojcem Bolesławem na Sokołowo(ok. 700 
ha) i Kamionkę(ok. 200 ha), wycenione wówczas na 375 tys.złp. Był to 
jeden z lepiej prosperujących majątków w powiecie rypińskim. Na- 
stawiony był na hodowlę koni remontowych, które odstawiano dla 
wojska oraz bażantów i kuropatw. 
We wrześniu 1939 roku był poszukiwany przez Niemców. 
Wraz z całą rodziną opuścił Sokołowo i wyjechał do jednego z mająt- 
ków w kutnowskiem, a następnie do Warszawy. Do 1944 roku prowa- 
dził magazyn papieru. Był członkiem ZWZ-AK. W pierwszych dniach 
Powstania Warszawskiego został aresztowany z całą rodziną przez 
Niemców i umieszczony w więzieniu na SZllcha. Po kilku dniach 
zwolniono żonę z synem, a po Aleksandrze Płoskim ślad zaginął. 
Ożeniony był z Wandą ]erzmanowską. Pozostawił syna Pawła. 
AWKW Golub-Dobrzyń, KHip, Bocheniec, Kamionka, Sokołowo; Własnoręczny ży- 
ciorys Aleksandra Płoskiego z 1930 roku; Archiwum rodziny Płoskich w posiadaniu 
Pawła Płoskiego(syna); ReL Pawła Płoskiego; KJ a s i e w i c z, Lista, s.789; Księga 
udresowa, s.2044, 


Polczyński-Janta Tadeusz, ur. 1889 L, syn Władysława i Róży z Paru- 
szewskich, właściciel majątku w Sosnowie. Aresztowany w paździer- 
niku 1939 roku, więziony w rypińskim Domu Kaźni, a następnie roz- 
strzelany w lasach skrwileńskich. 
AWKW Rypin, KHip, Sosnowo: K,Jasiewicz, Lista, s.806; M,Krajewski, 
W cieniu wojny i okupacji. s.63; R,P i o t r o w s ki, Biogramy ofiar Selbstschutzu, 
5.175. 


Prądzyński h. Grzymała Bolesław Franciszek, syn Feliksa, urodzony 
w Osieku w 1873 roku. Ukończył wydział agrarny na Uniwersytecie 
w Berlinie. W 1900 roku otrzymał od ojca majątek Sumin z ]arczecho- 
wem, Od 1908 roku rozpoczął jednak pracę w charakterze administrato- 
ra w dobrach Osiek należących do Adama, a od 1912 roku Stanisława 
Sierakowskich. 


387 


l, 
! I
		

/388_0001.djvu

			, I 
\, 
111 


'C 


Bolesław Prądzyński na stałe związał się z Osiekiem i powia- 
tem rypińskim. Był aktywnym działaczem Narodowej Demokracji. 
W czasie najazdu bolszewickiego w 1920 roku był członkiem Obywa- 
telskiego Komitetu Obrony Państwa na powiat rypiński. Organizował 
Związek Ziemian w powiecie lipnowskim. W latach 1921-1931 pełnił 
funkcję prezesa Rypińskiego Związku Ziemian. Prowadził aktywną 
działalność społeczną w gminie Osiek. Zmarł 25 października 1933 
roku i został pochowany na cmentarzu w Osieku. 
Bolesław Prądzyński ożeniony był z Janiną Tyszka(1879-1968]. 
Pozostawił trzech synów: Juhana. Jerzego i Andrzeja. 
Julian Prądzyński. urodził się w 1902 roku, W 1920 roku brał 
udział w wojnie polsko-rosyjskiej w szeregach 1 pułku Ułanów Kre- 
chowieckich. Walczył pod Komarowem i Tyszowcami. Następnie 
ukończył studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego 
i został wpisany w 1927 roku na listę adwokatów Izby Warszawskiej. 
W czasie obrony Warszawy w 1939 roku pełnił funkcję doradcy Pre- 
zydenta Stefana Starzyńskiego. W czasie okupacji jako oficer AK po- 
magał swoją wiedzą prawniczą strukturom Polski Podziemnej. Po 
upadku Powstania Warszawskiego został wywieziony przez Niemców 
do obozu jenieckiego w Grossborn, a po kapitulacji III Rzeszy w cięż- 
kim stanie trafił do polskiego szpitala I Dyw. Pancernej gen. Stanisła- 
wa Maczka. Obawiając się powrotu do kraju ze względu na działal- 
ność AK-owską zamieszkał we Francji, a następnie w Maroku, gdzie 
zmarł w 1959 roku. 
AWKW Brodnica, KHip. Osiek: AWKW Lipno, KHip.Jarczechowo AP Włocławek, 
KHip,Sumin; A.B u k o w s ki, Waplewo. Zapomniana placówka kultury polskiej na 
Pomorzu Nadwiślańskim, Wrocław-Warszawa 1989, s,91; B.C h e ł m i c ki, Powio! 
rypińsk1'. Pamiętnik. s.64; K,J a s i e w i c z , Lista. s.825 błędnie podaje, że Prądzyńs- 
ki, właściciel Sumina został zamordowany przez Niemców w czasie okupacji; 
M.MG r z y b o w s ki, Kościół parafialny na przestrzeni dziejów, (w:) Osiek Rypińs- 
ki. Dzieje parafii i gminy, Osiek Rypiński-Toruń 1994, s,99; A. M i e t z, Zabytkowa 
epigrafika, s,62; T,S w i e c ki, F. W Y b u l t, Mazowsze, s.112, 139. 182, 217,345; reI. 
Heleny Prądzyńskiej z Warszawy. 


r l'. 


I
 .1 
II 
I, 
II I 
I 
I 
j 
'II 


I 
" 


i 

 I 


il 
,
 
I 


Prądzyński h. Grzymała Jerzy, syn Bolesława urodzony w 1904 roku 
w Osieku. Po ukończeniu Wyższej Szkoły Rolniczej w Cieszynie objął 
zarząd nad folwarkiem Sumin. W majątku tym prowadził hodowlę 
koni, zbudował nowy dwór wyposażony w kanalizację, elektryczność 
i centralne ogrzewanie. Ożeniony był z Michaliną Leszczyńską. Brał 
udział w kampanii wrześniowej, po zakończeniu której trafił do obozu 
jenieckiego. Przy pomocy repatriacyjnej misji belgijskiej przewiózł 
żonę z córką do Anglii, a następnie zamieszkał w Kanadzie. 
A WKW Lipno. KHip, Jarczechowo; AP Włocławek, KHip. Sumin; reL Heleny Prą- 
dzyńskiej z Warszawy, 


l 
JI 
IJI 


388
		

/389_0001.djvu

			Pruski h. Leliwa Stefan. syn Karola. urodził się w 1904 roku 
w Stróżewie. W 1926 roku ukończył Gimnazjum Męskie im. Ka- 
zimierza Kulwiecia w Warszawie. a następnie studiował w Państ- 
wowej Szkole Gospodarstwa Wiejskiego w Cieszynie. W 1934 ro- 
ku ożenił się z Ireną Toczkowską i objął rodzinny majątek Złowo- 
dy. Dobrami tymi zarządzał do wybuchu wojny. 
We wrześniu 1939 roku zgłosił się ochotniczo do wojska. Dostał 
się do niewoli pod Modlinem. Do grudnia 1940 roku przebywał w sta- 
lagu. a następnie wyraził zgodę na pozostanie w Niemczech na robo- 
tach. Pracował w gospodarstwie rolnym k/Bonn. Podjął wówczas 
współpracę z wywiadem AK na terenie Niemiec. Jesienią 1942 roku 
został aresztowany i osadzony w więzieniu w Moabicie. W przesłanym 
w styczniu 1943 roku liście do rodziny poinformował, że zostanie wy- 
słany do Sachsenhausen. Kilka tygodni później nadeszło powiadomie- 
nie z obozu, że S. Pruski zmarł na gruźlicę 6 lutego 1943 roku. 
AP Włocławek. KHip.Złowody; reI. Z.Pruski z Łodzi (bratanek), reI. R.Stobiecki z Ło- 
dzi (bratanek); Archiwum rodzinne. 


Pruski h. Leliwa Tadeusz, syn Karola urodził się w 1908 roku w Dyb- 
linie. Uczęszczał do gimnazjum im.Jagiełły w Płocku, a następnie 
w Warszawie, później do szkoły rolniczej w Cieszynie. W latach 
1929-1930 odbył służbę wojskową w 6 Baonie Podchorążych Rez. Pie- 
choty w Berezie Kartuskiej. Po powrocie z wojska prowadził majątek 
Złowody, który w 1934 roku przekazał bratu Stefanowi, a sam prze- 
niósł się do Dyblina. Posiadał w majątku znaną w Polsce hodowlę ko- 
ni krwi szlachetnej. W sierpniu 1939 roku został zmobilizowany 
przez macierzysty 14 pułk piechoty we Włocławku i jako ppor. 
rez. piech. objął dowództwo III plutonu sam. komp. ckm w 4 DP. 
W kampanii wrześniowej brał udział w w walkach nad Osą i 
w bitwie nad Bzurą. 21 września dostał się do niewoli. Do kwiet- 
nia 1945 roku przebywał w obozach jenieckich, początkowo 
w Oberbag, a następnie w Oflagu 7 A w Murnau. 
Po wyzwoleniu przez wojska amerykańskie przedostał się 
do II Korpusu we Włoszech, gdzie objął stanowisko dowódcy 
kompanii w Santa Maria di Lucca. W 1947 roku wrócił do Polski 
i osiedlił się w Łodzi. W tym okresie kilkakrotnie wzywany był do 
Urzędu Bezpieczeństwa na przesłuchania. W 1953 roku objął po- 
sadę kierownika majątku Cesarka k/Łodzi. Po trzech miesiącach ze 
względu na ziemiańskie pochodzenie został zwolniony. Następnie 
zatrudnił się jako pracownik fizyczny w Spółdzielni Wyrobów 
Szklanych w Łodzi. W 1956 roku powrócił do pracy w rolnictwie. 


II 


II 


389
		

/38_0001.djvu

			I' 


II 


powiat rypiński 
Brzllze Brzuze, Dobre, Giżynek. GlIlbiny, Kleszczyn, Okonin, 
Ostrowite, Radzynek, Ugoszcz, Żałe. 
Rogowo CZllmsk Duży, Kobrzyniec, Lasoty, Nadróż, Pręczki. 
Sosnowo, Świeżawy. 
Rypin Balin, Dębiany, Dylewo, Godziszewy Kowalki, Linne, 
Marianki, Rakowo, RlIsinowo, Sadłowo, Starorypin, 
Stawiska, Stępowo, Wyręba, Zakrocz. 
Skrwilno Kotowy, Okalewo, Przywitowo, Skrwilno. 
Wąpielsk Łapinóżek, Półwiesk Mały, Radziki Duże. Radziki Małe, 
RlIszkowo, Tomkowo, Wąpielsk. 
powiat toruński 
Czernikowo Czernikowo, Czernikówko, Dzierżączka, Kijaszkowo, 
Mazowsze, Nowogródek. Ograszka. Osówka, Stajęczyny, 
Włęcz, Stekiin, Stekilnek, Witowąż, Zimny Zdrój. 
Obrowo Dobrzejewice, Kawęczyn, Łążyn, Obrowo, Świętosław, 
Zębowo. 


II 


11. Województwo mazowieckie 


Gmina Wykaz ważniejszych miejscowości, 
w których istniały folwarki w latach 1918-1939 
powiat sierpecki 
Mochowo Ligowo, Malanówko. 
Rościszewo ŁlIkomie. 
SZCZlltowO Blinno, Gójsk, Podlesie. 


Ź ród ł o: Dz.lJ.RP, 1998, nr 96, poz.603 O wprowadzeniu zasad trójstopniowego po- 
działu terytorialnego państwa; Wykaz gmin województwa płockiego, Płock 1996; Wy- 
kaz gmin województwa toruńskiego. Toruń 1996: Wykaz gmin województwa wł0elaws- 
kiego, Włocławek 1996. 


3. ZALUDNIENIE ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 


Pierwszą dokładną liczbę ludności ziemi dobrzyńskiej mo- 
żemy ustalić dla okresu początku XIX wieku. W 1824 roku w Ob- 
wodzie Lipnowskim. mieszkało 90.135 osób 31 . Ze względu na brak 
źródeł statystycznych trudno jest natomiast ustalić zaludnienie 


31 W. H . G a war e c ki, Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 
1825, s.36. 


40
		

/390_0001.djvu

			,I,! 
I' 
f 
'111 


II 
I 


II 
l 


li 
I 



 
'
' II 
11 
II 


, 
, 



' I, 
l' 
( 
I I ) , 
i.' 
I" 


I 
I 


IIII 


I 
I, 


1 1 
I 


Pracował najpIerW w PGR Łódź, a następnie aż do emerytury 
w centrali nasiennej. Zmarł 31 maja 1978 roku. 
AP Włocławek. KHip.Dyblin. Złowody: J.G r a b o w s ki, Warunld i rozmieszczenie 
typów, poziom i okręgi hodowli koni w Polsce. Warszawa 1933, s.92, 254; Z. P r u s ki. 
Dwór Prusldch w Dyblinie. s.58; reI. Z.Pruski z Łodzi (syn). 


Rościszewski h. Junosza Edward, syn Stefana, urodzony w 1852 ro- 
ku. Ożeniony był ze swoją stryjeczną siostrą. córką Tadeusza Rości- 
szewskiego. Klementyną i wszedł w ten sposób w posiadanie majątku 
Radomin. Od 1901 roku był aktywnym działaczem Gubernialnego 
Płockiego Towarzystwa Rolniczego. W 1907 roku objął funkcję wice- 
prezesa Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. 
Zmarł w 1926 roku i został pochowany na cmentarzu w Radominie. 
W 1923 roku zapisał Radomin córce Janinie. zamężnej Kolskiej. 
AWKW Golub-Dobrzyń, KHip.Radomin; AWKVY Rypin. KHip.Sadłowo: AP Włocła- 
wek. KHip. Wierznica; Spis szlachty. s.205; T. S w i e c ki. F. W Y b u l t. Mazowsze. 
s.176: F. W Y b u l t . OTR ZD. s.2-4; Inskrypcje nagrobne na cmentarzu w Radominie; 
ReI. D.Jurczakowskiej z Łodzi. 


Różycki Kazimierz, syn Emiliana, urodzony 9 listopada 1873 roku. 
Właściciel majątku Jastrzębie w latach 1903-1939. Aktywny działacz 
społeczno-polityczny powiatu lipnowskiego. 
Od 1907 roku wchodził w skład Zarządu i Rady Okręgowego 
Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. W 1916 roku został 
członkiem sejmiku lipnowskiego oraz prezesem zarządu Koła Lipnow- 
skiego Polskiej Macierzy Szkolnej. W 1917 roku wybrany został na 
stanowisko prezesa nowo utworzonego lipnowskiego oddziału Związ- 
ku Ziemian (obejmującego powiaty Lipno i Rypin). Razem z Władys- 
ławem Ossowskim był założycielem ''Towarzystwa Szkoły Średniej 
Męskiej im. Henryka Sienkiewicza w Lipnie". W 1920 roku został 
członkiem Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa na powiat lip- 
nowski. Od 1922 roku działał w sekcji budowy szkół powszechnych 
w Lipnie. W 1929 roku objął funkcję radcy Warszawskiej Izby Rolni- 
czej jako przedstawiciel powiatu lipnowskiego i rypińskiego. 
W 1917 roku był jednym z głównych fundatorów Gimnazjum 
w Lipnie. Na ten cel wykupił z własnych funduszy budynek przy ulicy 
3 Maja 20 w tym mieście. W 1924 roku ufundował Mleczarnię Spół- 
dzielczą w Lipnie, której został prezesem. Znaczne sumy przeznaczył 
na budowę gmachu Sejmiku Powiatowego i Syndykatu w Upnie. 
W 1934 roku finansował w znacznej części budowę kościoła pod wez- 
waniem św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Warszawie. Był znanym 
w Polsce hodowcą koni krwi szlachetnej. 


390
		

/391_0001.djvu

			W czasie okupacji zamieszkał w Osieku Rypińskim. Prześla- 
dowany po wojnie przez władze Urzędu Bezpieczeństwa. Zmarł 13 
września 1956 roku w Upnie i został pochowany na miejscowym 
cmentarzu 
AP Włocławek. KHip,Jastrzębie: T.C h o i n i c ki. Kazimierz Różycki (1973-1956), 
Gazeta Lipnowska, 1990, nr 7, s,5; T,C h o j n i c ki, Z,G 6 ź d ź, Niepospolici ludzie 
Lipna i okolic. Lipno 1995, s,25-26; Z.G6źdź, Lipno, s,73; J.G r a b o w s ki, Wa- 
runki i rozmieszczenie typów. poziom i okręgi hocJowli koni w Polsce, Warszawa 1933. 
5,254; M,Krajewski. SJownik. s,303-304; T,Swiecki,F.Wybult. Mazowsze. 
s.112. 136, 158. 159. 176, 177. 


\ 
r 


Rudnicki Antoni, urodzony około 1890 roku. właściciel majątku Ra- 
domin, Aresztowany w październiku 1939 przez Selbstschutz, wię- 
ziony Domu Kaźni w Rypinie, Rozstrzelany w lasku rusinowskim 
w kilka dni po aresztowaniu, 
M.K ra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji. s.63; R. P i o t r o w s ki. Biogramy ofiar 
Selbslschulzu. s,178, 


Rudowski h. Prus II Jan, syn Edwarda, urodzony 17 lipca 1891 roku 
w Kłuśnie, W 1910 roku ukończył Gimnazjum Ojców Pijarów w Chy- 
rowie. a w 1914 Akademię Rolniczą w Berlinie. W 1918 roku odzie- 
dziczył majątek Półwiesk Mały z Tomkowem. Brał udział w wojnie 
polsko-bolszewickiej 1920 roku. walcząc w 201 szwadronie 1 pułku 
szwoleżerów. 
W latach dwudziestych był aktywnym działaczem Centralnego 
Towarzystwa Rolniczego w Warszawie. W grudniu 1927 roku został 
członkiem prezydium CTR, a w 1928 jego wiceprezesem. W listopa- 
dzie 1928 roku na konferencji ekonomicznej u prezydenta RP Ignace- 
go Mościckiego przedstawił referat pL "Organizacje rolnicze". W 1929 
roku został wybrany na stanowisko wiceprezesa. a w 1930 roku preze- 
sa Centralnego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych w War- 
szawie, Był również członkiem Rady Nadzorczej Banku Ro1nego. 
W wyborach do Sejmu RP w listopadzie 1930 roku został po- 
słem z ramienia Bezpartyjnego Bloku W spółpracy z Rządem w okręgu 
płockim. Orzeczeniem z 9 maja 1931 roku Sąd Najwyższy unieważnił 
wybory w okręgu płockim, wskutek czego 5 posłów. w tym Rudowski 
utraciło mandaty. 25 czerwca 1931 roku w wyborach uzupełniających 
w tym okręgu został wybrany ponownie na posła. W Sejmie był prze- 
wodniczącym komisji rolnej, członkiem komisji budżetowej i komu- 
nalnej. W 1935 roku został mianowany przez Prezydenta Mościckiego 
senatorem. W Senacie pracował w komisji budżetowej i prawniczej. 


L 
I 


391
		

/392_0001.djvu

			l, 


I 
il 


"I 


W działalności społeczno-politycznej wiele miejsca poświęcał 
lotnictwu sportowemu. które było jego życiową pasją, W 1931 roku 
uzyskał dyplom pilota sportowego. Własnym samolotem odbywał loty 
z Półwieska do Warszawy, W latach 1934-1935 był prezesem Aerok- 
lubu Warszawskiego i członkiem komitetu redakcyjnego "Polski 
Skrzydlatej" . 
Był aktywnym działaczem społeczno-politycznym ziemi dob- 
rzyńskiej. Na początku lat dwudziestych zorganizował Rypińskie 
Okręgowe Towarzystwo Rolnicze. W styczniu 1926 roku został prze- 
wodniczącym Zarządu Spółdzielni Mleczarskiej "ROTR" . a w 1927 
prezesem Rady Nadzorczej Młyna Spółdzielczego w Rypinie. Brał 
udział w pracach samorządu terytorialnego. W latach 1926-1929 był 
redaktorem naczelnym kwartalnika wydawanego przez Okręgowe 
Towarzystwo Rolnicze pt. "Rolnik Rypiński" 
We wrześniu 1 939 roku nie został aresztowany dzięki wspól- 
nej fotografii z Hermanem Gbringiem, zrobionej na zawodach lotni- 
czych, Wysiedlony jednak został z Półwieska i zatrudniony jako za- 
rządca pobliskiego majątku Łubki. Wkrótce wstąpił w szeregi ZWZ, 
a potem AK, Jako rotmistrz rezerwy wchodził w skład struktur Okręgu 
Pomorze AK, Używał pseudonimu "Czarny". Współpracował z siatką 
wywiadowczą "Zagajnik". W maju 1943 roku został aresztowany za 
działalność konspiracyjną i osadzony w obozie koncentracyjnym 
w Stutthofie. Oznaczony został numerem 23747. Dnia 2 lutego 1945 
roku w czasie ewakuacji obozu, osłabiony czerwonką. został zastrze- 
lony przez gestapowca koło wsi Sierakowo pod Lęborkiem i pogrze- 
bany w przydrożnym rowie. Po zakończeniu wojny córka Zofia po- 
chowała ojca na cmentarzu w Sierakowie, 
Jan Rudowski odznaczony był Złotym Krzyżem Zasługi (1927 
r.), Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta (1930) i ko- 
mandorią papieskiego Orderu św. Sylwestra (1938), 
AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn, Zg. 43/46; A WKW Rypin, KHip.Półwiesk Mały; SzerzeJ 
o Janie Rudowskim zob, M,K r a i e w s ki, SJownik, s,304-306 gdzie również do. 
kładna bibliografia; zob. także t e n że, W cieniu wojny i okupacji, s.63, 156, 331 
oraz J. B o r k o w s ki, KóJka rolnicze w 11 Rzeczypospolitej, Warszawa 1978. 5,263, 
316, 321, 326, 455, 521, 541; B, C h e ł m i c ki, Organizacje rolnicze 11 Rzeczypuspoli. 
tej, Więź 1981, nr 9, s,l17; T e n że, Powiat rypiński. Pamiętnik, s,64-66; K.D u. 
n i n - W ą s o w i c z, Obóz koncentracyjny Stutthof: Gdynia 1966, s.266; K,J a s i e. 
w i c z . Lista, s,891-892; Kto był kim, s,545; P.G a ł k o w s ki, Prasa Rypino wlotoch 
1915-1995, Kronika Rypińska, nr 10,1995, s,6-7; Księga Adresowo, s.2022; I.Rudo. 
w s ki, Organizacje rolnicze, Gazeta Rolnicza, 1928, nr 50,s,289-295; T e n że, Wo. 
bec unifikacji zrzeszeń rolniczych, Rolnictwo 1929, 1.3, z.l; SkJad osobowy Sejmu Rze. 
czvpospolitej Polskiej w dniu 1 marco 1931 roku, Warszawa 1931, s,32, 43, 50; A.Sz- 
klar ska-L ohmanow a, Rudowski jon, PSB, 1.33, 1991, s,1-2; L.Ziele. 
n i e w s ki, Sejm i Senat 1935-1940, Warszawa 1936, s.446. 


1'1 

 


III 


I 

 I 
I 


! 
, II 


I, 


iii 
, ' 


. 


l, 
, II' 


II' I 
. I 
11 
 
l 


,I 


, 
II 


392
		

/393_0001.djvu

			Rutkowski h. Pobóg Artur. syn Zdzisława. urodził się w 1889 roku. 
Ukończył Uniwersytet w Lipsku. Początkowo był współwłaścicielem 
majątku Szpetal wraz z rodzeństwem. praktycznie jednak sam prowa- 
dził gospodarkę od lipca 1927 roku. W 1931 roku w wyniku działów 
rodzinnych stał się jedynym właścicielem dóbr Szpetal. wycenionych 
wówczas na sumę 119 tys. dolarów USA. W 1936 roku powierzchnia 
majątku wynosiła 984,6 ha. 
Artur Rutkowski był jednym z ziemian przygotowujących prze- 
jęcie władzy po Niemcach w powiecie lipnowskim w listopadzie 1918 
roku. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, walcząc 
w 1 pułku Ułanów Krechowieckich. W latach trzydziestych pełnił 
funkcję prezesa Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolni- 
czych powiatu lipnowskiego, Był aktywnym działaczem BBWR w lip- 
nowskiem, członkiem Związku Ziemian. Należał także do Związku 
Zachodniego. Dnia 11 lipca 1928 roku w majątku Artura Rutkowskie- 
go gościł z oficjalną wizytą Prezydent RP Ignacy Mościcki. 
Artur Rutkowski został aresztowany przez Niemców na zebra- 
niu ziemian w Lipnie 24 października 1939 roku. Po krótkim pobycie 
w więzieniu we Włocławku. wywieziony został do obozu Rudau II k. 
Królewca, skąd przesłał ostatnią wiadomość. Prawdopodobnie wkrót- 
ce później został zamordowany przez Niemców. 
Ożeniony był z Haliną Ostrowską. Pozostawił syna Jerzego. 
AWKW Włocławek, KHip. Szpetal; BDBZ Włocławek, Kartoteka cmentarzy, Cmentarz 
w Szpetalu; Gazeta Lipnowska, 1934, nr 18-20, s.15; Księga Adresowa, s.1970 (w 1926 
roku Artur Rutkowski posiadał majątek Szpetal (1236 ha) i Rachcip (242 ha); K.J a - 
s i e w i c z , Lista, s.903; A. R u t k o w s ki, SzpetaJ, s.713-725; T. S w i e c k i ,F. W y- 
bu l t, Mazowsze, s.267, 543; S. T y s z k i e w i c z , Lasy szpetaJskie, Las Polski 1930, 
nr 1, s.1-22; ReI. Jerzy Rutkowski z Warszawy(syn), Artur Rutkowski (wnuk). 


