/Magazyn_056_02_001_0001.djvu

			I I I 
Biblioteka 


 04
 ¥J
 /5 
/ ł l/T 
/ I 
I / I / ł / 
/ -... - I I 
. , 
l 
I / 
.. I - ,. I . 
I / 


. 


l. I / 
-, - 
I -... 
ł / I I 
t' IM 
 I 
I I / ł 
- ł 


/ I 


I 
ł 
/ ł / / 
1 L t 
I 
L 


L 


/ 
/ / 
V 
I / 
,- / I 
l/ 
I / I 
/ 


/ l/f / 
/ / I 
I 


/ 
/ 
ł / 
I / I 
troRiIŃ 2__03/ 
I I
		

/Magazyn_056_02_003_0001.djvu

			STUDIA NAD OSADNICTWEM ŚREDNIOWIECZNYM 
ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ
		

/Magazyn_056_02_005_0001.djvu

			o
 21-C)
 15 


UNIWERSYTET MIKOŁAJA KOPERNIKA 
INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII 


STUDIA NAD OSADNICTWEM ŚREDNIOWIECZNYM 
ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ 


TOM 5 


TORUŃ 2003
		

/Magazyn_056_02_006_0001.djvu

			Redakcja naukowa 
Wojciech Chudziak (redaktor), Alina Sosnowska (sekretarz) 


Pracę opiniowała do druku 
Hanna Kócka-Krenz 


Tłumaczenie 
Dorota Pomorska 


Korektor 
Malgorzata Markiewicz 


ISBN 83-231-1493-5 


Printed in Poland 
@ Copyright by Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 
Toruń 2003 


04'L1g
 


.- 
gj \
L\OTEJ(Ą 
NIWERSYTECKA 
WYDA I
 i\) 
UNIWERSYTETU MIKOŁAJA 
 A W TORUNIU 
ul. Gagarina 39,87-100 Toruń 
REDAKCJA: tel. (056) 611 3988 
PROMOCJA I REKLAMA: tel. (056) 6114298,6114295 
e-mail: ksiazki@cc.uni.torun.pl 
www.uni.torun.pl/wyd 
Wydanie I. Nakład 400+65 egz. Ark. druk. 12,5 
Druk: Zaklad Usług Poligraficznych DRUK-TOR 
87-100 Toruń, ul. Nieszawska 33, tel. (056) 678 10 19 


\.j. W. 1
-lo 3
		

/Magazyn_056_02_007_0001.djvu

			Spis treści 


Od redakcji (Woj ci ee h Ch udz i ak) ......................................................................... 7 
Wojciech Chudziak: Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi 
chełmińskiej - glówne tezy i perspektywy badawcze .......................................... 9 
Dorota Bienias: Przeobrażenia środowiska przyrodniczego we wczesnym 
średniowieczu na ziemi chełmiliskiej ............................................................... 35 
Jacek Bojarski: Stan i potrzeby badań mikroregionalnych na Pojezierzu 
Chelmińsko-Dobrzyńskim. Wczesnośredniowieczne mikroregiony osadnicze 
na zieuli chel1nińskiej ................ .......... ............ .............. .................................. 49 
Violetta Stawska: Cmentarzyska wczesnośredniowieczne z ziemi chełmińskiej 
w świetle naj nowszych badań .......................................................................... 89 
Daniel Makowiecki: Z badań nad gospodarką zwierzętami na ziemi chełmińskiej 
we wczesnym średniowieczu ......................................................................... ] 09 
Dariusz Poliński: Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym 
garncarstwem ziemi chehuiliskiej ................................................................... 129 
Jacek Kowalewski: Kontakty regiona1ne ziemi chełmińskiej we wczesnym 
średniowieczu w świetłe struktury miejscowych depozytów srebrnych ........... 151 
Kazimierz Grążawski: Gród kasztelański w Michałowie na tle przelnian 
osadniczych wschodniej części ziemi chelmińskiej ......................................... ] 87 


Contents 


Wojciech Chudziak: The state ofresearch on the early Middle Ages in 
Chełnmo Land - the main theses and research prospects ................................... 25 
Dorota B i en i as: Transformation of the natura1 environment of Chełnmo Land 
in the early Middle Ages .................................................................................. 47 
Jacek Boj a r s ki: Microregiona1 studies of Chelmno Land. The present state 
of knowledge and the need for further the research ........................................... 86 
Violetta Stawska: Earły-medievał cemeteries in Chełmno Land in the light 
of recent research ................ ........... ......... .... ........... ............................. ....... .... 107 
Daniel Makowiecki: On the early-medieval anima1 economy in Chelmno Land.. 126 
Dariusz PoIiński: The study ofthe early-medieval pottery industry in Chelmno 
Land. The present state of research and prospects for the future ...................... 149
		

/Magazyn_056_02_008_0001.djvu

			Jacek Kowalewski: Regional interactiol1s ofChelnmo Land in theearly Middle 
Ages as revealed by the composition of local silver hoards ............................. 185 
Kazimierz Grążawski; The castellany stronghold at Michalowo in tlle context 
of settlement changes in tlle eastern part of Chell1UlO Land ............................. 204
		

/Magazyn_056_02_009_0001.djvu

			Od redakcji 


Oddajemy do rąk Państwa kolejny, piąty już tom "Studiów nad osadnic- 
twem średniowiecznym ziemi chclmińskiej" będący pokłosiem uroczystej sesji 
naukowej z okazji 45-lecia pracy prof. dr. hab. Jerzego Olczaka, redaktora nau- 
kowego pierwszych dwóch tomów niniejszego wydawnictwa. W dniu 
6 kwietnia 2000 roku w Sali Złotej Pałacu Dąmbskich w Toruniu odbyło się 
uroczyste wręczenie Panu Profesorowi Księgi Jubileuszowej wydanej w ramach 
serii Instytutu Archeologii UMK w Toruniu "Archaeologia Historica Polona", 
tom 8 pt. "Zródla archeologiczne i ich treści" (Toruń 2000). Na sesji wygłoszo- 
no również referaty dotyczące przemian przyrodniczych i kulturowych zacho- 
dzących na ziemi chełmińskiej we wczesnym średniowieczu. Wszystkie wystą- 
pienia przygotowane w formie artykulów znalazły się w niniejszym tomie. 
Otwiera go opracowanie Wojciecha Chudziaka zawierające ogólne podsumo- 
wanie, zrealizowanych w ostatniej dekadzie minionego stulecia, badań nad 
wczesnym średniowieczem. Przedstawiono w nim również główne tezy i per- 
spektywy badawcze. W kolejnym artykule pióra Doroty Bienias w ogólnych 
ramach zaprczentowano aktualny stan wiedzy dotyczącej środowiska przyrod- 
niczego międzyrzecza Wisły, Drwęcy i Osy, będącego ostatnio przedmiotem 
licznych prac badawczych o charakterze interdyscyplinarnym. Szczegółowe 
omówienie stopnia rozpoznania wczesnośredniowiecznych mikroregionów 
osadniczych znaleźć natomiast można w artykule Jacka Bojarskiego, który po- 
rusza również wielc kwestii natury metodycznej. Stan badań nad cmentarzy- 
skami ziemi chclmińskiej zaprezentowano w artykulc Violetty Stawskiej. Au- 
torka omawia poszczcgólnc cmentarzyska, koncentrując się na zagadnieniu 
przeobrażeń zachodzących w obrządku pogrzebowym. Przedmiotem opracowa- 
nia Daniela Makowieckiego jest wczesnośredniowieczna gospodarka hodowla- 
na, łowiectwo i rybołówstwo; omówiono w nim aktualny stan wiedzy będący 
wynikiem szczególowych analiz źródeł archeozoologicznych pozyskanych 
w trakcie bada!'} archeologicznych na ziemi chelmińskiej. W kolejnym artykulc 
Dariusz Poliński przedstawił natomiast stan i perspektywy badań nad wczesno- 
średniowiecznym garncarstwem ziemi chclmińskiej, w konkluzji podkreślając 
znaczny stopień zaawansowania studiów dotyczących tej problematyki. Jacek 
Kowalewski na podstawie analizy struktury skarbów srebrnych podjął się omó- 
wienia kontaktów regionalnych ziemi chełmińskicj w okresie piastowskim. 
Tom zamyka artykuł Kazimierza Grążawskiego dotyczący grodu kasztelańskie- 
go, przedstawionego na tle procesów osadniczych zachodzących we wschodniej 
części ziemi chełmińskiej. Przedłożone Państwu prace dobrze, jak się wydaje, 
oddają złożoną problematykę badawczą intensywnie realizowaną w ostatnich
		

/Magazyn_056_02_010_0001.djvu

			8 


latach, zwłaszcza w środowisku naukowym związanym z Zakładem Archeolo- 
gii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych Instytutu Archeologii i Etnologii 
UMK w Toruniu. 


Wojciech Chudziak
		

/Magazyn_056_02_011_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym zicmi chelmillskiej, tom 5 
Toruń 2003 


Zaklad Archeologii Średniowiecza 
i Czasów Nowożytnych 
Instytut Archeologii 
Uniwer.\);fet Mikolaja Kopernika 
w Toruniu 


Wojciech Chudziak 


Stan badail nad wczesnym średniowieczem 
ziemi chelmiilskiej - główne tezy i perspektywy badawcze 


Ziemia chełmińska, obszar położony na pólnocno-wschodnich rubieżach 
Slowiatlszczyzny Zachodniej, na styku zasadniczego trzonu Pomorza, Prus, 
Kujaw i Mazowsza od dziesiątków lat cieszy się nieslabnącym zainteresowa- 
niem badaczy. Z perspektywy czasu stwierdzić jednak należaloby, że zasadni- 
czy prze10m w tych badaniach przypadl na połowę lat 80-tych, kiedy to w In- 
stytucie Archcologii i Etnologii UMK w Toruniu powolany zostal Zaklad Ar- 
cheologii Śrcdniowiecza i Czasów Nowoż
1nych pod .kierownictwcm prof 
Jerzego Olczaka, wspóltwórcy programu badawczego dotycząccgo ziemi chel- 
miliskiej we wczesnym śrcdniowieczu. Sfom1Ulowana wtedy problematyka 
badawcza jcst nadal aktualna, choć jcj zakres uległ znacznemu poszerzeniu, co 
glównic spowodowane zostalo często nicoczekiwanymi rezultatami intensywnic 
prowadzonych w ostatnich latach prac terenowych, rcalizowanych w ramach 
różnych projektów badawczych. (ryc. ł). Warto również przypomnieć, że nie- 


I Do najwaZniejszych projektów badawl:zych - z punktu widzenia skali przeprowadzonych 
prac OnlZ wielkości zaangażowanydl środków - zalil:zyć naIc:i'aloby zadanie "Średniowiec7I1e 
osadnictwo obronne ziemi chełmińskiej" (program "Gl1I11wald" RPBP nr I 1.8, lata 1988-1991), 
dwa granty badawcze KBN dotyczące wczesnośredniowiecznego osadnictwa ziemi chełmińskiej: 
,,Przemiany kulturowe w dorzeczu środkowej Wisły we wczesnym średniowieczu (VII-XI wiek)" 
(lata 1992-1994) oraz ,,Przemiany kulturowe w dorzeczu środkowej Wisły w średniowieczu 
(XII-XIV wiek)" (lata 1992-1994), zadanie badawcze "Pogranicze slowiańsko-bałtX;skie we 
wczesnym średniowieczu w świetle badań archeologicznych szlaku komwlikacyjnego Kujawy- 
- Pomezania" realizowane w ramach programu ADALBERTUS finansowanego przez FWldację 
na Rzecz Nauki Pulskiej (lata 1995-1996), program konserwatorski ..IOOO-lecie Zjazdu Gnieź- 
nieilskiego" oraz program badawczy zamawiany przez KBN ,,Polska w dobie Zjazdu Gnieźnieil- 
skiego i jej miejsce w kulturze europejskiej X-xx wieku" (lata 1996-1998; z<'lllania: "Weryfika- 
cja chronologii i funkcji stanowisk o domniemanej metryce wczesnopiastowskiej z dorzecza 
dolnej WisIy" oraz "Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kaldusie: che/mil/ski sedes
		

/Magazyn_056_02_012_0001.djvu

			10 


Wojciech Chudziak 


dawno minęlo trzynaście lat od chwili kicdy na ogólnopolskicj konfcrencji 
w Poznaniu (14-16 grudnia 19H7 roku) pt. "Stan i potrzeby badat'1 nad wcze- 
snym średniowicczem w Polscc" podsumowano ówczesny stan badałi prowa- 
dzonych na obszarach usytuowanych w granicach historycznej zicmi chelmiłi- 
skicj (Chudziak 1990a). Glówny nacisk położony został wtcdy na stan zaawan- 
sowania badań tercnowych i opracowałi źródeł archcologicznych pozyskanych 
w trakcic ich realizacji, w mniejszym zaś stopniu omówiono cfckty studiów 
dotyczących szeroko pojętej problematyki kultury micszkat'1ców ziemi chelmili- 
skiej we wczesnym średniowicczu. W ninicjszym opracowaniu chcielibyśmy te 
proporcje odwrócić i skoncentrować się przedc wszystkim na kwestii podsta- 
wowcj problcmatyki badawczej pozostającej w kręgu zainteresowat'1 badaczy 
ziemi chclmit'1skicj, cksponując najistotnicjszc, naszym zda n i cm, hipotczy 
i konkluzje wynikające z analizy dostępnych obccnic danych źródlowych. 
Zachowując porządek logiczny i chronologiczny należaloby zacząć od 
omówicnia rezultatów badat'1 nad początkami wczesnośredniowieczncgo osad- 
nictwa zicmi chclmit'1skicj. Studia prowadzone pod tym kątem ukierunkowane 
byly dotąd przede wszystkim na rozpoznanie naj starszych matcrialów źródlo- 
wych, glównie ccramiki naczyniowej rozpatrywanej w tym cełu zarówno 
w aspckcic technologiczno-stylistycznym, jak i chronologiczno-przestrzennym 
(Chudziak 1991a; 1994). Uzyskano dzięki tcmu podstawy źródlowc do próby 
occny charakteru i intensywności osadnictwa na przclomic starożytności 
i wczcsncgo średniowiccza, którą przeprowadzono z \V}'korzystanicm wyników 
analizy przcstrzennej zasiedlcnia (Chudziak I 996a; Grąża\vski 1999) oraz nauk 
przyrodniczych (Noryśkicwicz 1990; Filbrandt-Czaja 1999). Stosunkowo za- 
awansowany stan badali nad obu zagadnieniami pozwolił na sformulowanic 
poglądu, że w okresic od IV do przełomu VI i VII wicku ziemia chclmiłiska 
została wyludniona i dopicro od VlI stulecia na terytorium to przcnikać zaczęIy 
nicwielkie grupy ludzkie o okrcślonych cechach kulturowych charakterystycz- 
nych dla "północnego wariantu" zachodnioslowiatiskicgo kręgu kulturowcgo 
(nazywanego często w literaturze przcdmiotu jako krąg Sukov-Szeligi). Ustale- 
nia tc wydają się nadal aktualne, choć wskazanc byloby jc poddać szczególowcj 
krytycc, uwzgll(dniającej nowe możliwości poznawcze tkwiące przede wszyst- 
kim w wynikach analizy porównawczej ostatnio odkrytych na zicmi świeckiej 
"późnoprzeworskich"(,?) matcriałów ccramicznych (Warlubie, gm. Nowc, sta- 
nowisko l) z VIl-wiccznymi matcrialami tego typu pochodzącymi z ziemi 


regni principales"). Ponadto Muzewn w Brodnicy realizowało gnmt badawczy KBN dotyczący 
osadnictwa we wschodniej części ziemi chehniilski"j pl. ,,Przemiany kulturowe pogranicza pol- 
sko-pruskiego we wczesnym średniowieczu. Dorzecze środkowej Drwęcy" (lata 1996-1997). 
Elektem tych badań są liczne pubłikacje źródłowe i artykuły, a zwłaszcza seria wyda\\IIlicza 
"Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chehniilSkiej", Toruń ł990 (..Gronowski mi- 
kroregion osadniczy", red. 1. OIczak), 1994 ("Wybrane zagadnienia i materiały", red. 1. Olcz.'lk), 
1999 (red. W. Chudziak), 2002 (toI114, red. W. Chudziak).
		

/Magazyn_056_02_013_0001.djvu

			Ryc. I. Prace wykopaliskowe prowadzone w latach 1988-2000 na wczesnośrednio- 
wiecznych stanowiskach z ziemi chelmińskiej (z wylcłczeniem wąskoprze- 
strzelillych prac sondażowo-weryfikacyjnych oraz badali ratowniczych): 
I. Brodnica-Michalowo (grodzisko - stan. t. osada podgrodowa - stan. 2); 2. Chell111:a (grodzisko - 
- stan. 20. osada podgrodowa - stan. 28); 3. Grą;l:awy (grodzisko - stan. l); 4. Gronowo (grodzi- 
sko - stan. l. osada podgrodowa- stan. 2); 5. Jedwabno (osada podgrodowa- stan. 2); 6. Kaldus 
(grodzisko- stan. t. cl11cntarzyska- stan. 3 i 4); 7. Napole (grodzisko- stan. 1. osady podgrodo- 
we - stan. la i 6); 8. Szynwald (grodzisko - stan. l); 
. Wieldządz (grodzisko - stan. I) 
Fig. I. Archaeological excavations conducted bctween 1988 and 2000 at early medicval 
sites in Chc1nmo Lmld (the list does not include trial-trenching ,md rescure 
excavations): 
l. Brodnica-Michalowo (stronghold - site t. strongllOld st:ltlement - site 2); 2. Chell111:a (stron- 
ghold - site 20. stronghohl seulel11ent - site 28); 3. Grą1:awy (slronghold - sile l); 4. Gronowo 
(slronghold - site I. slronghold settlement - site 2); 5. Jedwabno (stronghold seulel11ent - site 2); 
6. Kaldus (stronghold - stan. l. ccmeteries - sites 3 and 4); 7. Napole (stronghold - sile l. stron- 
ghold seulcl11ents - site l a and 6); 8. Szynwald (stronghold - - site l); 9. Wieldządz (stronghold- 
- site t)
		

/Magazyn_056_02_014_0001.djvu

			- 


]2 


Wojciech Chudziak 


chełmińskicj (Gronowo, gm. Kowalc\vo Pomorskie, stanowisko l i 2; Gmpa 
1990; Chudziak 199 l a, 1993ai. Wyjaśnienia wymaga również kwcstia cwentu- 
alnych powiązań chronologiczno-kulturowych naj starszych micszkaJlców ziemi 
chełmillskicj z ludnością zamieszkującą w VI i na początku VII wicku sąsiednic 
tcrytoria - zachodnie Mazury (gmpa olsztyńska) oraz ujście Wisły zaj
te przcz 
lud Vidivarii wzmiankowany przcz Jordanesa 3 . W tym nurcie badawczym mic- 
ści się równicż, niczbadany dotąd z archcologicznego punktu widzenia, problcm 
nicprzypadkowej zapcwne zbieżności naddrw
ckicj hydronimii z nazwami cie- 
ków wodnych wyst
pujących w dorzeczu górncj Oki, na tcry10rium plemicnia 
Wiatyczów. Podobicństwa językowc stanowić mogą pewną podstawę do lącze- 
nia, w scnsic ctnokulturowym, micszkaI'1ców obu tych rcgionów i occny kiemn- 
ków ich przemicszczell (Powierski 1996, s. 236 nn.). 
Wi
kszość prac tcrcnowych prowadzonych w ostatnim dziesi
ciolcciu na 
zicmi chclmiI'1skicj ukiemnkowanych było jcdnak na odtworzcnic szcroko po- 
j
tcgo systemu osadniczego funkcjonująccgo we wczcsnym śrcdniowicczu 
i ewolucji jcgo stmktur. Studia prowadzone pod tym kątem obcjmowaly rów- 
nież zagadnicnic uwamnkowaI'1 przyrodniczych, w jakich przyszlo żyć ówczc- 
snym spolecznościom (m.in. Niewiarowski 1990; Noryśkicwicz 1990; Bicnias 
1997; 199X; 1999 oraz w niniejszym tomic; Filbrandt-Czaja 1999; por. równicż 
Grążawski w niniejszym tomie). Glówny nurt badawczy dotyczyl jcdnak przcdc 
wszystkim wzom organizacji przestrzenncj zasicdlenia. Bazowano tu zwlaszcza 
na wynikach szcroko zakrojonych prac inwcntaryzacyjno-weryfikacyjnych gro- 
dzisk (sfinalizowanych publikacją ich katalogu; Wczesno.
redni()wieczne grodzi- 
ska 1994; ponadto Chudziak, Grążawski 199 l; Bojarski 199X) oraz badałl wy- 
kopaliskowych prowadzonych z dużą intcnsywnością na ziemi chclmiłlskicj 
(Gurtowski 1990; Bojarski, Łukasiak ł 993; Polillski 1993; ł 997a; ł 99X; Bojar- 
ski 1994; 1997; Grążawski 1994; Tokarski 1994; Boguwolski, Polillski 1997; 
Kurzyńska ł 999; por. również Grążmvski w ninicjszym tomie). W zcstawieniu 
z cfektami analizy przynależności chronologiczno-kulturowcj materialów źn.)- 
dlowych pochodzących z badaI'1 powierzchniowych (glównie AZP) daly one 
podstawy do podjęcia próby modelowej rekonstmkcji rozwoju zasicdlenia stre- 
fy chelmiI'1sko-dobrzyI'1skicj od VII do kOI1ca XII wicku (Chudziak 1996a: Grą- 


2 Osadę w Warlubiu (stanowisko ]) rozpoznano w trakcie archeologicznych prac wykopali- 
skowych prowadzonych w związku z planowaną budową autostrady A-l (por. Bojarski, Boki- 
nicc, Chudziak, Gackowski, Kukawka 2001). 
3 Na szczególną uwagę zasluguje nagromadzenie na tcrenie ziemi chehniński
j pucharków na 
pust
i nóżce (Dąbrowski 1999), tonny przewodni
i w grupic olsztyilskiej oraz ornamentu stem- 
pelkowego występ
jącego glównie na naczyniach calkowicie obtaczanych (Chudziak 199Ia), 
mającego wieme analogie w ceramice zachodniomazurskiej (nurt wytwórczości postwicIbar- 
skiej). W obu przypadkach ich geneza w garncarstwie ziemi chelmii1skiej nic jest jasna. Ze 
względu na stoswlkowo późne datowanie pucharków na pustej nóżce Of!lZ ornamentu stempelko- 
wego (2. polowa X wieku) nic jest możliwe na obecnym etapie badail upatrywanie bezpośrednich 
związków między ludnością grupy olsztyńskiej a ludnością zamieszkującą ziemię chehniilską wc 
wczesnym średniowieczu.
		

/Magazyn_056_02_015_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym /.redniowieczem ziemi chelmińskiej... 


13 


żawski 1999). Rezultatem tych prac bylo przede wszystkim określenie stref 
cksploatowanych przez czlowicka, ich charaktem, wiełkości i dynamiki roz- 
woju. Dotyczy to również stref pogranicznych i nie zasiedlonych, co w przy- 
padku pól nocno-wschodnich mbieży ziemi chclmińskiej ma znaczenie nie tylko 
dla rozstrzygnięcia kwestii typowo osadniczych, ale równicż etno kulturowych 
(problem pogranicza slowiańsko-baltyjskicgo czy inaczej pomorsko-pmskiego; 
Grążawski 1993; Chudziak 1999a; Bojarski w ninicjszym tomie). W tym sa- 
mym nurcie badawczym mieszczą się również studia nad podzialami plemicn- 
nymi strefy chełmińsko-dobrzyńskiej, w których wykazano dużą dynamikę 
rozwoju struktur przestrzennych zasicdlenia (Chudziak 2000a). Niejako na 
margincsie badalI osadniczych podjęto również próbę skonfrontowania wyni- 
ków analiz źródeł archeologicznych z wymową niclicznych źródeł pisanych 
dotyczących omawianego obszam (np. problem quondam castra wzmiankowa- 
nych w dokumcncie z Lonyz z 1223 roku; Chudziak 1996b). 
W wyniku studiów nad zasicdlcnicm uzyskano również wiele danych sta- 
nowiących podstawę do wnioskowania na temat wanmków uŻ)1kowania sie- 
dlisk, rodzaju zabudowy i ukladu przestrzennego osicdli oraz ich funkcji gospo- 
darczych i spolccznych. Niekwestionowane znaczenie mialy tutaj badania mi- 
kroregionalne intensywnie prowadzonc w różnych częściach zicmi chclmit'l- 
skiej, m.in. w dorzeczu dolnej Drwęcy, na Pojezicrzu Brodniekim oraz w strefic 
nadwiślał1skicj (m.in. Bobrowo, Grążawski 1999; Brodnica, Grążawski, Kolo- 
sowski w dmku; Chclmża, Polił1ski 1997a; 1998; Gronowo, Chudziak 1990b; 
1993a; 1993b; Kaldus, Chudziak 1998a; Napole, Chudziak 1993b; na temat 
badali mikroregionalnych na zicmi chełmińskiej por. przede wszystkim Bojarski 
w ninicjszym tomie). Wiele kwcstii szerzej zostalo omówionych w niniejszym 
tomie, tu chcielibyśmy jedynie zauważyć, że w wyniku dotychczasowych stu- 
diów rozpoznano, nieznane dotąd na omawianym obszarze, zjawiska kulturowe 
wlaściwe przestrzcnnej organizacji zasiedlenia ziemi chełmińskiej, m.in. okrc- 
ślono rodzaj i charakter budownictwa mieszkalnego (por. G rążawsk i 1990; 
Chudziak l 996a), zidentyfikowano osicdla otoczone rowami stanowiącymi 
formę przestrzennego wartościowania ich rangi w wymiarze ideowo-symbo- 
licznym (Chudziak 1996a; Kowalewski 1996), sklasyfikowano różne kategoric 
grodów (Chudziak 1996a; 1998b; 1999b; Poliński 1996a; Grążawski 1999) oraz 
określono, zmicnne w czasie, relacje przestrzelme między nimi a osadami pod- 
grodowymi (Chudziak 1993a; 1993b; 1996a). WicIe wniosków sformulowa- 
nych w trakcie badał1 mikroregionalnych wykorzystano również na etapie stu- 
diów nad zasiedlenicm strefy chełmińsko-dobrzyńskiej. Nie miejsce tu na 
szczególową prezcntację, obarczonych różną dozą relatywizmu, ustalct'l doty- 
czących tej problematyki, warto jcdnak najważniejsze z nich zrckapitulować: 
l. W początkowej fazie zasiedlenia przypadającej na ziemi chełmińskicj - jak 
wynikaloby z analizy matcrialu źródlowcgo - na VII do VIII wieku skolonizo- 
wane zostaly w picrwszej kolejności obszary leżące w dorzeczu dolncj Drwęcy, 
glównie w jego lewobrzeżnej części. Zwarty uklad przestrzenny siedlisk od-
		

/Magazyn_056_02_016_0001.djvu

			14 


Wojciech Chudziak 


zwierciedla wykształcenie się w tym czasie wspólnoty plcmiennej z centrum 
życia społeczno-publicznego identyfikowanym z zespołem osadniczym w Gro- 
nowie - fenomenem w sensie przestrzennym, funkcjonalnym i symbolicznym 
w skali omawianego regionu. 
2. W IX wieku doszło do zasiedlenia niemal całego obszaru zicmi chelmiń- 
ski ej. Ten etap ekspansji terytorialnej poprzcdzony został rozpadem "nad- 
drwęckiej" wspólnoty plcmiennej i upadkiem jej centralnego ośrodka. Wydatne 
poszerzenie ekumeny i wyraźne wyodrębnienie się jednej rozleglej strefy obej- 
mującej również obszary położonc w pólnocncj części ziemi dobrzyńskiej oraz 
na ziemi świeckiej prowadzilo do integracji kulturowej oraz tworzenia się więzi 
spolecznych o charakterzc ponadplemiennym. 
3. W wyniku tych przemian wykształcona zostala wspólnota plemienna szcze- 
bla ponadregionalnego, a jej podstawę strukturalną tworzyły najczęściej zmilita- 
ryzowane jednostki terytorialne typu civitates rozmieszczone w znacznym stop- 
niu regulamie w obrębie całej omawianej strety. Stworzenie ogólnoplcmienne- 
go systemu obronnego, odzwierciedlone również w toponomastyce (nazwy typu 
"osiek"), nastąpilo w warunkach dużcj niczależności politycznej poszczegól- 
nych wspólnot tcrytorialnych pozbawionych jednego centrum dyspozycyjnego. 
4. W kolejnym stuleciu w skali całego regionu miało miejsce silne zagęszcze- 
nie sieci osadniczej oraz towarzyszące temu zjawiska ksztaltowania się różnych 
więzi terytorialnych (od tradycyjnych wspólnot sąsiedzkich do zlożonych pod 
względem treści społcczno-ekonomicznych aglomcracji o cechach wczesno- 
miejskich). Na początek XI wieku datowane jest również stworzenie sicci pań- 
stwowych okręgów grodowych, co poprzedzone zostalo zniszczeniem plcmien- 
nego systemu obronnego. 
Zaprezentowane tu glówne tezy badawcze dotyczące zasiedlenia ziemi 
chełmińskiej i jego wymiarów społeczno-politycznych wynikają, rzccz jasna, 
z wielu przesłanek o różnej mocy dowodowej (Chudziak 1996a, s. 201-207). 
Jednym z podstawowych problcmów, warunkujących poprawność wnioskowa- 
nia, jest nadal chronologia grodów chelmińskich oparta przede wszystkim na 
wynikach szczegółowej analizy materiału ceramicznego (Chudziak 1991a; 
Wczesnośredniowieczne grodziska 1994; Poliński 1996b; Chudziak, Poliński 
1997; Grążawski 1999), w mniejszym zaś stopniu na niezależnych wyznaczni- 
kach chronologii, za jakie uznać należaloby np. daty radiowęglowe (Gosiar, 
Pazdur 1990; Wczesno.fredniowieczne grodziska 1994, s. 24-25)4. Zalety i wady 
takiej procedury poznawczej są na ogól powszechnie znane. Dotychczasowy 
brak możliwości zastosowania oznaczeI1 dendrochronologicznych, nakazuje 
zatcm dużą ostrożność w formułowaniu wniosków dotyczących precyzyjnego 
datowania grodzisk. Wartością samą w sobie jest jednak określenie chronologii 
względnej omawianej kategorii obiektów i wykazanie kolejnych faz ich funk- 


4 Du2:ym mankamentem, jak dotąd, jest brak analiz dendrochronologicznych spowodowany 
przede wszystkim tym, Ze nie ma dobrze zachowanego drewna nadąjącego się do tego celu.
		

/Magazyn_056_02_017_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym .
redniowieczem ziemi che/mińskiej... 


15 


cjonowania przypadających na okres od końca VII do VIII wieku (faza l); 
X wiek (faza 2); 1. polowę XI (faza 3); 2. polowę XI wieku (faza 4); 1. polowę 
XII (faza 5), 2. połowę Xli do początku XIII wieku (faza 6). Z fazy naj starszej 
pochodzą jedynie dwa grodziska występujące w dorzeczu dolnej (Gronowo ]; 
Chudziak 1990a) i środkowej (Żmijewko; Grążawski 1999) Drwęcy. Znamien- 
ny jest natomiast na ziemi chelmiI1skiej brak grodów pewnie datowanych na IX 
wiek, czyli na okres potwierdzonego w źródlach pisanych powszechnego ich 
występowania na terenic Slowiańszczyzny Zachodnicj. Druga faza grodowa 
przypadająca na następne stulecie lączona jest z reguly ze strukturami schylko- 
wo plemicnnymi (Chudziak 1996a; 1999b; Grążawski 1999): mnicj prawdopo- 
dobna jcst natomiast paI1stwowa geneza datowanych na ten okres grodów (m.in. 
BobrO\....o, Jaguszcwice I, Jedwabno l, Napole I, Rzęczkowo I, Wabczf Kolejne 
dwie fazy rozwoju grodów na ziemi chelmińskiej synchronizować należy 
z okrcsem wlączenia tego terytorium w obręb państwa wczesnopiastowskiego 
i z powstanicm w regionie nowego ukladu spoleczno-politycznego. Większość 
użytkowanych w tym okresie obiektów omawianej kategorii pelnila zatem zlo- 
żone funkcje będące pochodną systcmu organizacyjnego monarchii wczesno- 
piastowskicj (m.in. Jedwabno II, Gronowo li, Lembark, Mclno, Napole II, 
Nielbark, Szynwald; Chudziak 1996a). W innych wanmkach spoleczno- 
-kulturowych funkcjonowaly natomiast grody w 2. polowi e XII i w początkach 
następnego stulecia, kiedy to mialo miejsce postępujące rozdrobicnie fcudalne 
(m.in. Bobrowo 1lI, Kaldus, Mędrzyce, Napole III, Melno II; Polil1ski 1996a, 
mapa l). Niektóre z nich pelniły W tym czasie szczególną rolę w strukturze 
administracyjno-gospodarczej omawianego regionu, stanowiąc centrałne ośrod- 
ki kasztela1'1skie (np. gród w Michalowie; por. Grążawski w niniejszym tomie). 
W tym nurcie badawczym micści się również problem genezy i funkcjono- 
wania zespolu osadniczego w Kaldusie, niedaleko Chełmna, bezspornie identy- 
fikowanego z wczesnomiejskim ośrodkiem in Culmine, znanym z XI-wieczne- 
go przckazu źródlowcgo (tzw. falsyfikat mogile1'1ski). W wyniku ostatnio pro- 
wadzonych na tym stanowisku prac badawczych uzyskano wiele nowych da- 
nych do wnioskowania na ten temat. Polożenie omawianego ośrodka na skrzy- 
żowaniu dwóch glównych szlaków komunikacyjnych, jego ponadprzeciętna 
wielkość i uklad przestrzenny, znaczna skala fortyfikacji, a przede wszystkim 
budownictwo monumentalne, którego pozostałości niedawno odsłonięto, zdają 
się wskazywać na wyjątkową pozycję jaką zajmował on w strukturze osadniczej 


s Problem genezy X-wiecznych grodów wymaga niewątpliwie dalszych, szczególowych stu- 
diów. Przynajnmiej część z nich istniaJa jeszcze w czasach, kiedy ziemia chełmińska włączona 
została w obręb państwa wczesnopiastowskiego. Różne byly zapewne losy ośrodków grodowych 
na cIapie podporządkowywania omawianego terytoriwn. Część z nich została bezpowrotnie 
zniszczona, część natomiast zaadaptowana do nowych fUnkcji spoJeczno-gospodarczych związa- 
nych z fimkcjonowaniem władzy ksią
ęcej. Kwestia ta powinna być rozpatI)'Wana w kontekście 
przemian osadniczych zachodzących na terenie całego Pomorza Wschodniego pod koniec I ty- 
siąclecia n.e.
		

/Magazyn_056_02_018_0001.djvu

			- 


16 


Wojciech Chudziak 


nie tylko ziemi chelmińskiej, ale również calego Pomorza Wschodniego (Chu- 
dziak 1998a, tam wcześniejsza literatura). Potwierdzeniem tcgo jak wiadomo 
jest eponimiczny charaktcr jego nazwy stosowanej na okrcślcnie calego teryto- 
rium z nim związanego. W świetle dotychczasowego rozpoznania obiektu nie 
jest jednak nadal jasna kwcstia początków omawiancgo grodu (Chudziak 
1995a). Mimo wielu przesianek pośrednich wskazujących na X-wieczną metry- 
kę obiektu brak pewnych podstaw źródlowych do określenia tak wczesnej jego 
chronologii 6 . 
Bezpośrednio z omawianą problematyką badawczą wiążą się również studia 
nad infrastrukturą komunikacyjną ziemi chelmińskiej. Główny nurt prac ba- 
dawczych związany był początkowo z odtworzeniem przebiegu i chronologii 
szlaku dalekosiężnego lącząccgo Kujawy z Prusami (Chudziak 1995b; l 997a; 
1998c), potem jednak zakres badaÓ znacznic poszerzono i objęto nim proble- 
matykę funkcjonowania polączeli. komunikacyjnych w strefie chclmili.sko- 
-dobrzyÓskiej (Chudziak 1997b). W wyniku przeprowadzoncj analizy struktur 
zasiedlenia, rozmieszczenia skarbów, środków wymiany oraz occny warunków 
środowiska przyrodniczego podjęto próbę określenia kienmków przebiegu 
glównych ciągów komunikacyjnych istniejących u schyl ku okresu plemiennego 
(X wiek) oraz na etapie wczesnopaÓstwowym (XI wiek). Wieloaspcktowc uję- 
cie problemu uwzględniające czynniki spoleczne, ekonomiczne i polityczne 
wpływające na kształtowanie się szlaków dalekosiężnych związanych z interre- 
gionalnym przemieszczaniem się osób, wszelkich dóbr matcrialnych i idei dalo 
podstawę do sformulowania kilku poglądów, z których dwa warte są przypo- 
rnmema: 
l. Ziemia chclmiÓska zostala w X wieku objęta systcmcm dalckosiężnych 
polączeÓ komunikacyjnych wykorzystujących lokalną sieć dróg lądowych 
i wodnych. Relatywnie rzecz ujmując, dość duże znaczcnie mial w tym czasie 
przechodzący przez omawiane terytorium szlak łączący wybrzcża Morza Bal- 
tyckiego z Mazowszem, Podlasiem i dalej Rusią Kijowsk ą 7. 
2. Istotna reorientacja przebiegu głównych szlaków dalekosiężnych nastąpiła 
w momencie włączenia ziemi chełmiÓskiej w administracyjne ramy paÓstwa 
piastowskiego. Uksztaltowana zostala wtedy sieć polączeń komunikacyjnych, 
głównie lądowych - pomijając tradycyjny szlak wiślański - sprzężonych z or- 
ganizacją grodową, wiążących Wielkopolskę i Kujawy z anektowanym teryto- 
rium i stanowiących "pomosty" prowadzącc w kierunku Prus, głównic Pogeza- 
nii i Sasinii. 


6 Z grodziska w Kałdusie (1)'umowisko 3) oraz z terenu osady podgrodowej (stanowisko 2) po- 
chodzą materialy źródłowe datowane na fazę lIla rozwoju gamcarstwa chełmińskiego (2. połowa 
X wieku). W żadnym przypadku nie stwierdzono jednak związku stratygrałicznego warstw, 
w których one występowały z wałem. 
7 W 2. połowie X wieku, w związku ze strategią polityczną i gospodarczą ksi!\żąt piastowskich, 
zyskał zapewne znaczenie szłak wiślany (próby podporządkowania ujścia Wisły i całego Pomorza 
Wschodniego, kontak1y ze Skandynawią).
		

/Magazyn_056_02_019_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi che/mińskiej... 


17 


W świetle analizy źródeł archeologicznych zjawiska adaptacji i recepcji, ja- 
ko następstwa wymiany międzyregionalnej, zaznaczyły się na ziemi chclmil1- 
skiej dość wyraźnie. Widoczne są one m.in. w wyrobach garncarskich nawią- 
zujących w starszych fazach wczesnego średniowiecza do głównych nurtów 
wytwórczości pomorskiej, później natomiast wykazujących więcej cech wspól- 
nych z ceramiką kujawską (Chudziak 1991a; 1991b) i mazowiecką (Polil1ski 
1996b; 1997b). Przejawem kontaktów handlowych mieszkańców omawianego 
regionu są również importy ceramiczne pochodzące z południowo-wschodniej 
części ziem Polski lub z Rusi (Poliński 1996b; l 997b). Zakres wymiany mię- 
dzyregionalnej prześledzić można również na podstawie wyników analizy wielu 
innych kategorii przedmiotów napływających na ziemię chełmińską z różnych 
kicrunków (m.in. Łukasiak 1999). Szczególne miejsce wśród nich zajmują de- 
pozyty srebrne, które najpełnicj dają wgląd w związki omawianego terytorium 
z wieloma regionami Europy (por. Kowalewski w niniejszym tomie). Na ziemi 
chełmińskicj omawiane zjawiska stosunkowo silnie odzwierciedlone zostaly 
w materiale źródłowym pochodzącym z zespołu osadniczego w Kałdusie, gdzie 
odkryto liczną serię importów pochodzenia północnoeuropejskiego, w tym 
głównie skandynawskiego (włącznie z pionem do gry z inskrypcją z napisem 
runicznym). W obrębie tego zespolu odkryto jedyne, jak dotąd, bezpośrednie 
ślady pobytu na ziemi chełmińskiej przybyszów z obcych terytoriów. Za takie 
uznano dwie komory grobowe z bogato wyposażonymi pochówkami szkieleto- 
wymi nawiązujące do obiektów tego typu znanych z kręgu skandynawskiego, 
zwłaszcza z terenu Danii (Chudziak 2001). 
Wyniki badań w Kaldusie mają niezmiernie istotne znaczenie w studiach 
nad wczesną fazą organizacji kościelnej w Polsce, nad religią i wierzeniami 
mieszkańców ziemi chełmińskiej, a zwłaszcza nad recepcją eschatologii chrze- 
ścijallskiej w omawianym regionie (Chudziak 2000b). Wplyw na to ma przede 
wszystkim odkrycie pozostałości bazyliki wczesnoromańskiej, wielkością 
i układcm przestrzennym nawiązującej do najstarszych świątYll znanych 
z Gniezna i Poznania (Chudziak 1999c; 2000c). Stanowi ona jak dotąd jedyny 
zabytek kamiennej architektury murowanej tego typu znany z terenów leżących 
na północny wschód od zasadniczego trzonu państwa gnieźnieńskiego. Na pod- 
stawie danych zarówno archeologicznych, jak i architektonicznych jej budowę, 
zapewne niezrealizowaną w całości, odniesiono do l. połowy XI wieku, a jej 
fundatora do osoby Mieszka II lub ewentualnie Bolesława Chrobrego. W lite- 
raturze przedmiotu dotyczącej tego zagadnienia wysunięto również intcresującą 
koncepcję, łącząc fakt budowy bazyliki z osobą Brunona z Kwerfurtu (por. Łbik 
1999). 
Osobny nurt badawczy, koncentrujący ostatnio szczególną uwagę badaczy, 
dotyczy obrządku pogrzebowego stosowanego na ziemi chełmińskiej . We 
wcześniejszych pracach poświęconych temu zagadnieniu ziemia chclmil1ska 
włączana była do tzw. strefy bezpochówkowej (strefa A) charakteryzującej się 
brakiem pochówków uchwytnych mctodami archeologicznymi (por. Stawska 
«>,£>UOTE/(Ą 
U
IIWERSYTECKA
		

/Magazyn_056_02_020_0001.djvu

			18 


Wojciech Chudziak 


w niniejszym tomie; równicż Chudziak 2000b, s. 133-134t. Odkrycie, odosob- 
niOllego jak dotąd, jamowego grobu ciałopalnego w Małym Czystym nawiązu- 
jącego formalnie do grobów znanych z cmentarzysk typu Alt Kabelich z tcrenu 
Polabszczyzny i Pomorza Zachodniego stwarza nowe możliwości interpretacyj- 
ne w zakresie obrzędowości pogrzcbowej na tym terenie w starszych fazach 
wczesnego średniowiecza (Łosiński 1998, s. 475-477; por. publikacja źródłowa 
Stawska 1994). Problem tcn wymaga niewątpliwie dalszych studiów, które bez 
uzyskania szerszej podstawy źródłowej, pozostaną na etapie nicsprawdzonych 
hipotez i domyslów. Większą ilością danych dysponujcmy w przypadku ob- 
rządku pogrzcbowego stosowanego w młodszych fazach wczesnego średnio- 
wiecza, kicdy to ziemia chełmińska weszla w zasięg oddzialywania kościola 
państwowego. Najpełniej rozpoznano jak dotąd dwa cmentarzyska szkieletowe 
w Kałdusie należące do największych i najlepicj wyposażonych nckropolii tcgo 
typu na Pomorzu Wschodnim. Zarówno rodzaj obrządku pogrzcbowego, jak 
i forma grobów typowe są dla naj wcześniejszych cmcntarzysk chrzcścijal1skich 
występujących na ziemiach piastowskich. Na podstawie wyników analizy wy- 
posażenia grobowego okres istnicnia cmentarzysk określono na X/XI do XII 
wieku (stanowisko 4) oraz od 2. polowy XI do początku XIII wieku (stanowi- 
sko l). Biorąc pod uwagę aktualne dane źródlowe sformulowano pogląd, że 
w XI wieku na omawianym obszarze wyodrębnily się dwa regiony o dominacji 
odmiennej obrzędowości pogrzebowej: a) południowo-zachodni, gdzie rozpow- 
szechnione zostaly cmcntarzyska typu Kaldus, których pojawienie się łączymy 
z ckspansją palistwa piastowskicgo i przyjęciem chrzcścijańskicj liturgii po- 
grzebowej; oraz b) pólnocno-wschodni, gdzie nadal dominowała tradycyjna dła 
lokalnych spolcczności obrzędowość pogrzebowa (Chudziak 2000b)9. 
Na tle dość zaawansowanych badań nad wczesnośredniowiecznym osad- 
nictwem ziemi chełmińskiej oraz sfcrą zachowal1 religijnych kwestie gospodar- 
cze były stosunkowo rzadko przcdmiotem szczegółowych studiów źródłoznaw- 
czych. Wyjątck stanowią tu jednak prace koncentrującc się wokół problematyki 
gospodarki hodowlancj, łowiectwa oraz rybołówstwa bazujące na licznych se- 
riach źródeł archeozoologicznych pochodzących zwłaszcza z dorzecza dolncj 
i środkowej Drwęcy (Makowiecki 1994; Makowiecki, Leszczyszyn 1990; Ma- 
kowiccki, Godynicki 1993; por. również Makowiecki w niniejszym tomie). Dla 
ostatniego z wymienionych regionów obejmującego obszar Pojezicrza Brodnie- 
kiego zaprezentowano model rozwoju gospodarki hodowlano-lowieckiej (Ma- 


8 Stosunkowo wczesną chronologię mogą mieć również groby odkryte na cmentarzysku 
w Brodnicy-Szabdzie Cegielni (Marciniak 1988), gdzie stwierdzono wiele elementów tradycyjnej 
obrzędowości pogańskiej (m.in. paleniska bezpośrednio przy grobach szkieletowych, ceramika 
naczyniowa częściowo obtaczana itp.) 
9 Osobnym problemem związanym z badaniem cmentarzysk jest zagadnienie biologii populacji 
ludzkich zamieszkujących ziemię chełmińską we wczesnym średniowieczu; jak dotąd materiały te 
nie zostały opublikowane, choć liczne opracowania wskazują na znaczne zaawansowanie prowa- 
dzonych w tym kierunku studiów (por. Stawska w niniejszym tomie).
		

/Magazyn_056_02_021_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi chelmińskiej... 


19 


kowiecki, Makowiecka 1999). Wykazano specyfikę lokalnej gospodarki zwie- 
rzęccj, uzasadnioną w warunkach dużego zalesienia regionu, a polcgającą na 
dość dużym znaczeniu łowiectwa w zdobywaniu pożywienia mięsnego. O wiele 
rzadziej przcdmiotem studiów było natomiast zagadnienie uprawy roślin na 
ziemi chełmińskiej poruszane głównie przy okazji analiz palinologicznych 
przeprowadzonych dla niektórych mikroregionów (Noryśkiewicz 1990; Fil- 
brandt-Czaja 1999). Dane wynikające z analiz specjalistycznych stały się pod- 
stawą do modelowego ujęcia nicktórych aspektów wykorzystania środowiska 
przyrodniczego przez społeczności zamieszkujące strefę chclmil1sko-dob- 
rzyńską (Chudziak l 996a, s. 202-207). Na uwagę zaslugujc tu zwłaszcza 
stwierdzenie, że w VII-VIII wieku eksploatowano głównie obszary odznaczają- 
ce się dużym zróżnicowaniem stref ekologicznych, co zapcwniało możliwość 
prowadzenia gospodarstwa wiejskiego o wiclokierunkowym profilu z wykorzy- 
staniem ekstensywnych form uprawy przemienno-odłogowej. 
Z innych działów gospodarki najpełniej, jak dotąd, opracowane zostalo 
wczesnośredniowieczne garncarstwo ziemi chelmit1skiej (por. Polit'1ski w niniej- 
szym tOtnie). Liczne prace analityczne dotyczące ceramiki naczyniowej od- 
zwierciedlają zaawansowany stan wiedzy dotyczącej tego zagadnienia (Chu- 
dziak 1991a; Politlski 1996b). Stosunkowo dobrze rozpoznano technologię 
i stylistykę (morfologia i zdobnictwo) naczyń (Grupa 1990; Bojarski 1994; 
1997; Politlski 1997c) oraz ich związki chronologiczno-przestrzenne z matcria- 
łami pochodzącymi z innych regionów zachodniosłowiat'1skich (Chudziak 
1991b). Uzyskane dane stanowiły podstawę do wyróżnienia głównych faz roz- 
wojowych ceramiki naczyniowej występującej na zicmi chełmit'1skiej (ostatnio 
Chudziak, Poliński 1997; tam literatura). Bardziej szczegółowo omówiono na- 
tomiast pucharki na pustych nóżkach, formę charakterystyczną dla omawianego 
regionu (Dąbrowski 1993; 1999). Pozostałe gałęzie wytwórczości są stosunko- 
wo słabiej rozpoznane, choć na uwagę zaslugują tutaj niewątpliwie nicktóre 
opracowania źródlowe dające pogląd na rozwój rękodzielnictwa i rzemiosla 
ziemi chełmińskiej (m.in. wyroby z poroża i kości, Szenkin 1994; militaria, 
Tokarski 1999). 
Przegląd problematyki pozostającej w kręgu zainteresowania badaczy zaj- 
mujących się ziemią chclmit'1ską we wczesnym śrcdniowieczu prowadzi do 
wniosku, że dotychczasowe studia koncentrowały się przede wszystkim na róż- 
nych aspektach lokalnego osadnictwa, a w ostatnim czasie również na proble- 
matyce dotyczącej rozmaitych przejawów kultu (obrządek pogrzebowy, bu- 
downictwo sakralne, chrystianizacja regionu), głównie za sprawą intcnsywnie 
prowadzonych prac wykopaliskowych na terenie zespołu osadniczego w Kaldu- 
sic. Rzadziej uwaga badaczy ziemi chelmitlskiej kierowała się w stronę zagad- 
nień gospodarczych uwzględniających podstawy bytu lokalnych spoleczności, 
choć i w tym zakresie odnotowano w ostatnim czasie spory postęp prac badaw- 
czych, zwłaszcza jeżeli chodzi o gospodarkę hodowlaną i łowiectwo. Wyjątko- 
wo intensywnie prowadzono natomiast studia nad wytwórczością garncarską,
		

/Magazyn_056_02_022_0001.djvu

			20 


Wojciech Chudziak 


szczególnie pod kątem klasyfikacji ceramiki naczyniowej - podstawowego 
wyznacznika chronologii procesów osadniczych zachodzących we wczesnym 
śrcdniowieczu na ziemi chelmińskiej. Rozwój głównych kicrunków badaw- 
czych, wspomagany realizowanymi na szeroką skalę pracami terenowymi, spo- 
wodował, że aktualny stan wiedzy teorctycznej i źródlowej można określić jako 
stosunkowo zaawansowany. Nadal jednak obserwować można pewną dyspro- 
porcję między zakresem prowadzonych prac terenowych a opublikowanymi 
opracowaniami wyników badań, choć stan ten uległ znaczncj poprawie w sto- 
sunku do sytuacji panującej pod tym względem pod koniec lat 80-tych XX wie- 
ku. W sumie można stwierdzić, że dysponujemy obcenie cenną bazą źródlową 
stanowiącą bardzo dobry punkt wyjścia do opracowania wielu zagadnień doty- 
czących dziejów ziemi chełmińskiej we wczesnym średniowieczu. W najbliż- 
szym czasie planowana jcst także realizacja kilku projcktów badawczych pro- 
wadzonych w duchu badań interdyscyplinarnych, co pozwoli niewątpliwie uzy- 
skać również podstawy źródłowe do poszcrzenia zakresu studiów podejmowa- 
nych w ośrodku toruńskim. 


Literatura 


Wykaz skrótów 


AUNC 
AHP 
Badania archeologiczne 


Wczesnośredniowieczny szlak 


Acta Universitatis Nicolai Copemici, Toruń 
- Archaeologia Historica Polona, Toruń 
Badania archeologiczne o.
rodka toruńskiego 
w latach 1989-1992, red. J. Chudziakowa, Toruń 
Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi 
chelmińskiej, red. W. Chudziak, Torui} 
Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi 
chelmińskiej. Gronowski mikroregion osadniczy, 
red. 1. Olczak, TOruli 
- Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi 
chełmińskiej. W:ybrane zagadnienia i materiały, 
red. J. Olczak, TOruli 
Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do 
Prus (.\7 wiek). Studia i materialy, red. W. Chu- 
dziak, Toru!'} 


Studia 


Studia. Gronowski mikroregion 


Studia. Wybrane zagadnienia 


Bicnias D. 
]997 


Warunki .
rodowiska przyrodniczego wczesnośredniowiecznego szlaku 
komunikocyjnego z Kujaw do Prus, [w:] Wczesno.rredniowieczny szlak, 
s. 33-56. 
Przebieg wczesnośredniowiecznego szlaku lądowego z Kujaw do Prus na 
tle warunków środowiska przyrodniczego, [w:] Adalbertus. Wyniki pro- 


]998
		

/Magazyn_056_02_023_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi chełmińskiej... 


21 


gramu badań interdyscyplinarnych, red. P. Urbańczyk, Warszawa, s. 231- 
-240. 
1999 Zmiany warunków hydrograficznych w Dolinie Dolnej Wisły we wczesnym 
średniowieczu na podstawie źródeł archeologicznych, [w:] Studia, s. 137- 
-158. 
Bienias D., Bojarski J. 
1997 Wykaz stanowisk wczesnośredniowiecznych usytuowanych w strefie prze- 
biegu szlaku z Kujaw do Prus, [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s.245- 
-263. 
Boguwolski R., Poliński D. 
1997 Wczesnośredniowieczne osiedle w Wieldzqdzu, woj. toruńskie (badania 
w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 131-162. 


Bojarski J. 
1994 


Wczesnośredniowieczne grodzisko w Wabczu na ziemi chełmińskiej, [w:] 
Studia. Wybrane zagadnienia, s. 111-152. 
Wczesnośredniowieczne grodzisko w Szynwałdzie, woj. toruńskie (badania 
w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 163-186. 
Weryfikacja grodzisk wczesnoL
redniowiecznych na Pojezierzu J/awskim 
w latach 1995-1997, [w:] Acta Archaeologica Pomoranica, t. 1, red. 
M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki, Szczecin, s. 199-210. 
Bojarski 1., Bokiniec E., Chudziak W., Gackowski J., Kukawka S. 
2001 Sprawozdanie z ratowniczych prac wykopaliskowych przeprowadzonych 
w 1999 roku w strefie planowanej budowy autostrady A-l na odcinku 
województwa kujawsko-pomorskiego (b. woj. bydgoskie), [w:] Raport 96- 
-99. Wstępne wyniki konserwatorskich badań archeologicznych w strefie 
budowy autostrad w Polsce za lata 1996-1999, Zeszyty Ośrodka Ratow- 
niczych BadaJ1- Archeologicznych, Seria l, Materiały Archeologiczne, red. 
Z. Bukowski, Warszawa, s. 49-77. 
Bojarski 1., Łukasiak 1. 
1993 Komunikat z badań wczesnośredniowiecznej osady w Napolu, gm. Kowa- 
lewo Pomorskie, stan. 6, [w:] Badania archeologiczne, s. 133-137. 
Chudziak W. 
1990a Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem na ziemi chełmiń- 
skiej i dobrzyńskiej, [w:] Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowie- 
czem w Polsce. Materiały z konferencji, Poznań, 14-16 grudnia 1987 ro- 
ku, red. Z. Kurnatowska, Poznań, s. 85-96. 
Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w rejonie Gronowa, woj. toruń- 
skie (w świetle badań w latach 1987-1989), [w:] Studia. Gronowski mi- 
kroregion, s. 44-68. 
1991a Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki z dorzecza dolnej 
Drwęcy (VII-XIIXII w.). Podstawy chronologii procesów zasiedlenia, To- 
ruń. 
1991 b Niektóre zwiqzki chronologiczno-przestrzenne wczesnośredniowiecznej 
ceramiki naczyniowej Z Jedwabna, gmina Lubicz, AUNC, Archeologia, 
t. 17, s. 3-20. 
1993a Z badań nad wczesnośredniowiecznym grodziskiem w Gronowie, woj. to- 
ruńskie, stanowisko l, AUNC, Archeologia, t. 21, s. 89-103. 


1997 


1998 


I 990b 


--
		

/Magazyn_056_02_024_0001.djvu

			22 
1993b 
1994 
1995a 
1995b 
1996a 
1 996b 
1997a 
1997b 


Wojciech Chudziak 


Z badań nad wczesnośredniowiecznymi zespołami osadniczymi w Napolu, 
gm. Kowalewo Pomorskie i Gronowie, gm. Lubicz w woj. toruńskim, [w:] 
Badania archeologiczne, s. 119-128. 
Nowe źr6dła archeologiczne do studiów nad chronologią najstarszego 
osadnictwa wczesnol.redniowiecznego w dorzeczu dolnej Drwęcy, [w:] 
Studia. Wybrane zagadnienia, s. 7-26. 
O chronologii wczesno.
redniowiecznego grodu 111 Culmine (uwagi na 
podstawie wyników analizy ceramiki naczyniowej), AUNC, Archeologia, 
t. 23, s. 19-36. 
W kwestii istnienia wczesnopiastowskiego szlaku lądowego Kujawy- 
- Pomezania, AUNC, Archeologia, t. 23, s. 3....:.18. 
Zasiedlenie strefy chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu 
(VI/-Xl wiek), Toruń. 
Quondam castra w .twietle badań wczesnośredniowiecznych grodzisk zie- 
mi chełmińskiej, AHP, t. 3, s. 25-34. 
Wczesnośredniowieczny szlak komunikacyjny z Kujaw do Prus - studium 
archeologiczne, [w:] Wczesno.tredniowiecznyszlak, s. 9-31. 
Dalekosiężne szlaki komunikacyjne w strefie chełmińsko-dobrzyńskiej 
w X-XI wieku, [w:] Benedyktyńska praca. Studia historyczne ofiarowane 
O. Pawłowi Sczanieckiemu w BO-rocznicę urodzin, red. o. 1. A. Spież, 
oprac. Z. Wielgosz, Kraków-Tyniec, s. 101-118. 
1998a Wczesno.tredniowieczny zespół osadniczy w Chełmnie, [w:] Acta Archaeo- 
logica Pomoranica, t. I, red. M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki, 
Szczecin, s. 227-235. 
1998b Usprung und Entwicklung der friihmiltelalterlichen Befestigungen im 
Raum Chełmno-Dobrzyń, [w:] Friihmittelalterlicher Burgenbau in Mittel- 
und Osteuropa, Bonn, s. 211-222. 
1998c Ze studiów nad wczesno.
redniowiecznym szlakiem komunikacyjnym 
z Kujaw do Prus, [w:] Adalbertus. Wyniki programu badań interdyscypli- 
narnych, red. P. Urbałiczyk, Warszawa, s. 217-230. 
1999a Ze studi6w nad pograniczem słowiańsko-bałtyjskim we wczesnym 
'red- 
niowieczu. Problem przynależności etnokulturowej Pomezanii w IX-Xl 
wieku, [w:] Pogranicze polsko-pruskie w czasach św. Wojciecha, Elbląg, 
s.81-98. 
I 999b Geneza i rozwój wczesnośredniowiecznych grodów w strefie chełmińsko- 
-dobrzyńskiej, [w:] Studia, s. 137-158. 
1 999c The Early Romanesque Building /rom Kałdus, Voivodeship oj Toruń _ 
- Chronology and Function, Quaestiones Medii Aevi Novae, t. 4, s. 197- 
-209. 
2000a Kształtowanie się podziałów plemiennych w strefie chełmińsko- 
-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu, AHP, t. 8, s. 51-70. 
2000b Problem chrystianizacji ziemi chełmińskiej w świetle źródeł archeologicz- 
nych, [w:] Człowiek, sacrum, środowisko. Miejsce kultu we wczesnym śre- 
dniowieczu, red. S. Moździoch. Spotkania Bytomskie, t. 4, WrocJaw, 
s. 127-134. 
2000c Die Kirche im Burgwall von Kałdus bei Kulm (Chełmno), [w:] Europas 
mitte um JOOO, red. A. Wieczorek, H. M. Hinz, Stuttgart, s. 511-514.
		

/Magazyn_056_02_025_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi chełmińskiej... 


23 


2001 Wczesnośredniowieczne groby komorowe z Kałdusa pod Chełmnem na 
Pomorzu Wschodnim, Slavia Antiqua, t. 42, s. 63-96. 
Chudziak W., Grążawski K. 
1991 Sprawozdanie z badań weryfikacyjnych domniemanych grodzisk w dorze- 
czu dolnej Drwęcy przeprowadzonych w 1987 roku, AUNC, Archeologia, 
t. 17,s.21-44. 
Chudziak W., Poliński D. 
1997 Podstawy datowania wczesnośredniowiecznego szlaku lądowego z Kujaw 
do Prus, [w:] Wczesnoliredniowieczny szlak, s. 83-96. 
Dąbrowski 1. 
1993 Wczesnośredniowieczne pucharki ceramiczne z dorzecza dolnej Drwęcy, 
AUNC, Archeologia, t. 21, s. 105-114. 
1999 Wczesno.
redniowieczne pucharki ceramiczne z terenu Polski, [w:] Studia, 
s. 227-256. 
Filbrandt-Czaja A. 
1999 Zmiany 
;'Zaty roślinnej okolic Jeziora Oleczno w późnym holocenie pod 
wpływem czynników naturalnych i antropogenicznych, [w:] Studia, s. 61- 
-68. 
Goslar T., Pazdur M. F. 
1990 Chronologia radio węglowa wczesnośredniowiecznych warstw kulturo- 
wych w Gronowie, woj. toruńskie, [w:] Studia. Gronowski mikroregion, 
s. 69-77. 
Grążawski K. 
1990 Odkrycie chaty wczesnosłowiańskiej w Żmijewie, woj. Toruń, na stan. 4, 
Sprawozdania Archeologiczne, t. 42, s. 295-308. 
1993 Ze studiów nad pograniczem polsko-pruskim we wczesnym średniowie- 
czu - problem grodów w dolinie Lutryny, Pomorania Antiqua, t. 15, s. 29- 
-56. 
1994 Wstępne wyniki badań archeologicznych wczesnośredniowiecznej przysta- 
ni rzecznej w Brodnicy-Michałowie, [w:] Studia. Wybrane zagadnienia, 
s. 169-186. 
1999 Dynamika i struktura zasiedlenia rejonu środkowej Drwęcy we wczesnym 
średniowieczu, [w:] Studia, s. 11-26. 
Grążawski K., Kołosowski P. 
w druku Wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy w Brodnicy-Michalowie 
w świetle badań archeologicznych, Pomorania Antiqua, t. 17. 
Gurtowski P. 
1990 Wczesnośredniowieczna osada w Gronowie, woj. toruńskie (stanowisko 
36), [w:] Studia. Gronowski mikroregion, s. 130-136. 
Grupa M. 
1990 Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa z osady podgrodowej 
w Gronowie, woj. toruńskie (stanowisko 2), [w:] Studia. Gronowski mikro- 
region, s. 78-105. 
Kowalewski J. 
1996 Rola row6w we wczesnośredniowiecznych osadach z rejonu Pojezierza 
Chełmińsko-Dobrzyńskiego, AHP, t. 6, s. 101-122. 


--
		

/Magazyn_056_02_026_0001.djvu

			24 


Wojciech Chudziak 


Kurzyóska M. 
1999 Wczesnośredniowieczna osada w Chełmnie, woj. kujawsko-pomorskie 
(stanowisko 10), [w:] Studia, s. 203-226. 


Lbik L. 
1999 


Święty Bruno z Kwerfurtu a relikty wczesno.
redniowiecznego kościoła 
grodowego w Kałdusie koło Chełmna, Materia1y do dziejów kultury 
i sztuki Bydgoszczy i regionu, z. 4, s. 125-133. 


Losióski W. 
1998 


Z dziejów obrzędowości pogrzebowej u pólnocnego odłamu Słowian za- 
chodnich w świetle nowszych badań, [w:] Kraje slowiańskie w wiekach 
średnich. Profanum i sacrum, Poznań, s. 473-483. 
Lukasiak 1. 
1999 Wczesnośredniowieczna zapinka podkowiasta z Napala, stanowisko 6, 
woj. kujawsko-pomorskie, [w:] Studia, s. 257-287. 
Makowiecki D. 
1994 Wyniki badań archeozoologicznych szczątków kostnych z wczesnośre- 
dniowiecznego grodziska (stanowisko 1) i osady (stanowisko 2) w Je- 
dwabnie, województwo toruńskie, [w:] Studia. Wybrane zagadnienia, 
s. 187-218. 
Makowiecki D., Godynicki S. 
1993 Zwierzęce źródla kostne do poznania gospodarki zwierzętami społe- 
czeństw prahistorycznych i średniowiecznych ziemi chełmińskiej, [w:] Ba- 
dania archeologiczne, s. 111-117. 
Makowiecki D., Leszczyszyn A. 
1990 Zwierzęce szczątki kostne z grodziska i osady podgrodowej w Gronowie, 
woj. toruńskie (stanowiska l i 2), [w:] Studia. Gronowski mikroregion, 
s. 138-159. 
Makowiecki D., Makowiecka M. 
1999 Gospodarka hodowlano-łowiecka w dorzeczu środkowej Drwęcy we wcze- 
snym średniowieczu. Studium archeozoologiczne, [w:] Studia, s. 27-60. 
Marciniak M. 
1988 Badania archeologiczne osadnictwa pradziejowego i wczesnośrednio- 
wiecznego w rejonie Brodnicy-Szabdy Cegielni, [w:] Szkice brodnickie, 
red. S. Bilski, Brodnica-Toruń, s. 11-44. 
Niewiarowski W. 
1990 Rozwój i przeobra!enia glównych komponentów środowiska geograficz- 
nego mikroregionu osadniczego w okolicach Gronowa, woj. toruńskie, 
w późnym plejstocenie i w holocenie, [w:] Studia. Gronowski mikroregion, 
s. 7-26. 
Noryśkiewicz B. 
1990 Zmiany szaty roślinnej mikroregionu osadniczego w okolicach Gronowa, 
woj. toruńskie, [w:] Studia. Gronowski mikroregion, s. 27-35. 


Polióski D. 
1993 


Komunikat z badań wykopaliskowych na grodzisku średniowiecznym 
w Napolu, gm. Kowalewo Pomorskie, stanowisko l (lata 1991-92), [w:] 
Badania archeologiczne, s. 129-131.
		

/Magazyn_056_02_027_0001.djvu

			1996 


I 996b 


1997a 


1997b 


I 997e 


1998 


Powierski J. 
1996 
Stawska V. 
1994 


Szenkin M. 
1994 


Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi chelmińskie}... 