III 
II 


Rutkowski h. Po bóg Szczęsny, syn Zdzisława, urodzony 15 sierpnia 
1887 roku w Szpetalu Górnym. Ukończył IV gimnazjum w Warszawie. 
Za udział w strajku szkolnym 1905 roku musiał opuścić Warszawę. 
Przeniósł się wówczas do Krakowa, gdzie studiował malarstwo na 
ASP, a następnie wyjechał do Rzymu i Paryża. Przed wybuchem 
I wojny światowej wrócił do kraju i zamieszkał w Szpetalu. W 1920 
roku wziął udział jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej. 
W twórczości malarskiej interesował się głównie pejzażem. 
zwłaszcza z rodzinnych stron. Malował także obrazy z bajek i biografii 
polskich świętych. Projektował również przedmioty z zakresu rze- 
miosła artystycznego, a także tkaniny z motywami figuralnymi. Prace 
swoje wystawiał już przed I wojną w Towarzystwie Zachęty Sztuk 
Pięknych w Warszawie. Był członkiem założonego na przełomie 
1916/1917 roku Polskiego Klubu Artystycznego. mającego swą siedzi- 


I 
I 
I l ! 
III1 


393
		

/394_0001.djvu

			I l 
I 


r 
I 
i 


bę w hotelu "Polonia", Od 1918 roku należał do Komisji Tymczasowej. 
a następnie. kierowanej przez Jana Lorentowicza. Rady Sztuk Pięk- 
nych przy Ministerstwie Sztuki i Kultury. Był również współzałoży- 
cielem i wiceprzewodniczącym Towarzystwa Kultury i Sztuki Sło- 
wiańskiej. Należał do Związku Polskich Artystów Plastyków. Od 1930 
roku był członkiem, a od 1933 dyrektorem Instytutu Propagandy 
Sztuki. W czasie swej kadencji zorganizował wystawę "Sto lat sztuki 
belgijskiej". za którą otrzymał belgijski Order Leopolda II. 
Opublikował wiele artykułów z dziedziny kultury i sztuki, 
m.in.: Likwidacja polskiego malarstwa i rzeźby (Kurier Polski.1924.nr 
300), Nowe kierunki w polskich sztukach plastycznych (Świat, 1925.nr 
21), Jacek Malczewski (Kurier Polski,1925), Polska architektura współ- 
czesna (Tygodnik Ilustrowany,1929,nr 49) oraz kilka książek. 
W 1927 roku otrzymał po śmierci ojca spłatę majątku Szpetal. Za 
pieniądze te wyruszył w podróż dookoła świata. Zwiedził Stany Zjedno- 
czone. Japonię, Hawaje, Chiny, Birmę, Indie, Egipt. Wrażenia z tej pod- 
róży opisał w książce W 150 dni naokolo świata (Warszawa 1928). 
W wyniku podziału majątku otrzymał mały folwark Kulin. Mieszkał jed- 
nak w Warszawie, a folwark traktował jako letnią rezydencję. 
Po wybuchu II wojny światowej zamieszkał w Kulinie. 
W kwietniu 1940 roku został aresztowany przez Niemców i wywie- 
ziony do obozu koncentracyjnego w Dachau, gdzie zmarł na zapalenie 
płuc 2 grudnia 1940 roku. Symboliczny grób znajduje się na cmenta- 
rzu w Szpetalu. 
Był dwukrotnie żonaty. Pierwszy raz z pisarką Wandą Melcer 
od 1919 roku. Po rozwodzie (w 1927 r.) ożenił się z Rosjanką Eugenią 
Tarasow, z którą miał jednego syna, Jarosława. 
AWKW Włocławek. KHip. Szpetal; R.B i e r n a c k a, Rulkowski Szczęsny, PSB, 1.33, 
s.244-246 gdzie szeroka bibliografia; A.R u t k o w s ki. SzpelaJ. s.713-725; K.J a s i e. 
w i c z . Lisla, s.903; ReI. Jerzy Rutkowski z Warszawy, Artur Rutkowski z Warszawy. 


I 
I I 
I 
II 


I 
I,' 
I i 


II 
I li' 
Illi
 
II 
jl 


I 
I' 


Rutkowski h. Pobóg Zdzisław, syn Artura, urodzony 10 kwietnia 1861 
roku. Studiował górnictwo na Uniwersytecie w Petersburgu. Choroba 
ojca zmusiła go jednak do przerwania studiów i objęcia gospodarstwa 
w Szpetalu w 1885 r. 
W 1916 roku wchodził w skład zarządu Rady Opiekuńczej 
Powiatu Lipnowskiego. Organizował samopomoc ziemiańską dla ma- 
jątków zniszczonych w czasie I wojny światowej. Był aktywnym dzia- 
łaczem Gubernialnego Towarzystwa Rolniczego w Płocku, a następnie 
Towarzystwa rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. Od 1914 roku do śmier- 
ci był prezesem Rady Warszawskiego Syndykatu Rolniczego, a od 
1918 prezesem zarządu fabryki cykorii "Gleba" we Włocławku. Był za- 
łożycielem bekoniarni w Czerniewicach. Zmarł w 1927 roku. 


,\ 
'1'1 
,I II: 
II 
I 


394
		

/395_0001.djvu

			Ożeniony z Emilią Jeżewską(1863-1952). córką Anastazego. 
właściciela majątku Skrwilno, pozostawił synów: Artura Franciszka 
i Szczęsnego oraz córki: Antoninę żonę Feliksa Mieszkowskiego. 
właścicielkę po matce dóbr Skrwilno oraz Zofię zamężną Czarnocką. 
Zdzisław Rutkowski zmarł 10 stycznia 1927 roku i został pochowany 
na cmentarzu w Szpetalu. 
AWKW Włocławek. KHip. Szpetal: AWKW Rypin, KHip.Skrwilno; R.Koben- 
dza.D.Szymkiewicz, Spis roślin okolic Szpetala Dolne,go. Pamiętnik Fizjograficzny. 
1918. t.Z5. s.1-21; A.R u t k o w s ki. Szpetal, s,724-725; T.S w i e c k i ,F. W Y b u lt. Ma- 
zowsze, s,136, 176; S,U r u s ki. Rodzina. U5. s.322; BDBZ Włocławek. Kartoteka cmen- 
tarzy, Cmentarz w Szpetalu; ReI. Jerzy Rutkowski z Warszawy (wnuk). Artur Rutkowski 
z Warszawy. 


Rykaczewski Leon, syn Cypriana, powstańca 1863 roku i Marii 
z Nadratowskich. Urodzony w 1886 roku w Bądzeniu nad Wkrą. Po 
ukończeniu praktyki rolniczej w Lochowie nad Liwcem k. Wegrowa, 
zajął a się prowadzeniem gospodarstwa w Parzeniu. W czasie I wojny 
światowej podejrzany o działalność niepodległościową, został aresz- 
towany przez niemieckie władze okupacyjne i osadzony w więzieniu 
w Płocku. W 1920 roku wstąpił jako ochotnik do 201 pułku Szwoleże- 
rów Mazowieckich, Brał udział w działaniach osłonowych od Bugu aż 
po przedmieścia Warszawy. W przełomowym momencie bitwy war- 
szawskiej uczestniczył w szarży pod Żurominkiem. 
Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej ożenił się z Heleną 
Maciejowską i wszedł w ten sposób w posiadanie majątku Suszewo. 
Prowadził aktywną działalność społeczną. Był prezesem kółka rolni- 
czego w Ostrowitem, członkiem Związku Ziemian. Współpracował 
z księdzem Józefem Gołembiowskim, wspomagając Akcję Katolicką. 
Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 na fikcyj- 
nym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Królewca 
(Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
Syn Leona, Zbigniew Włodzimierz Rykaczewski w czasie oku- 
pacji zbiegł do Generalnej Guberni, gdzie podjął pracę w majątku To- 
kary, gmina Karczew. Był żołnierzem AK, pseudonim "Wir", zaprzy- 
siężony został w Karczewie. Administratorem majątku Tokary był 
wówczas Kazimierz Klimkiewicz z Biskupina, żołnierz AK, pseudo- 
nim "Kłos". 
K.I a s i e w i c z . Lista. s.905; reI. Z.Rykaczewski (syn). 


II 


Rzeszotarski Zygmunt, właściciel majątku Stalmierz w latach 
1893-1916. Był aktywnym działaczem Okręgowego Towarzystwa Rol- 
niczego i Związku Młodzieży Wiejskiej na ziemi dobrzyńskiej. W cza- 
sie I wojny światowej był członkiem Rady Opiekuńczej powiatu ry- 


I 
I 
J 


I 
I 
I 
i 
I I 


I 
 


395
		

/396_0001.djvu

			I) 


pińskiego oraz działaczem Polskiej Organizacji Wojskowej, Był orga- 
nizatorem POW w gminie Sokołowo i w 1916 roku został prezesem 
koła gminnego z siedzibą w Rużu. 
AP Włocławek. KHip, Stalmierz; B.C h e ł m i c,k i. Powiat rypiński. Pamiętnik, 
5.59-60; M.Krajew5ki. Słownik, 5.309-310; T.Swiecki. F.Wybult. Mazowsze, 
5.139.162.176.199. 


I j 


Schwarzburg Giinter Roman, syn Kazimierza i Marii z Jezierskich. 
właścicieli majątku Blinno, urodzony 22 października 1886 roku. Wyk- 
ształcenie wyższe rolnicze. Jeden z głównych założyciel Spółdzielni 
Mleczarskiej w Lipnie. Administrował majątkami Kijaszkowo i Steklinek, 
należącymi do rodziny Lissowskich. W kwietniu 1940 roku został aresz- 
towany przez Niemców w majątku Blinno, ponieważ odmówił podpisa- 
nia volkslisty. Zmarł 27 października 1940 roku w obozie koncentracyj- 
nym w Mauthausen, Symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Po- 
wązkowskim w Warszawie. 
AWKW Rypin. KHip, Blinno; T,Ep5ztein. S,Górzyń5ki. Spis ziemian. s
42. 
62; K,J a s i e w i c z. Lista. 5,1038, 


II 
III 


" 


Siemiątkowski h. Jastrzębiec Jerzy, syn Józefa, urodzony 19 listopada 
1889 roku w Wąpielsku. Uczęszczał do szkoły realnej w Łowiczu. 
z której został wydalony za walkę o nauczanie w języku polskim. Ma- 
turę ukończył w szkole Wróblewskiego w Warszawie, a następnie pod- 
jął studia na uniwersytecie w Liege w Belgii. Po powrocie do kraju 
wspólnie z ojcem prowadził majątek W ąpielsk do 1917 roku, Następnie 
stał się właścicielem tych dóbr. W okresie międzywojennym majątek 
Wąpielsk zarządzany przez Siemiątkowskiego należał do lepiej prospe- 
rujących w powiecie rypińskim. 
Był aktywnym działaczem społecznym i politycznym, Już 
w okresie I wojny światowej działał w Radzie Opiekuńczej powiatu 
rypińskiego. W 1916 roku wszedł w skład zarządu lipnowskiego od- 
działu Związku Ziemian. W końcowym etapie wojny był działaczem 
Polskiej Organizacji Wojskowej. W 1918 roku w czasie wycyfywania 
się wojsk niemieckich i przejmowania majątku przez Polaków pełnił 
funkcję rzeczoznawcy rolnego. W 1920 roku wchodził w skład Oby- 
watelskiego Komitetu Obrony Państwa na powiat rypiński. Był radcą 
Warszawskiej Izby Rolniczej. Pełnił również funkcję dyrektora Cu- 
krowni Ostrowite. 
Aktywnie działał w Okręgowym Towarzystwie Organizacji 
i Kółek Rolniczych w Rypinie oraz był członkiem Rady Wojewódzkiej 
tegoż towarzystwa. W 1926 roku był jednym z założycieli Spółdzielni 


II , ! 
J I' 
"ł 
Ir ' 
1 1 11 
I I 
'III 


396
		

/397_0001.djvu

			Mleczarskiej "ROTR" w Rypinie. Pełnił funkcję prezesa Rady Banku 
Spółdzielczego w Rypinie. W 1931 został wybrany delegatem z powia- 
tu rypińskiego na zjazd Centralnego Towarzystwa Organizacji i Kółek 
Rolniczych w Warszawie. W 1928 roku gościł w Wąpielsku Prezyden- 
ta RP Ignacego Mościckiego. W latach 1929-1933 był redaktorem na- 
czelnym kwartalnika wydawanego przez ziemian powiatu rypińskiego 
pt."Rolnik Rypiński". Od 1932 do 1939 roku był prezesem biura ra- 
chunkowości ziemiańskiej w Rypinie. Był znanym w powiecie rypiń- 
ski hodowcą koni anglo-arabskich. W 1931 roku został odznaczony 
złotym Krzyżem Zasługi. za w pracę społeczną. samorządową i gos- 
podarczą. 
W latach 1935-1938 zasiadał w Senacie RP, wybrany z woje- 
wództwa warszawskiego. We wrześniu 1939 roku wyjechał do War- 
szawy i w ten sposób uniknął aresztowania przez Selbstschutz. 
W czasie okupacji przebywał w Warszawie. Po wojnie pracował 
w PGR-ach i młynach województwa pomorskiego i bydgoskiego. 
Mieszkał w Toruniu. 
Ożeniony był z Jadwigą Sochacką (zm.1952), a następnie z Ha- 
liną Salwowską. Zmarł bezdzietnie 25 marca 1974 roku i pochowany 
został w Toruniu. 


AWKW Golub-Dobrzyń, KHip. Wąpielsk; Album-skorowidz. Album skorowidz Sejmu 
i Senatu HP 1935-1940, Kraków 1936, s.238-239; B,C h e ł m i c ki, Powiat rypiński. 
Pamiętnik, s,20, 66-67; P.Gałkowski, Proso Rypino w lotach 1915-1995, Kronika 
Rypińska, nr 10,1995, s.6-7; M,Krajewski. Siemiątkowski Jerzy Felicjan, PSB, t.37, 
5.2-3; T e n że, Slownik, s.313-314; Kto byl kim, s.547; R. P i o t r o w s ki, Strukturo 
U
l:arna. s,39, 43; J.Siemiątkowski. Opis majątku Wąpielsk, s,725-730; 
T.Swiecki, F.Wybult. Mazowsze, s.139, 182, 216, 267, 281, 335, 345, 491; 
J 
 Z i e l e n i e w s ki, Sejm i Senat RP 1935-1940, Warszawa 1936, s.414; Rei. An- 
drzeja Prądzyńskiego z Warszawy, Ierzego Piwnickiego z Torunia. Zdzisława Borzew- 
5kiego zZaborowa. 


hr. Sierakowski h. Ogończyk Jan, syn Adama urodzony 31 paździer- 
nika 1882 roku w Krakowie. Po ukończeniu gimnazjum w Chełmnie 
odbył liczne podróże po krajach Europy Zachodniej. W 1908 roku 
otrzymał od ojca dobra Osiek. Zmarł bezdzietnie w 1920 roku w Nicei. 
Osiek otrzymał wówczas jego brat Stanisław. 
AWKW Brodnica, KHip. Łapinóż, Osiek; A.B u k o w s ki, Woplewo, s.74-76. 


hr. Sierakowski h. Ogończyk Stanisław, syn Adama, urodzony 9 
marca 1881 roku w Poznaniu. Razem z bratem Janem uczęszczał do 
gimnazjum w Chełmnie, gdzie do 1901 roku był przewodniczącym 
i skarbnikiem tajnej organizacji pod nazwą "Towarzystwo Filomatów". 
Za działalność konspiracyjną został ukarany przez władze pruskie karą 
jednego tygodnia więzienia. Po ukończeniu szkoły średniej studiował 


397 


[I 
I 



 I 
I 
l 


l 
I 
I II 
I' 
I 


fi
		

/398_0001.djvu

			! 1\" 



 m I I 
II 
,( 


,Ii 


na uniwersytetach w Berlinie i Brukseli. W 1909 roku otrzymał od ojca 
majątek Waplewo. liczący wówczas około 10 tys.morgów. W 1920 roku 
po śmierci brata Jana. stał się również właścicielem dóbr Osiek. 
Już przed pierwszą wojną światową prowadził aktywną dzia- 
łalność polityczną i społeczną na Pomorzu, W końcu listopada zastal 
wybrany delegatem na sejm dzielnicowy w Poznaniu. gdzie powołano 
władzę polską dla ziem zaboru pruskiego. tzw, Komisariat Naczelnej 
Rady Ludowej oraz osobny Podkomisariat na Prusy Królewskie. War- 
mię i Pomorze. której został członkiem. W grudniu 1918 roku zastal 
również prezesem powiatowej Rady Ludowej w Sztumie, W listopa- 
dzie 1919 roku został mianowany przez władze polskie kierownikiem 
akcji przygotowującej plebiscyt na Warmii. Funkcję tę pełnił do sierp- 
nia 1920 roku. zyskując uznanie strony polskiej i komisji międzyna- 
rodowej nadzorującej plebiscyt. W 1919 roku przebywał w Paryżu ja- 
ko doradca delegacji polskiej w sprawach plebiscytu, Bezpośrednio 
przed głosowaniem, w maju 1920 roku zorganizował manifestację pa- 
triotyczną w Sztumie. Plebiscyt zakończył się przegraną strony pol- 
skiej iWaplewo pozostało pod administracją pruską, dlatego coraz 
większą uwagę Sierakowscy zaczęli zwracać na majątek Osiek w zie- 
mi dobrzyńskiej. Pozostali jednak w Waplewie prowadząc dalszą wal- 
kę o polskość tych terenów. Osiekiem administrował w tym czasie Bo- 
lesław Prądzyński. 
We wrześniu 1922 roku Stanisław Sierakowski został wybrany 
prezesem Rady Naczeln,ęj Związku Polaków w Niemczech z siedzibą 
w Berlinie. Dzięki nowej funkcji. w 1923 roku wszedł jako poseł do 
sejmu pruskiego z ramienia ludności polskiej, zajmując mandat z listy 
śląskiej po zmarłym ks.]ózefie Wajdzie. Już w lutym tego roku złożył 
w sejmie interpelację. domagając się tworzenia na Warmii szkolnictwa 
polskiego. W latach 1925-1932 wydawał czasopismo Związku Mniej- 
szości Narodowych w Niemczech. Był również współwydawcą 
"Dziennika Berlińskiego". Od 1924 roku reprezentował mniejszość 
polska w Lidze Narodów. Efektem tej działalności był nakaz opusz- 
czenia granic Rzeszy jaki otrzymał od władz niemieckich w 1926 ro- 
ku, Ataki prasy niemieckiej spowodowały, że w 1926 roku zrzekł się 
funkcji prezesa Związku Polaków w Niemczech, Ze względu na zasłu- 
gi rezygnacja nie została jednak wówczas przyjęta i dopiero na zjeź- 
dzie w 1931 roku nastąpiła zmiana, a Sierakowskiemu nadano tytuł 
prezesa honorowego. 
W 1932 roku w okresie kryzysu gospodarczego i klęski nieuro- 
dzaju Niemcy zastosowali wobec Sierakowskiego nacisk ekonomicz- 
ny. Bank Berliński wypowiedział mu cały dług w wysokości 900 
tys.marek obciążający hipotekę Waplewa. zamierzając przejąć majątek 


I II 
II 
I . 
II 
Iiii 
i I 
J 



 i 


I 

; 


I 
,J 
II. 
I 
II' 1 
II 
r 
i 
 " 
I 


 


398
		

/399_0001.djvu

			na cele parcelacji germanizacyjnej, Do całkowitej licytacji nie doszło 
, dzięki specjalnej pożyczce rządu polskiego, Z powodu nieustających 
szykan hitlerowców zdecydował się w 1933 roku opuścić Waplewo 
i zamieszkał z całą rodziną początkowo w Poznaniu, a od 1935 roku 
w Osieku, Ponieważ zmarł administrator tych dóbr, Sierakowski sam 
zajął się gospodarowaniem. Bardzo szybko znalazł uznanie wśród 
ziemian powiatu rypińskiego. Był aktywnym działaczem rypińskiego 
Związku Ziemian, 
We wrześniu 1939 roku nie opuścił Osieka. W dniu 20 paź- 
dziernika został aresztowany razem z żoną i córką Teresą przez Selbs- 
tschutz i osadzony w więzieniu w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 
20. Po kilku dniach okrutnych prześladowań i tortur, w końcu paź- 
dziernika został zamordowany. W więzieniu zastrzelona została rów- 
nież jego żona i córka z zięciem, Tadeuszem Gniazdowskim z Radzik 
Małych. 
Stanisław Sierakowski ożeniony był z Heleną Lubomirską. Po- 
zostawił dwóch synów: Adama i Andrzeja oraz pięć córek: Teresę, 
zamordowaną przez Niemców w październiku 1939 roku, Różę, Ma- 
rię, Wandę i Jadwigę. 
AWKW Brodnica, KHip. Łapinóż, Osiek; A.B u k o w s ki, Waplewo, s.74-96; K.I a s i e - 
w i c z. Lista, s.935-936; W.J e d l i ń s ki, Sierakowscy z Waplewa, Pomorze Gdańskie, 
1984, nr 2, s.42-43; M.K r a i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.63; Kra i e w s ki, 
Slownik, s.318-319; M.M r o c z k o ,Sierakowscy, zosiużona rodzina ziemiańska, (w:) 
Zaslużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego z okresu zaboru pruskiego,Gdailsk 1979, 
5.198-201: T.O r a c ki, Slownik, s.285-286, 288-289; T e n że, Sierakowski Stanis- 
luw, PSB, t.37, s.303-305; M.P a w l ak, Przemiany gospodarczo-cywilizacyjne wsi 
gminy Osiek w XIX i XX wieku, (w:) Osiek Rypiński, s.155; R. P i o t r o w s ki, Biogramy 
ofiar Selbstschutzu, s.179-180; A.W i t k o w s ki, Mordercy, s.137-138. 


Sobociński Hilary, urodzony w Skępem 20 listopada 1892 roku. Po 
ukończeniu studiów prawniczych w Kijowie, pracował jako prokura- 
tor w Płocku, a następnie jako adwokat w Rypinie. W 1937 roku nabył 
majątek Klonowo. Aresztowany w końcu października 1939 roku 
przez Selbstschutz. Więziony w rypińskim Domu Kaźni. Rozstrzelany 
10 listopada 1939 roku w lasach skrwileńskich. 
A WKW Rypin, KHip. Klonowo; M.K r a i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s.63; 
R. P i o t r o w s ki, Biogramy ofiar Selbstschutzu, s.182; reI. Anna Sobociilska-Lo- 
rentz (córka). 


Starzyński Jerzy, urodzony 31 maja 1883 roku, właściciel majątku 
Maliszewo. W 1915 roku został wiceprezesem Towarzystwa Rolnicze- 
go Ziemi Dobrzyńskiej. Od 1917 roku wszedł w skład zarządu lipnow- 
skiego oddziału Związku Ziemian, obejmującego wówczas powiaty 
lipnowski i rypiński. W 1919 roku po utworzeniu samodzielnego od- 


399
		

/39_0001.djvu

			w okresie międzypowstaniowym 32 . Kolejne pewne dane posiadamy 
z 1868 roku. Przeprowadzony wówczas przez władze rosyjskie spis 
ludności wykazał w powiecie lipnowskim 61.382 osoby i w powie- 
cie rypińskim 49.933 osoby33. 
Dokładne badania statystyczne zapoczątkowane zostały 
w Królestwie Polskim w końcu XIX wieku. W 1887 roku Aleksan- 
der III zatwierdził uchwałę o utworzeniu Warszawskiego Komitetu 
Statystycznego, który do I wojny światowej publikował dane z za- 
kresu statystyki ludności. Trudy Warszawskogo Statisticzeskogo 
Komiteta podają liczbę ludności ziemi dobrzyńskiej za lata 
1890-1913 34 . 


Tabela 5: Liczba ludności ziemi dobrzyńskiej w końcu XIX i na poczqtku XX w. 


Rok Powiat lipnowski Powiat rvpiński 
1890 86.685 68.059 
1893 89.188 65.249 
1905 107.728 91.044 
1907 106.130 85.887 
1908 107.761 88.033 
1910 102.930 94.276 
1911 102.285 92.170 
1912 103.55 95.638 
1913 104.73/j 95.380 


Źr ó d ł o: Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego. t.1(R.1913), pod red. W. Gra bs- 
kiego, Warszawa 1914. 5.26. 


W okresie międzywojennym przeprowadzone zostały dwa spi- 
sy ludności: we wrześniu 1921 i w grudniu 1931 roku. W 1921 powiat 
lipnowski o powierzchni 1565 km 2 zamieszkiwało 93.392 osoby, co 
dawało gęstość zaludnienia 59,6 na km 2 . W dziesięć lat później liczba 
mieszkańców wzrosła do 104.572, co spowodowało zwiększenie gęs- 
tości zaludnienia do 68 osób na km 2 , W województwie warszawskim 
powiat lipnowski był trzecim pod względem powierzchni i posiadał 
gęstość zaludnienia poniżej przeciętnej. 
Powiat rypiński według spisu z 1921 roku posiadał powierz- 
chnię 1245 km 2 . Liczba ludności wynosiła 78.306 osób, co dawało 


32 Z,G u l d o n, K. Waj d a . ŹródJa statystyczne do dziejów Pomorza Wschodnie- 
go i Kujaw od początków XVI do XX wieku, Toruń 1970. 5.76. 
33 Statisticzeskij Wriemiennik Rossijskoj lmperii, seria 2, 1871, z.l; S . S z u l c , 
Wartość materiaJów statystycznych dotyczących stanu ludności b. Królestwa Pol- 
skiego, Warszawa 1920, 5.69. 17.8. 179, 198. 
34 Z. G u l d o n, K. Waj d a . ZródJa statystyczne, 5.77; Rocznik Statystyczny Kró- 
lestwa Polskiego, t.1 (R.1913), pod red. W. Gra bsk i e go, Warszawa 1914, 5.26. 


41
		

/3_0001.djvu

			PIOTR GALKOWSKI 


, , 
ZIEMIANIE I ICH WŁASNOSC 
, 
W ZIEMI DOBRZYNSKIEJ 
W LATACH 1918-1947 


RYPIN 1999
		

/400_0001.djvu

			J 
, j' 
I 
,I" ! 


'I 


, I 


I 
id 
i 


: I 
I 


I 
I 
I 
1 
.,: 
II 
M 


II I 
II 
'
 
II 
I 


działu lipnowskiego Związku Ziemian został jego prezesem i funkcję 
tę pełnił do śmierci w 1920 roku, 
W listopadzie 1918 roku powołany został w skład zespołu ma- 
jącego przejąć władzę z rąk niemieckich w powiecie lipnowskim. 
W czasie najazdu bolszewickiego w lipcu 1920 roku stanął na czele 
Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa na powiaty lipnowski 
i sierpecki. W dniu 13 sierpnia 1920 roku udał się na zwiad z oddzia- 
łem żołnierzy polskich. W nocy z 13 na 14 sierpnia został aresztowa- 
ny przez wojska rosyjskie i przez kilka dni więziony w Upnie (według 
wersji T. Świeckiego). Zamordowany prawdopodobnie 16 lub 17 sier- 
pnia 1920 roku przez Rosjan, którzy ciało porzucili w lesie koło Mali- 
szewa. W 1926 roku pośmiertnie został odznaczony Złotym Krzyżem 
Zasługi. 