25 


Zagadnienie funkcjonowania grodów na ziemi chelmińskiej od polowy "\1/ 
do polowy X/II wieku, AHP, t. 3, s. 35-54. 
Przemiany w wytwórczości garncarskiej na ziemi chelmińskiej u schylku 
wczesnego i na początku późnego średniowiecza, AHP, t. 4. 
Wczesnośredniowieczny zespól osadniczy w Chelm!y, woj. toruńskie (ba- 
dania w /995 roku), [w:] WczesnoL
redniowiecznyszlak, s. 97-130. 
ldentyfication oJ imported products WId imitations as exempl!fied by potte- 
ry Jrom medieval stronghold in Napole, parish Kowalewo Pomorskie, site 
/ (Toruń voivodeship), [w:] /mported and Locally Producer Pottery: Met- 
hods oJ ldentyfication and Analysis, Warszawa, s. 83-96. 
Badania udarności. nasiąkliwości oraz twardo.ki powierzchniowej .
red- 
niowiecznej ceramiki z ziemi chelmińskiej, AHP, t. 6, s. 149-166. 
Z badań nad wczesnośredniowiecznym zespołem osadniczym w rejonie je- 
ziora Archidiakonka w Chełmty, [w:] Acta Arcllae%gica POl1lo1'allica, 
red. M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki, t. I, Szczecin, s. 211-226. 


Prusowie, Mazowsze i sprowadzenie Krzy!aków do Polski, t. I, Malbork. 


Groby wczesnośredniowieczne z miejscowo.ki Male Czyste, gm. Stolno. 
wo}. toruńskie (.'itanowisko 20), [w:] Studia. Wybrane zagadnienia, s. 153- 
-168. 


WczesnoL
redniowieczne wyroby z poro!a i ko.ki z dorzecza dolnej Drwę- 
cy, [w:] Studia. Wybrane zagadnienia, s. 27-82. 
Tokarski W. 
1994 


Wczesnośredniowieczne grodzisko w Rzęczkowie na ziemi che/mińskiej, 
[w:] Studia. Wybrane zagadnienia, s. 137-158. 
Wczesnośredniowieczna ostroga z grodziska w Szynwaldzie, stanowisko l, 
woj. kujawsko-pomorskie, [w:] Studia, s. 289-296. 
Wczesnośredniowieczne grodziska 
1994 Wczesnośredniowieczne grodziska ziemi chelmińskie}. Katalog źródeł, red. 
J. Chudziakowa, Toruń. 


1999 


THE ST A TE OF RESEARCH ON THE EARL Y MIDDLE AGES 
IN CHEŁMNO LAND - THE MAIN THESES 
AND RESEARCH PROSPECTS 


Chelmno Land, a territory situated at tlle north-eastem limits of the western Sla- 
vonic lands, at the junction of Pomerania, Kuiavia, Prussia and Mazovia, has continucd 
to attract academic interest for dozens of years. In retrospect, however, it can be secn 
that a major step forward was taken in the mid-1980s, when the Dcpartment of Medie- 
val and Post-Medieval Archaeology was established at the Institute of Archaeology and 
EtlUlology of Nicolas Copemicus University in Toruń. The hcad of Department, Prof. 
Jerzy Olezak, became a co-autllOr of a research programme dcvoted to Chelmno Land in 
the early Middle Ages. The research topics formulated at that time have lost none of 


--
		

/Magazyn_056_02_028_0001.djvu

			26 


Wojciech Chudziak 


their immediate interest, but they have become significantly expanded - mainly due to 
the unexpected results of intense ficldwork conducted in recent years within various 
research projects 1 (fig. I). It is also worth recalIing that it has been just over thirteen 
years since the state of the research on the historic Che1nmo Land area was rcviewed at 
a nationa1 conference in Poznań (14-16 December 1987), entitled 'Stan i potrzeby 
badali nad wczesnym średniowieczem w Polsce' (Early-medieval research in Poland: its 
present state and requirements for the future; Chudziak 1990a). At that time, emphasis 
was placed on the questions of archaeological fie1dwork and the processing of archaeo- 
logical sources, while results of the broadly-defined cultural studies of the early Middle 
Ages were discussed only marginally. In the present study, we intend to reverse this 
ratio and concentrate mainlyon the fundamental research topics of intcrest to those 
studying Chelmno Land. In doil1g so, we sIla 11 present tlle most importal1t - in our view 
at least - hypotheses and concJusions which have resulted from the analyses of the cur- 
rently accessible archaeological materia\. 
Any logical and chronological approach must start with a discussion of the origins 
of early-medieval scttIement in ChcJmno Land. Studies dcvoted to tllis issue have so far 
aimcd to idcntify the earliest artefacts - mainly pottery - and to analyse them from both 
the technological-stylistic and chronological-spatial standpoints (Chudziak 1991a; 
1994). The resulting analyses of the source material, coupled with spatial settlcment 
analysis (Chudziak 1 996a, Grążawski 1999) and with scientific investigation (No- 
I)'śkiewicz 1990, Filbrandt-Czaja 1999), provide a sound basis for assessing tlle cha- 
racter and intcnsity of settlement in Chc1mno Land at tlle start of the early medieval 
period. This rclative\y advanced research has made it possible to argue that from the 
fOUrtll to tllC tum of tlle seventh century, Chelmno Land was depopulated. Only in tlle 
seventh cen tury did it begin to attract smaIl population groups, whose cultural features 


l The most important research projects in terms of scope and funding were the fullowing: 'Me- 
dieval delensive sdtIement in Chch1U10 Land' (the programme 'Gnmwald' RPBP No. 11.8, 
1988-1991); two projects funded by grants from Academic Research Committee (KBN) and 
devoted to early-medieval setllcment in Chełmno Land: 'Cultural changes in the middle Vistula 
basin in the early Middle Ages (7111_11111 c.)' (1991-1994) and 'Cultural changes in the middle 
Vistula basin in the Middle Ages (12 111 -14 111 c.)' (1992-1994); project entitled 'The Slavonic- 
-Baltic borderland in the early Middle Ages in the light of the archaeological examination of the 
Kuiavian-Pomezanian conununication route', carried out as a part of the programme ADALBER- 
TUS financed by the Polish Science Foundation (Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej; 1995-1996); 
conservation programme on 'The l000 'h anniversary of the Gniezno Congress'; and a KBN Re- 
search Programme entitled 'Poland in the age of the Gniezno Congress and its place in the Euro- 
pean culture from the lQ'h to the 20 111 century' (1996-1998; it covered such topics as 'Veritication 
of the chronology and function of the allegedly early-Piast sites in the lower Vistula basin' and 
'The early-medieval settlement complex at Kałdus: Chełmno as the sedes regni principales'). 
Moreover, the Museum at Brodnica received a KBN research grant to study settlement changes in 
the eastem part of Chełmno Land; the project was entitled 'Cultural changes in the Polish- 
-Prussian borderland in the early Middle Ages: the middle Drwęca basin' (1996-97). The research 
resulted in numerous publications inc1uding the series 'Studia nad osadnictwem średniowiecznym 
ziemi chełmińskiej' ('Studies in medieval settlement in Chełmno Land'), published in Toruń. At 
the moment, the series comprises four volumes: 'Gronowski mikroregion osadniczy' ('The set- 
tlement n1icroregion at Gronowo'), ed. J Olczak (1990); 'Wybrane zagadnienia i materiały' 
('Selected topics and materials'), ed. J Olczak (1994); Volume 3, ed. W. Chudziak (1999); and 
Vulume 4, ed. W. Chudziak (2002).
		

/Magazyn_056_02_029_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi chełmińskiej... 


27 


were typical of the northern variety of the western Slavonic cultural circ1e (often re- 
ferred to as the Sukov-Szeligi circIe). Although these findings still appear feasible, it 
would be advisable to subject them to a thorough critique that takes advantage of the 
new opportunities offered by recent discoveries. Above aU, the possibly late Przeworsk 
ceramic material, discovered recent1y in Świecie Land (Warlubie, near Nowe, site l), 
should be compared with similar seventll-century materia1 coming from Chelmno Land 
(Gronowo, near Kowalewo Pomorskie, sites I and 2; Grupa 1990; Chudziak 1991a, 
1993a)2. Anothcr issue that merits a detailed investigation is the possibility of chrono- 
logical and cultuml links between the earliest inhabitants of Chelmno Land and the 
populations of neighbouring areas in the sixth and early seventh centuries: western 
Mazuria (the Olsztyn group) and the Vistula estuary (inhabited by the Vidivarii, a peo- 
ple mentioned by Jordanes)3. Simi\arly unexamined, at least from the archaeological 
point of view, is tlle remarkabIe resemblance between tlle hydronymy of tlle Drwęca 
region and the upper Oka basin (the territory of the tribe of Vyatichians), which is cer- 
tainly not accidental. Such linguistic similarities may provide cIues to the ethnocultural 
affinity of the inhabitants of the two regions and help assess the direction of their mi- 
grations (Powierski 1996, pp. 236 ff). 
The majority of fieldwork conducted in tlle last decade in ChehlUlO Land was aimed 
at reconstructing the broadly-defined early-medieval settlement system and the evolu- 
tion of its structures. Settlement studies were also concerned with the naturai conditions 
in which tlle past cOlUmunities happened to live (e.g. Niewiarowski 1990; Noryśkiewicz 
1990; Bienias 1997; 1998; 1999 and in the present volume; Filbrandt-Czaja 1999). 
However, scholarly work focused primarilyon spatial patterns of settlement organisa- 
tion, with the research based both on the results of an extensive stronghold survey, 
which led to the publication of a catalogue (Wczesnośredniowieczne grodziska 1994; 
see also Chudziak, Grążawski 1991; Bojarski 1998), and on intense excavation work 
carried out in ChelnU10 Laud (Gurtowski 1990; Bojarski, Łukasiak 1993; POlillSki 1993; 
1997; 1998; Bojarski 1994, 1997; Grążawski 1994; 1999 and in the present volume; 
Tokarski 1994; Boguwolski, Polillski 1997; Kurzyńska 1999). The chronological and 
cultural analyses of artefacts coUected during archaeological surveys (mainly AZP, the 
Archaeological Photography of Poland), resulted in sufficient data to attempt a model 
reconstruction of settlement development in tlle Chelmno-Dobrzyń zone from tlle se- 
venth to the end of tlle twe\fth century (Chudziak I996a; Grążawski 1999). Using tllis 
model, it was possible to determine which zones were exploited by man and to establish 
their character, extent and pace of development. Borderlands and uninhabited zones 
were assessed in a sinlilar way. In the case of the nortll-eastem limits of CheInmo Land, 


2 The settlement at Warlubie (site l) was examined during reseue exeavations which aeeompa- 
nied the construetion of the A-I motorway (er. Bojarski, Bokiniee, Chudziak, Gaekowski, Ku- 
kawka 2(01). 
3 It is worth noting -that Chełmno Land yielded an abundanee 01' pedestal beakers, whieh are the 
main vessel fonns 01' the Olsztyn group (Dąbrowski 1999), and of stamp-deeorated vessels, most 
of whieh are wholly wheel-tinished and which display c10se analogies with west-Mazurian pot- 
tery manufaetured in the post-WieIbark tradition (Chudziak 1991). The origins of the two types of 
vesse\s in Chełmno Land have not been sutlicient1y explained. Since pedestal beakers and 
stamped pottery are dated to a relativeIy late period (second half of the 10 th c.), at the moment it is 
impossible to argue for direct contacts between the population of the Olsztyn group and the early- 
medieval inhabitants of Chełmno Land.
		

/Magazyn_056_02_030_0001.djvu

			28 


Wojciech Chudziak 


crucial light was shed not only on typical settlement issues but also on ethnocultural 
questions (such as that of the Slavonic-Baltie or Pomeranian-Prussian borderland; 
Gr<\żawski 1993; Chudziak I999a; Bojarski 20D I). Related research was concemed Witll 
tribal divisions in tlle Chelmno-Dobrzyń zone, showing it to have undergone very dy- 
namic changes (Chudziak 2000a). Another aspeet of the research attempted to confront 
the results of archaeological analyses with the few written sources which refer to the 
area in question (for example, the problem of quondam castra mentioncd in the Lonyz 
document of 1223; Chudziak 1996b). 
The ample data produced by seulement studies have enhanced our knowlcdge about 
the ways in which habitation sites were exploited, the types of structures erected in 
settlements and thcir layout, as wcll as thcir economic and social functions. In this re- 
gard, an unquestionably valuahle contribution was made by the intensive microregional 
studies carried out in different parts of Chc1nmo Land: in the lower Drwęca basi n, in thc 
Brodnica Lakcland and along tlle Vistula (e.g. Bobrowo: Grążawski 1999; Brodnica: 
Grążawski, Kolosowski in print; Chelmża: Poliński 1997a; 1998; Gronowo: Chudziak 
1990b; 1993a; I993b; Ka1dus: Chudziak 1998a; Napole: Chudziak 1993b; for microre- 
gional rescarch in Chc1mno Land sce Bojarski 200 I). Many of thcse issues are dis- 
cussed more extensively in the present volume, and there is no nced to repeat thcm hcre. 
Howevcr, it must be notcd tllat tlle research conducted until now in Chclmno Land has 
revealed the prescnce of hitherto unknown cultural phenomena concerning the spatial 
arrangement of habitation sitcs in this area. For instance, it was possible to establish the 
type and character of habitation structures (cf. Grążawski 1990; Chudziak 1996a), to 
identify ditch-surrounded settlements, with ditches expressing the ideological and sym- 
boli c value of the sites (Chudziak I 996a; Kowalewski 1996), to classify different 
stronghold types (Chudziak I996a. 1998b, I999b; Poliński 1996a, Grążawski 1999) and 
to determine the changing spatial rc1ations between strongholds and their associated 
seulemcnts (Chudziak 1993a; I 993b; 1996a). Results of the miLToregional research 
were employed in tlle study of tlle settlement of the Chelnmo-Dobrzyń zone. AltllOUgh 
we cannot give a detailed account of the research findings, many of which are far from 
decisive, some of the conc1usions are worth recapitulating: 
I. The initial settlement phase in Chelnmo Land, as implied by the analysis of source 
material, lasted from the seventh to the eighth centuries. The first areas to be colonised 
were those Iying in tlle lower Drwęca basi n, especially on the left b.U1k of tlle river. The 
compact layout of the settlements retlects the emergence of a triba1 community, whose 
social and public centre was almost certainly located at the settlcment complcx at 
Gronowo, a unique seulcment unit as regards its spatial, functional and symbolic as- 
pects. 
2. In tllC ninth ccntury, almost the cntire arca of ChehmlO Land was settled. This stage 
in tlle territoria1 exp,U1sion was preccded by a disintegration of tlle Drwęca tribal com- 
munity and the fali of its central settlemcnt complex. A significant expansion of inhabi- 
ted lands, and an emergcnce of an extensive single zone which encompassed not only 
ChelnU10 Land but also arcas Iying in tllC northem part of Dobrzyń Land and in 
Świecko Land, led to cuItural intcgration and to the crcation of inter-tribal social bonds. 
3. These chan ges led to the emergence of a supraregional tribal community in the 
tenth century. Its structural basis was formed by military territorial units of the civitates 
type, evenly distributed across the entire zone. The all-tribaI defensive system (rctlccted 
in the toponymy, for examplc in Osiek place-names), was created at the time when
		

/Magazyn_056_02_031_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym .fredniowieczem ziemi chełmińskiej... 


29 


individual territorial communities enjoyed eonsiderable politica1 independence and had 
no single authority centre. 
4.0ver the next century, the entire region underwent a considerable increase in set- 
tlement density and, consequently, saw the emergence of diverse territorial units, from 
traditional neighbourhood communities to the complex social and economic agglo- 
merations displaying proto-urban features. Moreover, a network of state-run stronghold 
districts appeared in the beginning of the eleventh cen tury, following a destruetion of 
the tribal defensive system. 
Needless to say, only some of the theses presented here which concerning the social 
and political aspects of the settlement of Chelmno Land are based on irrefutable evi- 
dence (Chudziak I 996a, pp. 201-207). The crucial prerequisite for reaching correct 
conc\usions - a reliable chronology - continues to pose probIems. The dating of 
Chelnmo Land strongholds is based mainIy on the results of detailed pottery ana1yses 
(Chudziak 1991a; Wczesnośredniowieczne grodziska 1994; Poliński 1996b; Chudziak, 
Poliński 1997; Grążawski 1999) and much less so on independent chronological indi- 
eators such as radiocarbon dates (Gosiar, Pazdur 1990; Wczesnośredniowieczne gro- 
dziska 1994, pp. 24-25)4. The advantages and disadvantages of these research proce- 
dures are widely known. The impossibility of employing dendrochronological analyses 
commands eaution in drawing inferences about the precise dating of strongholds. Fortu- 
nately, it was possible to establish a relative chronology of strongholds and to demon- 
strate the successive phases of their development (Phase 1 - late 7 th and 8 tb century, 
Phase 2 - IO tb cen tury, Phase 3 - fust half of the 11 th cen tury, Phase 4 - second half of 
the l1 tb century, Phase 5 - fust half of the 12 th century, Phase 6 - !he second half of the 
12 th and early 13 th century). Only two stronghold sites survive from the earliest phase: 
Gronowo I, Iying in the lower Drwęca basin (Chudziak 1990a), and Żmijewko, in tlle 
centra1 part of the same river basin (Grążawski 1999). It is remarkable that Chelnmo 
Land does not feature any strongholds that may be safeIy dated to the ninth century, 
given that written evidence suggests that this was when strongholds occurred most 
commonly in the West Slavonic territories. The second stronghold phase, in the tenth 
century, tends to be associated with the decline of tribal struetures (Chudziak 1996a; 
1999b; Grążawski 1999); it is less likeIy that strongholds dated to this period were es- 
tablished by the state (e.g. Bobrowo, Jaguszewice I, Jedwabno I, Napole I, Rzęczkowo 
I, Wabcz)5. The next two phases in tlle development of Chelmno Land strongholds are 
eoncurrent with the ineorporation of this territory into the early Piast state and the emer- 
gence of a new social and political system in the region. ConsequentIy, most strong- 
holds of the time performed eomplex functions which derived from the organisational 
system of the early Piast monarchy (e.g. Jedwabno II, Gronowo II, Lembark, Melno, 
Napole II, Nielbark, Szynwald; Chudziak 1996a). In the second half of the twelfth and 


4 DifticuIties with dating are caused by a lack of dendrochronological analyses; this is mainly 
due to an absence of well-preserved wood suitable for dating purposes. 
5 The question of the origins of tenth-century strongholds requires a further, detailed investiga- 
tion. At least some of them were still functioning when Chełmno Land became incorporlited into 
the early Piast state. Not aU stronghold centres developed in the same way when Chełmno Land 
was being subjected to the Piast rule: some of them were irrevocably destroyed, while some were 
adapted to the new social and economic functions required by ducal authority. This issue should 
be considered in the context of settlement changes which affected the entire East Pomerania at the 
end of the first millennium AD.
		

/Magazyn_056_02_032_0001.djvu

			30 


Wojciech Chudziak 


at the beginning of the thirteenth cen tury - the period of feudal disintegration- 
strongholds functioned in entirely different social and cultural conditions (e.g. 
Bobrowo III, Ka1dus, Mędrzyce, Napole III, Melno II; Polil1Ski 1996a, Map I). At that 
time, some of the strongholds which played special roles in the administrative and 
economic regional structures were elevated to the status of castellanies (e.g. the 
stronghold at Micha1owo, Grążawski in the present volume). 
One of the recent subject of research is concerned with the origins and functioning 
of the settlement complex at Kaldus near Chelnmo. which can bc identificd beyond 
dispute as the early-urban centre in Culmille mentioned in an eleventh-century source 
(the so-called 'Mogilno forgery'). Rccent excavations of the site have produced an 
abundance of new information. The site's location at the junction of two main commu- 
nication routes, its layout and unusually large size, the ex tent of its fortifications, and 
above all the massive buildings whose remains have been recently cxcavated, point to 
its exceptional role in the settlement structure of not only Chelnmo Land but a1so tlle 
whole of East Pomerania (Chudziak 1998a and bibliography). The central role of this 
complex is most evidently demonstrated by its eponymous character: its name rcferred 
also to the surrounding territories. However, at present it is still impossible to date the 
begilmings of the Kaldus stronghold (Chudziak 1995a). Dcspite many indirect c1ues 
which imply a tenth-century origin, no reliable source data allow us to date it to such an 
early period 6 . 
Issues of settlement are cJosely linked to those of the early-mcdieval communica- 
tion infrastructure in Chelnmo Land. lnitially, research focused on locating and dating 
the far-reaching route which linked Kuiavia with Prussia (Chudziak I 995b; 1997a; 
1998c). Later, the scope was expanded to include aspects of communication links in the 
Chełmno-Dobrzyń zone (Chudziak l 997b). Analyses of settIement structures, hoard 
distribution, exchange goods and an assessment of environmental conditions prompted 
researchers to determine the directions of the main communication routes at the end of 
the tri bal period (tenth century) and in the early-state period (eleventh century). The 
investigation covered different aspects of this issue, in particular thc social, economic 
and political factors influencing the formation of far-reaching routes, which aided the 
interregional movement of people, material goods and ideas. This research gave rise to 
several schools of thought, of which two are worth recaIling: 
l. In tlle tentll century, Chelnmo Land acquired a system of far-reaching communica- 
tion links which made use of the local network of land and water routes. One of the 
relatively important routes Jeading through ChehmlO Land was that connecting tlle Bal- 
tic coast with Mazovia, Podlasie and Kievan Ruthenia 7 . 
2. The main far-reaching routcs were shifted whcn Chełnmo Land became an admin- 
istrative component of the Piast state. The newly-creatcd communication network com- 
prised maillly land routes (with the exception of the traditiona1 Vistula route) and was 
incorporated into the stronghold system. The routes linked Great Poland and Kuiavia 


6 The stronghold site (site 3) and the associated settlement (site 2) at Kałdus yielded artefacts 
dated to Phase lIla of pottery industry deve10pment in Chdmno Land (second half of the 10 th c.). 
However, the layers which produced them had no stratigraphic link with the rampart. 
7 In the second half of the tenth cen tury, the political and economic policy of the Piast dukes 
must have enhanced the signiticance of the Vistula route, as attested by their attempts to gain 
controi over the Vistula estuary and the entire East Pomerania, and by contacts with Scandinavia.
		

/Magazyn_056_02_033_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi chełmińskiej... 


31 


with the newly-annexed territory and led further up, towards Prussia, an in particular 
towards Pogesania and Sasinia. 
As demonstrated by archaeological sources, Chelnmo Land shows manifest signs of 
adaptation and reception resulting from interregional exchange. In particular, these are 
visible in pottery, which in the earlier phases of the early-medieval period displayed 
affinities with the main trends of Pomeranian portery manufacture, and in later periods 
showed Illore silllilarities to Kuiavian (Chudziak 1991a; 1991b) and Mazovian (Poliński 
1996b; 1997b) pottery. The local population' s trade contacts are also reflected in ce- 
ramic imports from south-eastern Poland or from Rutllenia (Poliński I996b; I 997b). 
Moreover, one may infer the extent of interregional exchange from the analysis of other 
categories of artefacts which reached Chelmno Land from different directions (e.g. 
Łukasiak 1999). Silver hoards are particularly valuable as sources of information, since 
tlley offer tlle most comprchensive insight into the connections of Chelnmo Land with 
a number of central European regions (cf. Kowalewski in the present volume). In 
Chelnmo Land, exch	
			

/Magazyn_056_02_034_0001.djvu

			32 


Wojciech Chudziak 


for buriaI rites practised in the later phases of the early Middle Ages, at the time when 
Chelnmo Land came to be influenced by the state Church. So far, the most thoroughly 
examined burial sites from this period are two inhumation cemeteries discovered at 
Kaldus, which are an10ng the largest and best-fumished burial grounds of this type in 
East Pomerania. The grave goods and burial forms are typical of the earliest Christian 
cemeteries found in the Piast territories. An analysis of grave goods revealed that the 
Kaldus cemeteries were in use in the late tentll and eleventh century (site 4) and from 
the second half of the eleventh to the beginnings of the thirteenth century (site I). Tak- 
ing into account the currently available source data, one can argue that two regions, 
each with a different predominant buria1 rite, appeared in Che1nmo Land in tlle eleventll 
eentury. The south-west featured mainly Kałdus-type cemeteries, whose emergence can 
be attributed to the expansion of the Piast state and the reception of the Christian fune- 
rary liturgy. The north-east, on the other hand, was still dominated by the traditional 
rites practised by local eommunities (Chudziak 2000b)9. 
Contrary to research on early-medieval settlement and rcligious ritua1 in Chc1nmo 
Land, economic issues have only rarely been investigated in detail. The only exceptions 
are studies focusing on the questions of animaI husbandry, hunting and fishing, which 
are based on numerous series of archaeozoological sources retrieved from the lower and 
middle Drwęca basin (Makowiecki 1994 and in the present volume; Makowiecki, 
Leszczyszyn 1990; Makowiecki, Godynicki 1993). Scholars have demonstrated that the 
inhabitants of the middle Drwęca basin and of the part of it wltich is known as Brodnica 
Lakeland (Pojezierze Brodnickie) developed a farming-hunting economy. Due to the 
considerable forestation of the region, the local animai economy was peculiar in relying 
largelyon hunting for meat supply (Makowiecki, Makowiecka 1999). Much less schol- 
arly attention has been paid to crop cultivation in Chelnmo Land: this issue was ad- 
dressed only in connection with palynological analyses carried out in selected microre- 
gions (Noryśkiewicz 1990; Filbrandt-Czaja 1999). The rcsults of the specialist analyses 
cast much light on how the inhabitants of the Chc1nmo-Dobrzyń zone exploited their 
naturai environment (Chudziak 1996a, pp. 202-207). Notably, it has been c1aimed that 
in the seventh and eighth centuries local populations tended to exploit areas which were 
characterised by a considerable diversity of ecological zones. This resulted in the emer- 
gence of non-specialised farms which practised extensive farming based on crop rota- 
tion. 
As regards other branches of the eeonomy, the early-medieval portery industry of 
Chelnmo Land has enjoycd particular scholarly attention (cf. Poliński in the present 
volume), retlected in the number of published analyses of pottery vessels discovered in 
the region (Chudziak I991a; Poliński I 996b). Among tlle most thoroughly investigated 
issues are the technological and stylistic aspects of vessels, including their morphology 
and decoration (Grupa 1990; Bojarski 1994; 1997; Poliński I997c), as well as tlleir 
chronological and spatial connections with materials coming from other west-Slavonic 
region s (Chudziak 199Ib). As a result, it is possible to distinguish the main phases in 
the development of Chelnmo Land pottery vessels (recently Chudziak, Poliński 1997 
and bibliography). Very detailed studies were devoted to beakers with hollow pedestal 


9 Another issue conneeted with the study of cemeteries is the biology of human populations in- 
habiting ChełnulO Land in the early Midd]e Ages. Re1evant materials have not been publishcd yet, 
the researeh seems to be very advanced (ef. Stawska in the present volume).
		

/Magazyn_056_02_035_0001.djvu

			Stan badań nad wczesnym średniowieczem ziemi chełmińskiej... 


33 


bases, which arc particularly characteristic of Chelnmo Land pottcry (Dąbrowski 1993; 
1999). The study of other branches of early-medieval industry in Chelmno Land is less 
advanced, but it is worth recaIling that some publieations dealing with source material 
have shed significant light on the development of manufacture and handicraft in this 
region (e.g. antler and bone objects: Szenkin 1994; military artefacts: Tokarski 1999). 
Thc array of topics investigated by tlle researchers of early-medieval ChelnUlo Land 
demonstrates that studies have focused so far on diffcrent aspects of local settlement. 
Rccently, attention has been extended to issues relating to various manifestations of 
cult, such as burial rites, ecclcsiastical architccture and the Christianisation of the re- 
gion. These interests must be attributed to the intense excavation works conductcd at the 
settlcment complex at Ka1dus. Only rarcly have scholars tackled economic issues con- 
nected with the subsistence of local communities, although recent years have seen sig- 
nificant progress in research on animaI husbandry and hunting. Much work has been 
done on pottery manufacture, especially the classification of pottery vessels, which are 
the main indicators uscd for the dating of early-medieval settlement proccsses in 
Chc1nmo Land. As a resu\t of the cxtensive excavation works and tlle developmcnt of 
the pivotal research directions, our theoretical knowledge as well as knowledge of mate- 
rial sources is now relativcly advanced. However, it is still possible to note a certain 
disparity betwecn the intensity of fieldwork and the number of published reports and 
stlldies. It must be admitted, thollgh, that this situation has improved greatly since the 
late 1980s. Ali in all, the large number of valuable archaeological sources that we cur- 
rently have at our disposal provides an excellcnt starting point for further study of Olany 
issues pertaining to tllC early-medieval history of Chelmno Land. Morcovcr, it can be 
expccted that several interdisciplinary research projects, to be carried out in the imme- 
diate futurc, will produce furthcr sources and thus enablc us to extend the range of is- 
sues addressed in our departrnent.
		

/Magazyn_056_02_037_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem śrcdniowiecznym zicmi chelmińskiej, tom 5 
Toruń 2003 


Pracownia Rekonstrukcji 
Środowiska Przyrodniczego 
Instytut Archeologii 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu 


Dorota Bienias 


Przeobrażenia środowiska przyrodniczego 
we wczesnym średniowieczu na ziemi chełmińskiej 


Badania archeologiczne i historyczne prowadzone na ziemi chelmińskiej 
daly podstawę do stwicrdzenia, iż w okresie wczcsnego średniowiceza istnial na 
tym terenie zorganizowany system osadniczy (Chudziak 1996, s. 1 l). Zasadni- 
cza część ziemi chełmińskiej znajduje się na Pojezierzu Chcłmińsko-Dobrzyń- 
skim (Kondracki 1978, s. 251). Południowy i zachodni skraj ziemi chclmińskiej 
położone są w makrorcgionach: Pradolina Toruńsko-Ebreswaldzka i Dolina 
Dolnej Wisly (Kondracki 1978, s. 25 l). 
Złożoność środowiska przyrodniczego i współzależności istniejące między 
jego elementami decydują o wpływie każdego z tych elementów na sieć osadni- 
czą. Niektóre komponenty środowiska, takie jak stosunki wodne, glebowe, szata 
roślinna i uksztaltowanie terenu, oddzialywaly jednak bardziej zdecydowanie na 
osadnictwo. Są to równocześnie te elcmenty środowiska przyrodniczego, na 
które w istotny sposób wpłynęla dzialalność człowieka. Stopień tego oddziały- 
wania uzależniony był nie tylko od siły antropopresji, ale i od naturalnej podat- 
ności każdego z tych elementów na takie oddziaływania. Stąd największe nasi- 
lenie interakcji istniało między dzialalnością ludzi a warunkami wodnymi, gle- 
bowymi i roślinnymi. Elementem środowiska przyrodniczego względnie odpor- 
nym na oddziaływanie człowieka jest natomiast rzeźba terenu. Przekształcenia 
środowiska przyrodniczego zachodzące w ciągu kilku ostatnich lat, a zwlaszcza 
w mijającym tysiącleciu, mają swoje zasadnicze źródlo w dzialalności człowie- 
ka. W okresie tym zmiany warunków środowiska o genezie naturalnej nie od- 
grywaly większej roli (Maruszczak 1988, s. ł 10). Okres wczesncgo średniowie-
		

/Magazyn_056_02_038_0001.djvu

			36 


Dorota Bienias 


czaI jest prawie niezauważalnym odcinkiem czasu w skali trwania i funkcjono- 
wania środowiska przyrodniczego. Stanowi także niewielki wycinck czasowy 
holocenu, w którym ksztahował się istniejący do dzisiaj system przyrodniczy. 
Mimo to wczesne średniowiecze było istotnym okresem z punktu widzenia 
paleogeografii. Od tego czasu miało micjsce nasilanie się procesów zasiedlcnia 
oraz intensyfikacja ich oddziaływań przestrzennych i funkcjonalnych na środo- 
wisko przyrodniczne. 
Aby określić stopień przekształceń środowiska przyrodniczego i jednocze- 
śnie jego wpływ na osadnictwo wczcsnośredniowieczne należy podjąć próby 
odtworzenia jego ówczesnego stanu, zarówno statycznego, jak i dynamicznego. 
Problematyka rekonstrukcji środowiska przyrodniczego stoi na pograniczu nauk 
przyrodniczych i historycznych, dlatcgo też metody stosowane w tych dziedzi- 
nach mogą pomóc w odtworzeniu dawnego krajobrazu oraz zasad jego funkcjo- 
nowania. Bazą dla rekonstrukcji są badania palcohydrologiczne, paleomorfolo- 
giczne, paleopedologiczne, palinologiczne oraz archeologiczne i historyczne. 
Obszar Pojezierza ChełmiI1sko-DobrzYliskiego zostal w znacznym stopniu 
zbadany przez archeologów i historyków zajmujących się wczesnym średnio- 
wieczem, jednak dotychczas nie prowadzono badaI1 palcogeograficznych 
i palcobiologicznych dla wczesnego średniowiecza (ryc. I). Informacje doty- 
czące stanu i funkcjonowania środowiska przyrodniczego w tym czasie stano- 
wią cz
ść wniosków dotyczących historii całego holocenu bądź wybranego 
elementu środowiska. W zakresie badań botanicznych wykonano m.in. kilka 
profili palinologicznych (Gronowo, Ludowice, Strażym, Wielkie Radowiska), 
opracowania potencjalnej roślinności naturalnej (w otoczcniu Strugi Rychnow- 
skiej, Jeziora Oleczno), czy makroszczątków. Niektóre z nich inspirowane 
i związane były z badaniami archeologicznymi stanowisk wczesnośrednio- 
wiecznych, jednak większość prac miala typowo botaniczny charakter. Istnieją 
prace dotyczące zmian szaty roślinnej na ziemi chelmitiskiej (Buczek 1963), 
mają one jednak charakter studiów historyczno-florystycznych opartych głów- 
nie na analizie źródeł pisanych i kartograficznych. W nikłym stopniu wykorzy- 
stano w nich wyniki badaI1 archeozoologicznych, palinologicznych, czy ma- 
kroszczątków. Spośród opracowań związanych ze zmianami warunków hydro- 
graficznych tylko jedno poświęcone jest wczesnemu średniowieczu (Bienias 
1999), w innych nie wyróżniano tego okresu z całości historii holocenu (Nie- 
wiarowski 1988; Tomczak 1982). Poza tym wiele prac hydrograficznych nie 
obejmuje wczesnego średniowiecza, skupiając się na późniejszych przemianach 
sieci wodnej (Churski 1988; KopczYI1ski 1992). O ile do odtworzenia dawnych 
warunków hydrograficznych dysponujemy stosunkowo dużą ilością matcrialów, 
o tyle niewiele dotyczy zmian rzeźby terenu; najważnicjsze z nich poświęcone 


I Na ziemi chełmińskiej wczesne średniowiecze przypada na okres od 2. połowy VII do po- 
czątku XIII w. Dzieli się on na pięć łaz odpowiadających łazom rozwojowym garncarstwa na tym 
terenie (Chudziak 1991, s. 120; Poliński 1996, s. 167).
		

/Magazyn_056_02_039_0001.djvu

			Przeobratenia środowiska przyrodniczego... 


37 


są antropogenicznym formom powierzchni tercnu powstałym na terenie dawne- 
go województwa toruńskiego (Podgórski ł 996) i Torunia (Fedorowicz 1993). 


Ryc. 1. Badania paleogeograficzne na ziemi chelmińskiej związane z okresem wczesne- 
go średniowiecza. I - palinologiczne, 2 - paleogeomorfologiezne, 3 - paleo- 
hydrologiczne. A-G - miejsca badań: A - Kotlina Toruńska (wg Tomczak 
1982; Bienias 1999), B - Gronowo (wg Niewiarowski 1990; Noryśkiewicz 
1990; Zielski 1990), C - Ludowice (wg Kępczyński, Mrulkowska 1972), D- 
- Czystochleb (wg Filbrandt-Czaja, Noryśkiewicz 1998), E - Napole (wg No- 
ryśkiewicz 1990), F - Bobrowo (wg Filbrandt-Czaja 1999; Sinkiewicz 1999; 
Zielski 1999), G - Jezioro Strażym (wg Niewiarowski 1987; Noryśkiewicz 
1987), H - Skarlanka (wg Niewiarowski 1988), I - Radowiska Ma1e (wg Mań- 
kowska 1974) 
Fig. l. Chelnmo Lruld: palaeogeographic research concerned with the early-medieval 
period. 1 - palynological research, 2 - palaeogeomorphologicaI research, 3- 
- palaeohydrological research. A-G - sites examined: A - Kotlina Toruńska 
(after Tomczak 1982; Bienias 1999), B - Gronowo (after Niewiarowski 1990; 
Noryśkiewicz 1990; Zielski 1990), C - Ludowice (after Kępczyński, Mańkow- 
ska 1972), D - Czystochleb (after Filbrandt-Czaja, Noryśkiewicz 1998), E- 
- Napole (after Noryśkiewicz 1990), F - Bobrowo (after Filbrandt-Czaja 1999; 
Sinkiewicz 1999; Zielski 1999), G - Jezioro Strażym (after Niewiarowski 1987; 
Noryśkiewicz 1987), H - Skarlanka (after Niewiarowski 1988), I - Radowish 
Male (after Mańkowska 1974)
		

/Magazyn_056_02_040_0001.djvu

			38 


Dorota Bienias 


Wśród elementów środowiska przyrodniczego ściśle wchodzących w inte- 
rakcje z działalnością człowieka najbardziej czula na antropopresję jest szata 
roślinna. Jej współczesny obraz na ziemi chelmillskiej zupelnie odbiega od 
wczesnośredniowiecznego. Nie pokrywa się też ze stanem, w jakim powinna się 
znajdować szata leśna zgodnie z teorią cykli klimatyczno-edaficznych. Schył- 
kowi okresu subborealnego i okresowi subatlanyckiemu (w ramach którego 
mieści się wczesne średniowiecze) odpowiada stadium telokratyczne (oligo- 
kratyczne), w którym zachodzi zubożenie siedlisk. Zbiorowiskami roślinnymi 
charakterystycznymi dla tego stadium są mezo- i oligotroficzne bory, lasy 
i torfowiska, które mogłyby pokrywać terytorium Polski, gdyby nie miala miej- 
sca antropopresja (Dzięciolowski, Tobolski 1982, s. 202). Zgodnie z regionali- 
zacją geobotaniczną obszar ziemi chelmillskiej należy do dzielnicy Pojezicrze 
Chelmińsko-Dobrzyńskie, w sklad której wchodzi m.in. Wysoczyzna Dobrzyń- 
sko-Chełmińska. Lesistość tego mezoregionu wynosi 13,3%, ma on też ubogie 
pod względem gatunkowym siedliska, gdyż 65,2% stanowią bory sosnowe (Re- 
gionalizacja 1990, s. 60). W nadleśnictwach, których obszar pokrywa się 
z terytorium ziemi chelmińskiej średnia lesistość wynosi 18% (średnia dla Pol- 
ski 27,8%). Rozmieszczenie lasów jest bardzo nierównomierne, skupiają się one 
na obrzeżach ziemi chełmińskiej; jej centrum zaś jest bezleśne. Lasy porastają 
prawy brzeg Wisły w okolicach Torunia - tu skupia się 28% z ogólnej po- 
wierzchni leśnej ziemi chełmińskicj (Ceynowa-Gieldoń 1984, s. 22 l), dolinę 
Wisły między Ostromeckiem a Grudziądzem, obszar wzdluż doliny Osy i na 
północ od niej oraz dolinę Dolnej Drwęcy. Zwarty kompleks leśny znajduje się 
też na Pojezierzu Brodniekim. Współczesne rozmieszczenie szaty leśnej na 
ziemi chelmińskiej pokrywa się z jego obrazem prezentowanym w źródlach 
kartograficznych. Taki właśnie uklad lasów przedstawi I na swojej mapie Prus 
Kaspar HClmeberger u schyl ku XVI wieku (ryc. 2). Oczywiście mapa ta w du- 
żym stopniu jest schematyczna, bardziej przypomina plan sytuacyjny, ale nie 
można jej odmówić wszelkiej wartości. Jej atutem jest m.in. przedstawicnic 
skladu gatunkowego lasów z podzialcm na lasy iglaste i liściaste. K. lIenne- 
berger wykreślil zwarte kompleksy lasów iglastych w dolinie Wisły między 
Toruniem a Chełmnem i na północ od Brodnicy. Lasy liściaste zaznaczyi na 
pólnoc od Wądzynia i na pólnocny wschód od Brodnicy (Centralny katalog 
1983). Z mapy potencjalnej roślinności naturalnej (Mapa 1995) wynika, iż za- 
sadniczy trzon szaty roślinnej ziemi chelmińskiej winny stanowić grądy -lasy 
lipowo-dębowo-grabowe (Tilio-Carpinetum) porastające obszar wysoczyzny 
morenowej oraz bory mieszane (Pino-Quercetum) rosnące na obszarach san- 
drowych. W dolinach rzecznych naturalną fonnacją leśną powinny być lęgi 
jesionowo-wiązowe (Ficario-Ulmetum), bory sosnowe (Molinio-Pinetum, Peu- 
cedano-Pinetum), bory mieszane. Miejscom wilgotnym powinny towarzyszyć 
łęgi olszowe, jesionowo-olszowe (Circaeo-Alnetum) i olsy (Carici-elongatae- 
-Alnetum). Proces odlesienia ziemi chelmińskiej zakończył się w początkach 
XIV wieku (Rejewski 1971, s. 14). Obszary leśne, głównie grądy, wycięto, aby
		

/Magazyn_056_02_041_0001.djvu

			Przeobrażenia środowiska przyrodniczego... 


39 


wykorzystać pod uprawę żyzne gleby brunatne i czarne ziemie. Na mapie pre- 
zentującej antropogeniczne przekształcenia krajobrazów roślinnych Polski (Plit 
1993, ryc. 1) ziemia chełmillska jest terytorium, na którym roślinność naturalna 
zostala prawie calkowicie zastąpiona przez roślinność synantropijną, głównie 
uprawową (VII i VIII klasa w 12-stopniowej skali). Tylko w dolinie Drwęcy 
i częściowo w dolinie Wisły występuje roślinność półnaturalna lasów, łąk 
i pastwisk. Z badań botanicznych wynika, że na ziemi chełmińskiej najbardziej 
zniszczonym zbiorowiskiem leśnym są łęgi jesionowo-wiązowe (Fra..xino- 
-Ulmetum) i lęgi olszowe (Circaeo-Alnetum) (Rejewski 1971, s. 108). Pierwsze 
z nich zachowały się w rezerwatach Wielka Kępa Ostrornecka i Ostrów Panień- 
ski (Rejewski 1971, s. 39) oraz wzdłuż Lutryny między jeziorami Oleczno 
i Wądzyńskim (Zielski 1978, s. 25). Zmiany ilościowe i jakościowe opisywa- 
nych zespołów leśnych są m.in. wynikiem melioracji prowadzących do zmniej- 
szania liczby gatunków typowych dła tych lasów oraz wprowadzania drzew 
niewłaściwych ich składowi, np. sosny i brzozy brodawkowatej (Zielski 1978, 
s. 24). Grądy pokrywające niegdyś obszar wysoczyznowy ziemi chełmińskiej 
zostaly bądź wycięte, bądź przekształcone w lasy sosnowo-świerkowo-dębowe 
będące typowo antropogenicznym zespołem roślinnym. Większe kompleksy 
naturalnych lasów lipowo-grabowo-bukowych zachowaly się w okolicach Jam 
i Konstancjewa. Na pozostałym obszarze ziemi chełmińskiej ich występowanie 
ogranicza się do miejsc trudno dostępnych, jak zbocza parowów czy dolin 
rzecznych (Rejewski 1971, s. 53). Wyniki badań palinologicznych, paleobota- 
nicznych i archeozoologicznych świadczą, iż we wczesnym średniowieczu zie- 
mia chełmińska była bardziej zalesiona niż obecnie, skład gatunkowy zespołów 
leśnych był bogatszy i właściwy poszczególnym siedliskom, sosna nie domi- 
nowała w drzewostanach (Makowiecki, Makowiecka 1999, s. 49; Zielski 1989, 
s. 179). Proces zmian w składzie gatunkowym i ilościowym szaty leśnej we 
wczesnym średniowieczu nie był ciągły i jednokierunkowy, ulegał on fluktu- 
acjom, podobnie jak procesy osadnicze - główna przyczyna owych zmian. 
W okolicach Gronowa na Wysoczyźnie Chelmińskiej dla wczesnego średnio- 
wiecza wyróżniono aż pięć faz rozwoju roślinności skorelowanych z różną in- 
tensywnością gospodarki człowieka (Noryśkiewicz ł 990, s. 33), w okolicach 
Bobrowa na Pojezierzu Brodniekim zaś trzy fazy (Filbrant-Czaja 1999, s. 65). 
W fazach charakteryzujących się osłabieniem procesów osadniczych następo- 
wała regeneracja lasów do ich formy naturalnej, typowej dla siedlisk, które 
porastały. W okolicach Bobrowa leżącego nad jeziorem Oleczno były to zbio- 
rowiska leśne z grabem, lipą, wiązem i olszą (Filbrandt-Czaja 1999, s. 64), 
w otoczeniu grodu w Gronowie lasy dębowo-grabowe z domieszką lipy (No- 
ryśkiewicz 1990, s. 33). W miarę upływu czasu zwiększa się jednak deforesta- 
cja, co potwierdza wzrost ilości pyłków roślin zielnych i zbóż w diagramach 
pyłkowych (Mańkowska 1974, s. 198) oraz udział sosny w składzie gatunko- 
wym różnych zespołów leśnych. Zjawiska te notowane są od XII wieku (No- 
ryśkiewicz 1987, s. 301; 1990, s. 33; Filbrandt-Czaja 1999, s. 66). O ile począt-
		

/Magazyn_056_02_042_0001.djvu

			40 


Dorota Bienias 


kowo wzrost liczby ziaren pyłku sosny można wiązać z ich naplywem na tereny 
odlesione z tzw. dalekiego transportu (Filbrandt-Czaja 1999, s. 66), to od XIIl 
wieku wzrost udziału sosny w diagramach pyłkowych, czy też jej dominacja 
jako budulca drewnianego wskazują na rzeczywistą dominację sosny w składzie 
gatunkowym zespołów leśnych ziemi chełmińskiej. W wyniku badań poświę- 
conych zmianom paleohydrołogicznym w strefie umiarkowanej w ciągu ostat- 
nich 15 000 lat ustalono, że cechą charakterystyczną regionu, w obrębie którego 
znajduje się ziemia chełmińska (tzw. region Pw - Dobrzyń-Olsztyn Lake 
Distriet) w zakresie zmian roślinności w okresie wczesnego średniowiecza była 
redukcja drzew liściastych, dominacja sosny i brzozy, ciągle wzrastająca liczba 
roślin zielnych i synantropijnych oraz postępująca degradacja gleb (Noryśkie- 
wicz, Ralska-Jasiewiczowa 1989, s. 89). Deforestacja oraz degradacja gleb są 
w opisywanym regionie wynikiem trwającego nieprzerwanie od wczesnego 
średniowiecza procesu zajmowania gleb pod uprawę (Noryśkiewicz, Ralska- 
-Jasiewiczowa 1989, s. 93). 
Warunki hydrograficzne podlegają, jak wszystkie elementy środowiska 
przyrodniczego, zmianom uzależnionym w głównej micrze od cykli klimatycz- 
nych. Jednak już od neolitu działalność czlowieka zakłócała naturalny przebieg 
procesów hydrologicznych 2 oraz zmieniała uklad sieci hydrograficznej danego 
regionu. Współczesna sieć wodna ziemi chelmińskiej w wielu miejscach zupel- 
nie nie przypomina stanu z okresu wczesnego średniowiecza, co potwierdzają 
badania paleohydrołogiczne (badanie stratygrafii osadów jeziornych i t1uwial- 
nych), paleogeomorfologiczne (badanie osadów deluwialnych i stożków napły- 
wowych, teras jeziornych), źródła pisane i kartograficzne, a także archeologicz- 
ne. Ziemia chełmińska leży w dorzeczu Wisły i jej prawobrzeżnych dopły- 
wów - Drwęcy i Osy. Ważniejszymi ciekami są także Fryba uchodząca do Wi- 
sły oraz Strugi Kowalewska, Wąbrzeska i Rychnowska zasilające z prawej stro- 
ny Drwęcę. Istotną rolę w strukturze wód powierzchniowych odgrywają rów- 
nież jeziora, zwłaszcza na Pojezierzu Brodniekim. W jego krajobrazie dominują 
dwa ciągi rynnowe wypełnione wodami jezior Niskie i Wysokie Brodno, Sosno, 
Głowińskie (w ciągu zachodnim) oraz Łąkorz, Patręczyny, Zbiczno, Bachotck 
(w ciągu wschodnim). Ważnym elementem hydrograficznym ziemi chelmiń- 
skiej są też obszary podmokłe rozmieszczone w dolinach rzecznych i w jej cen- 
tralnej części. Podobnie jak w przypadku szaty roślinnej zmiany w sieci hydro- 
graficznej zmierzają do jej ubożenia. We wczesnym średniowieczu niewątpli- 
wie było więcej jezior niż obecnie, zwłaszcza tzw. oczek wytopiskowych, gdyż 
ich zanikanie jest procesem naturalnym. Jednak wiele jezior zanikło łub zmie- 
niło swoje parametry hydrograficzne w efekcie działalności człowieka. Proces 
ten związany był przede wszystkim z regulacją cieków i jednokierunkowo prze- 
prowadzanymi melioracjami (tylko osuszanie), czy nadmiernym poborem wo- 


2 Wraz z pojawieniem się uprawy roli nastąpiła zmiana typu akumulacji mad rzecznych w rejo- 
nach u2:ytkowanych rolniczo (StarkeI 1989, s. 27). 


--AlI.
		

/Magazyn_056_02_043_0001.djvu

			Ryc. 2. Wycinek mapy Prus Ksi泯ęcych i Królewskich K. Hcnnebergera z 1576 roku 
w skali I: 400000 (wg Centralny Katalog 1983) 
Fig. 2. Fragment of a map of Dllcal and Royal Prllssia by K. Henneberger, 1576, in the 
scale of 1: 400 000 (after Centralny Katalog 1983)
		

/Magazyn_056_02_044_0001.djvu

			:;.-:-.<;': .'1._ 
."'. ," 


ł 
Ji: 

, 


L 
"?- 


,r 
. 


" 
.- 
:.
 .'t;?' 
'
';!' / 
._:/.
-
.?:. 
. -;;
:. .;,-1:-;" 


.' 


J7 .
__ 
- .' ,;. '
i; 
.". 
ł 
 
-
--
 . 
'u..
 
'- 



. 


('..

::'\ 


- 
 
 :.t
.< .


<
 
,

 


"' 
:_
 :...
_ .t'...:-. 


....\ 1'1 _
.. 

.:..:::

::.;'X...;:=--:'- 


';' ... 
......"""": 
..... 
'f
.<''''' " 


4
 \'
 
" ..... 


-- 


....""":'.......... 1 


, .1t 


"
'. 
... 


. y" J':.'ł>" 
, 
 
d' . , f 
(, 



 


>-I 



) ',. 'Y' 
...._ !'!". :.J" 


...- 
"\i ... 

. 
"'-r \ 
 


, ...J 


.!la. !J!;iP)- _ 
O . .,;....;.
'-'......J:"'.""-.y.- 
A :


_,-::::.-
............ o..J..,... 

 .
 . , -ł -
 - --. ..
""- 
-:-'t'. .......... ...-'
_... - 
: ¥ g;;;
 ;;;

-

, :,
; 
,.. 
",.,.....ł"..,.o.;._,"'--""w.J.
 ...., 
- ""Jr_"

tw"4.I.""fb..


 

';z;i:
 
A:::;;


'::.;ł,,
. 
f . " 
. . 


y 


-..;..: 


... 


'
.4I 


...ł

__ 


:" 


>' .

 
/"
 

..t
\""" 


Ryc. 3. Plan wsi Przysiek z 1601 roku (wg Alias histmyczny 1995) 
Fig. 3. Map of village Przysiek of 160 I (after Atlas historyczny J 995)
		

/Magazyn_056_02_045_0001.djvu

			Przeobrażenia lirodowiska przyrodniczego... 


41 


dy. Wskutck takich dzialaI'1 zaniklo jezioro w Kowalcwie Pomorskim widocznc 
jeszcze na mapach z XVlII wicku (Chudziak 1996, s. 36), w dnic rynny w po- 
bliżu grodziska w Gronowie (Niewiarowski 1990, s. 22), w okolicach Teresze- 
wa i Konojad oraz liczne jcziorka leżące niegdyś między jeziorami Skarlińskim 
i Wielkie Partęczyny na Pojczierzu Brodnickim (Churski 19X8, s. 191). Jezioro 
Tuszewskie w okolicach Grudziądza zaniklo już w 1415 roku (Kopczyński 
1982, s. 416), w Radzyniu Chelmińskim przeszło w stadium bagicnno-mur- 
szowe (Pawlat, Godlewski, Przystalski, Zaluski 1992, s. 257), jeziora Tarpno, 
Rządz i Rudnickie Wielkic z tcrenu Basenu Grudziądzkiego zmniejszyly swoją 
powierzchnię (Kopczyński 1992, s. 120), podobnie jak Niskie Brodno kolo 
Brodnicy, czy jezioro Oset no na Pojezierzu Brodniekim, którcgo obecna po- 
wierzchnia stanowi zalcdwie 15% pierwotnego obszaru (Churski 1988, s. 184). 
Z kolei jezioro Pniewite w cfekcie prac melioracyjnych zwiększyło swą po- 
wicrzchnię i obszar swojcj zlewni (Babióski 1988, s. 10 l). Takżc obszary pod- 
mokłe podlegaly przeobrażcniom zmierzającym do ich osuszenia. W Bascnie 
Grudziądzkim systcmatyczne odwadnianie równiny zalewowej rozpoczęli 
osadnicy holenderscy w połowie XVI wieku. Prowadzonc tu pracc meliorac)jne 
spowodowały zanik wicIu mokradel, bagicn albo zmianę ich zc stalych na okre- 
sowe. Po osuszeniu wykorzystywano je jako pola uprawne i ogrody (Kopczyń- 
ski 1992, s. 120). Na przykład z torfowiska Zgnilka w XVłll wicku sztucznym 
przekopem odprowadzono wody w kicrunku Jeziora Mlcwieckiego (Chudziak 
1996, s. 36). Powstaly tcż nowe tcreny podmokle, np. w otoczeniu Strugi To- 
rUllskicj. Przekształceniu poddano wiele cieków, ich dolin i zlewni, głównie na 
obszarach miejskich (Toruń, Grudziądz, Brodniea), choć i poza nimi cicki ule- 
galy sztucznemu prostowaniu, przcdlużaniu, czy skracaniu. Na przykład obecna 
Struga Rychnowska nie istniala we wczesnym średniowieczu, powstala ona z 
polączenia rzeczki Lubownicy z Jeziorem Mlcwieckim w XVIll wicku (Nie- 
wiarowski 1990, s. 21). Także Struga Torullska ma sztuczne zalożenie, jest to 
prawc ramię cieku niegdyś uchodzącego kolo Lubicza do Drwęcy, które zostało 
skierowane kll miastu w celu zasilenia fos miejskich (Niewiarowski, Tomczak 
1969, s. 77). Sztucznymi tworami są też Rów Hermana i Kanał Trynka 
w Basenie Grudziądzkim (Kopczyński 1992, s. 62). Niektóre cieki zanikly zu- 
pelnie lub zostaly zamknięte w kolektorach, jak Czerwona Woda wyplywająca 
z Wrzosów w Toruniu, czy ciek zaczynający się niegdyś pod kościolem na 
Podgórzu (Fedorowicz 1993, s. 23). Wisla i inne pomnicjsze rzcki zostały na 
pewnych odcinkach uregulowane i otoczone walami. Prace regulacyjne wokól 
Wisły w Toruniu rozpoczęly się w 1830 roku i wtedy utworzyly się liczne staro- 
rZecza znane z tcrenu Jakubskiego i Bydgoskicgo Przedmieścia, niektóre z nich 
przekształcono w bascny portowe, jak Port Zimowy i Drzewny. Śladu tego 
ostatniego nie ma na planie wsi Przysiek z 1601 mim (ryc. 3). Widoczna jest za 
to kępa, którcj nie ma obecnie, gdyż wiele z nich w efckcic prac regulacyjnych 
przyłączono do stalego brzegu (Niewiarowski, Tomczak 1969, s. 82). Prace
		

/Magazyn_056_02_046_0001.djvu

			42 


Dorota Bienias 


rcgulacyjnc przeprowadzono także na Osie, Prrrczawie i Malcj Strudze (Kop- 
cZYliski 1992, s. I 19). 
O zmianach w sieci hydrograficznej i warunków hydrologicznych we wcze- 
snym średniowieczu na ziemi chelmińskicj świadczą tcz osady fluwialne i je- 
ziome oraz pośrednio przeobrażenia w zakresic zasiedlenia tcgo obszaru. Bada- 
nia paleohydrologiczne i archeologiczne wykazaly fluktuacje poziomu wody 
w Wiśle na jej odcinku stanowiącym południową i zachodnią granicę zicmi 
chclmiliskiej (od ujścia Drwrrcy po ujścic Osy). Najwyższy poziom Wisly 
w okrcsie wczesnego średniowiecza przypadał prawdopodobnie w VII i VIII 
wieku. Nastrrpnie obniżył się, by w XI wicku znowu sirr podnicść, lecz do niż- 
szcgo niż poprzednio poziomu. W wieku XII poziom wody w Wiśle znowu się 
obniżyl (Bienias 1999, s. 130). Wśród tych zmian najwyraźniej widoczna jest 
sytuacja z XI wieku, kiedy mialy miejsce zapewne wiclkie powodzie w doli- 
nach Wisi)' i jcj doplywów. Spowodowaly one "ucicczkę' osadnictwa od rzeki, 
zarówno w sensie wcrtykalnym, jak i horyzontalnym. Także wyniki badali pale- 
oprzyrodniczych dowodzą, że od XI wieku mialy miejsce powodzie. W profilu 
geologicznym z okolic Rzęczkowa w)'datowano metodą C I4 na lata 935::!:65 BP 
wick czrrści stropowej torfu, na którcj zalegają osady facji powodziowej (Tom- 
czak 19X7, s. 214). Podobną S}1uację zarejcstrowano w profilu pobranym 
z jcziora Strażym na Pojezierzu Brodniekim. Tutaj warstwę torfu, na której 
zalcgaly osady fluwialne określono na lata 900:i:60 BP (Niewiarowski 1988, 
s. 178). 
Uksztaltowanie powierzchni terenu jest wzglrrdnie stabilnym elementem 
środowiska przyrodniczego, jego zmiany powodowanc czynnikami naturalnymi 
(z wyjątki cm zdarzeń katastrofalnych) mają charakter dlugotrwalych procesów. 
Dzialalność czlowieka natomiast jest czynnikiem morfotwórczym szybko od- 
dzialującym, bczpośrednio zmieniającym wygląd powierzchni tcrcnu, ale rów- 
nież uruchamiającym bądi przyspicszającym naturalne procesy morfologiczneJ. 
Przykładcm jest zajmowanie pod uprawy stromych stoków, co przy sprzyjającej 
budowie gcologiczncj powoduje powstawanie osuwisk. Takie zjawiska spotyka 
się np. na zboczach Drwęcy w okolicach Golubia-Dobrzynia i Ciechocina 
(Niewiarowski 1984, s. 75). 
Ziemia chclmiliska stanowi w wirrkszości obszar wysoczyzny morcnowej 
falistej i plaskiej oraz równin sandrowych (Wysoczyzna Chełmińska, Pojezierze 
Brodnickie i Iławskie). Średnie wysokości na obszarach wysoczyznowych wa- 
hają się od 90 do I 10m n.p.m., na sandrach w granicach od 80 do 90 m n.p.m. 
Obszary te otoczone są rozległymi formami wklęslymi o charakterze pradolin- 
nym - Doliną Wisly i Drwęcy. Także w ich obrębic występują liczne doliny 
rzeczne i ciągi rynnowe. Obszarami wykazującymi szczególne prcdyspozycje 


3 Z badań 
rowadzony
h w. okolica
h Bie
głowa 
lika, że n
 zboczach zalesionych lub 
trwale zadanuonych spłukiwarue wynosI sredmo 50 g/rn lrok, natllllllast na zboczach o nachyle- 
niu 10° _15 u zajętych pod uprawy splukiwanie wynosi 1000 glrn 2 /rok (Niewiarowski 1984, s. 77).
		

/Magazyn_056_02_047_0001.djvu

			Przeobrażenia środowiska przyrodniczego... 


43 


w zakresie powstawania antropogenicznych form powierzchni są te, na których 
występują największe różnice w hipsometrii. Są to strefy krawędziowe dolin 
WisIy, Drwęcy, Osy, strefy zboczowe innych głębokich dolin i rynicn wraz 
z przyległymi obszarami wysoczyznowymi oraz pagórki, wzgórza morenowe 
i innc formy o znacznych spadkach. Mniejsze predyspozycje do antropogenicz- 
nych przeksztalcel1 rzeźby wykazują dna dolin oraz wysoczyzny morenowe 
(Podgórski 1996, s. 21). W wyniku badal1 przeprowadzonych na terenie dawne- 
go województwa tonu1skiego określono wczesne średniowiecze jako 11 okres 
w dziejach przekształcania przez czlowicka rzeźby terenu (Podgórski 1996, 
s. 27). Najwidocznicjszą antropogcniczną formą rzeźby terenu w tym okresie 
byly grody i urządzenia im towarzyszące. Na ziemi chełmińskiej funkcjonowaly 
w różnych fazach wczesnego średniowiecza co najmniej 32 grody. Większość 
z nich ulokowano na obszarach o cechach z natury obronnych, glównie w stre- 
fie krawędziowej, prcferując krawędzie o krętym przebiegu (71,8% grodzisk 
polożonych jest w strcfie krawędziowcj) (Wczesnośredniowieczne grodziska 
1994, s. 19). Fom1Y antropogeniczne związane z istnienieniem grodów to wal y, 
fosy, nasypy, fragmcnty dróg dojazdowych, majdany. Zajęly one wprawdzie 
tylko 0,25 km 2 dawnego województwa toruI1skiego, ale są wyraźnie widoczne 
w terenie. Wynika to zwlaszcza ze znaczncgo nachylenia tych form i dużych 
różnic wysokości między nimi a otoczeniem. Waly obronne nicktórych grodzisk 
jeszcze dziś osiągają wysokość do 6 m, np. w Gawłowicach, czy Jedwabnic, 
a fosy w otoczeniu grodów mają szerokość rzędu 10-15 m i glębokość do 3,5 m 
(Gronowo, Unislaw) (Podgórski 1996, s. 63). Wskaźnikiem odzwicrciedlającym 
znaczenie grodów w mikrotopografii jest procentowe określenie powicrzchni 
wnętrza do ogólnej podstawy grodu, im wartość ta jest mnicjsza, tym bardziej 
widoczną formą był gród. Wartości tego wskaźnika wahają się od 68,9% (Plu- 
towo) do 5,6% (Żygląd) i 5,4% (Mędrzyce) (Podgórski 1996, tab. 9). Przyspie- 
szeniu i zwiększcniu rozmiarów proccsów denudacyjnych i eolicznych sprzyja 
odlesianic. Zjawisko to wystąpilo we wczesnym średniowieczu, m.in. wokoli- 
cach grodziska w Gronowie, gdzie w trakcie rolniczego użytkowania sandru na 
stokach rynny Strugi Rychnowskiej rozwijały się wąwozy (Niewiarowski 1990, 
s. 20). W otoczeniu grodziska w Bobrowie zanotowano obecność 2,2 m war- 
stwy denudacyjnej oraz sieci niecek denudacyjnych, prawdopodobnic niegdyś 
będących dolinkami crozyjno-denudacyjnymi (Sinkiewicz 1999, s. 79). 
Poza formami zasiedlenia o charakterze obronnym i refugialnym (grody 
i osady obronne) oraz uprawą ziemi, we wczesnym średniowieczu oddzialywa- 
nie człowieka na rzeźbę terenu było nikłe. Sicć komunikacyjna, tak silnie obec- 
nie modyfikująca formy powierzchni (nasypy, wkopy, tunele), nie zmieniała 
wówczas rzeźby terenu, gdyż przebieg szlaków i traktów nawiązywał do jej 
naturalnych form o liniowym układzie. Przykladowo szłak z Kujaw do Prus na 
ziemi chełmińskiej przebiegał w ciągu rynnowym stanowiącym na odcinku 
Łubianka - Chełmża południowo-zachodnią odnogę rynny chełmżYI1skiej (Bic- 
nias 1997, s. 53).
		

/Magazyn_056_02_048_0001.djvu

			44 


Dorota Bienias 


Przedstawiona powyżej próba analizy przeobraŻell. środowiska przyrodnicz- 
nego skupila się na tych jego elementach, które wydają się naj istotniejsze dla 
procesów osadniczych. To wlaśnie wody, szata roślinna i uksztaltowanie tercnu 
wplywaly na decyzje o zasiedleniu danego obszaru i sposobach jego eksploata- 
cji. Na skutek dzialalności czlowieka wlaśnie te elemcnty ulegly największym 
deformacjom. Od wczesnego średniowiceza proces antropogcnicznych zmian 
środowiska na ziemi chelmiliskiej ulegl przyspieszeniu i często powodowal 
zmianę czy zaburzenie naturalnych cykli funkcjonowania środowiska. Najistot- 
niejszą przyczyną bezpośrednich i pośrednich zmian środowiska bylo odlcsianie 
związane z zajmowaniem żyznych gleb pod uprawy. Proces ten spowodowal 
nie tylko zanik naturalnej dla tego tercnu formacji roślinnej - lasu 
i zmianę skladu gatunkowego w obecnie istnicjących zespolach roślinnych, ale 
pociągnąl za sobą zmiany w rzcźbie tercnu, wanlllkach wodnych, klimatycz- 
nych i glebowych. Żaden z opisywanych elementów środowiska przyrodnicze- 
go nie odpowiada swoim wyglądcm i strukturą stanowi z okresu wczesnego 
średniowiecza. Na obecnym etapie badali, kiedy nie podjęto komplcksowej 
rekonstrukcji ówczesnego środowiska przyrodniczego ziemi chelmiliskicj, trud- 
no ocenić jak wielkie zmiany zachodzily już w tym okresie, a przcz to dokonać 
ich waloryzacji z punktu widzenia osadnictwa. Ponieważ sytuacja osadnicza 
z tego okresu jest dobrze rozpoznana coraz bardziej niczbędnc jest przeprowa- 
dzenie kompleksowych, interdyscyplinamych badali zmicrzających do odtwo- 
rzenia środowiska przyrodniczego. 


, 
Literatura 


Wykaz skrótów 


AUNC 
Studia 


Acta Universitatis Nicolai Copemici, TorUI} 
Studia nad osadnictwem .
redl1iowieczny", ziemi chełmińskiej, red. 
W. Chudziak, Tomń 
Studia Societatis Scienliamm Tomnensis, Torul} 


SSST 


Atłas historyczny 
1995 Atlas historyczny miast połskich, t. I, z. 2, red. A Czacharowski, Toml}. 
Babiński Z. 
1988 Wplyw melioracji na zmiany zwierciadła i powierzc/1I1i woąy jeziora 
Pnie wite, [w:] Naturalne i antropogeniczne przemiany jezior i mokradeł 
w Polsce, red. Z. Churski, Tonu}, s. \01-105. 