AP Włocławek. KHip. Maliszewo; AWKW Lipno. KHip. Maliszewo; T,C h o i n i c- 
k i ,Z.G ó ź d ź . Niepospolici ludzie Lipna i okolic. Lipno 1995. s.30-31; Z.G o d- 
l e w s ki. Lipnowski Oddzial Zwiqzku Ziemian. Gospodarz. Lipno 1928. 5.10; 
Z,G ó ź d ź . Jerzy Starzyński (1883-1920). Gazeta Lipnowska 1995. nr 22, s.4; t e n - 
że. Upno, s,73-74; M.M.G r z y b o w s ki, Wojna polsko-rosyjska. s.103-104; 
M.K r a i e w s ki, Slownik. s,335; t e noż e. Społeczeństwo ziemi dobrzyńskiej wobec no- 
juzdu bolszewickiego. s.165-166; T.Swiecki. F.Wybull, s,136. 137, 177,182. 
267. 345. 359, 372-373; Według inskrypcji na cmentarzu w Lipnie Starzyński zginął 
w Maliszewie 14 sierpnia 1920 roku, 


Sulikowski h. Sulima Karol, syn Jana i Janiny, właścicieli majątku 
Rusinowo. Zginął podczas kampanii wrześniowej 1939 roku. 
AWKW Rypin. KHip, Rusinowo; K,] a s i e w i c z. Lista, cz,2. s.35; ret Anna Suli- 
kowska. 


Sulikowski h. Sulima Stanisław, urodzony 1915, syn Jana i Janiny, 
właścicieli majątku Rusinowo. Zginął w Powstaniu Warszawskim 
1944 roku. 
AWKW Rypin. KHip.Rusinowo; K.] a s i e w i c z . Lista. cZ.2, s.35; reL Anna Suli- 
kowska. 


Śniechowski h. Bełt Stanisław, syn Stanisława i Anny ze Studzińs- 
kich, urodzony 10 marca 1911 roku w majątku Śniechy. Absolwent 
gimnazjum we Włocławku i SGGW, pracownik Stacji Doświadczalnej 
Zaleszczyki. Aresztowany przez Niemców 10 kwietnia 1940 roku 
w Śniechach, wywieziony do Działdowa a stamtąd do obozu w Da- 
chau, następnie do Oświęcimia gdzie zmarł w marcu 1942 roku. 
A WKW Sierpc. KHip, Śniechy i Kokoszczyn; T. E p s z t e i n. S. Ci 6 r z y ń s ki. Spis zie- 
mian. s.69; K.] a s i e w i c z, Lista. s,1046-1047; ret Maria ze Sniechowskich Burnita 
(siostra), 


400
		

/401_0001.djvu

			- 


Świecki Tadeusz, urodzony 21 grudnia 1880 roku w majątku Staw na 
Lubelszczyźnie, należącym do jego ojca Władysława Świeckiego, by- 
łego oficera wojsk powstańczych 1863 roku i matki Eugenii z domu de 
Sauve. Do gimnazjum uczęszczał w Chełmie Lubelskim. skąd został 
relegowany za działalność patriotyczną i szkołę średnią ukończył 
w Samborze w Galicji. Studia wyższe podjął w Wiedniu na wydziale 
przyrodniczym. a następnie w Paryżu z ekonomii politycznej. W 1900 
roku nabył majątek Radomice. Właścicielem tych dóbr był do 1939 
roku. W latach 1908-1913 pełnił funkcję prezesa Okręgowego Towa- 
rzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. W 1908 roku był jednym 
z założycieli syndykatu rolDiczego w Lipnie. W sierpniu 1914 roku 
został powołany na stanowisko prezesa Dyrekcji Szczegółowej Towa- 
rzystwa Kredytowego Ziemskiego. 
W czasie I wojny światowej jako przewodniczący zasiadał 
w Płockim Gubernialnym Komitecie Obywatelskim. W 1916 roku zos- 
I lał prezesem Powiatowej Rady Opiekuńczej w Płocku. W lipcu tegoż 
roku wszedł w skład władz centralnych Związku Ziemian jako repre- 
zentant Mazowsza Płockiego. Po Akcie 5 listopada opracował odezwę 
Jakq drogq iść nam należy, w której widział potrzebę zjednoczenia 
ziem polskich. Współpracował z Polską Organizacją Wojskową i był 
inicjatorem akcji wstrzymania dostaw żywności dla armii niemieckiej. 
W sierpniu 1920 roku brał udział w obronie budynku Towa- 
rzystwa Kredytowego Ziemskiego w Płocku. Wraz z pracownikami 
ostrzeliwał żołnierzy bolszewickich. Za udział w obronie Płocka, 
w kwietniu 1921 roku otrzymał z rąk Józefa Piłsudskiego Krzyżem 
Walecznych. W czasie dekoracji w Płocku T.Świecki wygłosił prze- 
mówienie i spotkal się z Piłsudskim w pałacu arcybiskupa A.J.Nowo- 
wiejskiego. 
Związany z Narodową Demokracją został posłem na Sejm 
w 1922 i 1928 roku z ramienia tej partii. Był również prezesem Rady 
Banku Ziemiańskiego w Warszawie, wiceprezesem Związku Ziemian 
w Warszawie oraz członkiem Prezydium Ligi Katolickiej. Odznaczony 
Krzyżem Walecznych i najwyższym odznaczeniem watykańskim - 
Orderem św. Grzegorza. Był autorem wielu artykułów. które publiko- 
wał w czasopiśmie ZL-N Wszechpolak. Wspólnie z Franciszkiem Wy- 
bultem wydał monografię Mazowsze P/oclde w czasach wojny świato- 
wej i powstania państwa polsldego (Toruń 1932). 
24 października 1939 został aresztowany przez Niemców na 
fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. a następnie wywieziony w oko- 
lice Królewca (Rudau). Prawdopodobnie odłączony został od trans- 
portu i zimą 1939 roku wrócił do Radomic. Ukrywał się dzięki pomo- 
cy chłopów w krochmalni. Wiosną 1940 roku został jednak areszto- 


II 


',I 


l 


I 

I 
I 


401
		

/402_0001.djvu

			! 
[ 


wany przez Gestapo w Lipnie. Zwolniony dzięki interwencji Hipolita 
Aleksandrowicza. właściciela Łochocina, wyjechał do Warszawy, 
gdzie mieszkał do 1944 roku. Po Powstaniu Warszawskim znalazł się 
w obozie w Pruszkowie, skąd następnie wyjechał do Sędzimirowic 
w kaliskiem. Objął tam niewielkie gospodarstwo. należące do jego żo- 
ny. W 1945 roku uległ wypadkowi pracując przy młockarni. Zmarł 3 
października 1945 roku w szpitalu w Kaliszu. Pochowany został na 
cmentarzu w miejscowości Staw w pobliżu Sędzimirowic. 
Ożeniony był z Jadwigą Garczyńską. Pozostawił córkę Irenę, 
zamężną Descours oraz synów: Tadeusza i Witolda. Synowie Świec- 
kiego w czasie wojny przebywali w Warszawie. Brali udział w Powsta- 
niu Warszawskim. Witold po upadku powstania wysłany został do 
obozu w Mauthausen i tam zamordowany. Tadeusz. absolwent Poli- 
techniki Gdańskiej, uczestnik kampanii wrześniowej, zmarł w War- 
szawie w 1972 roku. 
AP Włocławek, KHip, Radomice; reI. Irena Descours (córka); K.J a s i e w i c z. Lista, 
s.l 048-1 049; M.K raj e w s ki, Słownik, s.349-350; T e n że, Społeczeństwo ziemi dolr 
rZY/lskiej wobcc najazdu bolszewickiego. s.165; Kto był kim, s.452; Organizacje ZiemiO/iso 
kie, s.60; Przegląd Ziemiański 1922, nr 45, s,3; T.R z e p e c ki, Sejm i Senat RP 
1922-1927, I:'oznań 1923, s.153-154; t e n że, Sejm) Senat RP 1928-1933, Poznań 1928, 
s.29-30; J, S w i e c ki, Wspomnienie o Tadeuszu Swieckim, s.161-167 podaje inne dane 
dotyczące losów Tadeusza Swieckiego i jego syna Witolda w czasie II wojny światowej; 
T, S w i e c ki. F. W Y b u ł t , Mazowsze, passim; F. W Y b u l t , OTR ZD, passim. 


iii 


,) 


I' 
-II 


j, 


Święcicki h. Jastrzębiec Jerzy, syn Mieczysława i Zofii z Mostows- 
kich, urodzony w 1912 roku w Nowej Wsi pow. Rypin, gm. Chrost- 
kowo. Właściciel majątku Nowa Wieś. Zamordowany obozie koncen- 
tracyjnym Mauthausen w 1940 roku. 
f).WKW Lipno, KHip. Nowa Wieś; K.J a s i e w i c z, Lista, s.1050; reI. Krzysztof 
Swięcicki (bratanek), M.Waśniewska (siostra). 


I,J 
I 


Święcicki h. Jastrzębiec Andrzej Józef, syn Mieczysława i Zofii z Mos- 
towskich, urodzony 8 lipca 1903 w majątku Nowa Wieś pow. Rypin, 
gm. Chrostkowo. Absolwent Szkoły Rolniczej w Bojanowie (19281. 
Członek Związku Ziemian powiatu Śrem. Członek BBWR. Porucznik 
rezerwy, zmobilizowany w końcu sierpnia 1939 roku jako dowódca 
parku intendentury nr 701 Armii "Poznań". Wzięty do niewoli nie- 
mieckiej w Puszczy Kampinoskiej. Ze względu na stan zdrowia zwol- 
niony z obozu przejściowego w Łodzi 7 października 1939 roku. Aresz- 
towany przez Niemców w majątku Trąbinek 18 października 1939 ro- 
ku. Rozstrzelany 20 października 1939 w publicznej egzekucji. Pocho- 
wany w zbiorowej mogile w Książu Wlkp. 
f)..WKW Lipno, KHip. Nowa Wieś; K.J a s i e w i c z, Lista, s.1050; reI. Krzysztof 
Swięcicki (syn). 


402
		

/403_0001.djvu

			Święcicki h. Jastrzębiec Józef, syn Mieczysława i Zofii z Mostowskich, 
urodzony w 1910 roku w Nowej Wsi. Właściciel majątku Nowa Wieś. 
Zamordowany obozie koncentracyjnym Mauthausen w 1940 roku. 
f1WKW Lipno, KHip. Nowa Wieś; K.I a s i e w i c z, Lista, s.1050; reI. Krzysztof 
Swięcicki (bratanek), M, Waśniewska (siostra), 


Turant Bronisław(?), właściciel majątku Bałdowo w latach 1922-1939, 
Członek Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian, Aresztowany przez 
Niemców 24 października 1939 na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lip- 
nie. Wywieziony w okolice Królewca (RudauJ, gdzie zaginął bez wieści. 
AWKW Lipno, KHip. Bałdowo; K,J a s i e w i c z, Lista, S,1075; reL Rafał Stobiecki. 



 
II 


Turant Wincenty, urodzony 3 lutego 1896 roku, syn Bronisława właś- 
ciciela majątku Bałdowo. Aresztowany przez Niemców 24 październi- 
ka 1939 na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w oko- 
lice Królewca (Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn. Zg, 117/46, 


Tymieniecki Janusz, urodzony 24 kwietnia 1889 roku, syn Jana i Zo- 
fii, właściciel majątku Brzeźno w latach 1917-1939. Członek Lipnow- 
skiego Oddziału Związku Ziemian. Aresztowany przez Niemców 24 
października 1939 na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywie- 
ziony w okolice Królewca (Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn, Zg, 30/48 podaje, że osadzony w Mauthausen-Gussen 
i tam zmarł 14 sierpnia 1941 roku; AP Włocławek, KHip, Brzeżno; K.J a s i e w i c z, 
Lisla,s.1078; reL Rafał Stobiecki, Z,Rykaczewski, 


Tymieniecki Wojciech, urodzony ok.1919, syn Janusza, właściciela 
majątku Brzeźno. Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 
na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Kró- 
lewca (Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
K.I a s i e w i c z , Lista, s,1078; reL Rafał Stobiecki, Z,Rykaczewski. 


Tyszka Feliks, syn Józefa i Józef y z Zakrzewskich, urodzony 1 lutego 
1901. Nieukończone studia rolnicze, kapitan artylerii rezerwy. Był 
współwłaścicielem, z bratem żony, majątku Wildno. Członek Związku 
Ziemian w Rypinie. Aresztowany przez Niemców w październiku 1939 
w Rypinie, rozstrzelany w listopadzie 1939 w lasach skrwileńskich. 
AOKBZPNP Bydgoszcz, sygn, Zg, 15/48; AP Włocławek, KHip. Wildno; T. E P s z t e- 
in, S.Górzyński, Spis ziemian, s,38; K,Jasiewicz, Lista, s.1079; M,Kra- 
i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s,63; R. P i o t r o w s ki, Biogramy ofiar Selbsts- 
chulzu, s.165; reI. Stefania Tyszka-Oster (córka), 


, 

 I 


I 
I 


403
		

/404_0001.djvu

			r 


, 


Wąsowicz h. Łabędź Hipolit, syn Hipolita, urodzony 16 września 
1874 roku w Kamieniu Kmiecym. Po ukończeniu gimnazjum w Płoc- 
ku studiował na Wydziale Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego. 
Po odbyciu praktyki rolniczej w majątku Jana Pruskiego w Dyblinie. 
rozpoczął samodzielne gospodarowanie w Jasieniu. W 1907 roku zos- 
tał zapisany jako właściciel tych dóbr. 
W latach 1901-1907 był wiceprezesem Płockiego Gubernialnego 
Towarzystwa Rolniczego. Związał się wówczas z Narodową Demokracją 
i został wybrany posłem do II Dumy Rosji. W październiku 1907 roku 
został prezesem. utworzonego wówczas Okręgowego Towarzystwa Rol- 
niczego Ziemi Dobrzyńskiej. W styczniu 1908 roku zrzekł się jednak tego 
stanowiska, gdyż został posłem guberni płockiej do III Durny Rosyjskiej. 
W Dumie był członkiem "komisji dla wyrabotki zakonoprojekta ob iz- 
mienii diejstwujuszczego zakonoprojekta o krestianach". 
Był inicjatorem budowy szkoły średniej im. Henryka Sienkie- 
wicza w Lipnie, która została otwarta w 1917 roku. W lipcu 1917 roku 
został ponownie prezesem Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńs. 
kiej. W czasie I wojny światowej działał w Płockim Gubernialnym 
Komitecie Obywatelskim. Stał na czele Rady Opiekuńczej Powiatu 
Lipnowskiego, powołanej w Lipnie 11 listopada 1918 roku. 
W listopadzie 1918 roku przejmował władzę z rąk niemiec. 
kich, a 12 listopada został wybrany przewodniczącym lipnowskiej ra- 
dy powiatowej. W Jasieniu założył koło Polskiej Macierzy Szkolnej, 
którego był przewodniczącym. W 1925 roku w publikacji jubileuszo' 
wej Macierzy Szkolnej, Hipolit Wąsowicz został wymieniony wśród 
najbardziej aktywnych i ofiarnych działaczy. 
Od 1913 roku pełnił funkcję sekretarza w Centralnym Towa- 
rzystwie Rolniczym Królestwa Polskiego. Na stanowisku tym pozos- 
tawał do 1918 roku. W latach 1923-1929 objął stanowisko wicepreze. 
sa w tej instytucji mając podporządkowane wydziały melioracji roI. 
nych, oświaty i szkolnictwa rolniczego oraz współpracy z zagranicą. 
W okresie tym został odznaczony francuskimi orderami: Legion 
d' Honeur i Merite Agricole oraz polskim orderem Polonia Restituta. 
Od 1920 roku był radcą, a od 1924 wiceprezesem Towarzystwa 
Kredytowego Ziemskiego. W 1929 z ramienia tej instytucji objął kie. 
rownictwo Banku Ziemiańskiego w Likwidacji, pozostając na tym sta- 
nowisku do emerytury. 
W czerwcu 1939 roku przekazał dobra Jasień synowi Toma- 
szowi, który został jednak wkrótce zmobilizowany do wojska. Po wkro- 
czeniu Niemców na teren powiatu lipnowskiego, Hipolit Wąsowicz 
został aresztowany jako jeden z pierwszych i osadzony w więzieniu 
w Sierpcu. Po kilku dniach został zwolniony dzięki interwencji lud- 



I 

 


, 
I, r 
, .
 
'I 
,I 

I I 
L 



J 


, 
'I 

 I 
" 
I 
, 
'[ 
I III 
. l 
I 
f I 
I 
..... 


404
		

/405_0001.djvu

			II 

" 


noś ci niemieckiej z Jasienia i okolicy. Nie został również wywieziony 
po zebraniu właścicieli ziemskich, zorganizowanym przez władze 
niemieckie w październiku 1939 roku, ze względu na ukończone 65 
at. W końcu października opuścił majątek i wyjechał do Warszawy. 
W okresie okupacji był członkiem ZWZ-AK, nosił pseudonim 
"Dziadek". Głównym jego zadaniem było zbieranie składek dla tych or- 
ganizacji od właścicieli ziemskich z terenu województwa warszawskie- 
go. Zajmował się także kolportażem prasy i organizował pomoc dla wy- 
siedlonych z Warthegau. Dnia 9 listopada 1942 roku został aresztowany 
jako zakładnik i osadzony w więzieniu na Pawiaku, a w tydzień później 
wywieziony do obozu na Majdanku, gdzie otrzymał numer 3887, Zmarł 
2 marca 1943 roku. 
Hipolit Wąsowicz ożeniony był z Heleną Doruchowską. Pozos- 
tawił syna Tadeusza oraz córki: Jadwigę i Marię. 
AP Włocławek, KHip. Iasień; I. B o r k o w s ki, Kólka rolnicze w J/ Rzeczypospolitej, 
Warszawa 1978, s.263; S. D z i ę c i o ł o w s ki, Centralne Towarzystwo Rolnicze w Kró- 
lestwie Polskim i jego polityka agrarna 1906-1918, Warszawa 1981, s.102,216; 
B. W. Gałka, Ziemianie i ich organizacje w Polsce lat 1918-1939, Gdynia 1992, s.208; 
Z. Gó źd Ź, Lipno, s.72-73; A.G rz y m a ł a - S i e d l e c ki, Sto jedenaście dni letargu 
Kraków 1965, s.45; T.G a r c z y ń s ki, Więzień nr 3873, Lublin 1961, s.69-70; 
K.I a s i e w i c z, Lista, s.1099; M. Kra i e w s ki, Slownik, s.361-362 gdzie błędna 
data urodzin Hipolita; R,L e w a n d o w s ki. Martyrologia powiatu lipno wskiego , Lip- 
no 1984, s.27: Z.Łu,kawski, Kolo Polskie w rosyjskiej Dumie Państwowej, Warszawa 
1967, s.129,130; T,Swiecki, F.Wybult, Mazowsze, s.11, 15, 19,23,58,60,135, 
137, 177, 267, 280. 302; I. T e r e i, Idee, mity, realia. Szkice do dziejów Narpdowej 
Demokracji, Warszawa 1971, s.122; F. Wy b u lt, OTR ZD, s,2, 3, 28, 36; T. Zy c h- 
liński, /(sięga. t.5, s.420: ReI. M.Wąsowicza z Warszawy (wnuk). 


Wąsowicz h. Łabędź Tadeusz, syn Hipolita, urodzony w 1912 roku. 
Ukończył Gimnazjum im. Długosza we Włocławku, następnie Wyższą 
Szkołę Rolniczą w Cieszynie i Szkołę Podchorążych w Grudziądzu. 
W 1939 roku, na krótko przed wybuchem wojny, ożenił się i otrzymał 
wówczas od ojca dobra Jasień. Zmobilizowany do wojska, brał udział 
w kampanii wrześniowej walcząc w 27 Pułku Ułanów, jako kapral 
podchorąży kawalerii. Jednostka ta została otoczona i wzięta do nie- 
woli na terenie Prus Wschodnich. 
A.Doruchowski wspominał jej ewakuację przez Niemców po 
kapitulacji Polski: "Oddziały wojska polskiego maszerowały długim 
konwojem przez tereny, między innymi odległe od Jasienia, rodowego 
majątku Tadeusza. Zwrócił się wówczas do dowódcy konwoju, oficera 
Wehrmachtu, pułkownika von Kluge o zwolnienie na 10 godzin na 
słowo honoru dla odwiedzenia i pożegnania Rodziny w Jasieniu. 
Niemiec, niewątpliwie pochodzenia szlacheckiego, udzielił Mu takie- 
go zezwolenia - podobno ze słowami «dla mnie i dla pana honor jest 
wartością nadrzędną». Tadeusz dotarł do Jasienia, pożegnał się z ro- 
dziną i przed terminem zameldował się u płk. von Kluge. Ten podając 


I \ 


!
 


405
		

/406_0001.djvu

			" 
 I 


1 
li 


 I 


mu rękę miał powiedzieć: «Koledzy nazwali mnie naiwniakiem, 
w przekonaniu, że nigdy Pan nie wróci dobrowolnie do niewoli. Ani 
chwili nie wątpiłem w Pańskie słowo honoru, dziękuję. że mnie Pan 
nie zawiódł»". 
Cztery lata okupacji Tadeusz Wąsowicz spędził w oflagu 
w Woldenbergu. Po wyzwoleniu obozu przez aliantów, wstąpił do 
armii polskiej II Korpusu gen. Andersa, w składzie którego walczył do 
kapitulacji III Rzeszy, a następnie pełnił służbę okupacyjną w jednos. 
tkach tej formacji na terenie Niemiec. Do kraju wrócił w 1947 roku 
i zamieszkał z rodziną w Zakopanem, Zmarł w 1954 roku. 
A. D o r u c h o w s ki. Wspomnienie wojenne o Tadeuszu Dunin- Wqsowiczu (w:) 
Szkoła im lana D/ugosza we W/ocJawku oraz dzieje jej uczniów i profesorów w Jatach 
1939 -1944, pod red. J,O d r o wąż a - P i e n i ą ż k a, cz.2, Warszawa 1996. 
s.118-120; ReI. M,Wąsowicz z Warszawy (syn), 


II 
i. 1 


,
, 


Wielgus Stanisław Hubert, syn Ludwika i Marty ze Stankiewiczów, 
urodzony 3 listopada 1893 roku. Absolwent SGGW, inżynier rolnik. 
W wojsku porucznik rezerwy. Administrator i mąż właścicielki mająt. 
ku Maliszewo, Anny ze Starzyńskich, Członek Lipnowskiego Oddzia- 
łu Związku Ziemian. Aresztowany przez Niemców 24 października 
1939 na fikcyjnym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice 
Królewca (Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
K. J a s i e w i c z . Lista, s,1108; reI. Anna ze Starzyńskich Wielgus (żona), 


I: 
I 
I 
i 
I. 


,"'! 


1 
I 
I 


Wierzbicki Jerzy Aleksander, urodzony 24 grudnia 1909 roku. 
Współwłaściciel z siostrami Marią i Krystyną majątku Bogucin. Po- 
rucznik nawigator w RAF przydzielony do 300 dywizjonu bombowe. 
go w Hamswell. Zestrzelony przez niemiecki myśliwiec 12 września 
1942 w czasie lotu bojowego nad Holandią koło Oud Beijerland. Po- 
chowany na cmentarzu Crooswijk pod Rotterdamem (grób 39). 
AP Włocławek. KHip.Bogucin; K,] a s i e w i c z. Lista, s,1114; Księgo lotników pol. 
skich 1939-1946, s.534; Wykaz poległych i zmarłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych 
na Obczyźnie w latach 1939-1946. Londyn 1952, s,331. 


r 
I 
l 
IIIII ' 
!I n 
I 
I 


Wilski h. Półkozic Stanisław, syn Daniela i Adeli z Sadkowskich, 
urodzony 5 lutego 1874 w Popowie, pow. Łowicz. Ukończył studia 
handlowe w Antwerpii. Po powrocie do kraju objął majątek Wilczko- 
wice (pow. kozienicki). Po zawarciu małżeństwa sprzedał Wilczkowi- 
ce i kupił majątek Wielgie i Bętlewo (pow. lipnowski). Na poczatku lat 
3D-tych nabył także Wielgie (pow. rypiński). Był aktywnym członkiem 
Związku Ziemian i prezes Straży Pożarnej w Wielgiem. Aresztowany 
przez Niemców w majątku Wielgie 10 kwietnia 1940 roku. Został wy. 


406
		

/407_0001.djvu

			wieziony do obozu Sachsenhausen, następnie do Mauthausen-Gusen. 
wreszcie do Dachau, gdzie zmarł 27 kwietnia 1942 roku (prawdopod- 
obnie wykorzystywany przez Niemców przy próbach z cyklonem B). 
Zonaty z Ireną z Olszakowskich. Pozostawił synów: Andrzeja, 
uczestnika kampanii wrześniowej w stopniu ppor., do końca wojny 
przebywającego w Oflagu II C w Woldenbergu i Jerzego, uczestnika 
kampanii wrześniowej jako ppor., jeńca Oflagu II B w Grass-Bom. 
K.Jasiewicz. Lista. s,1118-1119; T.Musioł. Dachau 1933-1945. Katowice. 
1971. s,409 podaje. że S. Wilski został zagazowany w Hatheim 3 marca 1942 roku; 
Ziemianie polscy. cz,2. s.136: rel. Andrzej Wilski z Poznania (syn), 


Zalewski Władysław, urodzony około 1870 roku. Właściciel majątku 
Kolankowo w latach 1937-1939. Aresztowany przez Niemców 
w kwietniu 1940 roku. Wywieziony do obozu w Dachau, skąd praw- 
dopodobnie zwolniony. Dalsze losy nie są znane. 
AP Włocławek. KHip, Kolankowo: T. E P s z t e i n ,S. G 6 r z y ń s ki, Spis ziemian, 
5.77: K.I a s i e w i c z. Lista. s.1162; rel. Rafał Stobiecki. 


Zdziarski Wacław Ignacy, urodzony 13 sierpnia 1889 raku, zięć Jana 
Kretkowskiego. właściciela majątku Sadłowo, mąż Janiny Kretkows- 
kiej, Brał udział w kampanii wrześniowej. po zakończeniu której wró- 
cił do Sadłowa. Aresztowany razem z Janem i Bronisławem Kretkow- 
skimi pod koniec października 1939, więziony w rypińskim Domu 
Kaźni i tam zamordowany na początku listopada tegoż roku. Pocho- 
wany w lasach skrwileńskich. 
AOKBZPN Bydgoszcz. sygn,Zg 19/47: K.} a s i e w i c z, Lista, s,1177; Ziemianie pol- 
scv. t.1, s.86. 


Zieliński Franciszek. urodzony w 1883 roku, właściciel majątku Cha- 
lin. Aktywny działacz polityczny związany z Chrześcijańską Demo- 
kracją. Od 1925 roku należał do jej Rady Naczelnej, od 1928 do zarzą- 
du Głównego. W latach 1928-1930 wybrany został z okręgu nr lO, 
z ramienia Chrześcijańskiej Demokracji na posła do Sejmu RP. W klu- 
bie poselskim należał do przeciwników współpracy ze Stronnictwem 
Narodowym, później optował za współdziałaniem z rządem. Właści- 
cielem majątku Chalin był do 1939 roku. Folwark ten jednak znajdo- 
wał się najczęściej w dzierżawie, a właściciel mieszkał we Włocławku. 
Dalszych losów Franciszka Zielińskiego nie udało się ustalić. 
Księga adresowa Polski, s,1960; Kto qy/ kim, s,487; T,R z e p e c ki. Sejm i Senat RP 
1928-1933. Poznań 1928, s,30-31: T,S w i e c k i. F, W Y b u l t, Mazowsze, s.539, 


407
		

/408_0001.djvu

			1 
I 


'" 
J 
i 
l' 


Zieliński h. Świnka Stanisław Władysław, syn Władysława urodzony 
w 1902 roku, W wieku 18 lat brał udział w obronie Lipna przed armią 
bolszewicką. Ukończył Wyższą Szkołę Rolniczą w Cieszynie, a na- 
stępnie odbył służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy 
w Poznaniu. Po śmierci ojca otrzymał dobra Skępe, największy mają- 
tek w ziemi dobrzyńskiej. W 1933 roku kosztem 40 tys. zł. rozbudo- 
wał dwór w Skępem, Budynek dworu otoczony był rozległym par- 
kiem. W skład zabudowań folwarcznych w okresie międzywojennym 
wchodziły: stodoły, obory, stajnie, magazyn, chlewnia. kuźnia, 
W części zachodniej od dworu znajdowały się duże sady. 
W 1927 roku odbył kurs pilotażu w Bydgoszczy. W sierpniu 
1939 roku został zmobilizowany do wojska. Brał udział w kampanii 
wrześniowej jako porucznik - ochotnik 4 pułku lotniczego w Toruniu 
w składzie lotnictwa Armii "Pomorze", Walczył na własnym, prywat- 
nym samolocie RWD-8. Następnie wyemigrował do Francji, a po jej 
kapitulacji znalazł się w Anglii. Walczył jako kapitan-pilot w 306 dy- 
wizjonie myśliwskim w Church Stanton. Zginął 30 grudnia 1941 roku 
w czasie pojedynku z niemieckim Messerschmidtem nad Kanałem La 
Manche. Leciał wówczas na samolocie Supermarine Spitfair nr P-3945 
w tylnej osłonie bombowców na BresL Został zestrzelony podczas 
walki nad Brestem (Francja) i utonął w morzu. Pośmiertnie zostal 
odznaczony przez Naczelnego Wodza gen. W, Sikorskiego Orderem 
Srebrnego Krzyża Wojennego Virtuti Militari. Wcześniej trzykrotnie 
odznaczany był Krzyżem Walecznych i Polową Odznaką Pilota. 


, 1.1 



 
I 
i 
 



II 
\ I 


I I L 
I , 


AP Włocławek, KHip. Skępe,Grabowiec,Kukowo; T, C h r o 5 t o w 5 ki, Kp/. pilol 
Stanislaw Zieliński, Notatki Płockie nr 2, 1975, 5,14-16; t e n że, Potomstwo, 5.31, 33: 
K.I a 5 i e w i c z, Lista, 5.1179; M. Kra j e w 5 ki, Skępe. Zarys dziejów i obraz 
współczesny, Skępe-Rypin 1996, 5.107; t e n że, Słownik, 5.406-407: RLewan. 
d o w 5 ki, Losy żołnierzy lipnowskich w II wojnie światowej, Lipno 1984, 5.15-1q, 19; 
T.S ł a w i ń 5 ki, Księga lotników polskich 1939-1946, 5,456; R. Tęż y c ki, Siady 
poety Gustawa Zielińskiego w Skępem, Notatki Płockie, nr 4, 1981,5.53: Wykaz poleg. 
łych i zmarłych żołnierzy Polskich Sil Zbrojnych na obczyźnie w Jatach 1939-1946, 
Londyn 1952, 5,334, 



I 


Zieliński h. Świnka Walenty. syn Józefa urodzony w 1877 roku. 
Przed I wojną światową studiując w Warszawie związał się z ruchem 
niepodległościowym, organizując stowarzyszenie "Sęp", skierowane 
przeciwko zaborcom. Redagował przed 1914 rokiem czasopismo 
"Wieś i Dwór". 
Na początku I wojny światowej walczył warmii rosyjskiej, 
gdzie otrzymał Ordery św. Anny. św. Włodzimierza i św. Stanisława 
z Mieczami. Następnie walczył w I Polskim Korpusie gen. Dow- 
bór-Muśnickiego, dochodząc do stopnia kapitana i otrzymując Krzyż 
I Korpusu Polskiego. Brał udział w bitwach pod Witebskiem, Bobrujs- 


.1:1 

 
f 
fi 


408
		

/409_0001.djvu

			kiem i Mohylowem. W czasie wojny polsko-bolszewickiej redagował 
czasopismo "Ochotnik" przeznaczone dla żołnierzy, Po I wojnie świa- 
towej wykładał literaturę polską w szkołach średnich. Od 1921 roku 
był współwłaścicielem majątku Łążyn. 
W okresie międzywojennym prowadził aktywną działalność 
społeczną. Był prezesem Rady Nadzorczej Spółdzielni Rolniczo-Hand- 
lowej w Dobrzejewicach, W swoim majątku w Łążynie urządził salę 
ludową(w tzw."Dworku"), gdzie odbywały się przedstawienia dla 
chłopów i służby folwarcznej, Na terenie powiatu lipnowskiego zor- 
ganizował I Pułk Przysposobienia Wojskowego Konnego "Sokół", 
utrzymując go z własnych funduszy. W 1928 roku prezentował paradę 
pułku przed Prezydentem RP Ignacym Mościckim. Za działalność spo- 
łeczną otrzymał w 1938 roku Złoty Krzyż Zasługi, przedstawiony do 
tego odznaczenia przez Starostwo Lipnowskie. W latach 1928-1939 
pełnił funkcję prezesa Lipnowskiego Oddziału Związku Ziemian. 
Wysiedlony z majątku przez Niemców w 1939 roku, spędził 
okupację w Warszawie. Po zakończeniu wojny zamieszkał w Kawę- 
czynie. Zmarł w 1947 roku. 
Był autorem kilku tomików poezji, m.in. "Królewskim szla- 
kiem", "Czarodziejskie wiano", "Stara kaplica", "Gehenna Warszawy" 
Ożeniony był z Marią Clou von Heidenfeld. Z małżeństwa tego 
pozostawił córkę Magdalenę i syna Jerzego. 
AWKW Toruń, KHip. Łążyn; AP Włocławek, Akta Starostwa Powiatowego w Lipnie 
z lat 1945-1947 (własnoręczny życiorys Walentego Zielińskiego z 30 sierpnia 1945 
roku); B. C h r a p k o w s ki, Z. Z g i e r u n, Łążyn gm, Obrowo. Zespół dworsko-par- 
kowy, Toruń 1994, passim; T,Chrostowski, Potomstwo Gustawa Zielińskiego, No- 
tatki Płockie, nr 4, 1981, s.30-31; M. Kra i e w s ki, Slownik, s.408-409; Z,G odl ews- 
ki, l.ipnowski oddzial Związku Ziemian, Gospodarz, R.l, 1928, s.9-10; M. M. G r z y - 
b o w s ki, Z twórczości literackiej Walentego Zielińskiego,Notatki Płockie, 1981, nr 4, 
5.42-46; (J.K.).Pierwszy pulk P. w.K. "Sokola" pow. lipnowskiego, Gospodarz, 1928, nr l, 
5.8; J.Płaże"wski, Łążyn - Mjr Walenty Zieliński. Wspólczesny typ większego gospo- 
darstwa rolnego, Głos Nieszawski 1937, nr 199, s.3-4; T.Świecki, f,Wybult, 
Mazowsze, s.543, 


Zieliński h. Świnka Władysław Apolinary , syn Gustawa i Anieli 
z Romockich otrzymał w wyniku działów rodzinnych w 1885 roku mają- 
tek Skępe. 
W 1916 roku organizował Polską Macierz Szkolną w Skępem 
i stanął na jej czele jako przewodniczący koła. Należał także do zarządu 
Rady Opiekuńczej Powiatu Lipnowskiego w czasie I wojny światowej. 
Ożeniony z Marią Wodzińską pozostawił dwóch synów: Sta- 
nisława i Maurycego oraz córki: Marię Anielę i Marię Letycję. Zmarł 
w 1929 roku. 
AP Włocławek, KHip, Chodorążek, Grabowiec, Kukowo, Skępe, Wierzbick; T.Chros- 
towski, Potomstwo Gustawa Zielińskiego, Notatki Płockie nr 4, 1981, s.33; 


409
		

/40_0001.djvu

			""lU 
III 


,
 I 
II' 


II' 


',I 


\ I 
.
 
I 


I 
l' 


II: 
'I 
II 
I 
"I 
,I 


l' 
I l ,' 
, i 
", 
II 
'
 



II", 
Illt 
I 
l.'
 111I1 


gęstość zaludnienia 62,8 na km 2 . Spis z 1931 roku wykazał natomiast 
powierzchnię 1214 km 2 (odłączono gminę Gójsk) 86.607 mieszkańców 
i 71,3 osób na km 2 gęstość zaludnienia 35 . 


Tabela 6: Ludność ziemi dobrzyńskiej wedlug spisów 1921 i 1931. 


Powiat Powierzchnia Liczba Gęstość 
km' ludności zaludnienia 
1921 1931 1921 1931 1921 1931 
Lipno 1565 1535 93,392 104,500 59,6 68,1 
miasto 21 11.158 13.251 640,1 
wieś 1514 82,234 91.249 60,3 
Rypin 1245 1214 78.306 86,607 62,8 71,3 
miasto 18 11.430 13.499 745,8 
wieś 1196 66.876 73.108 61,1 


Ź ród ł o: Statystyka Polski, seria C, z.57, s.351, 352; Statystyka Polski, seria B, z.8a, 
s.l; Z. Was z k i e w i c z, Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, s,109-111. 


Pod względem struktury narodowej ziemia dobrzyńska była 
w okresie międzywojennym zamieszkana w większości przez ludność 
polską. W porównaniu do innych powiatów województwa warszaws- 
kiego bardzo duży procent stanowiła natomiast ludność niemiecka. 
W 1909 roku Niemcy w powiecie lipnowskim stanowili 19%, a w po- 
wiecie rypińskim 14% ogółu ludności 36 . W spisie 1921 roku narodo- 
wość niemiecką podało w powiecie lipnowskim 12%. a w powiecie 
rypińskim już tylko 6.7% mieszkańców. Na tle województwa war- 
szawskiego powiat lipnowski zdecydowanie wyróżniał się liczbą lud- 
ności niemieckiej. 
Niemcy zamieszkiwali przede wszystkim wieś ziemi dobrzyń- 
skiej. W miastach powiatu lipnowskiego (Lipno. Dobrzyń n/Wisłą) 
spis z 1931 roku wykazał 603 osoby, a na wsi 14.804 narodowości 
niemieckiej. W powiecie rypińskim w miastach (Rypin. Dobrzyń 
n/Drwęcą) zanotowano wówczas 379. a na wsi 6.958 Niemców. 
Szczególnie dużo ludności niemieckiej mieszkało w powiecie lipnow- 
skim w gminach: Bobrowniki (wieś Bógpomóż). Czarne (Będzeń, Or- 
łowo), Kłokock (Barany. Grabiny). Ligowo (Gozdy). Mazowsze (Jacko- 
wo, Liciszewy), Obrowo (Stajęczynki). Osówka (Kwirynowo, Mako- 
wiska, Wawrzonkowo), Szpetal (Witoszyn). Tłuchowo (Jasień). W po- 
wiecie rypińskim Niemcy zdominowali ilościowo ludność polską 


35 Statystyka Polski, seria C, z,57, s,351, 352; Statystyka Polski, seria B, z,8a, s.l; 
Z. Was z k i e w i c z , Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, s.109-111; Dane spisu z 1921 
roku różnią się nieznacznie w wydawnictwach publikowanych przez GUS w okresie 
międzywojennym, 
36 Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, t.1 (1913), s,26. 


42
		

/410_0001.djvu

			l 
J 
I I 
, 
 
f' 


T,Świecki. F,Wybult. Mazowsze, s.136, 148; Według Księgi Adresowej, 5.2039 
w 1926 roku w skład majątku Władysława Zielińskiego wchodziły: Skępe (4511 ha), 
Kukowo (398), Rzuchowo (304), Skępska Wioska (185). Suminek (409), Zajeziorze 
(2891. Był to największy majątek w ziemi dobrzyńskiej, 


Jl 
I 


Żychliński Józef Zygmunt, syn Władysława i Stanisławy, urodzony 7 
maja 1890 roku. Właściciel majątku Płomiany w latach 1929-1939. 
Wiceprzewodniczący Związku Obrony Kresów Zachodnich w Upnie, 
prezes 1933-1939 Ochotniczej Straży Pożarnej, członek Sodalicji Zie- 
mian (Katolickiego Stowarzyszenia Maryjnego), założyciel Spółdzielni 
Mleczarskiej w Płomianach. członek POW, pseud. "S zeliga" , ochotnik 
w wojnie polsko-sowieckiej 1920 roku w 203 pułku ułanów, odznacze. 
nia: Krzyż POW (1919), Virtuti Militari (1920), Krzyż Walecznych 
dwukrotnie (1920), Medal Ni8podległości (1933). Członek Lipnowskie- 
go Oddziału Związku Ziemian. 
Aresztowany przez Niemców 24 października 1939 na fikcyj- 
nym zebraniu ziemian w Lipnie. Wywieziony w okolice Królewca 
(Rudau), gdzie zaginął bez wieści. 
Ożeniony był z Wandą, córką Karola Pruskiego. Pozostawił 
córki: Barbarę. Teresę. Danutę oraz synów: Antoniego i Jerzego. 
AOKBZPNP Bydgoszcz. sygn. Zg,28/47 podaje, że zmarł w Rudau 18 stycznia 1940 roku; 
K. J a s i e w i c z , Lista, s.1197; J . K a l i n o w s ki, Plomiony, Wieści z Ziemi Dob. 
rzyńskiej, 1998, nr l, s.9; reL Barbara Cybulska (córka), Rafał Stobiecki (wnuk). 


I 
.
 
r' 
l t 
J I 


j I 
J. 

 II 
I 


410
		

/411_0001.djvu

			I 'II 


Aneks 5 


YKAZ ZIEMIAN ZAMORDOWANYCH W HITLEROWSKICH WIĘZIENIACH. 
OBOZACH KONCENTRACYJNYCH. ZAKŁADACH KARNYCH 
I POLEGŁYCH W WALCE Z NIEMCAMI W LATACH 1939-1945 


Powiat Lipno 


2 


3 


4 


Dramińs i Jerzy 


Koziróg 
Leśny 


'I 


5 


6 


7 


8 


9 


10 


11 


12 


411
		

/412_0001.djvu

			14 
15 
16 
I; 17 
'j, 
18 
.I 
I 
19 


I 
II 
I 
" 
.I 


24 
I 25 
I 

 26 
I · 
I 27 
II 
: I 
Iti Ir 

' 
, " I 412 
l, I 


13 


20 


21 


22 


23
		

/413_0001.djvu

			28 



 ' 


29 


30 


31 


32 


33 


34 


35 
36 


37 


38 


39 
40 


41 


413
		

/414_0001.djvu

			I 

 


Powiat Rypin 



I 


II 


)1, 


ł 
I 
HI 


I' 
., 
.\ 


,,1 


414
		

/415_0001.djvu

			16 


17 


18 


19 


20 


21 


22 


23 


24 


25 


26 
27 


415
		

/416_0001.djvu

			I , 
.,' l ", 
'" " 


;1" 
l' II 


I III
 
;II 
IIII 
II 
n 


j 
" '
 
:1111' 
"' f i 
I I 
, 
I' 


I 
, I 
I 
, 


: II 


," 


ł 
'w 
II 


II 
I, lin, 
I 
l, 
I 


II I I 
I"' 
II 
 
I 
,j 
i 


416 


28 


29 


reszt9wany 7 wletllla 1940 ro- 
ku w Sniechach, wywieziony do 
Działdowa. a stamtąd Dachau. na- 
stępnie do Oświęcimia gdzie 
zmarł w marcu 1942 roku. 
esztowany w wletlllu 1940 ro. 
ku w majątku Nowa Wieś. Za- 
mordowany w obozie koncentra. 
cyjn m Mauthausen w 1940 r. 
resztowany w wietnm 1940 r. 
w majątku Nowa Wieś. Zamor- 
dowany w obozie koncentracyj. 
n m Mauthausen w 1940 r, 
resztowany w paz Zlerlll u 
1939 w Rypinie. rozstrzelany 
w listopadzie 1939 w lasach 
skrwileńskich. 
resztowany po Olllec paz- 
dziernika 1939. więziony w ry- 
pińskim Domu Kaźni i tam za- 
mordowany na początku listopada 
tegoż roku. Pochowany w lasach 
skrwileńskich. 


30 


31 


32
		

/417_0001.djvu

			, " , 
WłASNOSC ZIEMIANSKA W ZIEMI DOBRZYNSKIEJ 


W LATACH 1918-1939 


t	
			

/418_0001.djvu

			, , 
WYKAZ ZRODEŁ 


I LITERATURY
		

/419_0001.djvu

			I: 


I . 


I 
i I 


A. ŹRÓDŁA RĘKOPIŚMIENNE, NIEDRUKOWANE 


Archiwum Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie (AMZD Rypin) 
-Materiał fotograficzny dotyczący ziemian i dworów ziemi dobrzyńskiej 


L ' 


Archiwum Okręgowej Komisji Badania Zbrodni 
przeciw Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy (AOKBZPNP) 
-Protokoły przesłuchań świadków 
-Relacje 


I 
. 


Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (AP Bydgoszcz) 
-Komitet Powiatowy PPR w Rypinie (1945-1947) 
-Komitet Powiatowy PPR w Lipnie (1945-1947) 
-Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu (1920-1945) 
-Landratura Rypin 1939-1945 
-Urząd Wojewódzki Pomorski w Bydgoszczy 1945-1950, Wydział Urządzeń Rolnych, 
Oddział Parcelacyjny, 
-Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu (1919-1939) 


I 
t 


Archiwum Państwowe w Toruniu (AP Toruń) 
-Kulturamt Thorn (Urząd Kultury Rolnej w Toruniu), Akta dotyczące majątków zie- 
mialIskich powiatu lipnowskiego i rypińskiego pod zarządem niemieckim z lal 
1939-1944 


I, 
I I: I 
I 


III I 
\. 
I 


Archiwum Państwowe we Włocławku (AP Włocławek) 
-Starostwo Powiatowe i Wydział Powiatowy w Rypinie 1945-1950 
-Zbiór hipotecznych ksiąg majątkowych powiatu lipnowskiego XIX-XX wieku 
-Akta Rejonowego Urzędu Rolnego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Lipnie 
z lat 1945-1947. 


418 


..4
		

/41_0001.djvu

			w gminach: Dzierzno (Grzęby, Szenwald), Osiek (Jeziorki, Obórki), 
Pręczki (Głowińsk), Starorypin (Kłuśno, Michałki, Rypałki), Szczuto- 
wo (Białasy), Wąpielsk (Cetki, Tomaszewo, Wrzeszewo)37. 
Żydzi zamieszkiwali w ziemi dobrzyńskiej miasta, gdzie trud- 
nili się głównie handlem i rzemiosłem. Największym skupiskiem lud- 
ności żydowskiej był Dobrzyń n/Drwęcą i Dobrzyń n/Wisłą. Ludność 
ta występuje w niewielkim zakresie na wsi ziemi dobrzyńskiej. Wyją- 
tek stanowi tu gmina Dobrzejewice, gdzie dużo Żydów mieszkało we 
wsi Lubicz. We wszystkich wioskach powiatu rypińskiego spis lud- 
ności z 1931 roku zanotował natomiast tylko 177 Żydów 38 _ 


Tabela 7: Struktura narodowościowa wedlug spisów 1921 i 1931. 


Powiat Rok Polacy % Niemcy % Żydzi % Inni % 
Lipno 1921 77.745 83,2 11.228 12,0 4.333 4,6 86 0,1 
1931 84.609 81,1 15.407 14,7 4.108 4,1 86 0,1 
Rypin 1921 68.348 87,3 5.284 6,7 4.580 7,7 94 0,1 
1931 74.136 86,0 7.337 8,5 4.795 5,5 90 0,1 


Ź ród ł o: Powszechny Spis Ludności z 9 XII 1931 R., Dodatek do Wiadomości Statystycz- 
nych 1935, z.2 (pow.Lipno), zA9 (pow. Rypin); Statystyka Polski, seria C, z.57, s.351; Sta- 
tystyka Polski, seria B, z.8a, s.l; Statystyka Jryznaniowa i narodowościowa na podstawie spi- 
su ludności z qnia 30 września 1921, Miesięcznik Statystyczny 1923, z.12, s.507,509; 
W . B u d k e , Zydzi w Upnie, Gazeta Lipnowska 1932, nr 21, s.2-3; B.W a s i u t Y ń s ki, 
Ludność żydowska w Polsce, s.18, 17, 78, 108; L.Ręgorowicz, Niemcy w województwie 
warszawskim, sA17; Z.Waszkiewicz, Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, s.109-111; 
Z. W aszkiewicz, Zydzi z Dobrzynia nad Drwęcą, Ziemia Dobrzyńska 1995, t.3, s.65-80. 


W czasie II wojny światowej władze niemieckie przeprowadzi- 
ły spis ludności w grudniu 1939, 1940 i w styczniu 1944 roku. Dane 
statystyczne, zapewne zafałszowane, miały podkreślać rzekomą nie- 
mieckość ziemi dobrzyńskiej. Spis niemiecki z grudnia 1939 roku 


37 Powszechny Spis Ludności z dn.9 XII 1931 R., Dodatek do Wiadomości Statystycz- 
nych, 1935, z.2 (pow. Lipno), zA9 (pow. Rypin); Skorowidz miejscowości RP, t.1 
wojew. warszawskie, Warszawa 1925, pow. Rypin, 5,157-166, pow. Lipno, 5.58-67; 
Statystyka Polski, seria C, z.57, 5.351, 352; Statystyka Polski, seria B, z,8a, 5.1; Sta- 
tystyka wyznaniowa i narodowościowa na podstawie spisu ludności z dnia 30 
września 1921, Miesięcznik Statystyczny, 1923, z.12, s.507,509; Sytuacja spoJecz- 
no-polityczna i gospodarcza obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII w Toruniu w latach 
1933-1937. wybór źródeł, wyd.P. S t a w e c ki, W . R e z m er, Toruń 1992, s.30, 
załącznik do dokumentu nr 40; L. R ę g o r o w i c z , Niemcy w województwie 
warszawskim, Strażnica Zachodnia, 1937, nr 4, s.417; Z. Was z k i e w i c z , Z dzie- 
jów ziemi dobrzyńskiej, s.109-111. 
38 W. B u d k e, Zydzi w Upnie,Gazeta Lipnowska, 1932, nr 21, s.2-3; B.W a s i u - 
t Y ń s ki, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Stuf!ium statystycz- 
ne, Warszawa 1930, 5.18, 17, 78, 108; Z. Was z k i e w i c z , Zydzi Dobrzynia 
i Golubia. Opowieść o świe.cie nie istniejącym, Golub-Dobrzyń-Toruń 1993; 
Z. Was z k i e w i c z , Zydzi z Dobrzynia nad Drwęcą, Ziemia Dobrzyńska, 
t.3, 1995, s.65-80. 


43
		

/420_0001.djvu

			Archiwum Parafii: 
Kroniki parafialne, księgi chrztów. księgi małżeństw. księgi zmarłych. 
-Powiat Lipno: Brzeżno, Chełmica Duża. Ciechocin, Czernikowo, Dobrzyń n/Wisłą. 
Grochowaisk, Karnkowo. Ligowo, Lipno. Mokowo, Skępe. Sumin. Szpetal. Tłucho- 
wo. Wielgie. Zaduszniki. 
-Powiat Rypin: Dulsk. Obory. Oka lewo, Osiek. Ostrowite, Płonne. Radomin, Radziki. 
Róże. Rypin. Sadłowo. Skrwilno. Strzygi. ŚWiedziebnia, Trąbin. Żałe. 


Archiwum Pomorskie Armii Krajowej w Toruniu (AP AK Toruń) 
-Teczki osobowe członków Armii Krajowej z powiatów Lipno i Rypin 


Archiwum Wydziału Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Rejonowym 
w Brodnicy (A WKW Brodnica) 
-Księgi hipoteczne majątków ziemiańskich pow. rypińskiego 


Archiwum Wydziału Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Rejonowym 
w Golubiu-Dobrzyniu (A WKW Golub-Dobrzyń) 
-Księgi hipoteczne majątków ziemiańskich pow. rypińskiego 


Archiwum Wydziału Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Rejonowym 
w Rypinie (AWKW Rypin) 
-Księgi hipoteczne majątków ziemiańskich pow. rypińskiego 


Biuro Dokumentacji Badań Zabytków w Toruniu (BDBZ Toruń) 
-Kartoteka dworów, parków dworskich. zabudowań folwarcznych powiatu rypińskiego 


Biuro Dokumentacji Badań Zabytków we Włocławku(BDBZ Włocławek) 
-Kartoteka dworów, parków dworskich, zabudowań folwarcznych powiatu lipnows- 
kiego i rypińskiego 
-Kartoteka cmentarzy powiatu lipnowskiego i rypińskiego 


Wojewódzkie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych we Włocławku 
oddział w Rypinie (WBG Rypin) 
-Dokumentacja dotycząca większej własności ziemskiej pow. rypińskiego z lat 1919-1939 
(materiały nieuporządkowane ) 
-Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1947 (materiały nieuporządkowane) 


Wojewódzkie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych we Włocławku 
oddział w Lipnie (WBG Lipno) 
-Dokumentacja dotycząca własności ziemskiej powiatu lipnowskiego z lat 1919-1939 
(materiały nieuporządkowane) 
-Dokumentacja dotycząca parcelacji majątków z lat 1945-1947 (materiały nieuporządkowane) 


419
		

/421_0001.djvu

			B. RELACJE I ARCHIWA RODZINNE 
majątek. nazwisko osoby udzielającej relacji 
i stopień pokrewieństwa w stosunku do ostatniego właściciela 


'I. I" 
-I' I 
.' 