Bienias D. 
1997 


Wczesno.
redniowieczny szlak komunikacyjny z Kujaw do Prus, [w:] Wcze- 
snośredniowieczny szlak Iqdowy z Kujaw do Prus (XI wiek), red. W. Chu- 
dziak. Toruń, s. 33-57.
		

/Magazyn_056_02_049_0001.djvu

			Przeohratenia środowiska przyrodniczego... 


45 


1999 Zmiany warunków hydrograficznych w Dolinie Dolnej Wisly we wczesnym 
.średniowieczu na podstawie źródel archeologicznych, [w:] Studia, s. 93- 
-117. 


Buczek K. 
1963 


Nowa praca o historii lasów w Prusach, Zapiski Historyczne, t. 28, z. 3, 
s. 443-464. 
Centralny katalog 
1983 Centrall1Y katalog zbiorów kartograjiczl1ycll w Polsce, z. 5, Wielow'ku- 
szowe mapy topograjiczne ziem polskich 1576-1870, tab. 3-5, red. 
T. Paćko. W. TrzcbiJlski. Wroclaw. 
Ceynowa-GieldOll M. 
1984 ROL
linno.
ć, [w:] Województwo toruńskie, red. R. Galon, Warszawa-To- 
ruń, s. 207-239. 
Chudziak W. 
1991 Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki z dorzecza dolnej 
Drwęcy (VII-XI/A7/ w.). Podstawy chronologii procesów zasiedlenia, To- 
rUll. 
Zasiedlenie strefy chelmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu 
(Vll-XI wiek), ToruJl. 


1996 


Churski Z. 
1988 Wp(vw gospodarczej dzialalności czlowieka na zmiany jezior i mokradei 
na Pojezierzu Brodnickim, [w:] Naturalne i antropogeniczne przemiany 
jezior i mokradeł w Polsce, red. Z. Churski, TOrull, s. 182-194. 
Dzięciolowski w., Tobolski K. 
1982 Czwartorzędowe cykle klimatyczno-ekologiczne a ewolucja gleb, Roczniki 
Gleboznawcze, t. 23, nr 1/2, s. 201-209. 
Fedorowicz J. 
1993 Antropogeniczne przeksztalcenia .
rodowiska geograficznego na terenie 
miasta Torunia, SSST, Sectio C, t. 10, nr 3. 
Filbrandt-Czaja A. 
1999 Zmiany szaty rol.linnej okolic Jeziora Oleczno w późnym holocenie pod 
wplywem czynników naturalnych i antropogenicznych, [w:] Studia, s. 61- 
-69. 
Filbrandt-Czaja A., Noryśkiewicz B. 
1998 Treces ol hWlIafl impact lrom the Early Midd/e Ages rej7ected in the pollen 
diagrams from se/ected sites in Chełmno-Dobrzyń Region, [w:] The 5,h 
Europeon Pa/aeobotanical-Palyn%gica/ CO/!ference. JWle 26-30 1998, 
Kraków, s. 50. 
KęPCZYllSki K., Mał1kowska B. 
1972 Polodowcowa historia roślinności torfowiska obok miejscowości Ludowi- 
ce w powiecie wąhrzeskim, Zeszyty Naukowe UMK, Biologia, t. 15, 
s. 101-105. 
Komlracki J. 
1978 Geograjiafizyczna Polski, Warszawa. 
Kopczyński S. 
1982 Stosunki wodne Basenu Grudziądzkiego i jego otoczenia, SSST, Sectio C, 
t. 9, nr 4, s. 359-443.
		

/Magazyn_056_02_050_0001.djvu

			46 


Dorota Bienias 


1992 Zmiany sieci hydrograficznej, [w:] Dzieje Grudziądza, red. 1. Danielewicz, 
Grudzi'łdz, s. 118-121. 
Makowiecki D., Makowiecka M. 
1999 Gospodarka hodowlano-Iowiecka w dorzeczu .
rodkowej Drwęcy we wcze- 
.mym .
redniowieczu. Studium archeozoologiczne, [w:] Studia, s. 11-27. 
Mańkowska 8., 
1974 Polodowcowa historia roślinności torfowiska w pobliżu miejscowo.ki Ra- 
dowiska Ma/e w powiecie wąbrzeskim, AUNC, Biologia, t. 16, s. 191-199. 


Mapa potencjalnej roślinności naturalnej Polski J: 300000, arkusz 2: Po- 
brzeże Gdańskie i Pojezierze Wschodniopomorskie, Warszawa. 
Maruszczak H. 
1988 Zmiany środowiska przyrodniczego kraju w czasach historycznych, [w:] 
Przemiany .
rodowiska geograficznego Polski, rcd. L. StarkeI, Wroclaw, 
s. 109-137. 
Niewiarowski W. 
1984 Osady czwartorzędowe i rzeiba terenu, [w:] Województwo torw1skie, red. 
R. Galon, ToruJ}, s. 47-80. 
Oscillations of Lake /eve/s in Subglacial Chamlels of t/ze Brodnica lake- 
land and its ref/ection in the Drwęca and S1carlanka Valleys, Bulletin of 
the Polish Academy of Sciences, t. 36, nr 2, s. 171-182. 
Rozwój i przeobrażenia g/ównych komponentów środowiska geograficz- 
nego mikroregionu osadniczego w okolicach Gronowa, woj. toruńskie, 
w póinym glacjale i holocenie, [w:] Studia nad osadnictwem średnio- 
wiecznym ziemi che/mińskiej. Gronowski mikroregion osadniczy, red. 
J. Olczak, Toruń, s. 7-27. 
Niewiarowski W., Tomczak A. 
1969 Morf%gia i rozwój rzeźby obszaru miasta Torunia ijego okolic, Zeszyty 
Naukowe UMK, Geografia, t. 6, s. 41-86. 
Noryśkiewicz B. 
1987 History o.fvegetation during the Late-Glacial and ł/olocene in the Brodni- 
ca Lake District in the /ight of pollen analysis of Lake Strażym deposits, 
Acta Pa1aeobotanica, t. 27, s. 283-304. 
Zmiany szaty roślinnej mikroregionu osadniczego w okolicach Gronowa, 
woj. toruńskie, [w:] Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi che/- 
mińskiej. Gronowski mikroregion osadniczy, red. 1. Olczak, Toru1'1, s. 27- 
-35. 
Noryśkicwicz 8., Ralska-Jasiewiczowa M. 
1989 Type region P-w: Dobrzyń-Olsztyn Lake Districts, Acta Palaeobotanica, 
t. 29, z. 2, s. 85-93. 
Pawlat W., Godlewski 1., Przysta1ski A., Załuski T. 
1992 Ocena możliwości renaturyzacji Jeziora Zamkowego w Radzyniu Che/- 
mil1skim, Gospodarka Wodna, R. 52, z. I I, s. 256-260. 


Mapa 
1995 


1988 


1990 


1990 


Plit J. 
1993 


Mapa antropogenicznych przeobrażeń krajobrazów roślinnych Po/ski, 
Przegląd Geograficzny, t. 65, z. 3-4, s. 389-397.
		

/Magazyn_056_02_051_0001.djvu

			Przeobrażenia Jrodowiska przyrodniczego... 


47 


Podgórski Z. 
1996 Antropogeniczne zmiany rzeźby terenu województwa toruńskiego, SSST, 
Sectio C, t. 10, nr 4. 
Polillski D. 
1996 Przemiany w wytwórczoJci garncarskiej na ziemi che/mińskiej u schyłku 
wczesnego i na początku późnego Jredniowiecza, Archaeologia Historica 
Polona, t. 4. 
Regiona/izacja 
1990 Regionalizacja przyrodniczo-/dna na podstawach ekologiczno-fizjo- 
graficznych, Warszawa. 
Rcjewski M. 
1971 Lasy li.fciaste ziemi chelmińskiej, SSST, Sectio D, t. 9, nr 3. 
Sinkiewicz M. 
1999 Komunikat o denudacji anlropogenicznej na obszarze kompleksu osadni- 
czego w Bobrowie nadjeziorem O/eczno, [w:] Studia, s. 79-81. 


Starkcl L. 
1989 


Zarys paleogeografii holocenu Europy Środkowej, Studia i Matcrialy Oce- 
aJI010gicznc, nr 56, Geologia Morza (4), s. 51-57. 


Tomczak A. 
1982 The evolution oflhe Vistula River Valley behveen Toruń and Solec Kujaw- 
ski during tlze Late G/acia/ and the H%cene, Prace Geograficzne Insty- 
tutu Gcografii PAN, Wydanie Specjalne, nr I, s. 109-129. 
WczesnoJredniowieczne grodziska 
1994 WczesnoJredniowieczne grodziska ziemi che/mińskiej. Katalog źródeł, red. 
J. Chudziakowa, TorUll. 


Zielski A. 
1978 


1989 


Zespoły /dne Pojezierza Brodnickiego oraz wpływ na nie gospodarki le- 
lmej i turystyki, SSST, Sectio D, t. 10, nr 4, s. 1-86. 
Tysiącletnia historia sosny zwyczajnej (Pinus Sylvestris L.) na obszarze 
ziemi che/mińskiej i północnych Kujaw w świetle badań dendrochronolo- 
gicznych, Zcszyty Naukowe Politechniki Śląskiej, Seria Matematyka-Fi- 
zyka, z. 61, Gcochronometria, nr 6, s. 175-186. 


TRANSFORMATlON OF TIIE NA TURAL ENVIRONMENT 
OF CHEŁMNO LAND IN THE EARL Y MIDDLE AGES 


SlImmary 


Transformations of the naturaI environment have been indlleed - especially in the 
last millcnnium - mainly by human activity. Considering the time-span within which 
the naturaI environment has existed and fllnctioned, the early-medieval period is almost 
an imperceptible episode. On the other hand, however, in the Middle Ages the impact of 
hllman settlement on the cnvironment increased noticeably, and so did the interaction 
between those two elcmcnts. As a result, the Middle Ages arc of particular significance 
to palaeography.
		

/Magazyn_056_02_052_0001.djvu

			48 


Dorota Biellias 


Palacographic research conducted in Chchnno Land - which induded palynologi- 
cal, pa1aeohydrological and palaeogeomorphological investigations - has demonstrated 
that different elements of the natura1 environment were differcntly affected by transfor- 
mation. Vegetation cover, waters and landscape, the components on which human sct- 
tIement is tIle most dependent, were altered tlle most. In Chclnmo Land, the natural 
environment was affected both directly and indirectly by dcforestation, which pro- 
gressed from the early Middle Ages onwards as a rcsult of the acquisition of arabie 
lands. The resulting disappearance of forested areas causcd changes in landscapc for- 
mation and in hydrologic, c1imatic and pcdological condilions. It will be possiblc to 
give a full account of these transformations and to reconstruct thc early-mcdicval natu- 
raI conditions after comprehcnsive interdisciplinary biological and historical investiga- 
tions have becn conducted.
		

/Magazyn_056_02_053_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 5 
Toruń 2003 


Zaklad Archeologii Średniowiecza 
i Cza.\'ów Nowożytnych 
Instytut Archeologii 
Uniwersytet MikolaJa Kopernika 
w Toruniu 


Jacek Bojarski 


Stan i potrzeby badalI mikro regionalnych 
na Pojezierzu Chełmińsko-Dobrzyńskim. 
W czesnośredniowieczne mikroregiony osadnicze 
na ziemi chełmińskiej 


W ostatnich latach w badaniach osadniczych większą uwagę zwraca się na 
poznanie społeczno-gospodarczych aspektów życia wczesnośredniowiecznych 
społeczności, wychodząc tym samym poza wąsko rozumiany termin zasiedle- 
nia. Jest to zgodne z tak pojmowaną definicją osadnictwa, w której glówny na- 
cisk kładzie się na szeroko pojętą dzialalność określonej gmpy ludzi w konkret- 
nym środowisku przyrodniczym - działalność, której efektem jest przystoso- 
wywanie ef.allneny do zamieszkania oraz jej wszechstronna eksploatacja w celu 
zapewnienia sobie odpowiednich wamnków życia i dalszego rozwoju. Na tak 
akcentowane aspekty badań osadniczych natrafiamy w cytowanych wielokrot- 
nie w literaturze przedmiotu, na pozór ogólnych, definicjach osadnictwa, np. 
K. Potkańskiego, gdzie osadnictwo to "zajmowanie, podział i zużytkowanie 
terenu, na którym się dany naród osiedla, żyje i rozwija" (Potkatiski 1922, 
s. 94), czy J. Żaka, według którego jest to "taki przejaw uregulowanej spolecz- 
nie działalności ludzkiej w określonym środowisku naturalnym, którego rezul- 
taty związane zostaly w sposób względnie trwały z tym środowiskiem, poprzez 
proces habitacji i zarazem eksploatacji (konsumpcyjnej, przetwórczej, wytwór- 
czej)" (Żak 1977, s. 421; por. również Kobylitiski 19S8, s. l l). Badając mate- 
rialne pozostałości działalności gmp ludzkich tworzy się na ich podstawie teo- 
retyczny modcl- wizję przeszłcj rzeczywistości (por. Kobyliński 19S8, s. 12). 
Jest to ze zrozumiałych względów obraz zniekształcony i nicpelny, brak w nim 
wielu istotnych elementów niemożliwych do odtworzenia. Poznaniu naszemu 
dostępne są tylko niektóre komponcnty tworzące przestrzeń społeczno-kul- 
turową. Wśród nich najważniejsze i najbardziej uchwytne są osiedla oraz zwią- 


I:
		

/Magazyn_056_02_054_0001.djvu

			50 


Jacek Bojarski 


zane z nimi trwałe formy zabudowy terenu, zarówno obiekty mieszkalne, jak 
i techniczno-użytkowe. Oczywiście na całokształt osiedla składają się, poza 
obiema kategoriami zabudowy, również miejsca związane z wymianą i komu- 
nikacją wewnętrzną i zewnętrzną, a także miejsca kultu religijnego i sepulkral- 
nego (Olczak 1991, s. 39). Istotną częścią fizjografii osiedla jest także środowi- 
sko geograficzne, z którym osiedle pozostaje w stałym związku. Tworząc mapę 
zasiedlenia na podstawie kartowania wszystkich znanych stanowisk archeolo- 
gicznych z danego terenu otrzymujemy obraz będący odzwierciedleniem inten- 
sywności i dynamiki zasiedlenia, wyrażającego się w liczbie, wielkości i gęsto- 
ści punktów osadniczych. Przekłada się to w pewnym stopniu na inne sfery 
życia społeczno-gospodarczego i kulturowego powiązane z różnymi formami 
okupacji i eksploatacji terenu. Skutkiem działalności osadniczej we wczesnym 
średniowieczu było tworzenie mniej lub bardziej trwałych struktur organizacji 
przestrzeni społeczno-kulturowej, które w zależności od poziomu integracji 
społecznej osiągały różną wielkość i stopień złożoności; poczynając od związ- 
ków rodzinnych poprzez struktury rodowe, związki terytorialno-sąsiedzkie do 
związków plemiennych i wielkoplemiennych, w końcu państwowych. W lite- 
raturze przedmiotu ich archeologiczne odpowiedniki sytuuje się na różnych 
poziomach hierarchii. Tutaj chcielibyśmy zająć się związkami terytorialno- 
-sąsiedzkimi odpowiadającymi w ujęciu archeologicznym mikroregionom 
osadniczym. Termin mikroregion osadniczy znalazł już swoje trwałe miejsce 
w literaturze (por. Kurnatowski 1974, s. 550; Kobyliński 1988; Łosiński 1982; 
Chudziak 1996). Określa się w ten sposób teren obejmujący swym zasięgiem 
powierzchnię kilku do kilkunastu kilometrów kwadratowych, na którym znaj- 
duje się zespół złożony z 2-4 (rzadziej więcej) różnej rangi osiedli, zamieszki- 
wanych przez grupę ludzi spokrewnionych ze sobą lub związanych konieczno- 
ścią eksploatacji i obrony wspólnego terytorium. Badaniu mikroregionów osad- 
niczych służyć ma metoda mikroregionalna, której celem jest poznanie funkcjo- 
nalnie ze sobą powiązanych różnych elementów osadniczych. Stanowi ona 
w istocie rzeczy teoretyczne uogólnienie metod, które powinny znaleźć zasto- 
sowanie w badaniach wszelkich stanowisk archeologicznych. Badania te więc 
zmierzają do poznania przemian zachodzących w określonej mikrojednostce 
osadniczej, zarówno w ramach jednego, jak i wielu okresów (Hensel 1958, 
s. 139; 1968, s. 27; 1971, s. 460). Celem tej metody, której elementami składo- 
wymi powinny być jak najpełniejsze badania archeologiczne, przyrodniczo- 
-geograficzne i historyczne, jest nie tylko analiza rozmieszczenia, a także poło- 
żenia geograficznego i topograficznego osiedli oraz badanie zmienności form 
osad, lecz również gospodarcza, społeczna i polityczna strona wykorzystywania 
terenu zajmowanego przez daną grupę. Wyniki uzyskane w trakcie tej analizy 
stają się punktem wyjścia do badań większych jednostek osadniczych (Hense1 
1968, s. 27-29; Łosiński 1982, s. 9-10). Metodę tę stosuje się badając zespoły - 
- skupiska osadnicze, składające się z różnej liczby i wielkości stanowisk oraz 
znalezisk towarzyszących, występujących w środowisku lądowym i wodnym.
		

/Magazyn_056_02_055_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


51 


Warunkiem koniecznym do wyodrębnienia skupisk osadniczych szczebla 
mikroregionalnego jest stwierdzenie, że odkryty i skartowany na mapie zespół 
stanowisk tworzy jednolitą, zwartą całość, zarówno pod względem czasowym, 
jak i przestrzennym. W celu wyodrębnienia mikroregionów osadniczych stosuje 
się różne kryteria, m.in. położenie jednoczasowych stanowisk w obrębie jednej 
niewielkiej zlewni, istnienie wyraźnych granic w postaci otaczających pustek 
osadniczych, sprzężonych z cechami fizyczno-geograficznymi, takimi jak wo- 
dodziały, podmokłości, rozlewiska wodne, góry, obszary leśne czy inne natu- 
ralne bariery. Powierzchnię mikroregionu wyznacza się w sposób czysto teore- 
tyczny, odwołując się do zasady najmniejszego wysiłku w zachowaniach ludz- 
kich (Powierski 1976, s. l 18- l 19; Kobyliński 1988, s. 8, tam dalsza literatura), 
według której wielkość obszaru powinna być taka, żeby korzyści uzyskiwane 
z eksploatacji danego terenu były większe od kosztów tej eksploatacji (transport 
i kontrola). W odniesieniu do pojedynczego punktu osadniczego przyjmuje się, 
że był to obszar, którego granice oddalone były o godzinę drogi (około 5 km) 
od centrum osady, z czego naj intensywniej eksploatowany był pierścicń o pro- 
mieniu 1-2 km (Losillski 1982, s. 169; Kobyliński 1988, s. 26; Chudziak 1996, 
s. 43). Powierzchnia tak wyznaczonego obszaru wynosiłaby około 12,5 km 2 . 
Stosując metodę najbliższego sąsiedztwa (inaczej ekwidystant; Losiński 1982. 
s. 169; Kobylióski 1988, s. 26) wykreśla się teoretyczną wielkość nie tylko te- 
rytorium eksploatowanego przez osadę, ale również granice całych skupisk 
osadniczych. Dzięki temu uzyskuje się możliwość oceny wielkości powierzchni 
mikroskupisk oraz gęstości zasiedlenia wyrażającej się w liczbie punktów osad- 
niczych (Chudziak 1996, s. 43; por. ryc. 1-4). 
Tą drogą realizowano równicż rozpoznanie skupisk poziomu mikroregional- 
nego na terenie ziemi chelmióskiej we wczesnym średniowieczu. Wielkość 
i liczba stanowisk, a co za tym idzie powierzchnia funkcjonujących na tym te- 
renie mikroregionów osadniczych, nie była wartością stałą, lecz zmicniała się 
wraz ze zmianą ogólncgo trendu osadniczego, poziomu gospodarczego, czynni- 
ka demograficznego oraz wpływów zewnętrznych związanych z powstawaniem 
lub zamieranicm polączeó komunikacyjnych, czy oddziaływaniem układów 
ponadlokalnych plemiennych lub paóstwowo-administracyjnych. W różnych 
fazach wczesncgo średniowiecza w skład typowych struktur poziomu mikrore- 
gionalnego wchodziło od dwóch do sześciu osiedli zajmujących obszar od 12,5 
do 35 km 2 , rzadko więcej (por. tab. l). Na nicograniczony wzrost powicrzchni 
zasiedloncj wpływał hamująco niski poziom posiadanych środków wytwór- 
czych, uniemożliwiając bardziej intcnsywną eksploatację zamieszkiwanego 
tercnu. Patrząc na mapę zasiedlenia Pojezicrza Chelmińskicgo zauważyć można 
dwa wzorce zasiedlenia: a) pojedyncze punkty osadnicze oddalone od siebie od 
2 do 4 km - najczęściej reprezentowanc; b) skupiska kilku osiedli "otwartych" 
tworzących wyraźny komplcks osadniczy. Odpowiednikiem historycznym 
picrwszego mogłyby być osiedla jednoźrebiowe (punkty osadnicze o powierz-
		

/Magazyn_056_02_056_0001.djvu

			52 Jacek Bojarski 


o 1km 
. 


Ryc. l. Mikroregion osadniczy w okolicy Jedwabna. ] - Jedwabno, stan. ]/19 (grodzi- 
sko), 2 - Jedwabno, stan. 2/18, 3 - Jedwabno, stan. 7/27, 4 - Krobia, stan. 5/84, 
5 - Krobia, stan. 4/83, 6 - Krobia, stan. 2/8], 7 - Krobia, stan. 10167 
Fig. ]. Settlement microregion near Jedwabno. ] - Jedwabno, site 1/] 9 (stronghold), 2 - 
- Jedwabno, site 2/18,3 - Jedwabno, site 7/27,4 - Krobia, site 5/84,5 - Krobia, 
site 4/83,6 - Krobia, site 2/8],7 - Krobia, site 10/67 


chni kilku-, kilkunastu arów), natomiast drugi wzorzec reprezentowałyby wsie 
gniazdowe złożone ze źrebi (o powierzchni około 0,5 ha) lub wsie jądrowe 
z luźno dookoła rozrzuconymi źrebiami (większe osady ze skupionymi wokół 
punktami osadniczymi; por. Podwińska 1971, s. 143 nn.). Otoczone przez pola 
i stanowiące wspólną własność łąki, lasy i wody wchodziły w skład mikroregio- 


--AlI..
		

/Magazyn_056_02_057_0001.djvu

			Ryc. 2. Mikroregion osadniczy w okolicy Gronowa. I - Gronowo, stan. 1/86 (grodzi- 
sko), 2 - Gronowo, stan. 2/212, 3 - Gronowo, stan. 36/128, 4 - Borówno, stan. 
6/125, 5 - Borówno, stan. 5/124, 6 - Borówno, stan. 7/126, 7 - Wielka Łąka, 
stan. 35/131, 8-Borówno, stan. 9/127, 9-Gronowo, stan. 38/130, 10- 
- Gronowo, stan. 918, 11 - Wielka Łąka, stan. 12/57, 12 - Wielka Łąka, stan. 
7/52 
Fig. 2. SettIement microregion near Gronowo. l - Gronowo, site 1186 (stronghold), 
2 - Gronowo, site 2/212,3 - Gronowo, site 36/128,4 - Borówno, site 6/125,5- 
- Borówno, site 5/124,6- Borówno, site 7/126,7 - Wielka Łąka, site 35/131, 
8 - Borówno, site 9/127, 9 - Gronowo, site 38/130, 10 - Gronowo, site 9/8, 11 - 
- Wielka Łąka, site 12/57, 12 - Wielka Łąka, site 7/52
		

/Magazyn_056_02_058_0001.djvu

			54 


Jacek Bojarski 


nu osadniczego. Centrum mikroregionu w chwili zasiedlenia stanowić mogła 
nawet pojedyncza osada rozrastająca się z czasem do liczącej kilka, rzadziej 
więcej, osiedli wspólnoty wiejskiej połączonej więzami krwi lub więzami tery- 
torialnymi. Z takim stanem rzeczy mamy do czynienia w naj starszej fazie kolo- 
nizacji całego Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego, gdy przeważają pojedyn- 
cze punkty osadnicze lub układy shierarchizowane (np. Żmij ewko; por. tab. l), 
tworzące niewielkie mikroregiony osadnicze. W młodszych fazach wczesnego 
średniowiecza wzrasta liczba mikroskupisk oraz osiedli występujących w ukła- 
dach podwójnych o różnej randze, np. gród i otwarta osada przygrodowa. Nadal 
jednak obok nich występują osiedla samotnicze wchodzące prawdopodobnie w 
skład struktur mezoregionalnych (Chudziak 1996, ryc. 31-33), stanowiących 
związki terytorialno-sąsiedzkie typu opolnego lub znane ze źródeł pisanych 
civitates (por. Łowmiański 1970, s. 54). Równocześnie dochodzi do różnicowa- 
nia się funkcji niektórych mikroregionów, co należy wiązać z uzyskiwaniem 
przez nie wyższej rangi w ramach plemiennych struktur osadniczych (np. Gro- 
nowo, Napole, Kałdus itd.; tab. 1). Tematem niniejszego opracowania są wła- 
śnie te zespoły osadnicze, które w toku rozwoju zasiedlenia ziemi chelmillskiej 
uzyskały status głównych ośrodków osadniczych, co pozostawało w związku 
przyczynowo-skutkowym z budową w ich obrębie grodu. Do wyboru takiego 
zakresu tematycznego przyczyniło się również lepsze, niż w przypadku osad, 
rozpoznanie grodzisk oraz ich zaplecza (tab. 1). 
Punktem wyjścia do poznania zasiedlenia ziemi chełmińskiej we wczesnym 
średniowieczu było rozpoczęcie na dużą skalę planowych badań wykopalisko- 
wych głównych ogniw struktur osadniczych tego obszaru, za którc uznano, nie 
bez powodu, grodziska. Zbiegło się to w czasie z powołaniem w połowie lat 80- 
-tych Zakładu Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych w Instytucie 
Archeologii i Etnografii UMK kierowancgo przez Profesora Jerzego Olczaka. 
Głównym celem działania Zakładu było wypelnicnie "bialej plamy" na mapie 
rozpoznania wczesnośredniowiecznego osadnictwa w tej części Polski. Z za- 
mierzeniem tym szło w parze przeświadczenie o konieczności większego uspo- 
łccznienia wyników badań i wiedzy na temat wczesnego średniowiecza ziemi 
chełmińskiej i dobrzyńskiej. Wcześniej, mimo dużego zaangażowania w bada- 
nia terenowe wielu regionalnych placówek badawczych, wyniki tych prac pozo- 
stawały poza obiegiem naukowym, a materiały źródłowe przedstawialy raczej 
niską wartość poznawczą (Chudziak 1990, s. 91). Pierwszym efektem tak za- 
programowanych prac było przygotowanie katalogu wczesnośredniowiecznych 
grodzisk ziemi chełmińskiej, który stanowił podsumowanie wicloletnich dzialań 
archeologicznych I prowadzonych na tym terenie (Wczesnośredniowieczne gro- 
dziska 1994). Kontynuację weryfikacji grodzisk ziemi chełmińskiej stanowiły 


J Początek planowej weryfikacji grodzisk z terenu Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego 
przypadł na lata 60-te poprzedniego stulecia, wówczas pracami tymi kierował prof. K. lw-owski z 
Katedry Archeologii UMK w Toruniu. 


-..ł...
		

/Magazyn_056_02_059_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


55 


badania sondażowe i szczegółowe prace powierzchniowe oraz penetracje pod- 
wodne, prowadzone w ramach różnych tematów i zadań badawczych (m.in. 
grantów KBN) w latach 90-tych ubiegłego wieku na terenie północnej części 
ziemi dobrzyńskiej, Wysoczyźnie Świeckiej i w południowej części Pojezierza 
Iławskiego (Bojarski 1998, s. 199-2 l O). W działaniach tych udział swój mieli 
również pracownicy Muzeum w Brodnicy, przyczyniając się do lcpszego po- 
znania dziejów Pojezierza Brodnickiego we wczesnym średniowicezu. Jedno- 
cześnie prowadzono pod kątem badań mikroregionalnych zakrojone na szeroką 
skalę prace wykopaliskowe na wybranych grodziskach i osadach otwartych, 
m.in. w Jedwabnie, Gronowie, Napolu i Kałdusie oraz Bobrowie. Kolejnym 
ważnym kroki cm było opublikowanie wyników analizy typologiczno-chrono- 
logicznej ceramiki naczyniowej i dokonanie szczegółowej periodyzacji wy- 
twórczości garncarskiej z terenu ziemi chełmińskiej (Chudziak 199 l; Poliński 
1996; por. również Chudziak, Poliński 1997, s. 83-95). Dało to doskonaly 
punkt odniesienia we wszelkich analizach por6wnaczych, zarówno regional- 
nych, jak i wykraczających poza obszar historycznej ziemi chelmińskiej. Zam- 
knięciem kolejnego etapu badań osadniczych i podsumowaniem dotychczaso- 
wej wiedzy na ten temat było opracowanie mapy zasiedlenia Pojezierza Cheł- 
mińsko-Dobrzyńskiego we wczesnym średniowieczu, w polączeniu z rekon- 
strukcją struktur zasiedlenia poziomów mikro-, mezo- i makroregionalnego 
(Chudziak 1996). 
Charaktcrystykę badań mikroregionalnych na Pojezierzu Chełmińsko-Dob- 
rzyńskim rozpocząć należy od stwierdzenia, że zarówno stopień archeologicz- 
nego rozpoznania przedstawionych tu mikroregionów osadniczych (por. tab. l), 
jak i wartość poznawcza materiałów źródłowych nie są równomierne, ale sta- 
nowią wypadkową prowadzonych, w różnym czasie i pod różnym kątem zainte- 
resowań badawczych, prac wykopaliskowych i analitycznych. Oddzielną kwe- 
stią pozostaje wciąż niewystarczający stopień uspołecznicnia dotychczasowych 
osiągnięć naukowo-badawczych (ryc. 5). Coraz lepiej natomiast układa się 
wspólpraca z badaczami innych dyscyplin naukowych, wspomagających ar- 
cheologów w pełnym poznaniu problematyki osadniczej, w tym zagadnień do- 
tyczących środowiska przyrodniczego, gospodarki i demografii. 
W początkowym etapie program badań wybranych stanowisk, ograniczo- 
nych głównie do grodzisk, nie sprzyjał podejmowaniu problematyki badań ca- 
łych zespoi ów osadniczych. Świadomość potrzeby bada.!'l mikroregionalnych 
pojawiła się w momcncie wzrostu ilości infornlacji na temat stanowisk wcho- 
dzących wsklad mikrorcgionów osadniczych. Prowadzonc od początku istnie- 
nia Katedry Archeologii UMK badania wykopaliskowe, przy późnicjszej 
współpracy Muzeum w Grudziądzu, nastawione były przedc wszystkim na 
określenie chronologii i funkcji badanych stanowisk. Ograniczaly się one do 
przebadania, w większym lub mniejszym zakresie, stratygrafii kulturowej 
i pozyskania matcrialu źródłowego potrzcbncgo do wydatowania eksplorowa- 
nych obiektów. Szczególne nasilenie tych prac miało miejsce w latach 60-tych
		

/Magazyn_056_02_060_0001.djvu

			56 


Jacek Bojarski 


i 70-tych ubiegłego stulecia, rozpoznano wówczas następujące stanowiska 
(w układzie alfabetycznym): grodzisko w Bobrowie (stanowisko l), grodzisko 
w Chojnie (stanowisko l )2, grodzisko i osadę przygrodową w Grążawach (sta- 
nowiska l i 2), grodzisko w Jaguszcwicach (stanowisko l), grodzisko, osadę 
i cmentarzysko w Kałdusie 3 (stanowiska 3/6, 2, 1), grodzisko w Lembargu (sta- 
nowisko l), grodzisko w Mełnic (stanowisko l), grodzisko w Mędrzycach (sta- 
nowisko l), grodzisko i cmentarzysko w Osieczku (stanowiska l i 3), grodzisko 
w Radzyniu Chcłmińskim 4 (stanowisko 1), grodzisko w Ryńsku (stanowisko l), 
grodzisko wraz z osadą podgrodową w Słupie (stanowisko 3)5, grodzisko i osa- 
dę podgrodową w Świeciu nad Osą (stanowisko l), grodzisko w Wieldządzu 6 
(stanowisko l) oraz grodzisko w Żyglądzie (stanowisko 1). Niektóre z nich 
zostały powtórnie zweryfikowane w latach 80-tych i 90-tych poprzedniego stu- 
lecia (por. Wczesnośredniowieczne grodzi.
ka 1994). Stan rozpoznania tych 
obiektów z dzisiejszej perspektywy badawczcj jest niejcdnokrotnie niewystar- 
czający, pomijam słaby stopień opracowania wyników tych badań, ograniczają- 
cy się najczęściej do krótkiego sprawozdania. Informacje tc, uzupclnione o dane 
z badaÓ późniejszych i badaÓ powicrzchniowych (tab. l), wykorzystano jednak- 
że do wykreślenia granic mikrorcgionów, rozwarstwicnia chronologicznego 
wchodzących w ich skład punktów osadniczych, rekonstrukcji powiązaÓ kultu- 
rowych i gospodarczych oraz podjęcia szcrszych studiów regionalnych (Chu- 
dziak 1996). Jest to również pokaźna baza źródeł możliwych do wykorzystania 
w przyszlych badaniach osadniczych. Do tej grupy stanowisk dolączyć nalcży 
również badane w latach 80. i na początku lat 90-tych grodzisko w Chclmży 
(stan. 20f, grodzisko w Jablonowie (stanowisko l), osadę przygrodową 
w Lipieł1ku (stanowisko la), grodzisko w Plutowie (stanowisko l), grodzisko w 
Pokrzydowie (stanowisko l), grodzisko w Rzęczkowic (stanowisko lb), grodzi- 
sko w Unisławiu (stanowisko l), grodzisko w Wabczu (stanowisko l), grodzi- 
sko w Wąbrzcźnie (stanowisko 2), grodzisko i osadę przygrodową 
w Żmijewku (stanowiska l i 2; tab. 1). 
Zdając sobie sprawę z nicdoskonalości dotychczasowych opracowań, 
w celu calościowego uchwyccnia związków chronologicznych, przestrzennych 
i funkcjonalnych pomiędzy badanymi obiektami oraz relacji lączących je ze 


2 W szerszym zakresie obiekt poddano badaniom wykopaliskowym w roku 1991 i 1992; 
w 1994 roku w trakcie prac sondażowych rozpoznano leżącą na południe od grodziska osadę, 
wchodzącą w skład mikroregionu (stan. 3). 
J Udział w tych badaniach brali również pracownicy Katedry Archeologii Uniwersytetu Łódz- 
kiego (por. tab. 1). 
4 Badania te prowadzilo MuzelUll Okręgowe w TOflU\iu. 
s W latach 1984-1989 prowadzono tu eksplorację szerokoplaszczyznową. 
6 Na początku lat 90. zbadano również osadę przygrodową (SWł. 21). W ramach programu 
..Adalbertus" badania na grodzisku przeprowadzono jeszcze w 1995 roku (por. tab. l). 
7 W 1995 roku prowadzono tu badania w ramach jednego z zadań programu ,,Adalbertus", pra- 
cami wykopaliskowymi objęto wówczas także osadę przygrodową - stan. 28.
		