.1 


-Chełmica Mała. Łochocin - Mikołaj Aleksandrowicz (syn). Wejherowo 
-Ciełuchowo-Gołuchowo - Krystyna Górzyńska (córka). Piaseczno 
-Długie - Zdzisław Borzewski (właściciel), Zaborów k. Warszawy 
-Dyblin - Zbigniew Pruski (syn), Łódź; Rafał Stobiecki (krewny), Łódź 
-Gulbiny - Elżbieta Rajewicz (córka), Warszawa 
-Hornówek - Hanna Ostoja Kaweczyńska-Petrych (córka), Podkowa Leśna 
-jasień - Marek Wąsowicz (syn), Warszawa 
-Karnkowo - Maria Karnkowska (krewna), Warszawa; Stanisław Karnkowski 
(krewny), Baden (Szwajcaria). 
-Kowalki - Krystyna Falęcka (córka), Warszawa 
-Klonowo - Anna Sobocińska (córka), Warszawa 
-Marianki - Stanisław Orzeszkowski (syn), Bejsce k. Kielc 
-Moszczonne - Alfred Barthel (syn), Legionowo 
-Nadróż - Ewa Hupka (córka), Poznań 
-Niedźwiedź - Zofia Wyrzykowska (córka), Stargard Szczeciński 
-Nowa Wieś - Maria Waśniewska (córka), Wrocław 
-Okrągła - Mikołaj Aleksandrowicz (bratanek). Wejherowo 
-Obrowo - Krystyna Górecka (siostra), Warszawa 
-O leszno - Elżbieta Karczewska (córka), Włocławek 
-Płomiany - Barbara Cybulska (córka), Łódź; Rafał Stobiecki (wnuk), Łódź 
-Płonne - Danuta Łempicka (żona), Warszawa 
-Półwiesk Mały - Zofia Chmielewska (córka), Warszawa 
-Rado mice - Irena Świecka-Descaur (córka), Milanówek k.Warszawy 
-Radomin - Danuta Jurczakowska (córka), Łódź 
-Ruszkowo - Jacek Koskowski, Warszawa; Kassjan Koskowski (właściciel), 
Edmonton (Kanada) 
-Sadłowo - Renata Mazurek (córka), Włocławek 
-Skórzno - Andrzej Dobrzeniecki (syn), Bartoszyce 
-Sokołowo, Bocheniec - Paweł Płoski (syn), Bydgoszcz 
-Sumin, jarczechowo - Helena Prądzyńska, Warszawa 
-Suszewo - Zbigniew Rykaczewski (syn),Toruń 
-
zpetal- jerzy Ru
kowski (syn). Warszawa; Artur Rutkowski (wnuk),Warszawa 
-
niechy - Maria Sniechowska (córka), Kamieniec Gliwicki 
-Swiedziebnia - Mirosława Gniazdowska-Rutkowska (córka, właścicielka), Toruń 
-Świeżawy - Witold Dudrewicz (syn), Warszawa 
-Ugoszcz - Zdzisław Borzewski (bratanek), Zaborów k. Warszawy 
-Warpalice - Andrzej Gniazdowski (syn), Golejewko, woj, leszczyńskie 
-Wąpielsk - jerzy Piwnicki (krewny), Toruń 
-Wielgie-Bętlewo - Andrzej Wilski (syn), Poznań 
-Zosin - Andrzej Ramlau (syn). Dobrzejewice k. Torunia 


. 
,I: 


, 
i I 


: I 


:'1 


: f 


! : 


,I 
I I 
,II 


W wykazie pominięto liczne relacje jakie autor zebrał od mieszkańców wsi. 
w których znajdowały się folwarki oraz od dalszej rodziny ziemian, 


1 1,1 
l! ' 


420 


I.
		

/422_0001.djvu

			C. WYDAWNICTWA URZĘDOWE. ŹRÓDŁA DRUKOWANE 


-Drugi Powszechny Spis Ludności z dn. 9 grudnia 1931 roku, wojew6dztwo warszaws- 
kie. Statystyka Polski. seria C, z.57. Warszawa 1937. 
-Dziennik Praw Państwa Polskiego, 1919. 
-Dziennik Ustaw RP 1919-1939. 
-Dzit
nnik Urzędowy RP 1944-1945. 
-Gospodarstwa rolne posiadajqce szachownicę na gruntach własnych, Kwartalnik Sta- 
tystyczny 1925. 1.2. z.4. 
-Księga adresowa obywateli ziemskich Rzeczypospolitej oraz kółek rolniczych. syndy- 
katów. sLOwarzyszeń. kooperatyw, z działem handlowo-przemysłowym b. Kongresów- 
kJI Kresów 1922/1923. Warszawa 1924. 
-KsIęga adresowa Polski (wraz z W. M. Gdańskiem) dla handlu, przemys/u, rzemios/ 
i rolnictwa z 1926 roku, Warszawa 1930. 
-Ma/y Rocznik Statystyczny 1931-1939 
-Mieszkania, ludność, stosunki zawodowe. województwo warszawskie. Statystyka Polski, 1.15. 
-Pierwszy powszechny Spis RP z 1921 roku,Gospodarstwa wiejskie. Statystyka Polski. 1.11. z.2. 
-Pierwszy Powszechny Spis RP z 1921 r., Nieruchomości i budynki.Statystyka Polski, 1.13, Z.1. 
-Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dnia 14 lutego 1946, Statystyka Polski, Se- 
ria D, z.l, Warszawa 1947. 
-Reforma mina. Parcelacja, prace regulacyjne w 1918 r., Kwartalnik Statystyczny. 1925, t.2. 
-Reforma rolna. Parcelacja. prace regulacyjne w latach 1919-1924, Kwartalnik Statys- 
tyczny 1926,1.3, Z.1. 
-Reforma rolna. Prace parcelacyjne i regulacyjne w latach 1919-1925. Kwartalnik Sta- 
tystyczny 1928, 1.5, z.l. 
-Heforma rolna. Prace parcelac.yjne i regulacyjne w latach 1919-1927, Kwartalnik Sta- 
tystyczny 1929, 1.6. z.4. 
-Skorowidz miejscowości RP, t.l wojew. warszawskie, Warszawa 1925. 
-Hocznik Statystyczny 1947. 
-Hocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, 1.1-3, pod red. W.Grabskiego, Warsza- 
wa 1913-1915. 
-Rocznik Statystyki RP 1920-1930. 
-Hozmieszczenie tartaków w Polsce, Kwartalnik Statystyczny 1932. 1.9, z.4
 
-Sady. Kwartalnik Statystyczny 1927,1.4, z.2. 
-Sprawozdanie Banku Sp6/dzielczego w Rypinie za rok 1931, Rypin 1931. 
-Spmwozdanie Spó/dzielczej Mleczami Parowej "Rotr" w Rypinie za rok 1931, Rypin 1931. 
-Sprawozdanie Spó/dzielczego Rolniczego M/yna w Rypinie za czas 1 lipca 1931 - 30 
czerwca 1932. Rypin 1932. 
-Sprawozdanie Stowarzyszenia Rolniczego w Rypinie. Rypin 1931. 
-Sprawozdanie Zarzqdu Komunalnej Kasy Oszczędności Powiatu Rypińskiego w Rypi- 
nie za rok 1935, Rypin 1935. 
-Sprawozdanie z dzia/alności Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kó/ek Rolniczych 
w Lipnie. Gazeta Lipnowska. 1930, nr 3D, s.3, nr 32, s.5. 
-Spmwozrlanie z rlzia!alności Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kó!ek Rolniczych w Hy- 
pinie za czas od 1 kwietnia 1933 do 1 kwietnia 1934, Rolnik Rypiński 1934. nr 3D, S.1. 
-Stotystyka prac parcelacyjnych i regulacyjnych w 1919-1921 w RP, Miesięcznik Sta- 
tystyczny 1922,1.5. z.7. 


421
		

/423_0001.djvu

			. 
,
 I 
I 


-Statystyka Rolnicza 1931-1938. Warszawa 1932-1939. 
-Sta(l'styka Rolnicza 1947. Statystyka Polski. Seria D. z,l1. Warszawa 1949, 
-Statystyka wielkiej własności rolne; w 1921 roku. Miesięcznik Statystyczny 1923,1.6. z-J 
-Sytuacja społeczno-polityczna i gospodarcza obszaru Okręgu Korpusu Nr VIlI w Toruniu 
w latach 1933-1937. wybór źródeł. wyd. P ,Stawecki. W .Rezmer, Toruń 1992 
-Trudy Warszawskogo Statisticzeskogo Komiteta. t.15-39, Warszawa 1870-1909. 
-Warszawski Dziennik Wojewódzki. Warszawa 1920-1939, 
-Wielka wlusność rolna. Pierwszy Powszechny Spis Ludności RP z 1921 roku Statysty- 
ka Polski. 1.5. Warszawa 1925 
-Z(Jsiewy i zbiory w latach' 
1918. Statystyka Polski 1920. t.2. 
1918-1919. Miesięcznik Statystyczny 1920, n. z,l. 
1919-1920, Miesięcznik Statystyczny 1921, n, Z.l. 
1920-1921, Miesięcznik Statystyczny 1922, t.5, z.3. 
1921-1922, Miesięcznik Statystyczny 1923, t.6, z.l. 
1922-1923. Kwartalnik Statystyczny 1925, t.2, z.l, 
1923-1924, Kwartalnik Statystyczny 1925, t.2, z,l. 
1924-1925, Kwartalnik Statystyczny 1926, 1.3, z.l, 
1925-1926, Kwartalnik Statystyczny 1927, 1.4, z.l. 
1926-1927, Kwartalnik Statystyczny 1928, t.5, z.1. 
1927-1928, Kwartalnik Statystyczny 1929, 1.6, z.2. 
1928-1929, Kwartalnik Statystyczny 1930, I. 7, z.1. 


lU 


I 
j I 


,I 


D. BIBLIOGRAFIE, KATALOGI, INWENTARZE 


t 


-A n t o n i e w s k i S., Zarys bibliografii polskiego czasopisma rolniczego i pokrewnego 
na ziemiach polskich za okres 200 lat (1755-1955),Warszawa 1960. 
-B a r a n o w s k i H., Bibliografia czasopism pomorskich. Toruń 1960. 
-G o ł ę b i e w s k a L., Bibliografia czasopism płockich 1810-1966, Rocznik Historii 
Czasopiśmiennictwa Polskiego, t.9, cZ.1, s,131-148, cZ.2. s.227-247. 
-Inwentarz archiwalny Wydziału Statystyki Ludności GUS 1918-1939, Warszawa 1969. 
-Inwentarz archiwalny Wydziału Statystyki Rolnictwa GUS 1918-1939,Warszawa 1970. 
-K o s i e kW., Bibliografia polskich bibliografii gospodarstwa wiejskiego, Warszawa 1962. 
-K raj e w s k i M., Materiały do bibliografii historycznej ziemi dobrzyńskiej, cz. l, 
Włocławek 1986, cz.2. Rypin 1993. 
-L a n d a li Z., Gospodarka polska lat 1918-1939 w publikacjach powojennych (bib- 
liografia), Kwartalnik Statystyczny, 1962, nr 1. 
-M Y ś l i ń s kiJ., Bibliografia prasy polskiej 1944-1948, Warszawa 1968. 
-S t e m p o w s k i S., Materia/y do bibliografii polityki agrarnej, Warszawa 1929. 
- T li r o w s k a -B a r o wal., Polskie czasopisma o wsi i dla wsi do 1960 r, Warszawa 1961 
-Ż y t k o M., Bibliografia wsi po/ski ej, Przewodnik Wiejski 1938 nr l, s.6-9. 



, 
III 
III 


422
		

/424_0001.djvu

			E. LITERATURA 


Publikacje zwarte 


-Ainenkiel A.. Położenie prawne robotników rolnych w Polsce 1918-1939. 
Warszawa 1962. 
-Aktywnosć gospudarcza ziemiaństwa w Polsce w XVIll-XX wieku, pod red. W. C a b a - 
na. M.B.Markowskiego. Kielce 1993. 
-Album ziemi dobrzyńskiej, wyd. L. D m o c h o w s ki, Lipno 1908. 
-Album - skorowidz Sejmu i Senatu RP. Kadencja 1935-1940. Kraków 1936. 
-A n t o n i e w s k i S.. Z ekonomild gospodarstw dużych i malych, Warszawa 1938. 
-B i g o s z e w s k i Z.. Dobrzyń nad Wisłą. Przesz/ość-teraźniejszość. Informacje turys- 
tyczne, Dobrzyń n/Wisłą 1966. 
-Hi/ans gospodarczy dziesięciolecia Polsld odrodzonej, t.1, Poznań 1929. 
-B i I i ń s k i A., Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów, Warszawa 1932. 
-B i l s k i S., Region brodnich Historia, zabytld, krajobraz, Toruń 1985. 
-B i l s k i S .,Slownik biograficzny regionu brodnicldego, Brodnica-Toruń 1991. 
-Blachowska M., Kuczkowska J., Kuczkowski K., Kikó/ i okolice na tle 
dziejów ziemi dobrzyńsldej, Rypin-Kikół 1998. 
-B l o h ID G., Siedlung-und Landwirtschaft im Reichsgau Danzig-Weslpreussen, Berlin 1942. 
-B o i a r s k a B., Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Cdańsldm (wrze- 
sień-grudzień 1939), Poznań 1972. 
-B o n i e c k i A., Herbarz Polsh Wiadomości histOlyczno-genealogiczne o rodach 
szlachecldch. t.1-16, Warszawa 1899-1914. 
-Bo r k o w s kiJ ., Chłopi polscy w dobie kapitalizmu, Warszawa 1981. 
-B o r kow sk i J., Postawa polityczna chłopów polsldch w latach 1930-1935, Warszawa 1970. 
-B o r k o w s kiJ.. Kó/ka rolnicze w J[ Rzeczpospolitej, Warszawa 1978. 
-B o r o w s k i W.. Zagadnienie kredytu rolnego w Polsce wspó/czesnej, Warszawa 1929. 
-B r o n s z t a i n S., Ludność żydowska w Polsce w okresie międzywojennym. Stu- 
dium statystyczne, Kraków 1963. 
-B u k o w s k i A., Waplewo. Zapomniana placówka kultwy na Pomorzu Nadwiślań- 
sldm, Wrocław-Warszawa 1989. 
-C h e ł m i c k i B., Powiat rypińsld w latach 1905-1939. Kartki z pamiętnika, wstę- 
pem, przypisami i aneksem opatrzył P . G a ł k o w s ki, Rypin 1997. 
-C h o i e c k i Z.. Produkcja rolnicza i przemysł rolniczy w Polsce współczesnej, War- 
szawa 1937. 
-C h o i n i c k i T., G ó ź d ź Z., Niepospolici ludzie Lipna i okolic, Lipno 1995. 
-Chrapkowski B.. Zgierun Z., ł-qżyn gm. Obrowo. Zespól dworsko-parkowy. 
Toruń 1994. 
-C h li d a 11 s k i W., Ruch ludowy w województwie pomorsldm 1920-1939. Warsza- 
wa 1970. 
-C i e c h a n o w s k i K., Ruch oporu na Pomorzu Cdońskim 1939-1945, Warszawa 1972. 
-Ciepielewski J.. Polityka agrarna rządu polsldego w latach 1929-1935. Studia 
i materio/y, Warszawa 1965. 


423
		

/425_0001.djvu

			I' . 


It- 
I' 
!t 


-c i e p i e l e w s kiJ" Wieś polska w latach wielkiego layzysu 1929-1935. Materiały 
i dokumenty. Warszawa 1965. 
-C z e r n i e w s k i K.. Struktura społeczna wsi polskiej, Warszawa 1937. 
-D e r e s i e w i c z J.. Okupacja niemiecka na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy 
(1939-1945). Studium histOlyczno-gospodarcze okupacii hitlerowskie;, Poznań 1950. 
-Dwór polski w XIX wieku, Zjawisko histOlyczne i kulturowe, Warszawa 1990. 
-Dwór polski w XIX wieku, Zjawisko historyczne i kulturowe, Warszawa 1995, 
-Dziedzictwo. Ziemianie polscy i ich udział w życiu narodu, pod red. T. C h r z a- 
n o w s k i e g o , Kraków 1995. 
-JJzie;e cukrownictwa w Polsce. pod red. C z, L u c z a k a, Poznań 198ł. 
-Dzieje Golubia-Dobrzynia i okolic. pod red, K,C h ruś c i ń s k i e g o, Toruń 1979. 
-E c ker t M '. Przemysł rolno-spożywczy w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1974. 
-E P s z t e i n T,. Gór z y ń s k i S., Spis ziemian RP w 1930 roku. województwo 
warszawskie, Warszawa 199ł. 
-G a j o w n i c z e kW" Statystyka porównawcza dochodów i rozchodów gospodarstw 
folwarcznych w powiatach włoelawskim, nieszawskim i lipnowskim za lata 
1930/1931, 1931/1932, 1932/1933, Włocławek 1935, 
-G a łka B. W _, Ziemianie i ich organizacje w Polsce lat 1918-1939, Gdynia 1992. 
-G a I k o w s k i P '. Genealogia ziemiaństwa ziemi dobrzyńskiej XIX-XX wieku (da 
1939 roku). Rypin 1997. 
-Gemeinde-und Wohnplatzlexikon des Reichsgaus Danzig-Westpreussen, Danzig 1944. 
-C i z i ń s k i S., Historia Dobrzejewic i straży ogniowej 1894-1994, Obrowo 1994. 
-G I ę b o w i c z B., Realizacja reformy rolnej PKWN w woj. pomorskim w latach 
1945-1948, Toruń 1966. 
-G ł ę b o w i c z B., Ruch ludowy w woj. pomorskim (bydgoskim) w latach 1945-1962, 
Toruń 1964. 
-C ó ź d ź Z., Lipno w XX wieku, cz.1 - Drogi do nieopodległości, Lipno 1996; cz,2 _ 
Okres międzywojenny, Lipno 1996. 
-G ó ź d ź Z., Lipno. Zarys dziejów, Lipno 199ł. 
-G ó ź d ź Z., Ziemia lipnowska w okresie wojny i okupacji hitlerowskiej, Lipno 1988. 
-G r a b o w s ki 1-, Warunki i rozmieszczenie typów, poziom i okręgi hodowli kani 
w Polsce, Warszawa 1933. 
-C r o n i o w s k i K" Kwestia agrarna w Królestwie Polskim, Warszawa 1966. 
-G r z y b o w s k i M. M., M i e t z A., P a k u l s kiJ, , P a w l a k M 
 ,Osiek Rypiński. 
Z dziejów parafii i gminy, Osiek Rypiński- Toruń 1994. 
-G r z y b o w s k i M. M., Wojna polsko-rosyjska 1920 roku w Płocku i na Mazowszu, 
Płock 1990, 
-C u l d o n Z" W a i d aK., Źródła statystyczne do dziejów Pomorza Wschodniego 
i Kujaw od poczqtków XVI do XX wieku, Toruń 1970. 
-H a j k o w s k i F., Spółdzielczość mleczarska w powiecie rypińskim, Warszawa 1929. 
-H a l a b a R., Koł o m e j c z y k N., Z dziejów PPR w województwie bydgoskim 
(1945-1947), Bydgoszcz 1962. 
-Historia chłopów polskich. pod red. S.Inglota. t2, Warszawa 1972. tJ, Warszawa 1980. 
-Holówko T., Ziemianie, Warszawa 1919. 
-Image przedsiębiorcy gospodarczego w Polsce w XIX i XX wieku, pod red. R,Kolo- 
dziejczyka. Warszawa 1993. 
-J a s i e w i c z K., Lista strat ziemiaństwa polskiego 1939-1956, Warszawa 1996. 
- J a s t r z ę b o w s k i W., Gospodarka niemiecka w Polsce 1939-1945, Warszawa 1946. 


I ' 
'I 


L 
I 


I 
II, 


" 
I I 


I 
j 


424 


J
		

/426_0001.djvu

			-J a s t r z ę b s k i W" Hitlerowskie wysiedlenia z ziem polskich wcielonych do Rzeszy 
w latach 1939-1945, Poznań 1968. 
-J a s t r z e b s k i W., S z ił i n g J., Okupacja hitlerowsko na PomorLu Gdańskim 
w latach 1939-1945, Gdańsk 1979. 
-K a p ł a n B.. Polegli za Polskę Ludową, Bydgoszcz 1963. 
-K a p ł a n B.. Z tysiąca i jednej walki. Wspomnienia i relacje uczestników walk ze 
zbrojnym podziemiem w województwie bydgoskim (pomorskim) w latach 1945-1949. Byd- 
goszcz 1981. 
-K a r w i c k a T.. Kultum ludowa ziemi dobrzyńskiej. Warszawa-Po znań-Toruń 1979. 
- K a s z t e l e w i c z S., Spis ziemian ziemi: kaliskiej. kieleckiej. łomżyńskiej. piotrkow- 
skiej, płockie;. radomskie;, siedleckiej. suwalskiej i warszawskiej. Warszawa 1919. 
-Katalog zabytków sztuki w Polsce, t.l0, wojew. warszawskie, z,23, pow, sierpecki. 
Warszawa 1971. 
-Katalog zabytków sztuki w Polsce, Ul. z,6, pow. golubsko-dobrzyński, Warszawa 
1973. z.9, pow. lipnowski, Warszawa 1969. z,12. pow,rypiński. Warszawa 1971. 
-K ł a p k o w s k i T,. Spółdzielnie rolnicze w województwach centralnych i wschod- 
nich, Warszawa 1928, 
-K o s i ń s kiJ.. Zużycie nawozów mineralnych w rolnictwie polskim w 1924 i 1925 
roku. Warszawa 1927. 
-K o wal c z e w s kiJ.. Stan mieszkań służby folwarcznej na terenie b.Królestwa Kon- 
gresowego. Warszawa 1927. 
-K o z ł o w s kiR. , Partie polityczne w województwie pomorskim (1945-1950), Toruń 1991. 
-K o z ł o w s kiR. , Polska Partia Robotnicza w województwie pomorskim 1942-1948, 
Bydgoszcz 1985. 
-K o z ł o w s kiR,. Przeobrażenia społeczno-polityczne w województwie pomorskim 
(1945-1948). Toruń 1976, 
-K raj e w s k i M., Bene merentes (dobrze zasłużeni) dla Rypino , Rypin 1988. 
-K raj e w s k i M., Borzewscy herbu Lubicz z Ugoszcza w Ziemi Dobrzyńskiej. Rypin 1990, 
-K ra j e w s k i M., Powstanie styczniowe między Skrwą a DJWęcą. Włocławek 1994, 
-K r a i e w s k i M., Słownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej (rio 1945 roku), Lipno 1992. 
-K raj e w s k i M" Ugoszcz i okolice. Rys historyczny -ludzie - zabytki. Ostrowite 1980. 
-Krajewski M,. Wcieniu wojny i okupacji, Ziemia dobrzyńska wlotach 1939-1945. 
Rypin 1995. 
-K r a i e w s k i M" M i e t z A., ZabytlG ziemi dobrzyńskiej. Przewodnik bibliograficz- 
n,I'. Włocławek 1996. 
-Kto był kim w 11 Rzeczpospolitej, pod red, J.M.Maj chrowskiego, Warszawa 1994. 
-K II r fi a n M., Notariat, hipoteka, akty, Warszawa 1936. 
-K w i a t k o w s k a E.. Osadnictwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej w świetle planów z XVlll 
i XlX wieku oraz jego przemiany w świetle uwłaszczenia i parcelacji. Toruń 1963. 
-L a n d a II Z., T o fi a s z e w s kiJ., Gospodarka Polski międzywojennej 1918-1939, 
t.1-4. Warszawa 1967-1989, 
- L e i t g e b e r S" Nowy Almanach B/ękitny. Książęta. margrabiowie. hrabiowie, ba- 
ronowie, Poznań-Warszawa 1993, 
-L e w a n d o w s kiR., Losy żołnierzy lipnowskich w 11 wojnie światowej. Lipno 1984. 
-L e w a n d o w s kiR.. Martyrologia powiatu lipnowskiego w latach 1939-1945. Lipno 1984. 
-Lista strat wojska polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Warszawa 1934 
-L \I d k i e w i c z Z., Struktura ugrarnn Pomorza, Toruń 1934. 


425
		

/427_0001.djvu

			, ' 


-t u c z a k A ., Samorzqd terytorialny w progmmach I działalności stronnictw ludo. 
wych 1918-1939. Warszawa 1973, 
-t u c z a k C z o. Polityka ludnościowa I ekonomiczna hitlerowskich NiemIec w okupo- 
wanej Polsce, Poznań 1979, 
-M a d a i c z y k C z.. Burżuazyjno-obszarnicza reforma rolna w Polsce (1918-1939), 
Warszawa 19560 
-M a d a i c z y k C z " Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t.l, 2, Warszawa 1970, 
-M i e s z c z a n k o w s k i M.. Rolnictwo II Rzeczypospolitej, Warszawa 1983. 
-M i e s z c z a 11 k o w s k i M o. Struktura agrarna Polski międzywojennej. Warszawa 1960. 
-M i e t z A.. P a k u l s kiJ.. Was z k i e w i c z Z. Nadwiślańska gmino 
Czernikowo. Przesz/ość - Religijność - Tożsamość, Toruń 1998, 
-O k o 11 i e w s k a B,. Polscy ziemianie i chłopi Wielkopolski i Pomorza w latach lIRze. 
czypospolitei. (Ich aktywność gospodarcza i polityczna). Gdańsk 1991. 
-Okręg Płocki 1942-1945. Z walk PPR, GL-AL, pod red, B. K o b u s z e w s k i e g o, War- 
szawa 1974, 
-O l s z e w i c z B.. Lista strat kultury polskiej (1 wrzesień 1939-1 marzec 1946), War. 
szawa 1947, 
-O r a c k i T o, Słownik biograficzny Warmii, Mazur i Powiśla XIX i XX wieku (do 1945 
roku). Warszawa 1983. 
-O r c z y k J '. Studia nad opłacalnością gospodarstw rolnych w Polsce w lotach 
1929-1938, Warszawa-Poznań 1981. 
-Parcelacju prywotna, Warszawa 1933, 
-P a w ł o w s k i T o, T/uchowoo Rys geograficzno-historyczny, Tłuchowo 1996, 
- P i o t r o w s kiR.. Skrwilno i okolice (od czasów najdawniejszych do 1945 roku), 
Skrwilno 1997, 
-Polski Słownik Biograficzny, U-37, Warszawa-Kraków-Wrocław 1935-1997, 
-P o s P i e s z a l s k i K.M., Hitlerowskie "prawo" okupacyjne w Polsce, cz,l: Ziemie 
"wcielone". Poznań 19520 
-IJrzyczynki do poznaniu stosunków kredytowych wśród drobnej własności rolnej w wo. 
jew. środkowych i wschodnich, Warszawa 1931. 
-Rola członków Związku Zawodowego Robotników Rolnych RP podczas najazdu bal. 
szewickiego, Warszawa 1921. 
-R o s e A o, Kwestia robotników rolnych ze szczególnym uwzględnieniem stosunków 
wielkopolsIdch, Poznań 1919, 
-R o s z k o w s k i W o, Gospodarcza rola większej prywatnej własności ziemskiej 
w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1986, 
-Hozwój przemysłu rolno-spożywczego na ziemiach polskich w XIX i XX wieku (mute- 
riały z sesji naukowej), Poznań 1970, 
-R u d n i c k i S " Ziemiaństwo polsIde w XX wieku, Warszawa 1996, 
-Ry c h l i k o wal., Ziemiaństwo polskie 1789-18640 Zróżnicowanie społeczne, War- 
szawa 19830 
-Hypin. SzIdce z dziejów miasto, pod red, MoKrajewskiego, Rypin 1994, 
-R z e p e c k i T.. Sejm i Senat RP 1922-1927, Poznań 19230 
-R z e p e c k i T., Sejm i Senat RP 1928-1933, Poznań 1928. 
- R z e p e c k i T" Sejm RP 1919 roku. Z życiorysami i podobiznami 311 poslów sej. 
mowych, mapą okręgów wyborczych, Poznań 19200 
-S a k o w i c z J.. Państwowe majątId rolne w Polsce, Warszawa 19290 


I 
I 


, I 



i I 
l',' 
, I 
i.: I , 
, I 
, 


I. 


i 


'j 


,,1 


I 
I 


426 


.
		

/428_0001.djvu

			-s ł a b e k H.. Przebudowa ustroju rolnego w Wielkopolsce I na Pomorzu 1945-1948. 
Poznań 1968. 
-Slownik Geograficzny Królestwa Polsldego i innych krajów slowiańsldch. wyd. F. S u- 
l i m i e rski. B. Ch le bo w ski, W. Wa lew ski . U-16. Warszawa 1880-1902. 
-S P e c i a l s kiR. . Brzeżno. Szldce monograficzne, Włocławek 1997. 
-S P e c i a l s kiR.. G/odowo. Materia/y do monografii wsi. cZ.l. Włocławek 1993. 
-S p e c i a l s kiR., Lipno i okolice. Materia/y do monografii. Rypin 1997. 
-S t a n k i e w i c z W" Konflikty spo/eczne na wsi polsldej 1918-1920. Warszawa 1963. 
-S t a s z e w s k i D.. M a c i e s z a A,. Przed wystawą ziemi dobrzyńsldej. Krótld zarys 
przesz/ości i stanu obecnego ziemi dobrzyńsldej. Płock 1908. 
-S t e c kiJ.. Wartość i ceny ziemi. Warszawa 1937. 
-S t o g o w s k a A. M .. WpIsany w epokę. Gustaw Zielińsld 1809-1881. Płock 1996. 
-Stosunki rolmcze Królestwo Kongresowego, pod red. S . J a n i c k i e g o .Warszawa 1918. 
-Slosunld rolnicze RP. t.l. Warszawa 1925. 
-Slruktura spo/eczna wsi polsldej. Warszawa 1937: 
-Studia z dziejów ziemi dobrzyńsldej XV-XX wieku, pod red, M. Woj c i e c h o w s k i e- 
go, Warszawa-Toruń-Poznań 1987. 
-S z c z e p a ń s kiJ .. Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu. Warszawa-Pułtusk 1995. 
-Szkice Hypińslde. Materia/y z sesji popularno-naukowej zorganizowanej z okazji 
900-lecia Hypina. opr. zbior.. Bydgoszcz 1967. 
-Szlachta i ziemiaństwo na Pomorzu w dobie nowożytnej XVI-XX wieku (przemiany 
struktur wewnętrznych). pod red. J . D Y g d a ł y . Toruń 1993. 
-Ś l i waS., Przemys/ m/ynarsld w Polsce. Poznań 1935, 
-.Środowisko przyrodnicze Ziemi Dobrzyńsldej. Materia/y z konferencji w [(jjaszkowie, 
Dobrzyń nad Wisłą 1997. 
-Ś w i e c k i T.. W Y b u l t F., Mazowsze p/oclde w czasach wojny światowej i po- 
wstania państwa polsldego, Toruń 1932. 
-Ty c L., Rzymsko Katolicka parafia Św. Trójcy w Rypinie w latach niewoli narodowej 
1793-1918, Rypin-Brunswick 199L 
-Uruski S" Kosiński A.. Włodarski A.. Rodzina. Herbarz szlachty pol- 
sldej, U-lS, Warszawa 1904-1931, 
-W 75-lecie Bitwy Warszawsldej 1920, Materia/y z konferencji naukowej 30XI-IXll1995 
r. i uroczystości w dniu 20 sierpnia 1995 r. pod Pomnildem Poleg/ych Obrońców Wis- 
/y 1920 roku, pod red, M,Wojciechowskiego, Włocławek 1997. 
-Walka z okupantem hitlerowsldm na Kujawach i ziemi dobrzyńsldej. pr. zbior., Włoc- 
ławek 1985. 
-Was z k i e w i c z Z., Ruch robotniczy we W/oc/awku i na ziemi dobrzyńsldej w la- 
lach 1918-1939. Toruń 1983. 
-W a w r z y n i a k B., Przemiany spo/eczno-gospodarcze wsi pomorsldej od uw/asz- 
czenia do czasów wspó/czesnych. Warszawa 1976. 
-Wit:.";: polska 1939-1945, t.3. oprac. K 
 Ker s t e n. T . S z a r o t a ,Warszawa 1967 
-W i t k o w s k i A.. Mordercy z Selbstschutzu. Warszawa 1986. 
-W i t k o w s k i A., Nieukarana zbrodnia. Warszawa 1995, 
-Województwo toruńslde. Przyroda. ludność, osadnictwo i gospodarka. pod red. R.Ga- 
lona, Warszawa-Poznań-Toruń 1984. 
-Województwo w/oc/awslde, Monografia regionalna. Zarys dziejów. obraz współczesny. 
perspektywy rozwoju. pod red. T. O l s z e w s k i e g o, Łódź-Włocławek 1982. 
- W ó i c i k i e w i c z W,. PTClWO hipoteczne Królestwa Polsldego, Warszawa 1968. 


I
! 


427
		

/429_0001.djvu

			,
 


-w r z o s e k S.. Z historii spóJdzielczości mleczarskiej w Polsce do 1939 roku, War- 
szawa 1965. 
- W Y b u II F" Okręgowe Towarzystwo Rolnicze Ziemi Dobrzyńskiej w latach 
1907-1930, Płock 1931. 
-Z a g l e n i c z n y J" Cukrownictwo polskie. Warszawa 1926. 
-Z a i ą c z k o w s k i A.. Szlachta polska. Kultura i struktura. Warszawa 1993. 
-Z(II}'s historii gospodarstwu wiejskiego w Polsce. 1.3. Warszawa 1970. 
-Z dziejów l'uchu robotniczego na Kujawach wschodnich i ziemi dobrzyńskiej. pod red. 
Z
Waszkiewicz, Włocławek 1982. 
-Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, Toruń 1966. 
-Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny. pod red. J.Leskiewiczowe). 
1.1. Warszawa 1992. 1.2, Warszawa 1994, 1.3.Warszawa 1996. 
-Ziemiaństwo. a ruchy niepodlegJościowe w Polsce XIX i XX wieku, pod red. W.C a- 
bana iM.B.Markowskiego.Kielce1994. 
-Ziemiuństwo polskie 1920-1945, pod red.J.Leskiewiczowej, Warszawa 1988. 
-Ziemia ństwo polskie 1795-1945. Zbiór prac o dziejach warstwy i ludzi, pod red. 
J. Leskiewi czowe j. Warszawa 1985. 
-Ziemiuństwo w pracy spo/ecznej,pod red. S. Miklaszew skiego ,Warszawa 1929. 
-Ż a b k o - P o I o P o w i c z A" Rolnictwo w Polsce, Warszawa 1938. 
-Ż a r n o w s kiJ " Społeczeństwo II Rzeczpospolitej 1918-1939, Warszawa 1973. 
-Ż m i d z i ń s k i F" Realizacja reformy rolnej na Pomorzu 1920-1938, Warsza- 
wa-Poznań 1978. 
-Ż y c h l i ń s k i T.. Z/oto księgu szlachty polskiej, 1.1-31, Poznań 1879-1908. 


l 


li 
I 


.11 11 


" 
ł' 


Ważniejsze artykuły, studia, szkice 


II 


-A i n e n k i e l A., Zbiorowe umowy w rolnictwie w Polsce w lutuch 1919-1926, Cza- 
sopismo Prawno-Historyczne 1957, 1.9, z.2. 
-A n t o n i e w s k i S" Dochodowość dużych i maJych gospodarstw, Przemysł i Handel 
1929, nr 11. 
-A n t o n i e w s k i S., ZadJużenie drobnych gospodarstw w woj. warszawskim, Rolnik 
Ekonomista 1932, nr 9, s.238-244. 
-B a r a n o w i c z E., M i n c H., Ogólne wyniki spisu ludności w 1931 roku w zakresie 
ludności rolniczej, Rolnictwo 1937, nr 92-93. 
-B e n d e r R., Z życiu diecezji pJockiej w latach 1914-1939, Studia Płockie 1975.1.3. 
s,359-375. 
-B e r n s I e i n L., ZadJużenie większej własności ziemskiej w woj. warszawskim. 
Rolnik Ekonomista 1934. nr ID, s.261-269. 
-B i e l e c k aK" Przemiany struktury użytkowaniu ziemi w Polsce na prze/omie XIX 
i XX wieku, Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, 1.10, 1969, s.11-20. 
-B o r k o w s kiJ., Dzia/alność społeczno-polityczna i postawu chłopów w latach 
1918-1939. (w:) Historia chłopów polskich, 1.3, pod red. S . I n g lot a, Warszawa 
1980. s.189-388. 


I:, 
I 


I 
ni 
'J 
I 


428
		

/42_0001.djvu

			III' 
h, 
jl 
("I 


I 
i' 
1'1 1 
I 


I 
'1 
, I 
I 
 


tl 


11 


I I 
II, 
'[ 



 

, 

 
I 
I 


wykazał w powiecie lipnowskim 17.921 Niemców, a w powiecie ry- 
pińskim 9.130, w styczniu 1944 roku odpowiednio: 23.375 i 11.520 39 . 


Tabela B: Ludność powiatów Lipno i Rypin w latach 1939-1944. 


Powiat Obszar XII 1939 XII 1940 11944 
km' Ogółem Niemcy Ogółem Niemcy Ogółem Niemcy 
Lipno 1535 109.364 17.921 107.434 17.950 104.728 23.375 
Rypin 1214 89.746 9.130 92,187 9.730 85.625 11.520 
Razem 2749 199.110 27.051 199,621 27.680 190.353 34.895 


Ź ród ł o : Gemeinde- und Wohnplatzlexikon (Kreis Rippin, s.109-117, Kreis Leipe, 
s,91-99); M,K raj ew s ki. W cieniu wojny i okupacji, s.19; J, S z i l i n g , Ziemia dob- 
rzyńska. s.159. 


Po II wojnie światowej nastąpiły zmiany w zaludnieniu ziemi dob- 
rzyńskiej. Pierwszy powojenny spis ludności przeprowadzony 14 lutego 
1946 roku wykazał w powiecie lipnowskim 93.381, a w rypińskim 77.770 
mieszkańców. Brak danych dotyczących liczby ludności ziemi dobrzyńs- 
kiej z 1939 roku uniemożliwia prawidłowe określenie strat tego terenu 
w porównaniu do okresu powojennego. S. Melaniuk 40 , a za nim R. Koz- 
łowski 41 podają liczbę ludności z 1 września 1939 roku. Dane te wydają 
się być wątpliwe, ponieważ w przypadku powiatu lipnowskiego dokładnie 
odpowiadają liczbie ludności według spisu z 1931 roku, a dla powiatu ry- 
pińskiego tylko nieznacznie się różnią, przy mniejszej powierzchni. Bio- 
rąc jednak pod uwagę wiarygodne dane z 1933 roku 42 , liczba ludności 
powiatu lipnowskiego zmniejszyła się o 11.822 osoby i powiatu ry- 
pińskiego o 9.348 mieszkańców w 1946 roku. Był to zapewne w dużej 
mierze wynik niemieckiej polityki eksterminacyjnej, zwłaszcza wśród 
Żydów oraz masowych deportacji na roboty do Rzeszy i do General- 
nego Gubernatorstwa. 
Bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych nastąpił 
również silny ruch migracyjny z terenu ziemi dobrzyńskiej, zwłaszcza 
na Ziemie Odzyskane, gdzie tylko z powiatu rypińskiego w latach 
1946-1948 przesiedliło się około 1600 rodzin. Władza ludowa od 
pierwszych miesięcy powojennych sprowadzała na tereny ziemi dob- 
rzyńskiej osadników z Polski południowo-wschodniej i zasiedlała 


39 AP Bydgoszcz, Materiały statystyczne spisu niemieckiego z grudnia 1939 roku; 
Gemeinde- und Wohnplatzlexikon (Kreis Rippin, s,109-117, Kreis Leipe, s.91-99); 
M. Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji, s,19; J, S z i l i n g , Ziemia dob- 
rzyńska, s,159. 
40 S.M e l a n i u k , Podziaj administracyjny, (w:) Województwo bydgoskie. s.488. 
Autor nie podaje źródłił skąd posiada wiadomości o liczbie ludności w 1939 roku, 
41 R.K o z ł o w s ki, Zycie polityczne ziemi dobrzyńskiej w latach 1945-1948, (w:) 
Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wiek, pod red. M. Woj c i e c h o w - 
s k i e go, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, s.214-215. 
42 Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII, s.30, załącznik do dokumentu nr 40. 


44
		

/430_0001.djvu

			-B o r o w s k i W" ZadJużenie majątków ziemiańskich w Polsce w dobie kryzysu, 
Rolnik Ekonomista 1933, nr 14, 354-359. 
-Borzewski. Tygodnik Ilustrowany, 1920, nr 38, s.735, 
-B r o d o w s k a H.. Historia spoJeczno-gospodarcza chJopów polskich w zaborze ro- 
sYiskim. (w:) Historia chlopów polskich.t.2,pod red. S.I n g lot a . Warszawa 
1972. s.290-462. 
-B u d k e W..Zvdzi w Upnie, Gazeta Lipnowska 1932, nr 21. s.2-3. 
-B u r s z t aJ.. Kultura WSI okresu międzywojennego, (w:) Historia chJopów polskich, 
t.3. pod red. S . I n g lot a, Warszawa 1980, s.441-497 
-C e l i ń s k a E.. Stare porki - to też zabytki, Biuletyn Przewodnicki, nr 56,1988. s.2-3, 
-C e l i ń s k a K, Zabytkowe cmentarze w województwie wJoelawskim. cz,l i 2. Biule- 
tyn Przewodnicki PTTK. 1988. nr 57,s.2-8. nr 58, s.6-10. 
-C h e ł fi i c kaT.. Wspomnienie o matce, Zawsze kochaJa ludzi. Mojej nieżyjącej Matce 
Marii z Wybickich Chelmickiej, Wrocławski Tygodnik Katolicki 1977. nr 41. s.l,lO. 
-C h e ł fi i c k i B., Organizacje mlnicze JJ Rzeczypospolitej, Więź 1981, nr 9, s.113-141. 
-C h e ł m i c k i B., SpóJdzielczość rolnicza na terenie województwa warszawskiego 
w świetle pracy spóldzielczej w pow. rypińskim, Rolnik Rypiński, 1933, nr 28, s.1-4. 
- C h ł a p o w s k i D., Reforma rolna, (w:) Dziedzictwo, Ziemianie polscy i ich udziaJ 
w życiu narodu, pod red, T. C h r z a n o w s k i e g o , Kraków 1995, s.98-109. 
-C h o j n o w s k i Z" Kredyt w pow. rypińskim. (w:) Materialy monograficzne woj, war- 
szawskiego, t.3, Warszawa 1929, s.134-139. 
-C h o m a ć R., Sprawa likwidacji serwitutów w Królestwie Polskim na początku XX 
wieku, Zeszyty Historyczne UW 1963, t.3, s.182-199. 
-C h r z CI n o w s k i T., Zabytki ziemi dobrzyńskiej, Ziemia, 1981, s.117-163. 
-Ciepielewski J.. Finansowe problemy wsi w Polsce w latach 1918-1939, Finanse 
1969, nr 5. s,l-15. 
-C i o ł e kG., Rejestr ogrodów polskich, z.6, Warszawa 1969. 
-Czy odechce się obszarnikom rypińskim okradać robotników, Życie Robotnika Rolne- 
go 1934, nr 6, s.7-8. 
-D e s kur S.. Hodowla koni w Polsce, (w:) Dziedzictwo. Ziemianie polscy i ich 
udzial życiu narodu, pod red, T. C h r z a n o w s k i e g o , Kraków 1995, s.72-81. 
-Echa uchwaly ziemian w Kowalkach, Kronika Rypińska 1925, nr 38, s,2, 
-E c ker t M., Dzieje cukrownictwa w okresie międzywojennym, (w:) Dzieje cukrow- 
nictwa w Polsce, pod red, C z, Ł u c z a k a. Poznań 1981, s.110-189. 
-G a łka B. W .. Miejsce i rola ziemiaństwa w strukturze spoJeczno-ekonomicznej JJ 
Rzeczpospolitej. Zarys problematyki, Dzieje Najnowsze, R.17, 1985, z.l, s.35-52, 
-G a ł k o w s k i P" Dlaczego o nich zapomniano,..?, Gazeta Lipnowska 1997, nr 30, 
s.13-14, 
-G a ł k o w s k i P., Prasa Rypino 1915-1995, Kronika Rypińska 1995, nr 10, s.6-7, 
-G a ł k o w s k i P., Rypin w latach trzydziestych, Kronika Rypińska 1995. nr 9, s.7-8. 
-C a ł k o w s k i P., Na 75-lecie Spóldzielni mleczarskiej "ROTR" w Rypinie, Kronika 
Rypińska 1996, nr 2, s.3-5. 
-G a ł k o w s k i P., Szlachta i ziemiaństwo okolic Rypina, Gniazdowscy herbu Korab, 
Kronika Rypińska 1996, nr 6, s.6-7. 
-G a ł k o w s k i P" Szlachta i ziemiaństwo okolic Rypina. Nadroscy herbu Nabram, 
Kronika Rypińska 1996, nr 7/8, s.9. 
-G a ł k o w s k i P., Szlachta i ziemiaństwo okolic Rypina. Barthel von Weidenthal, 
Kronika Rypińska 1996, nr 7/8, s.9. 


I
 

 


429
		

/431_0001.djvu

			I 


-G e r l i c z R" Praca najemna na roli w większej własności ziemskiej (w:) Ziemiańs- 
two i większa własność rolna, Warszawa 1929. 
-G o d l e w s k i Z., Lipnowski oddział Związku Ziemian, Gospodarz, Rl, 1928, 5.9-10. 
-G o d l e w s k i Z" Okręgowe Towarzystwo Rolnicze Ziemi Dobrzyńskiej w Upnie, 
Gospodarz. Rl. 1928, s,3-5. 
-G o d l e w s k i Z" Wydział kółek rolniczych ziemi dobrzyńskiej, Gospodarz, R.I, 
1928. s,5-6, 
-G ó ź d ź Z " Jerzy Starzyński (1883-1920), Gazeta Lipnowska 1995, nr 22, 5,4. 
-G ó ź d ź Z.. Lipno i okolica w latach pierwszej wojny światowej, Ziemia Dobrzyńs. 
ka, t.3, 1995, s.53-64. 
-G ó ź d ź Z., Z dziejów dworów ziemiańskich w byłym powiecie lipnowskim. Ziemia 
Dobrzyńska, t.2. 1992. s.59-68. 
-H a i k o w s k i F., Spółdzielczość mleczarska w powiecie lipnowskim, Gazeta Lip- 
nowska, nr 12, s.1-2, 
-J a r o s z e w s k i T. S., Siedziby ziemiańskie w Polsce od schyłku XVIll wieku do 1914 
roku. Przegląd najważniejszych koncepcji, (w:) Dziedzictwo. Ziemianie polscy i ich 
udział życiu narodu, pod red, T.C h r z a n o w s k i e g o, Kraków 1995, s,141-167. 
-Ja s i e w i c z K., Ziemiaństwo i majątki ziemiańskie w okresie wojny obronnej 1939 
roku. Studia Historyczne, R39, 1996, z,2, s,223-235, 
-J e d l i ń s k i W., Sierakowscy z Waplewa, Pomorze Gdańskie 1984, nr 2, s.40.44. 
-K a II a s M" Z przeszłości administracyjnej Kujaw i ziemi dobrzyńskiej (od rozbio- 
rów do utworzenia województwa włoela , wskiego) Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, t.1, 
1978, s,193-212. 
-K a p ł a n B., Z rewolucyjnych tradycji Rypino i powiatu rypińskiego, (w:) Szkice 
Rypińskie. Materiały z sesji popularno-naukowej zorganizowanej z okazji 90o-Iecia 
Rypina, Bydgoszcz 1967, s,127-170. 
-K a p ł a n B" Z walk o utrwalenie władzy ludowej na Kujawach i ziemi dobrzyńs- 
kiej w latach 1945-1948, (w:) Kujawy i ziemia dobrzyńska w 40 leciu Polski Ludowej, 
pod red. R , J a d c z a k a ,Włocławek 1984, s.49-96. 
-K a w s k i T" Ludność żydowska na Kujawach wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej 
w okTesie międzywojennym (1918-1939), Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, U3, Włoc- 
ławek 1999, s,127-178, 
-K a z i m i e r s kiJ., Akty notarialne i ich znaczenie dla badań historycznych, Studia 
Źródłoznawcze, t.4, 1959, s.114-123. 
-K l e s z c z y ń s k a P" W sprawie śp. Leona Lissowskiego. właściciela Kijaszkowa 
i Steklinka słów kilkoro, Gazeta Lipnowska 1931, nr 18, s,l-2, 
-K l u ź n i a k A., Stosunki agrarne i reforma rolna w województwie warszawskiem, 
(w:) Materiały monograficzne województwa warszawskiego, RI. t,2, 1929, s.155-171. 
-K o z ł o w s k i R., Polska Partia Robotnicza na ziemi dobrzyńskiej w latach 
1945-1948, (w:) Polska Partia Robotnicza na ziemi dobrzyńskiej w latach 1942-1948, 
pod red, M.R.K raj e w s k i e g o, Rypin 1987, s.80-128. 
- K o z ł o w s kiR" Wyniki referendum z 30 czerwca 1946 roku w województwie po- 
morskim, Zapiski Historyczne t.59, 1994, s.49-64. 
-K o z ł o w s kiR.. Ruch robotniczy ziemi dobrzyńskiej i wschodnich Kujaw na tle 
przeobrażeń społeczno-politycznych w latach 1945-1948, (w:) Z dziejów ruchu robot- 
niczego na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej, pod red, Z, W a 5 z k i e w i c z, Włocła- 
wek 1982, 5,165-254, 


II'. 