/Magazyn_056_02_061_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


57 


o 
. 


11	
			

/Magazyn_056_02_062_0001.djvu

			58 


Jacek Bojarski 


o 
. 


1km 
J 


Ryc. 4. Mikrorcgion osadniczy w okolicy Kaldusa. 1- Kaldus, stan. 3/3 i 6/6 (grodzi- 
sko i osada podgrodowa), 2 - Kaldus, stan. 1/1 i 2/2 (osada i cmentarzysko), 
3-Kaldus, stan. 18/15, 4-Kaldus, stan. 19/16, 5-Starogród, stan. 6/18, 
6 - Kaldus, stan. 10/5 
Fig. 4. Settlement microregion near Kaldus. I - Kaldus, sites 3/3 and 6/6 (stronghold 
and seulement), 2 - Ka1dus, site III i 2/2 (settlement and cemetery), 3 - Kaldus, 
site 18/15,4 - Kaldus, site 19/16,5 - Starogród, site 6/18,6 - Ka1dus, site 10/5 


polów osadniczych skladających się z grodziska, osad i osad domniemanych, 
jak również stanowisk nieokreślonych. Wszystkie te mikroregiony, z uwagi na 
położenie w różnych częściach ziemi chelmi6skiej, doskonale nadawaly się do 
szerszych studiów porównawczych, wykraczających także poza ramy stmktur 
poziomu mikroregionalnego (ryc. 5). W każdym z nich punktem odniesienia
		

/Magazyn_056_02_063_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


59 


były wyniki uzyskane na drodze badań sondażowych 8 (szerszy zakres miała 
eksploracja podjęta na grodzisku w Osieczku i Mełnie), traktowane równocze- 
śnie jako podstawa do analizy związków chronologiczno-przestrzennych łączą- 
cych centrum mikroregionu z otaczającymi go osiedlami, badanymi wyłącznie 
powierzchniow0 9 . Taki zakres prac wynikał pierwotnie z inncgo ukierunkowa- 
nia prowadzonych tam prac archeologicznych nastawionych na określenie 
w pierwszym rzędzie chronologii i funkcji badanego stanowiska. Uzyskane na 
tym etapie badań informacje wystarczały do uchwycenia najważnicjszych reła- 
cji łączących człowieka i środowisko, które analizowano z punktu widzenia 
jego głównych cech, takich jak rodzaj pokrywy glebowej, rzeźba terenu, sto- 
sunki wodnc, decydujące w znacznym stopniu o rozwoju i kształcie społeczno- 
ści lokalnych. Na tej podstawie wyciągnięto wnioski dotyczące prcferencji 
osadniczych oraz kierunków i dynamiki zmian zasiedlenia w poszczególnych 
mikroregionach. Przeszkodą w pełnej rekonstrukcji środowiska przyrodniczego 
w poszczcgólnych mikroregionach był brak specjalistycznych badań paleoprzy- 
rodniezych, w tym palinologicznych. Wszelkie wnioski formułowano więc na 
podstawie analizy map topograficznych, glebowych i hydrograticznych z nanie- 
sionymi stanowiskami i wyników analiz stylistyczno-technologicznych podsta- 
wowego źródła - ceramiki naczyniowej. Powstały w ten sposób opracowania 
mikroregionów m. in. z rejonu Wabcza (Bojarski 1991), Rzęczkowa (Tokarski 
1992), Melna (Morawska 1994), Osieczka (Byszewska 1995; tab. 1). 
Wyższy stopicń zaawansowania prac badawczych typu mikroregionalnego 
osiągnięto podczas badań prowadzonych w zespołach osadniczych związanych 
z grodziskami w Jedwabnie, Gronowie, Napolu, Bobrowie i Kałdusie. Najwcze- 
śniej zainteresowano się grodziskiem w Jcdwabnie, badanym już w okresie 
międzywojennym (Kostrzewski 1931), a następnie po wojnie w latach 70-tych 
(Wczesnośredniowieczne grodziska 1994, s. 84, tam dalsza litcratura; tab. 1). 
W 2. połowie lat 80-tych badaniami objęto, oprócz grodziska (lata 1986-1987), 
również znajdującą się w bezpośrednim sąsicdztwie dużą osadę przygrodową. 
Oba stanowiska tworzyły jeden kompleks osadniczy funkcjonujący przez całe 
Wczesne średniowiecze (ryc. l). Rozpoznano tu, na niespotykaną wcześniej 
skalę, kilkadziesiąt jam różnego typu, które dostarczyły bogatego materialu 
porównawczego do studiów w zakresie typologiczno-funkcjonalnego zróżnico- 
wania zabudowy mieszkalnej, gospodarczej i związanymi z nią obiektami tech- 
niczno-użytkowymi. Mimo osiągnięcia doskonalych wyników nie powstalo 
dotychczas monograficzne opracowanie obejmujące problcmatykę spoIeczno- 
-gospodarczą tego zespolu osadniczego. Zaprezentowano wybrane kategorie 
źródeł, w tym pozyskane z grodziska naczynia ceramiczne oraz wyroby z poro- 


8 Wykopy badawcze lokalizowane były najczęściej w takich miejscach, l..1óre miały dostarczyć 
większej ilości zabytków i inłonnacji o typie zabudo\\)' i czasic łimkcjonowania obiektu. 
9 W prawie wszystkich przypadkach \\)'konywano dodatkowo uzupełniające lub werytikacyjne 
SZczegółowe penetracje powierzchniowe w obrębie mikroregionów, specjalnie pod kątem badań 
tnikroregionalnych.
		

/Magazyn_056_02_064_0001.djvu

			60 


Jacek Bojarski 


ża i kości. Stały się one podstawą do dalszych studiów nad wczcsnośrednio- 
wiccznym garncarstwem (por. Chudziak 1991) oraz rogownictwem na ziemi 
chcłmillskiej (Szenkin ]994, s. 27-82). Wyniki analizy związków przestrzenno- 
-funkcjonalnych grodu i osady przcdstawionc zostaly we wspomnianej już pu- 
blikacji dotyczącej wczesnośredniowiecznych struktur zasicdlcnia na Pojezicrzu 
Chclmillsko-Dobrzyńskim (Chudziak 1996). Badana wykopaliskowo w latach 
] 986-1989 osada otwarta stała się tematem oddzielnego opracowania (Andrzej- 
czyk 1992), w którym odkryte na osadzie obiekty przcdstawiono na szerszym 
tle porównawczym. Zwrócono również uwagę na związki osady z grodem. Jcd- 
nym z celów tego opracowania bylo równicż odtworzenie pierwotncgo krajo- 
brazu, w tym szaty roślinncj. Niestety, na obszarze tego zespołu osadniczcgo 
nie prowadzono dotąd spccjalistycznych badań paleobotanicznych, stąd wszel- 
kie wnioski na ten temat miały jedynic charaktcr hipotctyczny. Przcprowadzone 
w dolinic Drwęcy badania gcomorfo]ogiczne (Niewiarowski 1973), z uwagi na 
swoją dużą ogólność, nic zostaly w istnicjących pracach uwzględnione. Od- 
dziclncgo, bardzo szczcgółowego opracowania doczcka]y się natomiast zwie- 
rzęce szczątki kostne z obu stanowisk, z badaI1 w latach 1986- ł 988 (Mako- 
wiecki 1994, s. 187-2] 7)10. 
Na większą skalę przeprowadzono badania archcologiczne w zespole osad- 
niczym znajdującym się w okolicach Gronowa (ryc. 2). Rcalizowano je w ra- 
mach szcrszego tematu badav.czego dotyczącego wczesnośredniowieczncgo 
osadnictwa w dorzeczu dolncj Dr\Vęcyll. Glównym celcm tych prac bylo pelne 
rozpoznanie sieci osadniczej w mikroregionie gronowskim, którcgo CClUrum 
stanowilo grodzisko z osadą podgrodową (Gronowo, stan. l i 2). Za równie 
ważne uznano odtworzenie pierwotncgo stanu środowiska przyrodniczego 
i dynamiki jcgo przeobrażcń wynikających z dzialalności lokalnych spoleczno- 
ści. Obok szerokoplaszezyznowych prac cksploracyjnych prowadzonych przez 
cztery lata (1987-1990), rozpoczęto systematyczne penctracje powierzchniowe 
na obszarzc znajdującym się w promieniu około 2 km od stanowiska. W miej- 
scach wytypowanych do bardziej szczególowego rozpoznania przcprowadzono 
wierccnia sondażowe świdrem gcologicznym. W ich wyniku odkl)10 ] O nie- 
znanych dotychczas stanowisk archcologicznych znajdujących się w promieniu 
] km od centrum, wypełniając w tcn sposób pustkę na mapie wczesnośrcdnio- 
wiccznego osadnictwa w tej części zlcwni Strugi Rychnowskiej (Chudziak 
1990, s. 44-45). Dodatkowo rozpoznano wykopaliskowo cztery osady otwartc 
(Borówno, stanowisko 5; Gronowo, stanowiska 36 i 38 oraz Wielka Łąka, sta- 
nowisko 35; por. tab. I), tworzące w VIl-VłłI wicku wraz z osiedlem jcdną 
z najstarszych wspólnot wicjskich na ziemi chcłmiI1skicj. Pod kątem rekonstru- 


\O Analizę archeozoologiczną kości zwierząt wykonano także dla materialów pochodzących 
z badań wlatuch 70-tych uhieglcgo stulccia (Sobociilski 1980, s. 57-77). 
11 Od 1988 roku w ramach tematu "Średniowieczne osadnictwo obrOlUle ziemi chełmińskiej". 


-....ł....
		

/Magazyn_056_02_065_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


61 


8' 

2 

: 


' 
 


Ryc. 5. Steli rozpoznania mikroregionalnego na ziemi chelmińskiej we wczesnym śred- 
niowieczu. Legenda: I - skupiska osadnicze poziomu mikroregionalnego roz- 
poznane wylącznie archeologicznie (numeracja zgodna z tab. I), 2 - skupiska 
osadnicze rozpoznane archeologicznie i stanowiące przedmiot wstępnych opra- 
cowań mikroregiona1nych, 3 - zespoły osadnicze, w których prowadzono za- 
awansowane prace szerokoplaszczyzl1owe, 4 -mikroregiony osadnicze, w któ- 
rych przeprowadzono badania paleogeograficzne 
Fig. 5. The state of microregional research on early-medieval Chehl1no Land. Legend: 
I - settlement dusters of the microregionallevel, assessed only archaeological1y 
(the numbering of microregions corresponds to that used in Table I), 
2 - settlement c1usters assessed archaeological1y and subjected to introductory 
microregional study, 3 - settlement complex subjected to advanced open-plan 
excavations, 4 - settlement miLToregions subjected to paleogeographic research 


kcji środowiska, ze znajdującej się u stóp grodziska ryJmy subglacjalnej, pobra- 
no rdzeń osadów biogenicznych, który stanowił materiał wyjściowy do badań 
nad pierwotną szatą roślinną (Noryśkiewicz 1990, s. 27-35) oraz pierwotnym 
krajobrazem, zwłaszcza stosunkami wodnymi panującymi we wczesnym śre- 
dniowieczu (Niewiarowski 1990, s. 7-26). Przeprowadzono także studia nad 
roślinnością potencjalną w mikroregionie gronowskim (Zielski 1990, s. 36-43). 
Rezultatem tak zakrojonych prac stało się kilka publikacji, w tym zbiorcze 
opracowanie mikroregionalne (Studia. Gronowski mikroregion 1990), w którym 
zestawiono wyniki studiów archeologicznych (wyniki badań na stanowisku 1,2 
i 36 w Gronowie), paleogeograticznych i archeozoologicznych (obok podanych
		

/Magazyn_056_02_066_0001.djvu

			62 


Jacek Bojarski 


wyżej; Makowiecki, Leszczyszyn 1990, s. 138-159). Pozyskane w trakcie ba- 
dań materiały źródłowe poddane wieloaspektowej analizie były też tematem 
innych opracowań, m.in. dotyczących zabudowy osady podgrodowej (Krukow- 
ska 1993) i ceramiki naczyniowej (Dobrowolska 1994). 
Rozpoczęte w Gronowie badania mikroregionalne stały się wzorem dla ko- 
lejnych (lata 1991-1994), systematycznych prac wykopaliskowych, prowadzo- 
nych w wytypowanym do tego celu zespole osadniczym w okolicach Napola. 
Również tu badania terenowe, na dobrze zachowanym średniowiecznym gro- 
dzisku (stanowisko I) polożonym na północnym brzegu niewielkiego jeziora 
Oszczywilk, poprzedzono badaniami sondażowymi (Poliński 1994, s. 115-124). 
Oprócz grodziska pracami objęto dużą wielofazową osadę otwartą (stanowisko 
6), na której odsłonięto niewielkie cmentarzysko rzędowe (24 groby szkieleto- 
we) datowane na 2. połowę XII do początku XIII wieku (ryc. 3), drugą osadę 
podgrodową (stanowisko lb) oraz niewielkie stanowisko oniewyjaśnionym 
dotąd charakterze (Chełmoniec, stanowisko 15)12. Pozyskano również dane do 
badań przyrodniczych - paleobotanicznych (analizy makroszczątków i eksper- 
tyzy palinologiczne)I3 oraz archeozoologicznych l4 . Dodatkowych informacji na 
temat demografii, struktury płci, wieku, higieny i stanu zdrowia populacji za- 
mieszkującej ten zespół osadniczy dostarczyły badania antropologiczne kości 
ludzkich l5 . Na bazie tego materiału powstało w ciągu ostatnich lat kilka publi- 
kacji dotyczących różnych aspektów funkcjonowania badanego mikroregionu 
(Bojarski, Łukasiak 1993, s. 133-137; Stawska 1993, s. 139-144; Poliński 
1994, s. 115-124; Łukasiak 1995). Dokonano również wstępnej prezentacji 
wyników badań prowadzonych w mikroregionie napolskim na szerszym tle 
porównawczym, zestawiając je z wynikami badalI mikroregionalnych w Gro- 
nowie (Chudziak 1993, s. 119-128). Badania przeprowadzone w mikroregionie 
napolskim w połączeniu z rezultatami osiągniętymi w badaniach mikroregio- 
nalnych w okolicach Jedwabna i Gronowa wykorzystane zostały do odtworze- 
nia sieci osadniczej w dorzeczu dolnej Drwęcy we wczesnym średniowieczu 
(Chudziak 1996). W przygotowaniu znajduje się również monografia zespolu 
osadniczego w Napolu, w którym zostaną poruszone kwestie społeczno- 


12 Niestety, podczas prowadzonych tu badań sondażowych nie stwierdzono nawarstwień po- 
wstałych w okresie wczesnego średniowiecza, mimo zalegania na powierzchni stanowiska dużej 
ilości materiału zabytkowego datowanego na ten okres. 
13 Analizę palinologiczną wykonała dr B. Noryśkiewicz z Instytutu Geografii UMK w TOfWJiu. 
Maszynopis z diagramem palinologicznym znajd..ye się w archiwwn Zakładu Archeologii Śred- 
niowiecza i Czasów Nowo1ytnych Instytutu Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu. 
14 Badania archeozoologiczne przeprowadził dr D. Makowiecki z Instytutu Archeologii i Et- 
nologii PAN w Poznaniu od kiIJ..."U lat stale współpracujący z Instytutem Archeologii i Etnologii 
UMK w Toruniu (por. Makowiecki, Godynicki 1993, s. II l-l l7; Makowiecki 1994, s. 187-217; 
Makowiecki, Makowiecka 1999, s. 27--60, tam dalsza literatura). 
IS Analizy te wykonał dr A. Florkowski z Zakładu Antropologii Instytutu Ekologii i Ochrony 
Środowiska UMK w Toruniu. 


-....ł....
		

/Magazyn_056_02_067_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


63 


-gospodarcze, osadnicze i paleogeograficzne, uwzględniające pełne dane uzy- 
skane na drodze prac wykopaliskowych i wszelkich analiz specjalistycznych l6 . 
Szczególowego opracowania, którego jednak zakres tematyczny wykracza 
poza ramy ściśle pojętego mikroregionu doczekały się materiały z Bobrowa na 
Pojezierzu Brodniekim (por. Grążawski 1999a; ł999b, s. 11-26). Podstawowej 
bazy źródlowej dostarczyły uzyskane w 1986 i 1992 roku badania wykopali- 
skowe na grodzisku i w mniejszym zakresie na osadzie podgrodowej (stanowi- 
sko l, l b; tab. l). Dobre rezultaty osiągnięto tu dzięki połączeniu archeologicz- 
nych prac terenowych z badaniami nad środowiskiem geograficznym. 
W zakresie tych ostatnich wykonano badania osadów limnicznych jeziora 
Oleczno; na podstawie wyników analizy palinologicznej skonstruowano dia- 
gramy pyłkowe ilustrujące zmiany szaty roślinnej w okresie subatlantyckim 
(Filbrandt-Czaja 1999, s. 61-68), przeprowadzono również badania nad poten- 
cjalną roślinnością okolic Bobrowa (Zielski 1999, s. 69-78). Ważnym punktem 
prac nad poznaniem istotniejszych aspektów życia miejscowej społeczności 
były wyniki analizy szczątków zwierzęcych, które dały podstawę do rekon- 
strukcji gospodarki hodowlano-łowieckiej we wczesnym średniowieczu (Ma- 
kowiecki, Makowiecka 1999, s. 27-60). Również w tym przypadku, mimo że 
przeprowadzone w rejonie Bobrowa prace interdyscyplinarne objęły szereg 
ważnych dziedzin, nie powstalo jednolite opracowanie monograficzne, obej- 
mujące różnorodne aspekty życia wspólnoty lokalnej. 
Pelnym rozpoznaniem archeologicznym, z uwzględnicniem wszystkich wy- 
mogów stawianych metodzie mikroregionalnej, objęto wczesnośredniowieczny 
zespół osadniczy w Kałdusie (przedlokacyjne Chełmno). Już sama ranga tego 
zcspolu zajmującego przestrzeń 15 ha i funkcjonującego przez caly okres wcze- 
snego średniowiecza czyni z niego szczególnie ważny przedmiot badań. Wcho- 
dzące w jcgo skład stanowiska: grodzisko (stanowisko 3) - największe na Poje- 
zierzu Chelmińsko-Dobrzyńskim założenie obronne, duża osada podgrodowa 
(stanowisko 3), dwie osady przy grodowe (stanowiska l, 2) i cmentarzysko 
szkielctowe (stanowisko l), predystynują tcn zespół do roli centrum polityczne- 
go i osadniczego ziemi chełmińskiej, stanowiącego w 2. połowie X do I. poło- 
wy Xlii wieku główny ośrodck spoleczno-gospodarczy o szerokich interregio- 
nalnych kontaktach (ryc. 4). W toku dotychczasowych badań prowadzonych na 
grodzisku przez Zakład Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych 
Instytutu Archcologii i Etnologii UMK w Toruniu (lata 1996-1999) odkryto 
i rozgoznano pozostalości architektury murowanej nieznane ze źródeł pisa- 
nych 7 (Chudziak 1998, s. 229; 1999, s. 198), pozostałości wczesnoromańskiej 


16 Jest to temat rozprawy doktorskiej autora niniejszego opracowania. 
J7 Badania architektoniczne dały okazję do wypróbowania nowych urządzeń do prospekcji geo- 
fizycznej, k1órej celem było nieinwazyjne wskazanie miejsc występowania pozostałości archi- 
tektury murowanej bądź jakichkołwiek wkopów łi.mdamentowych. Na ich podstawie wykreślono 
przebieg ściuny południowej oraz zarejestrowano dodatkowo zakłócenia oporności oraz anomałie 
magnetyczne na wewnętrznym stoku walu, świadczące być może o istnieniu równoległe do osi
		

/Magazyn_056_02_068_0001.djvu

			64 


Jacek Bojarski 


bazyliki trójnawowej datowanej na l. połowę XI więku. Ponadto przebadano 
częściowo osadę oraz cmentarzysko (stanowisko 1)18. Podjęte na tym ostatnim 
badania wykopaliskowe stanowiły kontynuację prowadzonych na cmentarzysku 
w końcu XIX wieku, a następnie w latach 60-tych i 70-tych prac eksploracyj- 
nych, podczas których odkryto około 570 grobów płaskich pochodzących 
z wczesnych faz chrystianizacji Pomorza i ziemi chełmińskiej (por. Chudziak 
1998, s. 227; tam dalsza literatura). W trakcie prowadzonych badań na terenie 
cmentarzyska odsłonięto i wyeksplorowano około 150 grobów, z których pozy- 
skano liczny zbiór ozdób ciała i stroju oraz uzyskano doskonały materiał do 
przeprowadzenia analiz antropologicznych w zakresie struktury pici, wieku, 
higieny, stanu zdrowia i patologii l9 lokalnej spoleczności (Drozd 1999). Dla 
rozpoznania mikroregionu ważne okazaly się również wyniki analizy pylków 
roślin pobranych z osadów dennych Jeziora Starogrodzkiego 20 . Na ich podsta- 
wie wstępnie zrekonstruowano zmiany szaty roślinnej oraz zmiany koryta Wi- 
sły w okresie wczesnego średniowiecza. Badania zespołu osadniczego w Kaldu- 
sie przyniosły odkrycie wielu ważnych źródeł potwierdzających istotną rangę 
przedlokacyjnego Chełmna, równą może największym aglomeracjom ówcze- 
snego państwa piastowskiego, takim jak Włocławek, Płock czy Kruszwica. 
Pozostaje mieć nadzieję, że prowadzone tu badania zaowocują opracowaniem 
wyników podporządkowanym wymaganiom, jakie stawia się przed opracowa- 
niałni mikroregionalnymi. 
Omówione powyżej badania ważniejszych zespoi ów osadniczych dotyczą 
tylko jednej strony problemu - badań mikroregionalnych. Wciąż najlepiej roz- 
poznane pozostają przestrzenne formy wykorzystania terenu, tj. osiedla wraz 
z ich zabudową mieszkalną i techniczno-użytkową, a w mniejszym stopniu 
źródła do rekonstrukcji podstaw gospodarczych rozwoju społeczności lokal- 
nych. Wiele pytań dotyczących kwestii spolecznych nie zostało jeszcze w spo- 
sób wystarczający wyjaśnionych, jednak powiększający się z roku na rok zasób 
informacji pozwala mieć nadzieję, że już wkrótce i te aspekty osadnictwa staną 
się przedmiotem bardziej wnikliwych studiów. Należy zauważyć, że brakuje 
szerszych opracowań, w których znalazłyby się nie tylko wyniki analiz źródło- 
wych poszczególnych komponentów tworzących skupisko osadnicze, ale rekon- 
strukcja pełnego obrazu badanej rzeczywistości społecznej i kulturowej. 
Wspomniane tu prace dotyczące mikroregionów osadniczych nic stanowią mo- 


dlu2szej budowli innych elementów architekionicznych. Wykonano także porównawcze badania 
składu zapraw u2ytych przy budowie murów obwodowych (Chudziak 1999, s. 201-202). 
18 Na południe od grodziska odkryto drugie cmentarzysko szkieletowe (stan. 4) z grobami da- 
towanymi wstępnie na koniec X i l. połowę XI w. 
19 Wstępne opracowanie materialów kostnych przygotował dr T. Kozłowski z Zakładu Antro- 
pologii Instytutu Ekologii i Ochrony Środowiska UMK w Toruniu (maszynopis ekspertyz znaj- 
duJ; się warchiwwn Instytutu Archeologii i Etnologii UMK). 
Próbki zostały pobrane i wstępnie opracowane przez dr B. Noryśkiewicz z Instytutu Geogra- 
ni UMK w Toruniu.
		

/Magazyn_056_02_069_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


65 


nograficznego ujęcia tematu, omawiają jedynie wybrane zagadnienia. Obecnie 
prowadzone są dzialania zmierzające do stworzenia jednolitego wzorca opra- 
cowania, w którym po pierwsze, badany mikroregion prezentowany bylby jako 
zbiór funkcjonalnie ze sobą związanych elementów tworzących dynamiczną 
strukturę, po drugie, omówione zostałyby relacje lączące ten układ ze środowi- 
skiem naturalnym. Podejmowane do tej pory wysilki badawcze przyczyniają się 
nie tylko do pomnożenia liczby źródeł, ale przede wszystkim do przyrostu in- 
formacji służących poznaniu skomplikowanych zagadnień dotyczących kwestii 
spolecznych, gospodarczych i demograficznych, czy nawet politycznych. Te 
z kolei stają się punktem wyjścia do przeprowadzenia szerokich studiów po- 
równawczych w ramach struktur mezo- i makroregionalnych. Zauważa się rów- 
nież potrzebę prowadzenia badaI1 interdyscyplinarnych z udziałem odpowiednio 
dobranych zespołów badawczych. Pozostaje mieć nadzieję, że w przyszłości 
każdy rodzaj prac podejmowanych w terenie będzie prowadzony pod kątem 
szerszego - mikroregionalnego ujęcia, w którym wszystkie aspekty gospodar- 
czo-kulturowe i przyrodnicze będą trak10wane jako równie ważne.
		

/Magazyn_056_02_070_0001.djvu

			e 
::: 
e 
..:o: 
.
 
"@ 
c.. 
e 
..:o: 

. 

 
"C 

 
oD 
e 
b.O 
CI) 

 
en 
.s:: 
S' 
oD 
e 
Ci 
I 
e 
..:o: 
en 
.s:: 
";::1 
c:: 
1) 
..c:: 
U 

 
CI) 
'N 
CI) 
"O' 
p., 
EJ 
CI) 
.... 
CI) 
- 
N 
CI) 
s:: 
"8 
e 
'6'0 

 
e 
12 
's 
CI! 
..:o: 
en 
. s.. 
] 
CI) 


CI! 
] 
CI! 
f-< 


'
'a 
"8 "g 
"oD 


CI! 
..:o: 
en 
.....
 
Z e 

 
en 


*.u 
'en 
e 
::: 
e 
u 
en 
"
 

 


::f .
 
c:: c:: 
CI!.Q ..c:: 

b.Ou 
N CI) N 

 "" ts 
Z O .- 

 
 
S o.. 


CI! 
E 
CI! 
.... 

 
:.:J 



 
s:: ":':M'I""""I 
t!O\M_M 

 M N . N 
.
 v3 v1 U)... v1 
;:: "
 
 \Ó 
 \Ó 
{i 0\ 0\0\ 0\ 

O\O\_O\ 
1...."""""....-1_""'""" 
.
 ..s 
 
 
 

 .
 oN 
 ON 

 {# "C .
 "C 
t!o;::3_
;::3 


OoO 


CI! 
. t)' 
..:o: 
c:: 
& 


"'

"8 


CI! 
. biJ 
e 
'O 
6 
.... 
..c:: 
U 



 
 
 

- - 



 
00 e I I 
c..;>< ;>< 
,gej 

 . e:- 
NN 


.....
 
vi 


M 
V) "- 
- 


,., 



 


M 

 
- 


"8 



 


- 
X 
I 
X 


p., 

 


r- 
- 
"- 
II") 


M 
M 
N 



 


\Ó 
0\ 
0\ 
- 


..:o: 
CI! 
'N 
"C 
;::3 
..c:: 
U 


"8 



 

 

 


"O 
c.. 
N 


p., 

 


M 
...... 
"- 
- 
- 


M 
M 
N 



 - g g 

 .......-11""""1 
U M I I 

"< 
..l- 
e-. 
8' 



 
 
:::- 




 
Ol__ 
e:-;>< ;>< ;>< 
- . 
,- 
;><8- 
- . 
N 


p., 

 



 


"'..c:: .
 
 'S 
 .
 
 
]
]
]


1)

u 
e 
 e 
 .
 
 ..c:: 
 ..c:: 
 ..c:: r-! 
CQ 8JCQ &CQ Slu &U 6łJu 
 


N
'] 
.Eon 
e " 
CQ
 


ci. 
..J 


'
N 
1)] 
..c:: o 
UN 


N 



O\ 

1_ 

 "< 


O 
I :::: c.. 

><- 
'-'" I 

 
 


CI) 


p., 

 


'oD 
M 
"- 
M 


00 
M 
"- 
on 


.
 
 
 
 

1) ,.E ..E ..E 
'S..c:: e e e e e e 
_ U .
CQ .
CQ .
CQ 

E]"':]"':]"': 
U6łU5u
u@: 


'] 
on 
er-: 
c::- 
"O'.A 
oC " 
U
 


M
		

/Magazyn_056_02_071_0001.djvu

			I 
- 
;::; 
 
 
vi 
 I V 


 
 

 'i vi vi 
o 
 .52 
 \lS 
-- -e

 
..Q 
-- 
V) -t:;

 
'O C'""ć"«j 

 .. Ę .
 'N 

ót.

-g 
o_
E..c: 

 I;:S: C( U 


o 
C>\ 
 



 
00_ 
X 


r-VJ 


- 
V) ........ 
- 


;.:;;! 
UJ 
:5 
5 
..c: 
t<) U 
.
$ 
.EC2 

 S . 
C<:! 
Obi) 


Q) 
u 
......
 
o'" 

] 
C<:! V) 
0- 


-v 



 


"8 



 


- 
X 
I 
X 


c.. 

 


N 
N 


V) 
r<1 
N 


vi 


\lS 
0\ 
0\ 
- 



 
'N 
-O 
;:I 
..c: 
U 


"8 



 

 
J... 
C"-. 
X 


'O 
o.. 
N 


c.. 

 


r<1 
........ 
r<1 


V) 
r<1 
N 


V) r-- 
r<1 r<1 
N N 
v3 U; 
\lS \lS 
0\ 0\ 
0\ 0\ 
- - 


"8 



 
X 
I 
,-... 
...... 
'-' 
>< 


ej 
o.. 
N 


c.. 

 


0\ 
r<1 
........ 
- 


r-- r-- 
r<1 r<1 
N N 

 v1 
\lS \lS 
0\ 0\ 
0\ 0\ 
- - 



 
 
oN ON 
-O -O 
;:I ;:I 
..c: ..c: 
U U 


"8 



 


..... 
- 
X 
...!. 
>< 


c.. 

 


V) 
v 
........ 
V) 


"8 



 

 
I 
>< 


ej 
o.. 
N 


c.. 

 


r-- 
v 
........ 
0\ 


r-- 
r<1 
N 


I 
O 

 
:g 

 I V) 
vi 
 
 
 
0\" "i vi vi 
\O .52 
 \lS 
;::; -e0\0\ 

. 0\ 0\ 
J: ....-I ...... 

 
..s
 
's:: Ę.
'N 
.
 
 
 -g -g 
O_
.....c: 
Z I ;:s: C( U 


vi 


\lS 
0\ 
0\ 
- 



 
'N 
-O 
;:I 
..c: 
U 



 
 

 
 
;:I ;:I 
..c: ..c: 
U U 


vi 


\lS 
0\ 
0\ 
- 



 
'N 
-O 
;:I 
..c: 
U 


"8 




 
-O 


"8 


"8 



 



 
X. 
X 
 
I..... 
x::::: 
.X 
'O 
o.. 
N 



 



 


- 
X 
I 
X 


c.. 

 



VJ 


- 
X 
).. 
('. 
'-" 
X 


..... 
X 
I 
X 


00 
v 
........ 
O 
.... 


- 

 
- 


c.. 

 


c.. 

 


;.:;;! 
 