I 
II. 
I: 


'" 


r 
I 
. I 
i t, 


'1 I 
l 


,.1: 


430
		

/432_0001.djvu

			-Kozłowski R., Życie polityczne ziemi dobrzyńskiej w latach 1945-1948. Iw:) Stu- 
dia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wiek. pod red, M. Woj c i e c h o w s k i e go. 
Warszawa-Poznań-Toruń 1987. s,209-330. 
-K raj e w s k i M,. Dobrze zasłużeni dla Rypina i okolic. Jan Rudowski. Kronika Ry- 
pińska 1992. nr 5. s.7. 
-K r a i e w s k i M., Dobrze zasłużeni dla Rypina i okolic. Stanisław Sierakowski. Kro- 
nika Rypińska 1992. nr 5, s.7, 
-K r a i e w s k i M" Eksterminacja inteligencji ziemi dobrzyńskiej w latach okupacji hit- 
lerowskiej. Iw:) Eksterminacja ludności polskiej w okresie okupacji hitlerawskiej. Wy- 
niki badań ośrodków terenowych, Warszawa 1979. 
-K r a i e w s k i M.. Holocaust na ziemi dobrzyńskiej. Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, 
U3. Włocławek 1999. s,199-245. 
-K raJ e w s k i M., I.ewicowy ruch oporu na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej w okresie 
drugiej wojny światowej (1939-1945) Iw:) Walka z okupantem hitlerowskim na Kuja- 
wach i ziemi dobrzyńskiej, Włocławek 1985, s,11-60, 
-K raj e w s k i M.. O Chełmickich herbu Nałęcz z ziemi dobrzyńskiej. Biuletyn Prze- 
wodnicki PTTK, nr 53. 1988, s.2-6; nr 54. 1988, s,5-8. 
-K r a i e w s k i M., Postawy społeczeństwa ziemi dobrzyńskiej w okresie rusyfikacji 
(1864-1914), Notatki Płockie, 1987. nr 2, s.20-30. 
-K raj e w s k i M.. Ruch robotniczy w rypińskiem w latach 1918-1939, Echo Papier- 
nika i Meblarza 1979. nr 1-2, s.3, 
-K raj e w s k i M., Rypin na tle kształtowania się przynależności administracyjnej 
ziemi dobrzyńskiej, Iw:) Rypin, Szkice z dziejów miasta, pod red, M.Krajewskie- 
go, Rypin 1994, s,361-377, 
-K r a i e w s k i M., Rypin w okresie zaborów (1793-1918), Iw:) Rypin. Szkice 
z dziejów miasta, pod red. M.Krajewskiego, Rypin 1994, s.139-218. 
-K raj e w s k i M.. Społeczeństwo ziemi dobrzyńskiej i Kujaw wschodnich wobec na- 
jazdu bolszewickiego w 1920 r" Iw:) W 75-lecie Bitwy Warszawskiej 1920. Materiały 
z konferencji naukowej 30 Xl-l X/J 1995 r, i uroczystości w dniu 20 sierpnia 1995 r. 
pod Pomnikiem Poległych Obrońców Wisły 1920 roku, pod red. M. Woj c i e- 
c h o w s k i e g o . Włocławek 1997, s.133-172, 
-K raj e w s k i M.. Spontaniczny i zorganizowany ruch oporu w latach 1939-1945 
w Rypinie i okolicy. Zarys dziejów. Iw:) Rypin. Szkice z dziejów miasta, pod red. 
M. Krajews kiego, Rypin 1994, s,341-361. 
-K w i a t k o w s k a E" Osadnictwo wiejskie, Iw:) Województwo toruńskie. Przyroda, 
ludność i osadnictwo, gospodarka, pod red. R. G a lon a, Warszawa-Poznań-Toruń 
1984, s,321-352. 
-Leskiewiczowa J., Ziemia i ludzie. Rec. pracy W.Roszkowskiego, Rola 
większej pl)'Watnej własności ziemskiej w Polsce 1918-1939, Przegląd Powszechny 
1988. nr 4, s.135-139. 
-L e s k i e w i c z o w a 1-. R y c h l i k o wal.. Ziemiaństwo, Iw:) Przemiany w Królest- 
wie Polskim 1815-1864. Wrocław-Warszawa-Kraków 1979, s.371-385. 
-L i b r o w s k i S., Zachowane kroniki parafialne z tereni.1 diecezji włoelawskiej z lat 
1901-1939 oraz ich wartość jako źródła historycznego, Archiwa, Biblioteki i Muzea 
Kościelne T.8. 1969, s.5-46. 
-L i c h o r o w i c z A., Polskie reformy rolne 1920-1944, a ziemiaństwo. Iw:) Dzie- 
dzictwo. Ziemianie polscy i ich udział w życiu narodu, pod red. T. C h r z a n o w s - 
k i e g o, Kraków 1995, s.85-97. 


M 


431
		

/433_0001.djvu

			, 
" 


-L i c h o r o w i c z A.. Problem sCQIQniQ gruntów w Polsce okresu międzywojennego, 
Krakowskie Studia Prawmcze 1968, z.1-2, 
-Llpnowskie pe/ne uroczych i hIstorycznych ZQkątków, Głos Nieszawski. 1938, nr 76, 5,15. 
-L u d k i e w i c z Z.. Rozmieszczenie wlQsności ziemskiej I gospodQrstw wIejskich 
w Polsce, Rocznik Zakładu Polityki Agrarnej SGGW 1922. z.l. 
-M a i e w s kiJ.. Rozwój gospodQrki ch/opskiej w okresie międzywojennym (1918-1939), 
(w
) HistoriQ chlopów polskich, t.3, pod red. S,Inglota, Warszawa 1980, 5.25-120, 
-M a ń k o w s k i Z., Wieś polskQ i chlopi w IQtQch 1939-1945, (w
) HistoriQ ch/op6w 
polskich, t.3, pod red. S. I n g lot a. Warszawa 1980, s.498-603. 
-M 11 r k o w s k i M. B.. ZiemiQństwo w woje w, kieleckim w dobie layzysu gospodar- 
czego (1929-1935), (w
) Aktywność gospodQrczQ ziemiQństwa w Polsce w XVlll-XX 
wieku. pod red. W. Cabana. M. B, Markowskiego, Kielce 1993, s.161-169. 
-M i e s z c z a n k o w s k i M.. CiężQry kredytu rolnego w Polsce międzywoJennej, Eko- 
nomista 1969. nr 1. s,203-225. 
-M i e s z c z a n k o w s k i M., Struktura QgrarnQ i spo/ecznQ wsi polskiej w okresie mię- 
dzywojennym, (w
) HistoriQ ch/opów polskich, t.3, pod red. S.Inglota, Warszawa 
1980, s.121-188. 
-M i e s z c z a n k o w s k i M" PodQtki rolne w Polsce międzywojennej, Roczniki Dzie- 
jów Ruchu Ludowego 1961, nr 3, s.240-28l. 
-M i e s z c z a n k o w s k i M,. ZQdlużenie rolnictwQ Polski okresu międzywojennego. 
(w:) NQjnowsze Dzieje Polski, t.6, Warszawa 1963. 
-N a d r a t o w s k i Z., LikwidQcjQ serwitutów, Rolnik Ekonomista 1929, nr 23, 5.318-322. 
-N a w r o c k i S" Broda J., Wieś polskQ w IQtQch II wojny świQtowej, (w:) ZQrys his- 
torii gospodQrstwQ wiejskiego w Polsce, t.3, Warszawa 1970, s,703-725. 
-O k o n i e w s k a B., Polskie środowiskQ ziemiQńskie PomorzQ i Wielkopolski wobec 
l'p.oliów ekonomicznych i politycznych II Rzeczypospolitej, (w:) SzlQchta i ziemiańst- 
wo nQ Pomorzu w dobie nowożytnej XVI-XX wieku (przemiQny struktur wewnętrz- 
nych) pod red. J,D y g d a ł y, Toruń 1993, s,133-148, 
-O k o n i e w s k a B., Postawy polityczne ziemiQn wielkopolskich u progu niepodleg- 
łości, (w:) ZiemiQństwo, Q ruchy niepodleglościowe w Polsce XIX-XX wieku, pod red. 
W.C a b a na i M.B.Markowskiego, Kielce 1994, s,125-136. 
-Opisy gospodal'stw. (w:) Księgo PQmiątkowa nQ 75-lecie Gazety Rolniczej. t.2, Warsza- 
wa 1938, s.713-730. 
-O r c z y k J., Wieś polsko w okresIe międzywojennym, (w:) Zarys historii gospodarst- 
WQ wiejskiego w Polsce. t.3, Warszawa 1970, s.150-230. 
-O r c z y k J., Wplyw przemyslu rolno-spożywczego nQ ksztQltowQnie się dochodów no 
wsi w Polsce w IQtQch 1929-1935, (w:) Rozwój przemyslu rolno-spożywczego na zie- 
miQch polskich w XIX i XX wieku, Poznań 1970, s,50-79, 
-P i o t r o w s kiR" Biogramy QresztowQnych przez Selbstschutz, potem zQmordowo- 
nych jesienią 1939 roku, aneks do pracy A . W i t k o w s k i e g o, Mordercy z Selbsts- 
chutzu, Warszawa 1986, s.121-142, 
-P i o t r o w s k i R., Biogramy ofiQr Sebstschutzu, aneks do pracy A. W i t ko w skie- 
go, NieukQrano zbrodniQ, Warszawa 1995, s.144-190, 
-P i o t r o w s k i R., Dobra okQlewskie w powiecie rypińskim do 1945 roku. Ziemia 
Dobrzyńska. t.1. 1989, s,63-89, 
-P i o t r o w s kiR" EksterminQcjQ inteligencji ziemi dobrzyńskiej i innych tzw. wro- 
gich elementów,Biuletyn Przewodnicki ZW PTTK 1989, nr 61, s.7-9. 


I 


II 


" 


,\ 


II 
ł 


R 


432
		

/434_0001.djvu

			-p i o t r o w s k i R.. Eksterminacja ludności ziemi dobrzyńskiej w latach okupacji hit- 
lerowskie; 1939-1945. Żydzi, Biuletyn Przewodnicki ZW PTTK 1989, nr 62. s.15-16. 
-p i o t r o w s k i R.. Organizacja hitlerowskiego aparatu represyjno-policyjnego w pierw- 
szych miesiqcach okupacji ziemi dobrzyńskiej, Biuletyn Przewodnicki ZW PTTK 1989, 
nr 62, s.12-14. 
-p i o t r o w s k i R., Powiat rypiński na przelomie XIX i XX wieku, (w:) Szkice rypińskie, 
Bydgoszcz 1967. s.108-126, 
-p i o t r o w s kiR.. Struktura agrarna w powiecie rypińskim w latach 1867-1939, 
Ziemia Dobrzyńska. t.3. 1995. s.23-51. 
-p i o t r o w s k i R.. Warunki życia ludności polskiej na ziemi dobrzyńskie; w latach 
1940-1945. Biuletyn Przewodnicki ZW PTTK 1989. nr 63. bps, 
-p ł a ż e w s kiJ.. Łqżyn - Mjr Walenty Zieliński. Wspólczesny typ większego gospo- 
darstwa rolnego, Głos Nieszawski 1937, nr 199, s,3-4. 
-p u n i k o w s k i W.. Gospodarstwa wlościańskie i folwarczne na tle materialów ra- 
chunkowych z trzech województw środkowych w 1928/1929 roku. Biblioteka Puławs- 
ka, Seria Prac Społeczno-Gospodarczych, nr 46, Warszawa 1935, 
-P r li s k i Z., Dwór Pruskich w Dyblinie, Spotkania z Zabytkami 1988, nr 5, s.58. 
-R e z m e r W., Dzialania wojenne nad dolną Wislą w sierpniu 1920 r. Próba ana- 
lizy operacyjnej, (w) W 75-lecie Bitwy Warszawskiej 1920. Materia/y z konferencji 
naukowej 30XI-IXJJ 1995 r, i uroczystości w dniu 20 sierpnia 1995 r, pod Pomnikiem 
Poległych Obrońców Wis/y 1920 roku, pod red. M . Woj c i e c h o w s k i e g o, 
Włocławek 1997, s,103-132. 
-R e z m e r W., Ofensywa styczniowa 1945 roku. Wyzwolenie Kujaw i Ziemi Dob- 
rzyńskiej (w:) Walka z okupantem hitlerowsldm na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej, 
pr, zbiorowa, Włocławek 1985, s.61-113, 
-R ę g o r o w i c z L" Niemcy w województwie warszawskim, Strażnica Zachodnia 
1937. nr 4. s,415-442. 
-R o s z k o w s k i W,. Lista największych wlaścicieli ziemskich w Polsce w 1922 ro- 
ku, Przegląd Historyczny t. 74, 1983, z,2, 
-R o s z k o w s k i W., Próba szacunku dochodów ziemiańskich w Polsce niepodleg- 
lej, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 1984, t.45, s.115-126, 
-R o s z k o w s k i W., Stan posiadania ziemiaństwa polskiego do 1939 roku, (w:) 
Najnowsza historia gospodarcza Polski, cz.3, Warszawa 1985, 
-R o s z k o w s k i W., Wielcy wlaściciele ziemscy jako grupa nacisku w JJ Rzeczpos- 
politej, (w:) Spoleczeństwo polskie XVlll i XIX wieku, Studia o rodzinie, pod red, J, 
Leskiewiczowej, t.9, Warszawa 1991, s.241-260. 
-R li Ś k i e w i c z S., Rola prywatnej wlasności leśnej w Polsce wspólczesnej, Las Pol- 
ski 1932, nr 5, 
-R li t k o w s k i A., Opisy gospodarstw. Szpetal Górny, Księga Pamiątkowa na 
75-lecie Gazety Rolniczej, t.2, Warszawa 1938, s.713-725, 
-R li t k o w s k i A., O własną koncepcję w rolnictwie, Gazeta Lipnowska 1931, nr 6, s.2-3, 
-R y c h l i k o wal" Dzieje ziemiaństwa polskiego w latach 1795-1945. Zarys proble- 
matyki badawczej, Dzieje Najnowsze 1976, z.l, s.117-135, 
-R y c h l i k o wal., Problemy pojęciowe i metodyczne w badaniach uwarstwienia 
ziemiaństwa lV'ólestwa Polskiego w epoce przeksztalcania się spoleczeństwa stano- 
wego w klasowe, (w:) Metody i wyniki. Z warsztatu historyka dziejów spoleczeństwa 
polskiego, Warszawa 1980, s.320-370. 


433
		

/435_0001.djvu

			-R Y c h l i k o waL. Ziemiaństwo polskie 1772-1994. Dzieje degradacji klasy, Dzieje 
Najnowsze. R.17, 1985, z.2, s,3-21. 
-R z e p n i e w s k a D" Hipoteka dóbr ziemskich jako źródJo do dziejów ziemiaństwa, 
Forma przekazu, możliwości badawcze, problemy metodyczne, (w:) Metody i wyniki. 
Z warsztatu historyka dziejów spoJeczeństwa polskiego, Warszawa 1980, s.371-392. 
-R z e p n i e w s k a D., Rodzina ziemiańska w Królestwie Polskim, (w:) Społeczeństwo 
polskie XVIII i XIX wieku, pod red, J. Leskiewiczowej, t9, 1991, s.137-200. 
-S a m li l c z y k J., Ogrodnictwo powiatu rypińskiego, (w:) Materia/y monograficzne 
województwa warszawskiego, t4, Warszawa 1930, s,126-143. 
-S i e m i ą t k o w s kiJ., Opisy gospodarstw, Wąpielsk, Księga Pamiątkowa na 
75-lecie Gazety Rolniczej, t2, Warszawa 1938, s,725-730. 
-S ł a w i ń s k aK., W a n i e k Z.. Porządkowanie akt Urzędu Wojewódzkiego Po- 
morskiego w Bydgoszczy z lat 1945-1950, Acta Univ. Nicolai Copernici. Historia 
VIII, Nauki Humanistyczno-Społeczne, z,54, 1973, s,151-164. 
-Spis posłów i senatorów Sejmu V kadencji, Przekrój. Miesięcznik Poświęcony Spra- 
wom Polski, z.l, 1939. 
-S t e c kiJ., ObdJużenie większej własności ziemskiej, Rolnik Ekonomista, 1926, nr 6. 
-S u d z i ń s kiR" Kszta/towanie się granic i podziaJu administracyjnego wojewódz- 
twa pomorskiego (bydgoskiego) w latach 1945-1950, Zapiski Historyczne t38, 1973, 
z.2, s,51-80. 
-Syndykat rolniczy w Lipnie, Gospodarz, R.1, 1928, s.7. 
-S Y P n i e w s k aJ., W/oclawek - Rudau - Grossmischen - DziaJdowo, Ład Boży 1989, 
nr 19, s,1. 
-Szczeki n-Kro to w W., Kółka kontroli obór w woje w, warszawskiem, (w:) Mate- 
ria
v monograficzne województwa warszawskiego, t5, 1930, s,l14-126, 
-S z c z e p a ń s k i A., J(jkó/. Zabytkowy pajac i park, Biuletyn Przewodnicki PTTK 
1989, nr 62, s.2-5. 
-S z i l i n g J" Hitlerowska polityka osadnicza w regencji bydgoskiej w latach 
1939-1943, Prace Komisji HistBTN, seria C, nr 3, Bydgoszcz 1964, s.127-155. 
-S z i l i n g J., Wysiedlanie ludności polskiej z Pomorza w okresie okupacji hitlerows- 
kiej, Zeszyty Naukowe UMK 1965, z.15, s,5-24. 
-S z i l i n g J., Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlemwskiej (1939-1945), (w:) Studio 
z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wieku, Warszawa-Poznań-Toruń 1987, 5,157-208. 
-S z t r li m d e S z t r e m E., Wielka własność w Polsce, jej powierzchnia i narodowoś. 
cio
v stan posiadania, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1925, s,447-461. 
-S z y m a ń s k a H., Ś m i a ł o w s kiJ., Akta notarialne z terenu Królestwa Polskiego 
i ich wartość naukowa, Archeion t30, 1959, s.43-67, 
-Ś w i e c kiJ ., Wspomnienie O Tadeuszu Świeckim w 50 rocznicę śmierci, Płocki 
Rocznik Historyczno-Archiwalny, t.1, Płock 1995, s.161-167. 
-Unijikacja organizacji rolniczych w Rypinie, Gazeta Rypińska 1929, nr 9, s,5. 
-Waszkiewicz Z., Partie polityczne na Kujawach Wschodnich i ziemi dobrzyńs- 
kiej w latach 1918-1939, (w:) Z dziejów ruchu robotniczego na Kujawach i ziemi dob- 
rz.vńskiej, pod red, Z. Was z k i e w i c z, Włocławek 1982, s.43-12 7. 
-Was z k i e w i c z Z., Z dziejów ziemi dobrzyńskiej w latach 1918-1939, (w:) Studia 
z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wiek, pod red. M. Wojciechowskiego, War- 
szawa-Poznań-Toruń 1987, s.99-156, 
-Waszkiewicz Z" Z dziejów międzywojennego Rypino (1918-1939), (w:) Rypin. 
Szkice z dziejów miasta, pod red. M. Kra i e w s k i e g o , Rypin 1994, s.259-306. 


434 


I'
		

/436_0001.djvu

			. I 


- Was z k i e w i c z Z.. Z problematyki dziejów społeczno-gospodarczych ziemi dobrzyńs- 
kie; w okresie II Rzeczpospolitej. Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, seria B, 1979. s.55-85
 
-Was z k i e w i c z Z.. Żydzi z Dobrzynia nad Drwęcą. Ziemia Dobrzyńska. t.3, 1995, 
s.65-80. 
-W i t k o w s k i A., Rypin w dniach wojny polskie; 1939 roku, (w:) Rypin. Szkice 
z dziejów miasta. pod red. M. Kra i e w s k i e g o, Rypin 1994, s.333-341. 
-W ł o d e k J,M.. Gospodarstwo stawowe w Polsce a większa własność ziemska, (w:) 
Dziedzictwo. Ziemianie polscy i ich udział w życiu narodu, pod red. T. C h r z a - 
II o W s k i e g o . Kraków 1995. s.62-70. 


F. MATERIAŁY NIEPUBLIKOWANE 


- B e J g e r Ł., Realizacja reformy rolnej przeprowadzonej przez PKWN w powiecie Lip- 
nu, mps, Toruń 1967 (Arch. UMK). 
-Belo siak J.. Folwark ubszarniczy w Polsce w latach 1918-1939, mps, Warszawa 
1955 (Bibl. SGGW). 
-B u c z k o w s k i R., Stosunki społeczno-ekonomiczne w powiecie lipnowskim i ry_ 
pińskim w II pol. XIX wieku w świetle źródeł statystycznych, mps. Toruń 1972 (Arch. 
UMK), 
-Cywiński H., Umowy zbiorowe w rolnictwie ziemi płockiej, mps. Warszawa 1931 
(Bib!.SGH). 
- D r a 111 i ń s kiJ., Opis i reorganizacja majątku Koziróg Leśny w gminie Ligowo pu- 
wiatu lipnuwskiego, mps, Warszawa 1931, (Bibl. SGGW). 
-G r o c h o w s k a K., Stusunki społeczno-ekunomiczne powiatów lipnuwskiego i rypiń- 
skiego w latach 1890-1915, mps, Toruń 1972 (Arch. UMK). 
- J a s k ó l s kiJ 
, Stosunki społeczno-ekonomiczne i rozwój mleczarń spółdzielczych 
w powiecie rypińskim, mps, Warszawa 1932 (Bibl. SGGW) 
- Kra i e w s kiM., Kształtowanie się władzy ludowej w powiecie rypińskim w latach 
1945-1948. mps, Toruń 1973 (Arch. UMK). 
- p a r z y c h o w s k a D., Dwór w Radzikach Małych, mps, Toruń 1987(Arch. UMK). 
-Perlińska A., Londratura Rypin (wstęp do zespołu akt), mps,Bydgoszcz 1967 (AP 
Bydgoszcz). 
- P i o t r o w s k aJ" Umowy zbiorowe w rolnictwie województwa warszawskiego, mps, 
Warszawa 1933 (Bibl.SGH). 
-S t e c kiJ., Zestawienie ogólne ze statystyki większej własności ziemskiej na rok 
1939 dokonane przeze mnie no podstawie ankiety przeprowadzonej przez RNOZ 
(rkps, Bib!. KUL). 
- S z c z e c h o w i c z H., Reforma rolna w powiecie rypińskim w latach 1945-1947, 
mps, Poznai11989 (Bibl. UAM). 
-Ż ó ł k o w s k i S., Monografia powiatu lipnowskiego ze szczególnym uwzględnie- 
niem hodowli zwierząt, mps, Warszawa 1932 (Bibl. SGGW). 


435
		

/437_0001.djvu

			G. WYKAZ WAŻNIEJSZYCH CZASOPISM WYKORZYSTANYCH W PRACY 


I 
II 


-Archeion. 1959 
-Archiwa. Biblioteki i Muzea Kościelne. 
1969 
-Biblioteka Puławska, 1935. 
-Biuletvn GKBZHwP, 1958 
-Biuletyn Przewodnicki PTTK, 1987, 
1988, 1989 
-Biuletyn Żydowskiego Instytutu His- 
torycznego w Polsce, 1987 
-Czasopismo Prawno-Historyczne. 
1957 
-Dokumentacja Geograficzna, 1955, 
1956 
-Dzieje Najnowsze, 1976, 1985 
-Echo Papiernika i Meblarza, 1979 
-Ekonomista, 1969 
-Finanse, 1969 
-Gazeta Lipnowska, 1929-1934 
-Gazeta Lipnowska, 1990. 1995-1997 
-Gazeta Pomorska, 1990, 1991 
-Gazeta Rypińska, 1929, 1930 
-Gazeta Urzędowa na obwód Lipnow- 
sko-Rypiński,1918-1921 
-Gazeta Urzędowa Wydziału Powiato- 
wego Powiatu Rypińskiego, 1921-1925 
-Gazety Rolniczej, 1928, 1935, 1938 
-Głos Mazowiecki, 1935, 1936, 1937 
-Głos Nieszawski, 1938 
-Głos Płocki, 1936 
-Głos Ziemiański, 1920 
-Gospodarz, 1928 
-Krakowskie Studia Prawnicze, 1968 
-Kronika Rypińska, 1924-1928 
-Kronika Rypińska, 1990-1997 
-Kurier Płocki, 1920 
-Las Polski, 1930, 1932 
-Materiały Monograficzne Wojewódz- 
twa Warszawskiego, 1929, 1930 
-Mazowsze Płockie i Kujawy, 1927 
-Miesięcznik Pasterski Płocki, 1930 
-Najnowsze Dzieje Polski, 1963 
-Notatki Płockie, 1961. 1975, 1987 
-Ochrona Zabytków, 1955 
-Płocki Rocznik Historyczno-Archi- 
walny, 1995 


I . 



! 


I. I 
,I 


I 
I . 


436 


II 


-Pomorze Gdańskie, 1984 
-Prace Komisji HisLBTN, seria C, 
1964. 1974 
-Przegląd Geograficzny. 1926. 1932 
-Przegląd Historyczny, 1983 
-Przegląd Powszechny, 1986, 1988 
-Przegląd Ziemiański. 1922 
-Przekrój, Miesięcznik Poświęcony 
Sprawom Polski, 1939 
-Przemysł i Handel. 1929 
-Robotnik, 1920 
-Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego, 
1961 
-Roczniki Dziejów Społecznych i Gos. 
podarczych, 1984 
-Rocznik Zakładu Polityki Agrarnej 
SGGW, 1922 
-Rolnictwo. 1929, 1937 
-Rolnik Ekonomista, 1926, 1929, 
1932-1936 
-Rolnik Rypiński, 1926-1938 
-Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i So- 
cjologiczny, 1925 
-Słowo Kujawskie, 1920 
-Słowo Pomorskie, 1925 
-Spotkania z Zabytkami, 1988 
-Strażnica Zachodnia, 1937 
-Studia Płockie, 1975, 1980 
-Studia Źródłoznawcze, 1959 
- Tygodnik austrowany, 1920 
-Więź, 1981 
-Wrocławski Tygodnik Katolicki, 1972, 
1974, 1976, 1977 
-Zapiski Historyczne, 1973, 1978, 
-Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, 1978 
-Zeszyty Historyczne UW, 1963 
-Zeszyty Naukowe UMK, 1965, 1972 
-Ziemia Dobrzyńska, Pismo Stowarzy- 
szenia Gmin Ziemi Dobrzyilskiej, 
1994-1998 
-Ziemia Dobrzyńska. Zeszyty Hist. 
Dobrz. Oddziału WTN, 1989, 1992, 
1995, 1996, 1997 
-Życie Robotnika Rolnego. 1934, 1936, 
1938
		

/438_0001.djvu

			AAK Toruń 


AMZD Rypin 
AOKBZPNP 


AP 
APar. 
AWKW 


bd 
bp 
80BZ 
h 
hr. 
KHip. 
mps 
passim 
pow. 
PSB 
pl. 
reI. 
rkps 
s. 
t. 


ur. 
v.,vel 
WOJ. 
zm. 
zob. 


. 


WYKAZ SKRÓTÓW 


- Archiwum Fundacji "Archiwum Pomorskie Armii Krajowej" 
w Toruniu 
- Archiwum Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie 
. Archiwum Okręgowej Komisji Badania Zbrodni 
przeciw Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy 
- Archiwum Państwowe 
- Archiwum Parafii 
- Archiwum Wydziału Ksiąg Wieczystych przy Sądzie 
Rejonowym 
- brak danych 
- brak paginacji 
- Biuro Dokumentacji Badań Zabytków 
- herb 
- hrabia 
- Księga Hipoteczna 
- maszynopis 
- w różnych miejscach 
- powiat 
- Polski Słownik Biograficzny 
- pod tytułem 
- relacja 
- rękopis 
- strona 
- tom 
- urodzony 
- albo 
- województwo 
- zmarł(a) 
- zobacz 


437
		

/439_0001.djvu

			..., 


ILUSTRACJE
		

/43_0001.djvu

			w ten sposób parcelowane majątki i gospodarstwa poniemieckie. Ak- 
cja ta nie mogła jednak zrównoważyć znacznego ubytku ludności 43 . 


Tabela 9: liczba ludności ziemi dobrzyńskiej w 1946 roku. 