 
 
 
 
 
 
UJ 's:: 's:: 's:: 's:: 's:: .s:: 's:: 
:5 "S 's 'S 'S 'S 'S 'S '
 
e 
 
 
 
 
 
 
 .
. 
1: ..c: ..c: ..c: ..c: ..c: ..c: ..c:'s::.c 
U U U U U U U u
o 
.8'
 .8'
 .
's:: .
r
 's:: '
 
 1i.g 
 

 
 
 
 
 ł 
 
 ó
 ó
 ó
 ó
 9"0 
.E
.E
.E
.E









0 

 . 
 . 
 . 
 . o . o . o . o '_ . 
8
8
8
8a







8
 
.s:: 

 
.... 
.c 
o 
o 
1'] 
8
 


v 
........ 
v 


r-- 
0\ 
........ 
r<1 
r<1 


V) 


o 



 
X 

 
x 


'O 
c.. 
N 


VJ 


- 
::c 
.... 


's:: 
. 
 
's:: .c 

o 
....9 
.c.c 
o ;:I 
o- 
I o 

o 
8
		

/Magazyn_056_02_072_0001.djvu

			O.... 
-o- 
0\ 


0\"8 


..... 
..... 
00> 
...!.. 
> 


.....CIj 


\D 
C"1 
Ir>_ 
r-- 
.... 


N 
\D 
.... 


..,; 



 
'" 
'N 

 
:::I 
..c 
U 



 


.... 
';x: 
..... 


p.. 

 



 


.... 
o- 
o- 
.... 


.... 
o- 
o- 
.... 



 
'N 

 
:::I 
..c 
U 



 
'N 

 
:::I 
..c 
U 


\D 
00 
- 
.... 


II.) II.) II.) II.) 
:.;;: :.;;: :.;;: :.;;: 
V'J V'J VI V) 
!5 !5 !5 !5 
S S a S 

 
 
 
 
o o o o 

 
 
 
 
 N 

.


 

 

 

 

 
.13C),0
'0
'0
'0
 s:::
 
r\! ej !5 ej !5 ej !5 ej !5 ej _
 ej 
.....ł bO,:Q bO,:Q bO,:Q bO,:Q C>IJ U bO 


I ] 
o o 
o o 
 
.g .g.
 
..- "....... 
.
 
08 08 
o 

 
 .
 




C)
 


.., 


N 


j>.'" 

] 
'
"1 
C)
 


\D 


o 


o "8 "8 "8 



 

 


.
.:i.

 

x
x
xx 
==: 1::::= I = I I 
>;x:>;x::;;;x:;x: 
1'1-'1-'_ 
.....'Q.....2.....2 0 
-ł...Ił--Ił....I.-"""'c.ł 
> . > . > . . 
N N NN 


N 

 


o "'s 


 
Ol£) 
2jN 
... I 
C)
 


r-- 


p.. 

 


p.. 

 


I£) 
N 
.... 

 


\D r-- 
N N 
.... .... 
- - 
r-- o- 


o "8 



 
X 
...!.. 
:;; 



 


N 
.... 
.... 
- 
N 


d, 
C"1 
.... 


.... 
..,; \D 


ó 
o- 
o- 
.... 


..,; 


.... 
o- 
o- 
.... 


:.i2 
 

 .
 
0r--
 
t: C"1 :::I 
:::I .... ..c 
C)IU 


o 


o 



 



 



 
x 


..... 
..... 
:;; 
...!.. 
> 


..... 
..... 
:;; 
I 
..... 
:;; 


p.. 

 


CIj 


CIj 
o; 


00 
- 
o- 


00 
N 
.... 
- 
\D 
C"1 


O 
C"1 
.... 
- 
00 
C"1 


N c:::- N N N 
Ó.
 'O.
 Ó.
 Ó.
 

.c
.c
.c
.c 
o :::I o :::I o :::I o :::I 
s:::
 s:::
 s:::
 s:::
 
8 ej 8 ej 8 ej 8 ej 
o C>lJO C>lJO bOO bO
		

/Magazyn_056_02_073_0001.djvu

			00. 
oo 
V 
'7 
 
r'1 r'1 \D f- f- l:ii f- l:ir; f- I:i ...... ...... 
V) V) \D r'1 V UV) r'1 UO\ r'1 U V \D \D 
N N ...... N 
\D N 
\D N 
oo ...... ...... 
vi vi vi vi u3 "- vi vi .
 vi vi :.:'
 vi N vi vi 
. 
 0\ 
0..6 ..6 ..6 r'10- ..6 O . ..6 r'1 O _ 0\ 
...... 0\ .- V .- V 0\ -_ V ...... ...... ...... 
-0\ 0\ 0\ 0\ 0\{30\ 0\ {30\ 0\ ......s::0\ 0\ 0\ 
0\ 0\ 0\ 0\ 


 0\ 
O\ 0\ 


 
 0\ 0\ 
...... ...... ...... ...... ...... ......... ...... ...... ...... 
..... ... <: 1><: 
 C'-. C'-. 
""- - - 1 ...l 1- '-'" '-'" 
- ><:X ><: 
 ><: ><: 
><: ><: - ,-. 
> C"-. C"-. C"-. C .
 
'-'" ;:::;- --- c5 
 
 
x - Q.. 8.x c 
x ><: Q.. N Q.. 
N N N N N 
c. C. C. C. 
 
 C. C. 
r--
 
 t/) 
 t/) 
 t/) 
 
 
 
f- ...... r'1 0\ N O 
N r'1 V 0\ 00 f- ...... 
V> V) V) ...... N V f- V N ...... ...... N 00 
..... ..... N - N 
N ..... ..... N ..... ..... 
 ..... 
 
f- V) ..... ..... ..... f- ...... f- 
...... r'1 - 0\ ...... - 

 
 
 
 
 
 U 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
	
			

/Magazyn_056_02_074_0001.djvu

			- - - 
\D \D \D 
- - - 


v3 u5 v3 


O'ł"""""l ......c 'ł""""'I 
-0\ 0\ 0\ 
0\ 0\ 0\ 
- - - 



 
 
 
-N ON ON 
"c:I "c:I "c:I 
::I ::I ::I 
..c ..c ..c 
U U U 


0\"8 


"8 


fi 
1 
C"-. 
00 ........ 
:>< 


fi 


.... 

 
:>< 


'O 
c. 
N 


c.. 


 


c.. 

 


f") 
.,.,00 
-- 
v 


v 
00 
-- 
V) 


I oŃ c:! 
f") f")('- "O I 

 
7
 Ń 
 
 
 
.
.,; 
 
 
 ('- 
 N N 

Ó VJ
O 
 O
u5 v3 
\D\D oó.,;
 ..... 
-OÓ -D 
.0\ 0\ -c:! ....... c:!
0\ 0\ 
cn- 0\0\..10: . ..lo: f") 0\ 0\ 
....
 ......c V) VJ :>- VJ......c'ł""""'l 'ł"""""I 


 


V"'

N
 
 
0\ 
 '-..10: 
 
 .
 S 
 ";'_ ._ 
- Q.) ._ N -cd '" I 
 I '" _ N N 
o:!
--g
E!V).£V)E!OO-gOO-g 
t>.O c:! 
 ..c .- c:! 0\ O 0\ c:! ('- ..c N ..c 
:S
IU
::E.,;
.,;::E
u
u 


"8 


Q.) 
EJ 
U 


fi 



 


:::: 
:> 
I 
.... 
:> 


.... 
.... 
:>< 
J... 
C"-. 
........ 
:>< 


c.. 

 



 


('- 
\D 
es 
- 


- 
-- 
- 


.., O 
.
 .
 .
 
 

.g ..r.g 
.g uf] 
:.s..J:.s..J:.s..J.gU 
O . O . O . 
 . 








 


N 


"'] 
::IV) 
"c:IN 

I 


 


o 
- 


O 


fi 

 


'O 
c. 
N 



 



 


O 

 

Q) 
",..c 
.gU 

. 


 


O 
... 
t>.O 


fi 


.... 
.... 

 


'O 
c. 
N 



 


\D 
M 
-- 
\D 
f") 


O 

 

Q) 
",..c 
.gU 


 


"8 



 

 
I 
c;:- 
........ 
:>< 


c.. 

 


V) 
-- 
o 
- 


00 
f") 
N 


.,; 


-D 
0\ 
0\ 
- 



 
'N 
"c:I 
::I 
..c 
U 


"8 



 


.... 
.... 
:>< 
I 
.... 
:>< 


c.. 

 


V) 
- 
-- 
00 
- 


00 
f") 
N 


0\ 
V 
N 


.,; 


.,; 


-D 
0\ 
0\ 
- 


-D 
0\ 
0\ 
- 



 
'N 
"c:I 
::I 
..c 
U 



 
'N 
"c:I 
::I 
..c 
U 


"8 


"8 



 


fi 
.... 

 


.... 
1 
C"-. 
'-' 
:>< 


'O 
c. 
N 


c.. 

 


c.. 

 


\D 
- 
-- 
0\ 
- 


00 
- 

 


O O O O 

 
 ]-
 
"'
] uf] uf

] 
.gu.gu.guou
		

/Magazyn_056_02_075_0001.djvu

			0\/5 
-0\ 
0\ 
- 


<>- 


.m 
00 
 


o.. 
r--
 


- 
V)
 
\O 


0\ 
("1 
N 


r!. 00 

 ;!
 

 
 N 
0\ m. 
00 
m 
0\ ("1 
 
- 

 
:.Q -
 
u 
 
.
 m 
 

 
'N 

o:ę] 

1ou 


en 



 
'N 
-O 
;::J 
..c 
U 


I:::: 
::::>< 

. 
><8. 



 
u5' 


- 
-- 
\O 


II) II) 
:2 :2 
m m 
.... .... 
S S 
O O 
o.. o.. 
O O 
M 
 
 
O O 
s:: s:: 

 O 
 O 
O():o O():o 

 C\3 
 C\3 
,J:).....,J:)..... 
8 . 8 . 

 

 
 


M O()N 
]] 
8"1- 


 


- - 
- 



 
("1 
N 


en 


\/5 
0\ 
0\ 
- 



 
'N 
-O 
;::J 
..c 
U 


'"8 


:i 


:i 
>< 


:i 
X 
>< 
I 

 
;;< 
...... 


"O 
c.. 


- 
I 


..... 
I 

 


o.. 

 


o.. 

 


- 
("1 
-- 
("1 
- 


("1 
N 

 
- 



 
("1 
N 


en 


\/5 
0\ 
0\ 
..... 



 
'N 
-O 
;::J 
..c 
U 


'"8 


:i 

 
X 
ej 
c.. 
N 


o.. 

 


\O 

 
-- 
V"') 
- 


0\ 
("1 
N 


N N 
1\)8 1\)0 
s::: I s:::j O 
t:!0\t:!0\
 
1\)0\ 1\)0\ N 
.
 en .
 en en 
.
 "< :i 
'-'" . 
= 8. c::- 
>_H 
I I;X; 
::::>< 
>...... 


o.. 

 


o.. 

 


\/5 
0\ 
0\ 
- 


\/5 
0\ 
0\ 
- 


V"') 
O 
- 
-- 
0\ 
..... 


- 

 
- 



 
'N 
-O 
;::J 
..c 
U 



 
'N 
-O 
;::J 
..c 
U 


'"8 


'"8 


:i 

 
ej 
c.. 
N 



 

 


o.. 

 


o.. 

 


\O 
-- 
V"') 
- 


r-- 
V"') 
- 
-- 
("1 
V"') 


II) 
:2 
m 
.... 
 
 

 ]- 
 
o.. m m 
O jjS jjS...... 

 O ot:-o O O O O O Ó Ó 
s:: 
 


.I
.r
J
.I
.I




 


 a




I!)


I!)




-
- 
] 
 :i 
 
 
 
 ;j .
 ;j .
 ;j .
 ;j .
 ;j '
;j 
 
 
 
 
8 '..... '..... '!5 .-.'-.'-.'-.'-. O() . Eh . 

 8 .!::: 8 .!::: 8 
" 8 .9- 8 .9- 8 .9- 8 .9- I?n .9- g O 8 O 8 
....:I O() LL. O() LL. o()..... O()....J O()....J O()....J O()....J ...,....J Ol I:Q O() I:Q O() 


.... 

] 
.
 
 

 I 
.- V"') 
c.. 
 
.- N 
....J- 


N 
- 


.... 
O 8 
s::
 
..... V"') 
II) 
 
:::E
 


("1 
-
		

/Magazyn_056_02_076_0001.djvu

			ov5 
-0\ 
0\ 
- 


0\"8 



 
00 _ 
>< 



 


 


- 
I£) 
V)- 
..... 
t- 
N 


..., 


N 


\O 
(") 
N 


N
 
00S::"<>< 
- 


CI) 

 


- 
..... 
- 



 
 
Ś
 g
 
2 . - . 
o a
 a 


.--. 
c--. 
'-" 
-V) 

 



 

 


00 
N 


- 
"< 
c; 
Q.. 
N 



 

 



 
(") 


- 
"< 



 

 


\O 
"<
-:; 
:= I I 
 
>:><>:= 
I...,,; .:>< 
=
o 
>.....Q.. 
N . 
N 



 



 
c.ń 


t- 
- 
:L3 
- 


t- 
- 
..... 
- 


cu Cl) Cl) 

 
:..;;2 
'" V) V) 
ro'!3 !3!3 
o 
 -!:. 
 
 
"O 
 t: 
 
 

 o .g o o 
Cl)c.J
 o 
 
 
._ Q) - ... I .£ 
 
eJ u 'E! 
 c:',r) 
 
 
u.
 O 
 -...:-.z 
 
 
?;-o
 OOOuOuO 

.CI) .E 
 
 Q) o "O 
 "O 
 
ł
a
5
1
1
 


"'s 
cu
 
-o 
ON 
0..1 

I£) 
z- 


I£) 
-
		

/Magazyn_056_02_077_0001.djvu

			N N 
.". - - 
M I .". -b
.J. -b 
0\ - -.i -.i -.i 
0\ 0\ I V") .". .". .". .". 
- - 0\ .". .". .". .". .,jtJN .". .,j .". .". .". 

 - M N N N N co! .
 - N co! N N N 
.,j - .,j .,j .,j .,j .". 
 .,j .,j .". .,j .,j .,j 
'Vj C"i .,j ..tS ..tS ..tS r-- c . ..tS r-- ..tS ..tS ..tS 
O 
 . V") ..tS 0\ .- .". 0\ 
-,,:.:: 0\ MO\O\ 0\ 0\ 0\ _{j0\ 0\ - 0\ 0\ 0\ 
;:3 ..0\ 0\0\0\ 0\ 0\ 0\ ._ 
 0\ 0\ 32 0\ 0\ :J\ 

r--- 0\_ - - - ..... ,,:.::....- - - ..... ..... 
:Q

 :,,:.::
 
 ,,:.:: 
 

..s 
 '" ,,:.:: 
 ,,:.:: 

 O s::: .., "O 
 
 
,.- ,,:.:: 
.- 'N 'N 'N 
 'N 'N 'N 
V'J N "- N 
 .., '- N 


"OOć

"O "O "O "O ;:3
i:(O"O ;:3 "O "O "O 
"5'-.E
53.E ;:3 ;:3 ;:3 bO '" C M ;:3 bO :s :s :s 
oC oC oC O
 ..._oC O oC oC oC 
t:Q.,jU ICI)
U U U U t:Q CoIU t:Q U U U 
aJ "8 "8 "8 O "8 aJ "8 "8 "8 
a- O EJ O to a 
o o 
:i :i ::: 

 

 .
 :i :i :i 
 
:i :i :i :i ....... 
I .
 ....... :>< ....... 
....... :>< 
00>....... 
...l
 ::: :>< ....... ....... ....... I 
:>< >< ....... 
.
 I :>< r::: I 
c--. 
 :>< 
(5 . '-' '-' 'O 
8.:>< ....... 
Q. :>< Q. 
N N N 
c.. CI) c.. c.. c.. c.. 
r-
 
 c.. c.. c.. :i 
 
 
 
 
 
\Ci 
 - N N - N M N .". \Ci 
V\- ...... !::: r-- V") ...... ...... ...... N N N 
...... .". ...... ...... - N M ...... ...... ...... 
\Ci - C'. C'. C'. V") r-- 0\ 
aJ aJ aJ aJ aJ 
32 ;.Q ;.Q ;.Q ;.Q 

 
 
 
 '" 
s s s s s 
EJ a a a E 
o o o o o 
c.. c.. c.. c.. c.. 
o o o o o 
...., 
 
 
 
 .
 
lU 
 
 
 >.
 
 .
 .
 .
 .
 .
 
-a U
 U
 U
:G-
 .' 
. 
 .<;::: 
 .
 
 .<;::: 
 
 
 
 .$' 
 .- 
 .- 
 .!:! 
 .$' 
 .!:! 
lU o 
 o o 
 o o o N 
 N '" N 
 N 
 N 
 N 
 
'o:::':: o:::':: o:::':: O:::.::,,:.::
 

 









 
Q.. b . b . b . 
 '._ . 

 E o 
O 
O 
c: 
 o 
 .
 s .
 e .
 E .
 r- "Vj ł- 
ZbO o 6£0 QhO o:qO 
O & 


<'I 
] 
.
 V") 
'" . 
O
 
- \Ci 
-
		

/Magazyn_056_02_078_0001.djvu

			o \tS 
-0\ 
0\ 
- 


"'"8 


00 C; 
c.. 


o.. 
ł-
 


o 
0\ 
V) __ 
..r 
..r 


..r 
..r 
N 


vj 



 
'" 
'N 
"'d 
::I 
oC 
U 


:i 
x 


- 
I 
X 
- 



 
N 


vj 


\tS 
0\ 
0\ 
- 



 
'" 
'N 
"'d 
::I 
oC 
U 


"8 


:i 

 
>< 
I 
,-., 
C". 
g 


o.. 

 


- 
0\ 
-- 
I£) 
..r 


..r 
..r 
N 



J. \O 

M ..r 
0\)- N 
"
vj vj 
"
..;- \tS 
"SO\ 0\ 

O\ 0\ 

.....ł """"" 
-

 
 
1:5'
 N 
O\).{jI£)"O 
.
 j2 
 
 
:=:
IU 


vj 


\tS 
0\ 
0\ 
- 



 
'" 
'N 
"O 
::I 
oC 
U 


"8 


o 

 


:i 


- 
- 
1 

 


:i 


- 

 


o.. 

 


V'J 


8 
- 
-- 
M 
I£) 


..r 

 
- 


lU 
32 
 
 :::;> 
 :::;' R;Q 
 2 
o::'::: 6::'::: 6"" NN NO 
- . - . - .1:2 .1:2 . 
.E!S.E!S.E!EoEoE 
o.. bO o.. bO o.. bO o.. bO o.. bO 


O 

 O 
-R "'a 
NS 
N.Q N
 
1:2"1-1:2"1- 
O N O N 
0..-0..- 


00 
- 



V'J 


M 

 


0\ 
- 


M 
M 
N 


vj 


\tS 
0\ 
0\ 
- 



 
'" 
'N 
"O 
::I 
oC 
U 


o 


"8 


:i 


- 
- 

 

 
..!. 

 


:i 

 


o.. 


o.. 

 


M 

 


\O 
-- 
M 


;Q 
	
			

/Magazyn_056_02_079_0001.djvu

			00 
-0'1 
0'1 
.... 


0-."8 


,.-., 
C". 
'-' 

 
00 I 
X 


c.. 


 


V) 
V) V) 
..... 
C'I 


r<) 


00 
M 
C'I 



J 
t! '<:t 

- 
.
 .,; 
.
..,f' 0 
{;
 
 

 .-4 ...-f 
-""" 
 
 
c..:.ć .
 

 .
 N 

({O-o 
,t!

] 
:::!:: C>() I U 


\O 
'<:t 
C'I 


.,; 


"8 


:i 


- 
X 
,..l 
C". 
'-" 

 


c.. 

 


- 
:2s 
C'I 


\O 
'<:t 
C'I 


°Vi
c!, 

Ot!V) 
 

 
 .
 -: 
 
""d" - ::: VJ ..,
 

 fi .
..,f' 0 
"'".,;{;
 
 
..c .. 
 ...... '1""""4 
oo-_"""
 
 
r--O'Ic..:.ć oj 

 
 
 .
 N 
C':!C':!
{{'<:t-o 
'O 'O.t! 
 
 ] 
::.::::.:::: C>() I U 


.,; 


o 
0'1 
0'1 
.... 



 
'N 
-o 
;:I 
..c: 
U 


"8 


"8
 


.,; 



 
oj 
'N 
-o 
;:I 
..c: 
U 


o 
... 
bO 


:i 


:i 


c5 
o. 
N 


- 
X 
,..l 
C". 
'-" 
>< 


:i 

 
I 
>< 



 

:i 
Xx 
c5 
o. 
C'I 


c.. 

 



 
tI'J 



tn 


.... 
..... 
C'I 


:.;;: ::;2 
'" '" 
-s:: -s:: 
's 32"'5 
v-
v 
O "sD 
-s:: "4) .s:: 

 
O
. 


.

 
Q) . -o . 

 

 
 


0'1 
M 
.... 
..... 
r-- 


00 
.... 
..... 
.... 


32 32 
'" '" 
.s:: .s:: 
:.i'S 32"'5 
.
v .
v 
]0]0 _
 
.,gr:;.,g
 
 
u
u
 ,r;, 
-s:: 
 .

 fi; 

 . -o ..s:: . 

a
a&'
 


N 
N 

Jj 
&'fi 
- .... 
C'I 


"8 


:i 


- 
>< 
I 
>< 


c.. 

 


\O 
C'I 
..... 
I 


r-- 
'<:t 
C'I 


.,; 


o 
0'1 
0'1 
- 



 
oj 
'N 
-o 
::I 
..c: 
U 


"8 


:i 
- 

 
I 

 


c.. 

 


o 
0'1 
..... 
.... 
- 


r-- 
'<:t 
C'I 


.,; 


o 
0'1 
0'1 
.... 



 
'N 
-o 
::I 
..c: 
U 


"8 


:i 
X 


c.. 

 


0'1 
V) 
..... 
.... 
'<:t 


r-- 
'<:t 
C'I 


.,; 


o 
0'1 
0'1 
.... 



 
oj 
'N 
-o 
::I 
..c: 
U 


"8 


:i 


- 
X 


c.. 

 


M 
\O 
..... 
V) 
'<:t 


r-- 
'<:t 
C'I 


.,; 


o 
0'1 
0'1 
- 



 
'N 
-o 
::I 
..c: 
U 


"8 


:i 


- 
- 
:> 
I 
- 
:> 


c.. 

 


0'1 
0'1 
\O 
r-- 


r-- 
'<:t 
C'I 


r-- 
'<:t 
C'I 


.,; 


fi 


o 
0'1 
0'1 
.... 


o 
0'1 
0'1 
.... 



 
oj 
'N 
-o 
;:I 
..c: 
U 



 
oj 
'N 
-o 
;:I 
..c: 
U 


"8 


"8 


:i 


- 

 
I 
X 


:i 
X 


c.. 

 


c.. 

 


0'1 
o 
.... 
\O 
00 


00 
- 
- 
..... 
V) 
0'1 


o o o o o o o 
.
 .
 -
 .
 -
 .
 .
 

 
 
 
 
 
 
 
.
 "
 "
.
 
 
 
 
C::::-oSc::::-.g.c::::-.g.
.g. .g. oS oS 

a:
:> 


:> ..:o:":>..:la: ..:0:" a: 
VJ VJ
 VJ 

 VJ
 VJ VJ 

 .
 .
 .
 .
 .
 .
 . 
&'
&'
&'
&'
&'
&'
&'
		

/Magazyn_056_02_080_0001.djvu

			0..6 
-0\ 
0\ 


"'"8 


..... 
- 
oo
 
J. 

 


c... 
r--
 


\O 
.,.,...... 
-- 
V") 


r<1 
V") 
C"I 


.,; 



 
'N 
-C 
:I 
..c::: 
U 


:i 


r<1 
V") 
C"I 


.,; 


..6 
0\ 
0\ 
...... 



 
'N 
-C 
:I 
..c::: 
U 


"8 


:i 


..-.. 
C'. 
'-' 
:::: 
:> 
J. 
:> 


c... 

 



 
C"I 
-- 
V 
...... 


r<1 
V") 
C"I 


.,; 


..6 
0\ 
0\ 



 
'" 
'N 
-C 
:I 
..c::: 
U 


"8 


:i 


..... 
- 
:> 
J. 
:> 


c... 

 


V") 
Q 
C"I 
-- 
V") 
...... 


r<1 
V") 
C"I 


.,; 


..6 
0\ 
0\ 
...... 



 
'" 
'N 
-C 
:I 
..c::: 
U 


"8 



 
:><: 


ej 
tl. 


...... 
J. 
:> 


c... 

 


\O 
Q 
C"I 

 
...... 


r<1 
V") 
C"I 


o 
:::
.A 

tJV") 
00 .
 "ł""""4 
. ;t"; .,; 
": . S:..,£ ..6 

-e0\ :::1'1 
O\<\)::: ::: 
...... lo.. 
.", l::! 
 
;.Qc,,:,: '" 
V) 
.
 ON 


{:;O\-c 

 ,tJ f2 
 ] 
E-< ::: C>o I U 


.,; 


..6 
:::1'1 
:::1'1 
...... 



 
'" 
'N 
-C 
:I 
..c::: 
U 


"8 



O 
'050 



 


:i 
 
:><:
 
. I 
0:><: 
tl. 
. ....; 
...... o 
Itl. 
:><: . 
.....C"I 



 
I 
:><: 


ej 
tl. 
N 


c... 

 


IX 


..-.. 
C'. 
'-' 
CIJ 


I'- 
Q 
C"I 
-- 
I'- 
...... 


0\ 
V") 
-- 
...... 


 

 = ::: E ::: E ::: 
 
 E 
.
 
o-o-o-o
o-......... 

]
]
]
]
]O
 
uUuUuUuUuU
N 
ci;!' . CI1' . CI1' . CI1' . CI1' . H. . 










&a 


N 


I'- 
V 
C"I 


o "8 



 :i 

 
 

 :><: 


o <5 
c. tl. 
C"I N 


c... 

 


0\ 
V") 

 
...... 


'" 

 
Q) 

 


00 
V 
C"I 


.,; 


..6 
0\ 
:::1'1 
...... 



 
'" 
'N 
-C 
:I 
..c::: 
U 


c... 

 


00 
!!2 
00 
...... 


ro 

 
Q) 

 


00 
V 
N 


.,; 


..6 
0\ 
0\ 
...... 



 
'N 
-C 
:I 
..c::: 
U 


"8 


:i 


..-.. 
C'. 
'-' 
..... 
X 
I 

 


c... 

 


...... 
\O 
-- 
V") 
N 


ro 

 
Q) 

 


00 
V 
C"I 


.,; 


..6 
0\ 
0\ 
...... 



 
'N 
-C 
:I 
..c::: 
U 


"8 


:i 


..... 

 
I 
X 


c... 

 


N 
\O 
-- 
\O 
N 


ro 

 
Q) 

 


r-,..(I') r-"U') ""'(1') ....U') 
O Q) O Q) O Q) O Q) 
:::.
 
.
 
.
 
.
 '" 
O C; O C; O 
 O 
 2 

N
N
N
N 
d 
g..g..g..g..tl.. 
i'/Ei'/Ei'/Ei'/E.2E 

 bIJ 
 bIJ 
 bIJ 
 bIJ U) bIJ 


O 

 
O 

N N 


 tl.
 


 .2 V") 
U) ...... 
C"I r<1 
C"I C"I 


I 
r<1 
V") 


.,; 


.r:S 
V 
I'- 
0\ 
...... 


;.Q;.Q ...... 

 
 
1J 

 
.. 
 N 

.

\O..::!] 
OI'-OQO..c::: 
(;!:)'f(;!:)

U 


O O 
50 



 


:i 
..-.. 
-. ..... 
- ..... 
>< ...... 
. :i 
 
&XX 
J. 

 


...: 


I 

 



 
v5" 


V 
-- 
r<1 


I 
...... 

 


.,; 
.r:S 
00 
I'- 
0\ 
...... 


1'-00 
......V 
C"IC"I 
I . 
r<1 '" 
...... . 
C"I \O 
. 0\ 
"':::1'1 


I 


O 


:i 


..-.. 
C'. 
=- 
X 
I 

 


V 

 
r<1 


C':I 
:i 
.0 
tl. . 
::I 
 
ti3
		

/Magazyn_056_02_081_0001.djvu

			0-.6 
-0'\ 
0'\ 
- 


a-"8 


...... 
...... 
00...... 
;:x: 
I 

 


Q., 
r-
 


- 
- 
"';:::; 
N 


00 
"oI::::C>oI 


v; 


v; 


v; 



J 
t! \CJ 
 

- N 
0\ .
.,; v; 

 .
 ..,f -.6 
- {j0'\ 0'\ 
.,.., 
 0'\ 0'\ 
..::w:i .... 'ł"'"""I ........ 
-a '::s.s 
 

 E;.
 'N 
:::S..
{;O-O 

;
E!::;.E 
I:QI
C>oIU 


.,; 


-.6 
0'\ 
0\ 
- 



 
'N 
-O 
:::s 
.c 
U 


"8 


"8
 


O 
... 
CO 


-.6 
0'\ 
0'\ 
- 


-.6 
0'\ 
0'\ 
- 


v; 


-.6 
0'\ 
0'\ 
- 



 
o: 
'N 
-O 
:::s 
oC 
U 


"8 


O 

 


:i 
:><: 
ej 
c.. 



 
X 
x:i 

- 
.
 
"O 
c.. 
N 


ej 
c.. 
N 



 
'N 
-O 
:::s 
oC 
U 



 
'N 
-O 
:::s 
oC 
U 



 



 

 



 

 

 


- 
I 

 


Q., 

 



 

 



 


"8 


"8 


:::: 

 
...!. 

 


ej 
c.. 
N 


r-- 
\CJ 
...... 
r-- 
N 


!'2 
- 


r-- 
...... 
..... 



 . 
 
c:::-
...... 
'-"...... ...... 
............t"':1 
::::;:X:ox; 
> I I 
I t"':1 :::: 
::::,x;;:x: 
> 


Q., 

 


Q., 

 


Q., 

 



 
vi' 



 
 1l 
 i1 
V> V> 
O O O O O 
"d "d 11 "d 
 "d 
 "d 
C\3 ..-:;
O
 V> o: V> C\3 
t<) ..-:;= 0=0= 
C"-. CIJ t:"-. CIJ -O CIJ --g .
 --g .
 
 
o: o: o: 
.
 C..... crj"- .!3 

 
 = 
 = 
 = 
 . V> 
.
 .
 .
 ],
 .- "S: .
.
.
 .
 
'2 
g 
 .
 ... 
oC'
 
'
 
'
 
'
 '2 
::> 
c...c...c..' u ' u "S: e 




 '2 ej 
.E!e:.E!e:.E!S>.E >.
... 
V) co V) co V) co c.:: co c.:: V) co ::> co 
--g 
= ME 
M 
M CIJ 
M .!3] 
'u '2 
 
.
 fi] .
 V) 

OV) o . = . 
V) _ f-
 ::>
 
- "	
			

/Magazyn_056_02_082_0001.djvu

			00 

O\ 
0\ 
- 


"'"'8 


:i 

 

 
co;><: 
(5 
o.. 
N 


o.. 
r-
 


\C 
V) ...... 
\C 


N 
V) 
N 


u; 



 
'N 
-O 
:I 
..c:: 
U 


C<) 
"'" 
N 


u; 


o 
0\ 
0\ 
- 



 
'" 
'N 
-o 
:I 
..c:: 
U 


"'8 


:i 

 


o.. 

 


o 
N 
...... 
- 


C<) 
"'" 
N 



I\)I 
I s:: r-- N 
-tJr-- V) 
::: .
 
 N 
.$v) vj 
": .
 ..,£ 0 

{j
 
 
O\tu....... ....... 
-.1:; l::! 
 
.- c..:a( .
 

 Ę.
 N 

I\){jI","-o 
"5'
E
.E 
Q:I
c>()IU 


u; 


o 
0\ 
0\ 
- 



 
'" 
'N 
-o 
:I 
..c:: 
U 


"'8 


o o 

 


:i 


:i 

. 
I 
 


 
(5 
o.. 
N 


...... 

 
I 
X 


o.. 

 


CI) 


\C 
\C 
...... 
C<) 
N 


- 
...... 
- 


cd' 
f)j 
:5 
.5 
et:.fiuet: u ]ci5 
.
 d 
.,g S . 
 S . '" S . 
::> 
Z U biJZ 61:
 bO 


N 


N'" 
,g] 
'" 


 


r-- 
N 


"'8 


:i 


...... 
...... 
X 
I 
X 


o.. 

 



 

 
C<) 


N 
V) 
N 


. 
 I\) I 
..C<)
""'" N 




 
 
r-!. d .
 u; u; 
v: 
 .
..,£ 0 
":u;{j
 
 
--:-
P"""I ...... 
"'" .,,", l::! 
 
;::
c"t; '" 
,.... 1""""'1 135 0- N 

",I\)
O-o 
() I U 


u; 


o 
0\ 
0\ 
- 



 
'" 
'N 
-o 
:I 
..c:: 
U 


"'8 


o o 


 
-o 



 

 
I 
--- 
c"-. 
8' 


:i . 
I :I 
 
 
......
 ...... 
g:E,
 

=:><
 
_...... o 
».....;0.. 
I o . 
0..- 
N 


o.. 

 


ci 
. CI) 

 


V) 
\C 
...... 
V) 
C<) 


- 

 


o 
.1:3 

 	
			

/Magazyn_056_02_083_0001.djvu

			r-. r-" 
00 0\ 0\ 

ó 0\ 0\ 
.J. 
ó 
r- - - 
0\ M ..,. 
- tJa- :.i2 :.i2 V) tJO\ \D tJO V) 

 
- '" '" ("'.:j 
- a- 
("'.:j ("'.:j 
'O "
 uj :s :s uj .
 uj vi "
 vi vi 

 c . 'O 'O \tS c . eS c . \tS 
O I -- ..,. o... o... .- ..,. "- ..,. 
- 
 {j0\ a- {ja- a- {j
 0\ 

 .. 
 