Powiat Rypin Powiat Lipno 
M.i.IWa M.i.aW 
Rypin 7.350 Dobrzyń n/Wisłą 2.339 
Lipno 8.389 
Gminv wiei ski e Gminv wieiskie 
Chrostkowo 4,641 Bobrowniki 3.178 
Czermin 6.128 Chalin 5.234 
Dzierzno 5.461 Czarne 5.310 
Okalewo 4.383 Czernikowo 5.324 
Osiek 4.482 Dobrzejewice 5.079 
Płonne 7.755 Jastrzębie 4.034 
Pręczki 3.604 Kikół 5.625 
Rogowo 4.257 Kłokock 3,397 
Skrwilno 5.990 Ligowo 4.019 
Sokolowo 6.288 Mazowsze 7.302 
Starorypin 4.608 Nowogród 5,201 
Szczutowo 4,203 Osówka 4.205 
Wąpielsk 4.364 Skępe 8.614 
Żale 4.256 Szpetal 7.222 
Tłuchowo 3.963 
Zaduszniki 4.946 


Ź ród ł o : Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dnia 14 lutego 1946, Statystyka 
Polski, Seria D, z.l, Warszawa 1947, s.41,42. 


4. SIEĆ KOMUNIKACYJNA 


W II poł. XIX wieku nastąpił niewielki rozwój sieci drogowej 
ziemi dobrzyńskiej. Rząd rosyjski odrzucał wszelkie podania o budo- 
wę nowych dróg w guberni płockiej, starając się utrzymywać niski 
stan komunikacji w strefie przygranicznej ze względów obronnych. 
Nieznaczny rozwój nastąpił tylko w latach 1872-1890. Długość dróg 
zwiększyła się wówczas z 46 do 62 wiorst w powiecie lipnowskim i 
z 12 do 34 w powiecie rypińskim. W latach 1890-1915 panował w tej 
dziedzinie całkowity zastój. Głównym szlakiem na terenie ziemi dob- 
rzyńskiej przed I wojną światową była droga bita, zaliczona do I klasy, 
łącząca Rypin z Lipnem i gubernialnym miastem Płockiem. Do klasy 
II zaliczane były trakty: Lipno-Włocławek, Lipno-Skępe-Sierpc. Ry- 



3 R.K o z I o w s ki. Życie polityczne ziemi dobrzyńskiej, s.214-215, 


45
		

/440_0001.djvu

			..- 
.t., _ 


II 


-'
--;... 
:E.
' 
. 
, ;A 
i

;
[M 


.£..- -. 



. -
 
<.' 


.,-= 

 :. 

 -<
 

:S:;.:: 
--;
': 
. __ :O;,..:
"'<" 


Ił 
ł l''', 


. 
: 
,. '\. 
 ." 
A?I . 


Hipolit Aleksandrowicz 
(1850-1916) 
właściciel Chełmicy Dużej 


Hipolit Aleksandrowicz 
(1884-1945) 
właściciel Łochocina 



'
 -'
 
.


.
 '\ 
, ?} ;=
 
 
> ' >-. ""'IF .- 
j.. ". 
-
,,/

 - 
'<>
 :.--.<
.
, 
l.'

,,., '

A. 
... 
'-
..- 


.
 


'
<--'F
 
:
- 


;
 


r --.""'. 
-.fq, 


", 


\.
 
. 


.. ;:
 
",\ -::ł" 
,
r 
..-


"i!{"Y 

- 


",.y' ... 


;'
\

 


. _. - . .;:.
 : 


11.:. 


A'; 




 . 


i
łs
 
:'':. 
.i

: " 

\I'i'
 . 

-- 


:

"
f ".. -' .< 
,'
';" 7' 


.. , 



j,' 

.
 


'
' 



" 



f-/::_ _ 

"'A.
.: -
.-,
 l=-j;
 
) 
'," ;c"t 

 
,
 


.... -" 


../ ' 
/ 


'f../,.;i,," 



;

; 
f
 

.'<
 


właściciel Wich owa 


441 


l!
		

/441_0001.djvu

			'i 
I 


f 


l 


I I 



;




""":.
,.3.< . 


. 
,.. 
,<,,: .'11-'"'- 
cc


: 

¥ 

 

- b 


j:-+- 


- .,,
 '. 
,. - 
-' ... '
 
... .,,' -- - 
"""' 
,l
 


.... .....
 
, ;'


 

>-.:,;. 
<;',-- 
.,
{-
 

-'"" ....- 





 


.....t.
. .. 
;.
._- 



 

....' 
""-..=jjR,"?" " 


Walenty Zieliński 
właściciel Łążyna 
(fot. z 1938 r.) 



..
; 
:S( .....'!!E""_

-
 
r ij: :,;

i" 
'''''C' 



s_
 
a:o 
:&1::;',- 


''''! 


."łE
o-=,_ 



." 


:,1 



.

 
. ..)":- 
!!to\
t 


{;;
 


i*_ . 

 >-'{r

 
Ort 
 _0:


' '.
- 
:a,.. ...... 

 
 "- 
.
 
'":f' 

i'" 

. 
:&x 
'i 
'i' 


 
<-;:. 


-:J 
I 


4 
'-
' 
.1JIII1'",,' 


, 
AJ 
.
 


, 
'..
+ . 


.:
 




 oj; 



I 
'łII>
 


'. . 
,>,... . 
< ...... 
"""r'- 
. 


i 
 

. 
p :H!I"";.: 
. .:i1:
' 


:

: ..: 


Stanisław Zieliński 
właściciel Skępego 
(fot. z 1939 r.) 


.'---='!' 

; 


:'
. 

ł "1>" 
" 


.., 
.. 



", 


. 1 

' 
. 
 
C 


.. 
...y' 

'-
 


" 



 

\ 
 


--.i'
_ 


,. 


_'" 
:
. 
'A "'
-_-'F 
'" ,_	
			

/442_0001.djvu

			.

Ąi,;:"{ 



t'.-:l::j

 t.
_
;

 _;
. 


;
 
 


": 


'
:'.' . 





..'.
, 


-.'-A'- - 


." j 


, .,.' 


,--f\ 


..., 
. .- 







- 


b,{

J' 


-- -!....
 


'
 ł, 


,/ .' 
. 


__o <_
.i 
.- 
 
. 
 - 

i
>f:
;
 - -. 


'i -:,;;:. ;.

 
 )'.. 
.. _.:1.'". 




-
ł"' 
,


 



;t 


Wacław Dmochowski 
właściciel majątku Niedźwiedź 


-..::::: ---..--. 
.. ;C.j:. 
".L+- 
fi

 
 w
4
?
 
-1: 
''!"'';;:
'' 
. .+"ł>I.
 


rt 
';-i1'@:
 
,.tjit.
 


...

 


-l
 -,. 
.
 


Eugeniusz Olszewski 
właściciel 
Ciełuchowa-Gołuchowa 


.........y.:. 


, 


....... 


, 
,- 
..
 '
-:.. 


t1


 



 -:;,.. -
;:_':- 


'.i..-. 


-;+
.:. 
-# 


" 


...."'- 


Ą-'!
> ,... 


v.

 


" 

... 
,> 


.., 



. :=:
 



.i 
.
. 

: 1_:' 
.-........ ," 
.
.,
- 
...... . . 
" '-
r 
 
-ł'!""'"; , 
-. 


,_:1'"-1 



 
 
.' - 


Bolesław Grochuiski 
właściciel Oleszna 
(fot. z 1920 r.) 


i
""#
 


'
.

 
_:'j- 
, 



 


---
..	
			

/443_0001.djvu

			( 


'" 



I 


-1 


IJ!' 


....+,
+.. 



 .... 
.., 


';, 


,'> 
,
l 
: 
f. . . 


.<
,:.y,<>
:. 


-
_
'.clJ.t
 . 

 


: 
'ooC .; .> 
:
':

-
, 

:::.. 


7


:;,.
'- 


'li" 
" 


SA..'-
. 


jJIf:" 


I,>
 
,1 
, 




.
 ," 
-"'-;..."" 
'" 
.(y ». 


., 


.L_" 


,
 


)'. > ," +. 
: 
 
-;. .
.::- 
-'_" 
< 
"'
.A.
1F 


.- 


Tadeusz Pruski 
właściciel Dyblina 
(fot. z 1944 r.) 


.;..
 
"i 



;Yt
"' 
 
J 

:'" 

.
>F. 


c, 
<
: 


,,-
 




... 


... -,
-',.. 
;;.y" 



" 
. 
 ./' 
'... . 

 > 


, 
.. ł' 


Stefan Pruski 
właściciel Złowód 
(fot. z 1945 r.) 


.,.. ,
 
..-:

"\"'


' 



-
 
1!8> 
d> 


.
 , 


:
> 
-e 


<_"':'- . 

y.:
 

'9\,.'"je. . 
'
"
) 



1'Ył. 


:'i_ A ',- 
?:'
.--'''-::

 .....'"'.\... 
..,..: _. 
 

. :/ 
<' 
::> 
',,/'j; 
.r; '\ 
';
:
 IJ:
. :. . 
 
"1i>'+_4:
- 
=--==:- 



 


:"
 


«1':", 


:.".- 


.)f"" 


y-) 
ł 


,:; -:i6c. 
,,;. - 
--Y'
< 
. - 


{t" 
..1<'/1. 


"!I-'
 
>i 



-;:;.
 "'
r: 
- .....- .(
:
"l 


.; 


,.. 
.
'łI>' 


-} 


". .-.,.,-",-:..- 


Jan Kamkowski 
właściciel Karnkowa 


" 

;",f"" 
" 


1.,; 


.__
::
___
/6(--;I. 
 


Leon Lissowski 
właściciel Kijaszkowa i Steklinka 
(portret z 1920 r.) 


444 


.
		

/444_0001.djvu

			_
J _?
:::
5:J T_ 


.< 



""'::' 


,..
 


,"
o ".>_- 


, :iI!..._ 
._' 

i..
.- 
'., .:L ."!
"=- 
,r
 
;
 
';;ot 
<

 


'-, ----"
_. 
.;,.... 
--.- -..< 
r-.. 


"", 


--::
i
 


.-:- 
_ ,.: 
..JII' 

;
 

.

.1..:; 


t; 


, 


Bogdan Chełmicki 
właściciel Kowalk 


-'
 . 
..... 
.- 
...:;::<--" ,,
 
II;
 



.:=- -- 
.'Io..'
_ ,...,
 
:r.. .d! _:-:; .<

- 

:i-' «< ". 

 - .
"J
,,/,(: 
,,"
 
 
'

 
 
.
;;

- ::'4 


-
 
 

 
_:_];
 ;:1!

 
,
 
- ,.. -
=.,..
 


'\:.- '. 



 
':;1i;'
i
:':

'-:,. 


Jerzy Siemiątkovvski 
właściciel Wąpielska 
(fot. z 1935 r.) 


,,
!i?;' 
." """'
 kY, 

 
- , .. 
 "'<
:i
;,-: 

 ,, -.',r. . ::
 . : . ' , l

 . 
:';'" . - .. 10 
 _ .oj. N 
'

 - -
.;:-,- -'. ' .:'":;
:
 . '
-=-- 
 . 
. .
 
:

.

 ';;; . 

 . 
?-
\:'. '	
			

/445_0001.djvu

			1-: I 


.... 




,
 ;1.; 
i:.

'

," 
 
. --

 

 
<"'- 
- 
,":" A 
I
"
' 
.
_3 iE 


..l;

;; 
 
'\;;!..: 


,- 


,
-, 
'
 


, , 


f(",,
' 



:

 


,.., 


Bolesław Prądzyński 
właściciel Sumina i Jarczechowa 
(powiat lipnowski) 
admin. dóbr Osiek (pow. rypiński) 
(fot. z 1915 r.) 


Bolesław Brzezicki 
właściciel Gulbin 



I 


f 
 

':' 
. 
.' 
:6]:- ----'/I..-=--- '- 
;. ' 

-= 
 .
1

 
<' 
-'I, 
n. 
t 
 
. , 


..."'II". 

..... 
 jE , . _:1" 
,
 .
 
. if!'
' 
 
'.
 

;"3;
 "A 
1-.< ./'"1",- 

.'. 
1' 
, " 
, 


Y' .... y, " 


.1 


 'I. A''\c 
': : 


 


=..;;. 

"-_. .
 

,,-- 
:!? 

': 
 

'....:8R!" . ..._, ':! 

 ,",.' ł::Pi 


,t
 
, 


:.	
			

/446_0001.djvu

			;

 


......:.. 


:'
S' _:,'...:-""7 
'

.



""
 ;.."".. 

 
 .: '::::'-ł-- 



 , 


--
 
--
'-< 
." 


 


Franciszek Gniazdowski 
właściciel Warpalic 
(fot. z 1935 r.) 


'f" _'I» 


>
 





 
 -;.-:t..
. ., 
 



\... 
,-
.} 


" ;;: 
; 


, .
 
., 
 ... , 
-,
 
,Ił.: 


'\,- ",'< 


, .:.>. . 
 ." 7ł 
:II: >. > ." 
 ... 
l'\'
" h 

'" '.., , . 

'- ..-...;:: 
"
>,
' 

 

,3 
1- 
, 


.
 
..... 


:6-'.>: 
.. .. 
.
. .{ 
, 
n. '>4: 
", 




;_;
[i 
Janina Kolska 
właścicielka Radomina 


I
 

 
:"'
-':i 


.' 
"'-'-,":... 


i= 0
 - 
 
1 ,,: 


&' 




 
, . 
, 
"'!
 


., '
..>-' .," 
.>..


:;-:.
--> 

 "'"
. 


- 

_ "=!!"'It 


A 
,'''' 
,." .:C.,Io 


'.r 
'H 
., 'X,....-. 

 . y ".,: 
4
,-_ _A 



 


;A.40..<.. 


......'" A Y_'<'./:+ """
 


Bogusław Gniazdowski 
właściciel majątku Firany 


.; 


, 



 
,,-,,
 
 
'';
;; 

 i';;'

, 

11:! ; 
-
 > 



 \ 


;,1 


,
. 
,: 


1 



 . 
. 


j 
t 


:I:::
.., ., 
, 

,
,
 t;.: , 
y 
''''''A'.,\; 


Józef Kolski 
właściciel Radomina 


447
		

/447_0001.djvu

			3. .{. 


.:ł:: 
'
j:' 


--; 
.. 
.' 


,...-"'r
 ... 
,
4
" ; 


k
'y'"", 


. 
ł
 
.' 


"
;:




t ,;, -: 
;.... .. 


i;f 
, 
. 


'. 
! .:. -- _.
 .
. 
io-t, '. 
:, } 
:11»' 
 


,
 
 ,.,'" 
+\. 


.

 



:-. 
 
r;.: 


.
.
 . 
r" 


;
 . 


"'\I> : 
 >'
 

 :: 




 


. --
_. 
... -i 
 : . 


'" 
., 
11; 


'i-

-;.:
 


\,-'1:' -,''Ie 

',: 'f 
"''''!,..< 
- -$' 
: 'dl: ,;E ł 
". :!II: 
 
',1",; ;
 
 
'
 


J--'
 


Wanda Płoska 
właścicielka Sokołowa i Kamionki 
(fot. z 1944 r.) 


1+ --=---:- : 
:'-
:
 
:::
-
 


J-\ < 


>vii> 


-'i _ ,c
'"}" 
.--;
 





-' 


/

 , -,. 
',:
, -:j! <
, 
/.:.t-
V /

 ", 


 .. i f; ")j 
ł
 ".i:'
"' 
..,: 
'"'" 

,.
,ł:a..
>' 
. .-ł,.ł,'!"}<{'''' 
L<;r.
$.J. 
. . <": ..... r-"
 


. _ -

 
t


!i-
; > 

 _""'

""'

J 

 - --...!" '";,. f


r
 :- 
. 
 
' -

. 
.. . --6 _. _ 


Helena Sumińska 
współwłaścicielka Ugoszcza 
(fot. z 1922 r.) 


448 


- 


'=1 


... 



" 


.. 
, 


,
; 
 
>,
 

i ;t
 



 

 


::. 
 


. > 
, Y, > 
-1"
",,( 
:"";7 


" 
. ,....:'Ie" 

 
.. 


f;i\ 
... 
.'1;.;)- 


'.J '\'	
			

/448_0001.djvu

			..;.A;-- 



:"' 


;>
£
-- 

<--

I -= 

:-
 

,s;-t 


<>-i; 


__ __."z:>ib. 
...
A_
_
 
.:.
7 ,-'" :..
-:\
:'<
 


I 


}'>1!'- 


..1'"'11:".... 


 1:. 
?.? 
>IIP'
_ 

-.4c.
 :J!'!'" 
 ': 
...-
..:;..- :ąi"it..._
 
;. 
:-... -- ...-
- 


;:,
, . 

:
 
 
->

i:;
 
 
 . 
t
 

'" 


:ó :- 


Tadeusz Oudrewicz 
właściciel Świeżaw 


ł......><-o; 

.J>:--"''' 



, , ...... , 


.:{:...- 



;l: 


.
-. 
'.... 
 



, 


.:
;-
. 


.1 
<.,
, 
.. -""
.A 




 

'"" "A"
 

.:=..._-

.. 
 : 


-ił..",	
			

/449_0001.djvu

			. 



 ..,.,..
 , . n 
 
 
"," 
 
, ;; -:.. - - 
-.:;-,
:
 ....:-
_.

 --

 
, .

 .
.'!'
-

'""

,- .
 
-
"'I-
?Ct
.;J
 =--= 
. : . -- ""'''- .
.
..;
; f '::-7'" u.....,._: , ;;- . 
"';:""' , 

 ......<.ot j:._.
";' _ 

..
..' .
 .'.. 
,-j \ 
.......
'

 

.
>' : t - ' , - - 

 " I . , ' ,_ ,:
:r: :
.': 
f "',.., J ..,.
 ",:i';' 
!E':::_. 
q . ',

 ., 
 Jj' ,. ::.!:. '
. 
.. .0£, ',w ,
 ,'
... 
 r,
,:t.

, ,.


,
. 
:
. 
'. '-.
:
:
 tftI,'c:',-_ ;\

,
'
'
-=-:


.


...:"".J' 


:;;O
C
" 

, 
-'

,' .,




 ,

..,' "", '-.... 
,
:=
';::-\ 
7-::-"
.:'
';;;"" 





;

 

 -"'
 ...._+:' .:.:.. 

,.. 


':t 


. , 
.......:ł-. 



 .;.., 





.,.<-. 
.<-,.
..- 
:"«"¥;. 
" 
 


.....po-J!""" 
..."""" ......, 


'
'" 


Dwór w Łochocinie 
(fot. z 1939 r.) 


-'(:::!'
 


;--]:: 



, 
 . ;-
 
 ..
"
.
 
, 
 , 'rl 
.I i' 
 
ń/I'",/IJ',; 


'_'._
-(
A';' 


.

.:....<; 


11 'q" \ 

", 
ił'- 



 :
, t:ł 
'." 
 -:. '11'"' 
:
 
 '
-': 


>r......'łIF Y ':'. ..: +> 
" 



, 

 ".
\, 
. 


,>j+:/\ 


.
- 
ł .:;-_" 
. ",. ;


#



,;::_
--
-:;-- 


u__ 
- :
- 


y;,.. 


I'J: 

i.
tr.
 
... 


. ....../':.- 
.. 



....... 


,..':-..... ........ "'- 
, 

't . 

 :'I: l'" . 
:y 
. 
PJ!f' _")::, . ......-.;4 
" 


"':1>'11I'".....,""" 


""'-'!. 


Dwór w Chełmicy Małej 
(fot, z 1939 r.) 


450
		

/44_0001.djvu

			.t 
II 
I 
I 
I II 


II 
Iii 


pin-Dobrzyń n/Drwęcą, Rypin-Sierpc, Rypin-Brodnica 44 . Stan dróg 
przed wybuchem I wojny światowej był na terenie ziemi dobrzyńskiej 
zdecydowanie zły. Dziennik Kujawski w 1914 roku donosił: "Praw- 
dziwą plagą naszej okolicy, zwłaszcza w tak mokrym roku jak obecny, 
są drogi" 45. 
Przez teren guberni płockiej przed I wojną światową przebiega- 
ła kolej nadwiślańska, która nie obejmowała jednak ziemi dobrzyńs- 
kiej, Najbliższą stacją kolejową dla tego obszaru była Mława. Już 
w 1906 roku inicjatywę budowy kolejki wąskotorowej podjęli ziemia- 
nie: Antoni Borzewski z Ugoszcza i Roman Górecki z Obrowa. Pierw- 
sze linie kolejowe pobudowano jednak dopiero w okresie okupacji 
niemieckiej. W 1916 roku oddano do użytku kolejkę wąskotorową na 
trasie Lubicz-Lipno-Sierpc-Nasielsk, długości 165 km.. a w 1928 roku 
z Sierpca do Rypina, co znacznie ułatwiło wywóz płodów rolnych 
z majątków. W tym celu uruchomiona została także linia wąskotoro- 
wa, która służyła do transportu buraków cukrowych i łączyła Ostro- 
wite Rypińskie z Brodnicą. W 1937 roku zbudowano szerokotorowe 
linie na trasie Sierpc-Lipno-Lubicz oraz Sierpc-Rypin-Brodnica 46 . 


. I 
I I 
I 
1"li 
. 
,1[11 
1 
II 
I 


5. SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA I POLITYCZNA ZIEMIAŃSTWA 
ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ W LATACH 1864-1918 


< 
II 
I 
I 
, 


A. Okres 1864-1914 


II 
l 
II 
jl 
1 '1 
: ! .I 
I 
:1 1 
I; :1 
I' II 
1'1 
I ,III; 


Zasadniczy wpływ na sytuację społeczno-gospodarczą ziemiań- 
stwa w okresie międzywojennym miały przekształcenia własnościowe 
i agrarne jakie dokonały się w zaborze rosyjskim w II poł. XIX i na po- 
czątku XX wieku. Zmniejszały one dotychczasowy stan posiadania 
wielkich właścicieli ziemskich i stworzyły warunki do stopniowej lik- 
widacji tej grupy społecznej. 


44 R. B u c z k o w s ki, Stosunki spoleczno-ekonomiczne w powiecie lipnowskim i 
rypińskim w II pol XIX wieku w świetle źródel statystycznych, mps, Toruń 1972 
(Arch, UMK), s,19-20; K,G r o c h o w s k a. Stosunki spoleczno-ekonomiczne po- 
wiatów lipnowskiego i rypińskiego w latach 1890-1915, mps, Toruń 1972 (Arch, UMK), 
s,19; Stosunki rolnicze Królestwa Kongresowego, pod red. S, J a n i c k i e g o, Warszawa 
1918, s.159. 
45 Z dobrzyńskiego pogranicza, Dziennik Kujawski z 1 stycznia 1914 roku, s.25. 
46 T. L i j e w s ki, Rozwój sieci kolejowej Polski, Dokumentacja Geograficzna, 
1959, z,5, s.61-66; R,P i o t r o w s ki, Od polnego traktu do kolei żelaznej (w 
60-tą rocznicę otwarcia linii kolejowej w Rypinie, Kronika Rypińska, 1997, nr 1, 
s,10; Stosunki ralnicze Królestwa Kongresowego, s.159; Wielkie dzielo Sejmiku Ry- 
pińskiego, Bez rozglosu wybudowana zostala nowa linia kolejowa Sierpc-Ry- 
pin,Mazowsze Płockie i Kujawy, 1928, nr 1, s,8-9; Z pogranicza ziemi dobrzyńs- 
kiej, Głos Płocki, 1909, nr 87, s.2. 


46 


L I
		

/450_0001.djvu

			'. 



 
'. 
;< 


>, 
,-

,,: 


,., 

 i!:
!Ft:
; : 


;. 

 


'I:>
. 


, 't, 


" flr 
 



c 

. 


,1 

 
. 
..,,
 



.:. 
.t ,., 


. 
 


,...
, 
.
 '.,:<
 


." O'. 
-\,<... 


".. 



 « 


.
 


> . 


> 
 
 
j.." 


="' 


, , 


, 
- " 




 



 
: 
 :;...... 


."'
 , 

. 



.. 


. ""'v 


, < 





:t:-.:.
\.: 



'< j":ł' p 
,
 


. .. .y.A V '"" .....<.-,..'': 
. < 'Y' ".I"'oa-""""'.. .
 
. ,_,y< "F' 
. '-'11I: 



;
; 
" 1 ,.
 . 

 :iIkt-. 



 '''''';' . 




+ 


.j;. 



,'$J-,
 . 


. :.'" o,:!II: A. 


< * 't y 


'g¥,» l

;'«:: 


y ..»:.. 
;t'

';"
'


'lt.II4"''ł 

 

G " .
,.
. ł':, .'
'
 f: " . *.., 
7\" , 
 . >' r.. .'\ ł' 
 · , :. 
, .', f ł · 'E . ""'
"'''f: " ' 

 :
' ........ . . 
t , . ' : ł " 

, '"....... " ..,. , 
. ,.I.
 
 .
ł ' 
." ...... "'4 Ot. 
' . .", '"i 

 
.... 
 .. 
" .. 


. ł" 
>1'.> > 
 
...
 


 


.:j>"":
 r' :
. 
. ; #$: 


: "
"P
}'
:':
<
: 



,
. 
A
": 

 

,»
't\
A y .;,-;);.:.;. 

'<
i1"
' h --
f :$
--T 
ł:'
 
 




, 
'- .> 
..+ ,... 


o:: 4= 
.< 


"., >
 

 
"':". y 


,ł' 

 
 ..ł. 
...! . " .. 
. t: ", :.:/t' 

 
 :
, 
.
 ,

 
.. :',' <"-.=""":...: 

. . >.- ... 

. 


.. 
" 


, 


r 
'
 ,
 

 .< 
. 


, 
 
:
 



 . 


451 


II 
:1
		

/451_0001.djvu

			..
; ,
.r 


-:» ". 
'" 


452 


.... 
. 
.. .. 
. 
'. 


1t 



.J '" 
. . 


...<,; 



 ; 
:'".;;.
:

 


. ' 
'r". . 
. .,,.. 


..
... .... < 
":lit.. 
. 



 ,
 
;. jF 



, 


"+"'," 


> 
 ..":
 ...;;.... :
_.. ,.,.... 


:1 


;:"
,-;:-:
- 


II< 'r 


",', 


... 
.. 
 
, 


'.,. 



 .
 . 


_

IJII> 



; 


. ' 


. . ,'", 

 


-,,'-...-1: 



! 


,': '';''.t'ń'.
 '":$>4 '
. :

-<>'f
A. 
. .;.-. 



ł- V' 
'IF'!"'".'I>.";:- . 


--;""
:. 
..,,,-
.;..:-
.

.;;;;,
j
:Ci;;. 


Dwór w Dyblinie 
(fot. z 1939 r.) 


..... 0"". 

>'Io-'z"'łE"' 


 /
".IA' 


 
Y::-', : , " "f".! /.tt. 



. 

. .. 


.:i-'+ 


....,
 


. «P' 


'.1.. JJoI' 



 ..:

; 
""11II.">" 


.