 
 
 a- 
a- a- a- 
- - 
- ...... 
"'O... ...... ",\D ...- ... 


'
.s 
':£ ......M 
 '
 .s 
 '
 .s 
 
DJ I s:::.
 
 I O""" 

 I 'N Si .
 N Si .
 N 
;:I V) .., N .. ;:I - ;:IV) "O 
{foo "O 
{fM "O 
... ("'.:j 
"=!C1.. 
M 
M ;:I "CO\ ;:I ... O ;:I 

("'.:jUC 0- O""" ..c: 
......... ..c: 

("'.:j ..c: 

vi

icovi CO vi U Col U Col U 
O O "8 O O O "8 
a- 
 
 
 
:i :i 
 :i :i :i 
...... :i 
 
...... 
...... 
 
...... >< 
>< :i ...... ...... 
::::>< ...... ej 
-' ...... 
CO O ......1 > 
...... >...... Q.. 
Q.. >< 

 I 
....: C'-. ...... ej ....: 
'-" ...... 
 
I 
 > Q.. 
...... 
X N 

 o... 
 
<- CI:) 
 CI:) CI:) CI:) 
a- \D 
00 00 O 
 O V) - 
V'J 00 ...... ...... N M t:::: 
...... - ...... - ...... 
- ("'.:j ..,. - 0\ 
M 
.., .1 
 
 

 .
 O O 
.
 . C . C 
 ]o 

- 
...... I] O N O N 

.
 
.
 
 U 
 U . "Eh -d'
 

.- 
.- "O>, 
......
 ......
 ......
 .

 .

 
-N S-N 
C!) ej C!) . C!) . 'S ej 'S 
 "Eh. 
. 

 .- S .- S >'S .N' 
 

 
 @: 
bIJ -N
 -N -N
 

 O ... 
"" i) 
) 
] 
:g"1 ...... V) 


 
N' 
N S:! 'N- 
- a- O ...... 
("'.:j M M 


6 .
 

] 
2 C 

.Ę 
'" '-" 
1 
 

 
 
.. 
 
C!)._ 

 
 

.g 

.a 
1 
 
CI:) 1 

"8 
U . 
'2.a 

 
 
B 
 

 I 
I O 
0::0- 
o
 

 .- c:i 
.
.g 
 
.E Q-a 

 I] 
.... o '" 
.aJ Eh o 
[
] 
I 
 
 
o... 
 
 
Q;'
 
 

.g .
 
..c: 
 o 


"O 

 o I 

 -S c::' 

 Eh::; 


-B 

 

 
 
..9 'c I o 
'
 

] 

 
"Ou 
o C!) ._.. 
 

 o Q) 
'2 o 
.
 

 Q.. >'0 

 .
 
 Q.. 
.
 c:i
 

 
S '2 J'5 S J'5 
1;1 
 1 U C!) 
>. 1'- 
B Q..
 C!) 
 
: 
 
 
 
 
 
 

 
 .. o 
oC'O
Q.. 
Q..N......
 
o'O°c 
7j6.g8
 

.
 N ff..9 

 
] N'''' 

 !;.[
 


'eJ 
,'" 
o 

 
o 
u 
'" 
. n)' 
'S 


.
 
C 

 
Q.. 
;:I 
C 
o 
'6'0 

 
o 
J2 
's 


o 
"O 


'eJ 
,'" 
o 
.!:j 
C!) 
c; 

 
Q.. 


. n)' 

 
.- 
c.. 

 

 
=' 

 

 
Q..
		

/Magazyn_056_02_084_0001.djvu

			80 


Jacek Bojarski 


Literatura 


Wykaz skrótów 


Badanta archeologiczne 


- Badania archeologiczne o.\rodka toruńskiego 
w latach 1989-1992, red. J. Chudziakowa, Toruń 
Informator Muzemn w Grudziądzu, Grudziądz 
Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi 
chelmińskiej, red. W. Chudziak, Toruń 
Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi 
chełmińskiej. Wybrane zagadnienia i materiały, red. 
J. Olczak, Toruń 


IMG 
Studia 


Studia. Wybrane zagadnienia 


Andrzejczyk G. 
1992 Zabudowa osady wczesnośredniowiecznej w Jedwabnie, gmina Lubicz 
(stanowisko 2), (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), TOrull. 
Boguwolski R. 
1969 Komunikat o badaniach powierzchniowych i weryfikacyjnych grodzisk 
wczesnośredniowiecznych w powiecie grudziądzkim, IMG, R. 10, nr 4, 
s. 40-45. 
I 974a Badania archeologiczne na grodzisku i cmentarzy.'iku wczesno.
rednio- 
wiecznym w Osieczku, pow. Wąbrzeźno, w latach 1972-1973, IMG, R. 15, 
nr 1-2, s. 6-]2. 
1974b Dotychczasowe wyniki badań archeologicznych na grodzisku wczesnośre- 
dniowiecznym w Slupskim Młynie, pow. Grudziądz (stanowisko 3) w la- 
tach 1971-1973, IM G, R. ]5, nr 3-4, s. 53-67. 
1978a Sprawozdanie z prac wykopaliskowych prowadzonych na grodzisku wcze- 
snośredniowiecznym w Gawłowicach, pow. Wąbrzeźno, w 1972 r., [w:] 
Komunikaty archeologiczne. Badania wykopaliskowe na terenie woje- 
wództwa bydgoskiego w latach 1970-1972, Bydgoszcz, s. 191-]94. 
1978b Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na grodzisku wczesnośrednio- 
wiecznym w Slupskim Młynie, pow. Grudziądz, w latach 1971-1972, [w:] 
Komunikaty archeologiczne. Badania wykopaliskowe na terenie woje- 
wództwa bydgoskiego w latach 1970-1972, Bydgoszcz, s. 201-206. 
1985 Wczesnośredniowieczny gród i osada w Bachotku w świetle badań arche- 
ologicznych, IMG, R. 26, nr I, s. 4-]4. 
Boguwolski R., Kola A. 
1982 Wczesnośredniowieczny gród w Mełnie w świetle badań wykopaliskowych, 
Toruń. 
Boguwolski R., Poliński D. 
1997 Wczesnośredniowieczne osiedle w Wieldządzu, woj. toruńskie (badania 
w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus 
(Xl wiek). Studia i materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s. I3 1-161. 


Bojarski J. 
1994 


Wczesnośredniowieczne grodzisko w Wabczu na ziemi chełmińskiej, [w:] 
Studia. Wybrane zagadnienia, s. 111-151. 


-.Al...
		

/Magazyn_056_02_085_0001.djvu

			Stan i potrzeby badalI mikroregionalnych... 


81 


1998 Weryfikacja grodzisk wczesnośredniowiecznych na Pojezierzu Iławskim 
w latach 1995-1997, [w:] Acta Archaeologica Pomoranica, t. l, red. 
M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki, Szczecin, s. 199-210. 
Bojarski l, Łukasiak l 
] 993 Komunikat z badań wczesno.
redniowiecznej osady w Napolu, gm. Kowa- 
lewo Pomorskie. stan. 6, [w:] Badania archeologiczne, s. 133-137. 
Byszewska A. 
1995 Wczesnośredniowieczny mikroregion osadniczy w rejonie Osicczka, woj. 
tOfiJllskie, (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), Torul!. 
Chudziak W. 
1990 Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w rejonie Gronowa, woj. torU/1- 
skie (w .
wietle badań w latach 1987-1989), [w:] Studia. Gronowski mi- 
kroregion, s. 44-68. 
1991 Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki z dorzecza dolnej 
Drwęcy (VII-Xl/XII w.j. Podstawy chronologii procesów zasiedlenia, To- 
rull. 
1993 Z badań nad wczesnośredniowiecznymi zespołami osadniczymi w Napolu. 
gm. Kowalewo Pomorskie i Gronowie. gm. Lubicz w woj. toruńskim, [w:] 
Badania archeologiczne, s. 119-128. 
1996 Zasiedlenie strefY chelmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu 
(VIl-XI wiek), Toruń. 
1998 Wczesnośredniowieczny zespól osadniczy w Chełmnie, [w:] Acta Archaeo- 
logica Pomoranica, t. l, red. M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki, 
Szczecin, s. 227-235. 
1999 The Early Romanesque Building from Kałdus, Voivod..hip oJ Toruń - 
- Chronology and Function, Quaestiones Medii Aevi Novae, t. 4, s. 197- 
-209. 
Chudziak W., Poliński D. 
1997 Podstawy datowania wczesno.
redniowiecznego szlaku lądowego z Kujaw 
do Prus, [w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus (Xl 
wiek). Studia i materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s. 83-95. 
Chudziakowa J., Kola A. 
1974 Źródła archeologiczne z terenu zamku krzytackiego w Toruniu (badania 
1958-1966), Warszawa. 
Dobrowolska M. 
1994 Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa z Gronowa, gm. Lubicz, 
woj. tOfiulskie w świetle badań wykopaliskowych w 1990 roku, (maszy- 
nopis w Instytucie Archeologii UMK), Toruń. 
Drozd A. 
1999 Charakterystyka antropologiczna wczesnośredniowiecznej populacji 
z Kaldusa, gm. Chelmno, (maszynopis w Zakladzie Antropologii Instytutu 
Ekologii i Ochrony Środowiska UMK), Toruń. 
Filbrandt-Czaja A. 
1999 Zmiany szaty ro.
linnej okolic Jeziora Oleczno w p6źnym holocenie pod 
wpływem czynnik6w naturalnych i antropogenicznych, [w:] Studia, s. 61- 
-67.
		

/Magazyn_056_02_086_0001.djvu

			82 


Jacek Bojarski 


Grążawski K. 
1993 Ze studiów nad pograniczem słowiańsko-pruskim we wczesnym Jrednio- 
wieczu - problem grodów w dolinie Lutryny, Pomorania Antiqua, t. 15, 
s.29-56. 
1999a Zasiedlenie rejonu środkowej Drwęcy we wczesnym średniowieczu (2 pol. 
VII-1 pol. XII w.), (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), Toruń. 
1999b Dynamika i struktura zasiedlenia rejonu Jrodkowej Drwęcy we wczesnym 
średniowieczu, [w:] Studia, s. 11-26. 
Gurtowski P. 
1990 Wczesnośredniowieczna osada w Gronowie, woj. toruńskie (stanowisko 
36), [w:] Studia. Gronowski mikroregion, s. 130-136. 


Heym W. 
1941 


Die Burg des friihen Mittelalters Friedeck in Briesen. (Ein Beitrag ZU/Il 
Bau deutscher Burgen im Osten und zur Vrgeschichte der Stadt Briesen), 
Gothiskandza, z. 3, s. 57-94. 
HenseJ W. 
1958 ' O niektórych najdawniejszych organizacjach państwowych na ziemiach 
Polski, Sprawozdanie z pmc naukowych Wydzialu Nauk Spolecznych, 
t. 1/1, s. 137-144. 
1968 W sprawie metody mikrogeograficznej w archeologii, Sprawozdanie z prac 
naukowych Wydzialu Nauk Spolecznych, t. 11/3, s. 27-29. 
1971 Archeologia i prahistoria. Studia i s<1	
			

/Magazyn_056_02_087_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


83 


logiczne. Badania wykopaliskowe na terenie województwa bydgoskiego 
w latach 1968-1969, Bydgoszcz, s. 95-103. 
Kostrzewski J. 
1931 Grodzisko w Jedwabnie w pow. toruńskim. Przyczynek do relatywnej 
chronologii ceramiki pomorskiej okresu wczesnohistorycznego, Slavia Oc- 
cidentalis, t. 10, s. 244-273. 
Krukowska O. 
1993 Typologia i funkcja jam z wczesnośredniowiecznej osady podgrodowej 
w Gronowie, gm. Lubicz, (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), 
Toruń. 
Kurnatowski S. 
1974 O zasadach regionalnych badań osadniczych, Kwartalnik Historii Kultury 
Materialnej, R. 22, nr 3, s. 545-555. 


Łęga W. 
1930 


Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk, 
Toruń. 


Łosiński W. 
1982 Osadnictwo plemienne Pomorza (VI-X wiek), Wroc1aw. 
Łowmiański H. 
1970 Początki Polski, t. 4, Warszawa. 
Łukasiak 1. 
1995 


Osada wczesnośredniowieczna w Napolu, woj. toruńskie, stanowisko 6, 
(maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), Toruń. 
Makowiecki D. 
1989a Materiał kostny zwierząt z grodziska wczesnośredniowiecznego w Lem- 
bargu. woj. toruńskie, Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu, t. 206, 
Archeozoologia 14, s. 27-40. 
1989b Zwierzęce szczątki kostne z grodziska wczesnośredniowiecznego w Bob- 
rowie, woj. toruńskie, Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu, t. 206, 
Archeozoologia 14, s. 43-50. 
Wyniki badań archeozoologicznych szczątków kostnych z wczesnośre- 
dniowiecznego grodziska (stanowisko I) i osady (stanowisko 2) w Jed- 
wabnie, wojew6dztwo toruńskie, [w:] Studia. Wybrane zagadnienia, 
s. 187-217. 
Makowiecki D., Godynicki S. 
1993 Zwierzęce źródla kostne do poznania gospodarki zwierzętami spole- 
czeństw prahistorycznych i średniowiecznych ziemi chełmińskiej, [w:] Ba- 
dania archeologiczne, s. 111-117. 
Makowiecki D., Leszczyszyn A. 
1990 Zwierzęce szczątki kostne z grodziska i osady podgrodowej w Gronowie, 
woj. toruńskie (stanowiska 1 i 2), [w:] Studia. Gronowski mikroregion, 
s. 138-159. 
Makowiecki D., Makowiecka M. 
1999 Gospodarka hodowlano-łowiecka w dorzeczu środkowej Drwęcy we 
wczesnym średniowieczu. Studium archeozoologiczne, [w:] Studia, s. 27- 
-60. 


1994
		

/Magazyn_056_02_088_0001.djvu

			84 


Jacek Bojarski 


Matuszewska-Kola W. 
1972 Badania archeologiczne wczesnośredniowiecznej osady podgrodowej 
w Kaldusie, pow. Chelmno. w 1957 roku, Zeszyty Naukowe UMK, Ar- 
cheologia, t. 2, s. 95-124. 
1978 Wyniki prac wykopaliskowych prowadzonych na grodzisku w Wieldządzu. 
pow. Wąbrzeźno, w 1971 r., [w:) Komunikaty Archeologiczne. Badania 
wykopaliskowe na terenie województwa bydgoskiego w latach 1970-1972, 
Bydgoszcz, s. 245-230. 
Matuszewska-Kola W., Kola A. 
1978 Sprawozdanie z prac wykopaliskowych prowadzonych na grodzisku 
w Kaldusie. pow. Chelmno, w latach 1970-1972, [w:) Komunikaty Ar- 
cheologicznE. Badania wykopaliskowe na terenie województwa bydgo- 
skiego w latach 1970-1972, Bydgoszcz, s. 213-224. 
Morawska A. 
1994 Wczesnośredniowieczne osadnictwo w rejonie Jeziora Melno, (maszyno- 
pis w Instytucie Archeologii UMK), Torull. 
Niewiarowski W. 
1990 Rozwój i przeobrażenia glównych komponentów środowiska geograficz- 
nego mikroregionu osadniczego w okolicach Gronowa. woj. toruńskie, 
w p6inym plejstocenie i holocenie, [w:) Studia. Gronowski mikroregion, 
s. 7-26. 
Noryśkiewicz B. 
1990 Zmiany szaty roślinnej mikroregionu osadniczego w okolicach Gronowa, 
woj. toruńskie, [w:) Studia. Gronowski mikroregion, s. 27-35. 
NowilIski K. 
1969 Badania archeologiczno-architektoniczne w Golubiu-Dobrzyniu, Wiado- 
mości Archeologiczne, t. 24. z. I, s. 180-183. 
Olczak J. 
J 991 Formy osadnictwa na Pojezierzu Zachodniopomorskim we wczesnym 
.
redniowieczu (Na podstawie źródel archeologicznych), Toruń. 
Podwińska Z. 
197 I Zmiany form osadnictwa wiejskiego we wcześniejszym średniowieczu. 
Źreb, wieś, opole, Wroclaw. 


Poliński D. 
1993 


Komunikat z badań wykopaliskowych na grodzisku .
redniowiecznym 
w Napolu. gm. Kowalewo Pomorskie, stanowisko l (lata 1991-1992), [w:) 
Badania archeologiczne, s. 129-131. 
Napole, gm. Kowalewo Pomorskie, [w:) Wczesnośredniowieczne grodzi- 
ska, s. 115-124. 
Przemiany w wytwórczości garncarskiej na ziemi chelmińskiej u schyłku 
wczesnego i na początku późnego średniowiecza, Archaeologia Historica 
Polona, t. 4. 
Wczesnośredniowieczny zespól osadniczy w Chelmży. woj. toruńskie (ba- 
dania w 1995 roku), [w:) Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw 
do Prus (XI wiek). Studia i materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s. 97- 130. 
Potkański K. 
1922 Studia osadnicze, [w:) Pisma pośmiertne, t. I, Kraków. 


1994 


1996 


1997 


-...ł....
		

/Magazyn_056_02_089_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


85 


Powierski J. 
1976 Z najnowszych badań nad rolą środowiska geograficznego w dziejach 
północno-wschodnich ziem Polski w średniowieczu, Komunikaty Mazur- 
sko-Warmiliskie, t. I, s. 93-120. 
Sobociński M. 
1980 Materiał kostny zwierzęcy z wczesno.
redniowiecznego grodziska w Jed- 
wabnie (województwo toruńskie), Roczniki Akademii Rolniczej w Pozna- 
niu, t. 121, Archeozoologia 6, s. 57-77. 
Stawska V. 
1993 Komunikat z badań wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Napo/u. 
gm. Kowa/ewo Pomorskie, woj. toruńskie. stan. 6, [w:] Badania archeolo- 
giczne, s. 139-144. 
Studia. Gronowski mikroregion 
1990 Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej. Gronowski 
mikroregion osadniczy, red. J. Olczak, Toruń. 


Szenkin M. 
1994 


Wczesnośredniowieczne wyroby z poroża i kości z dorzecza dolnej Drwę- 
cy, [w:] Studia. Wybrane zagadnienia, s. 27-82. 
Tokarski W. 
1992 Przemiany osadnicze w poludniowo-zachodniej części ziemi chelmińskiej 
w średniowieczu. Mikroregion osadniczy w rejonie Rzęczkowa, (maszy- 
nopis w Instytucie Archeologii UMK), Toruń. 
Wczesnośredniowieczne grodzisko w Rzęczkowie na ziemi chełmińskiej, 
[w:] Studia. Wybrane zagadnienia, s. 83-110. 
Wczesnośredniowieczne grodziska 
1994 Wczesnośredniowieczne grodziska ziemi chełmińskiej. Katalog źródeł, red. 
J. Chudziakowa, Toruń. 


1994 


Wiklak H. 
1959 


Zielski A. 
1990 


1999 
Żak J. 
1977 


Osada wczesnośredniowieczna w Kałdusie. pow. Chełmno, Wiadomości 
Archeologiczne, t. 26, z. 3-4, s. 329-330. 


Potencjalna roślinność naturalna okolic Strugi Rychnowskiej w woj. to- 
ruńskim, [w:] Studia. Gronowski mikroregion, s. 36-43. 
Potencja/na roślinność natura/na okolic Jeziora O/eczno, [w:] Studia, 
s.61-78. 


o studiach osadniczych, Archeologia Polski, t. 22, z. 2, s. 421-424.
		

/Magazyn_056_02_090_0001.djvu

			86 


Jacek Bojarski 


MICROREGIONAL STUDIES OF CHEŁMNO LAND. 
THE PRESENT ST A TE OF KNOWLEDGE AND THE NEED 
FOR FURTHER THE RESEARCH 


Summary 


The present articIe, which aims to offer a critical summary of the state of mil.Tore- 
giona1 research carried out in recent years in Chełmno Land, focuses on microregional 
settlement cIusters consisting of a stronghold and associated settlcments. In addition to 
the description of archaeological excavations conducted at such settlement complexes, 
this articIe inc1udes a complete bibliography of publications on this subject (tab. I). 
A more extensive discussion is devoted to those microrcgions which have been not only 
investigated with a view to reconstructing their building layouts, but also studied in 
order to reveal the manifold aspects of the economic, social, religious and political life 
of the territorial communities that inhabited them. Settlement complexes c1ustered 
around the strongholds at Jedwabno, Gronowo and Napole are instances in point. 
Microregional research was conducted at these sites between 1986 and 1994 as 
a part of a broader research project on the early-medieval settlement in the lower 
Drwęca basin. The main objective was a comprehensive investigation of settlcment 
networks functioning in particular microregions, which consisted of strongholds to- 
gether with attached settlements and satelIite sites (the microregion at Napole includcd 
also a cemetery). Equal priority was given to the reconstruction of the original naturaI 
environment and the dynamics of its changes in the early-medieval period. Open-plan 
excavations were carried out together with systematic fieldwalking and augering, while 
specialist palaeobotanical, geomorphological and potential vegetation analyses were 
employed for the reconstruction of the naturaI environment. Conceived on such a wide 
scale, the research resulted in the publication of several source and analytical studies on 
microregional issues, which addressed palaeogeographicaI and se1ected economic ques- 
tions. 
The development of microregional research was also enhanced by the study of set- 
tlement in the middle Drwęca region. ExcelJent results were achieved when archaeo- 
logical fieldwork conducted at the stronghold and settlemcnt at Bobrowo was combincd 
with a study of the naturaI environment. The latter involved an ana1ysis of Lake Olecz- 
no sediments, a reconstruction of chan ges that affected the vegetation cover during the 
sub-Atlantic period, and an investigation of potential vegetation in the Bobrowo area. 
An important aspect of the study of the local community's economy was the anaIysis of 
animaI remains; its results provided a basis for the reconstruction of the early-medieval 
farming-hunting economy. 
MicroregionaI research has reached an advanced level at the early-medieval settle- 
ment complex at Ka1dus (pre-chartered Chelmno), where archaeological works have 
been eontinuing since 1996. The importance of this complex, which occupied 15ha and 
functioned throughout the early-medieval period, makes it a particularly important rese- 
arch subject. With its bipartite stronghold comprising an attached settJement - the lar- 
gest of its kind in Chelmno-Dobrzyń Lakelarld - and with two further associated settJe- 
ments arld arl inhumation cemetery, the Ka1dus complex must have functioncd as 
a politica1, social arld cultural centre of Chełmno Land. During the four recent research 


-..ł....
		

/Magazyn_056_02_091_0001.djvu

			Stan i potrzeby badań mikroregionalnych... 


87 


seasons, archaeologists excavated the remains of an early-medieval three-aisled basilica, 
dated to the frrst half of the eleventh cen tury and situated inside the stronghold ram- 
parts, as well as part of a settlement and a linear cemetery with over 500 burials, which 
has contributed significantly to demogrdphic study. Moreover, the study of the Ka1dus 
microregion benefited greatly from palaeobotanical and geomorphological analyses, 
which revealed the early-medieval changes in vegetation cover and in the Vistula river- 
bed. The excavations and analyses, which are still under way, are significant contribu- 
tions towards enhancing our knowledge of both micro- and macroregional issues. 
In the conclusion of the article, the author emphasised the need to conduct more 
interdisciplinary studies aimed at discovering all the aspects of the social and cultural 
life in the settlement units in question. Finally, attention was drawn to the fact that the 
accessibility of research results is still unsatisfactory.
		

/Magazyn_056_02_093_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym zicmi chełmillskiej, tom 5 
Toruń 2003 


Dział Archeologii 
Muzeum Okręgowe 
w Toruniu 


Violetta Stawska 


Cmentarzyska wczesnośredniowieczne z ziemi chełmińskiej 
w świetle najnowszych badań 


Badania archeologicznc na ziemi chełmińskiej ukazują, jak znacznym 
zmianom podlegały z"'}'czajc pogrzcbowe ludności zamieszkującej tc tcrcny we 
wczesnym średniowieczu. Obszar, o którym mowa, podobnie jak teren dolncgo 
Połabia, dorzecza Odry, środkowej i dolnej Wisły w starszych fazach wczcsne- 
go średniowiccza, tzn. od VI do przełomu IX i X wieku, z punktu widzenia 
klasyfikacji obrządku pogrzebowego, zaliczany jest do tzw. strefY A, wedlug 
H. Zoll-Adamikowej (I988, s. 183-195). Charakteryzuje się ona brakiem 
uchwytnych archeologicznie śladów pochówków. Prawdopodobnie obowiązy- 
wał w tym czasie rytuał kremacji zmarłych, których szczątki wrzucano do płyt- 
kich jam, pozostawiano bez osłony, rozgarniano na powierzchni zicmi (Zoll- 
-Adamikowa 1971, s. 545; 1997, s. 69-70) lub wkładano do um, które ustawia- 
no na slupach przy drogach (Povest' 1916, s. 13). Tłumaczyłoby to brak w ma- 
teriale archeologicznym naj starszych grobów, które z uwagi na bogate osad- 
nictwo istniały tu niewątpliwie przcd pojawieniem się i upowszcchnienicm 
obrządku szkieletowego. 
Potwicrdzeniem tezy, iż przed masowym przyjęciem inhumacji pal10wal 
cialopalny obrządek pogrzebowy jest odosobnione, jak dotąd, odkrycie w 1984 
roku w miejscowości Male Czyste, niedaleko Chełmna, grobu typu Alt Kabe- 
lich (ryc. l), (Stawska 1994, s. 163). Jest to jamowy grób ciałopalny, w rzucie 
owalny, o wymiarach 120 x 190 cm i miąższości od 20 do 30 cm. W wype1ni- 
sku znajdowały się węgle drzewne, kości ludzkie oraz naczynie ceramiczne. 
Forma naczynia - typ Menkendorf/Szczecin - pozwala datować pochówek na 
okres od IX po XI wick. Przyjmuje się, że grób w miejscowości Male Czyste 
jest najdalej na wschód wysuniętym obiektem sepulkralnym, łączonym z wy- 
stępującymi na terenie północnej Połabszczyzny oraz dorzecza górnej Odry 
cmentarzyskami z grobami typu Alt Kabelich, datowanymi na okres od VIII po 
XI wiek (Łosiński 1998, s. 475-477). 


........
		

/Magazyn_056_02_094_0001.djvu

			90 


Violetta Staw ska 


/' 


" 


" 


..... 


./ 


./ 


/ 
/ 


-- 


- 


./ 


./ 


./ 


o 


15 m 


-- 


- - - 


Ryc. l. Male Czyste, gm. StoIno (stan. 20). Lokalizacja wykopów i grobów wczesno- 
średniowiecznych. Legenda: 1,2 - groby szkieletowe, 3 - grób typu Alt Kii.be- 
lich 
Fig. 1. Male Czyste, near StoIno (site 20). Location oC trenches and early-medieval 
burials. Legend: 1,2 - inhumations, 3 - burial of the Alt Kii.belich type 


Na 2. połowę IX lub przełom IX i X wieku datowane są również groby 
szkieletowe z Brodnicy-Szabdy Cegielni, we wschodnicj części ziemi chełmiń- 
skiej. Wydaje się jednak, iż chronologia tych pochówków jest późnicjsza, dlate- 
go zostaną przedstawione w dalszej części rozprawy.
		

/Magazyn_056_02_095_0001.djvu

			Cmentarzyska wczesnośredniowieczne... 


91 


Przyjęcie religii chrześcijańskiej w 2. połowie X wieku doprowadziło do 
zmian praktyk pogrzebowych na przeważającym obszarze ziem polskich. Kre- 
mację zwłok zastąpiono inhumacją, pojawiły się płaskie, rzędowe cmentarzyska 
szkieletowe, początkowo tzw. nieprzykościelne, a później przykościelne 
(ryc. 2). Na terenach, gdzie Kościół zyskał oparcie w administracji państwowej, 
np. w Wielkopolsce, proces ten następował bardzo szybko. Tam też pierwsze 
groby szkieletowe pojawiły się już zapewne w 3. ćwierci X wieku (Zoll- 
-Adamikowa 1971, s. 548). Natomiast ziemie, na których Kościół mógł prowa- 
dzić działalność wyłącznie misyjną lub też, gdzie wpływy eschatologii chrze- 
ścijańskiej były bardzo słabe, jeszcze przez długi czas zmarłych chowano we- 
dług "starych" zasad, lub zwyczaje pogańskie mieszały się z chrześcijańskimi. 


Ryc. 2. Wczesnośredniowieczne cmentarzyska na ziemi chehllińskiej: 1- Brodnica- 
-Szabda Cegielnia, 2, 3 - Chelnmo, 4 - Grębocin, 5 - Ka1dus, 6 - Lubicz, 
7 - Małe Czyste, 8 - Napole, 9 - Osieczek, 10 - Papowo, II - Toruń, 
12 - Warszewice, 13 - Złotoria 
Fig. 2. Early-medieval cemeteries in Chclnmo Land: I - Brodnica-Szabda Cegielnia, 
2, 3 - Chełnmo, 4 - Grębocin, 5 - Ka1dus, 6 - Lubicz, 7 - Małe Czyste, 
8 - Napole, 9 - Osieczek, 10 - Papowo, II - Toruń, 12 - Warszewice, 
13 - Złotoria
		

/Magazyn_056_02_096_0001.djvu

			92 


Violetla Slawska 


Na ziemi chelmińskiej zarysowują się wyraźne różnice w czasie i w sposo- 
bie recepcji nowej religii i związanego z nią obrządku pogrzebowego. Najwcze- 
śniej groby szkieletowe pojawiły się w jej polu dniowo-zachodniej części (Chu- 
dziak 2000a, s. 132). Świadczy to o silnych powiązaniach tcgo obszaru z Wiel- 
kopolską, gdzie w końcu X i na początku XI wieku organizacja kościelna byla 
najbardziej rozwinięta. Wlaśnie wplywom z obszaru Wielkopolski należy przy- 
pisać fakt rozpoczęcia w Kałdusie w l. polowie XI stulecia budowy trójnawo- 
wej bazyliki. Usytuowana zostala w obrębie grodu wczesnośredniowiecznego, 
będącego niewątpliwie glównym punktem osadniczym w tej części ziemi chel- 
miJiskiej. U stóp grodziska, po jego poludniowej stronie odslonięto rozlcgle 
cmentarzysko szkielctowe. Znajduje się ono w obrębie krawędziowego, obniżo- 
nego denudacyjnie fragmentu wysoczyzny morenowej, wznoszącej się okolo 
50 m ponad dncm doliny Wisły i przylega do zbocza doliny Wisły oraz dolinki 
erozYJneJ. 
Pierwsza wzmianka o istnieniu cmentarzyska pojawila się w 187 l roku 
(Jahrbucher 1871, s. 144-145). W roku 1876 "Gazeta Torullska" (Gazeta 1876, 
s. 3) doniosła o odslonięciu 30 szkieletów. Dwa lata później, A Lissauer (1878, 
s. 81-126), z Gdańskiego Towarzystwa Przyrodniczego przeprowadził pierwsze 
systematyczne badania wykopaliskowe. Wyeksplorowal 70 grobów, a wyniki 
swoich prac opublikował w "Zeitschrift f tir Ethnologie". Autor zamieścil tam 
ogólny opis rozmieszczenia jam grobowych, ulożenia w nich szkiełctów oraz 
ich wyposażenia, a ponadto pomiary antropologiczne 30 czaszek. Do roku 1896 
A. Lissauer odkrył kolejne 72 pochówki, jednak te nie doczekały się tak obszer- 
nego opracowania, a materiał przekazany do Muzeum Prowincjonalnego 
w GdaJisku prawdopodobnie zaginął. W 1890 roku badania na cmentarzysku 
prowadził K. Florkowski, kustosz z Muzeum Miejskiego w Grudziądzu. 
W cztcrech wykopach odsłonil szcść szkiełetów (Florkowski 1892, s. 37-40). 
Do badań na dużą skalę doszło w roku ł896 za sprawą dr. K. Lakowitza 
z Gdańska, na obszarze 9,5 arów odkrył on 160 szkieletów (Amtlischer Bericht 
1898, s. 57-59). W krótkim sprawozdaniu z tych prac przedstawiono liczbę 
i rodzaj wyposażenia, formy jam grobowych oraz ułożenie szkieletów. W 1905 
roku badania prowadzono dwukrotnie. Kilkanaście lub kilkadziesiąt pochów- 
ków wyeksplorowal P. Ku mm, jednak jego prace nie doczekały się żadnego 
opracowania. Sprzeczne są nawet dane dotyczące liczby odsloniętych grobów 
(Chmielecki 1905, s. 373; Grześkowiak 1987, s. 39). W tym samym roku bada- 
nia na cmcntarzysku prowadził ks. K. Chmielecki. Odkrył 41 grobów zalcgają- 
cych na 4 arach, a wyniki badań opublikował w Roczniku Towarzystwa Na- 
ukowego w Toruniu (Chmielecki 1905, s. 372-384). Materiał pochodzący 
z tych badań trafial do licznych placówek muzealnych i naukowych. Uzależnio- 
ne to było od tego, jaką instytucję reprezentował prowadzący prace badawcze. 
I tak, przedmioty pochodzące z badaó A Lissauera (Ossowski 1881, s. 16), 
K. Lakowitza i prawdopodobnie P. Kumn1a trafiły do Muzeum Prowincjonal- 
nego w Gdaósku. W Grudziądzu, w Muzeum Miejskim zdeponowane zostały
		

/Magazyn_056_02_097_0001.djvu

			Cmentarzyska wczesnośredniowieczne... 


93 


materiały z badań K. Florkowskiego, a w Muzeum Towarzystwa Naukowego 
w Toruniu znalazły się materiały z badań K. Chmieleckiego. W końcu XIX 
wieku wiele osób prywatnych weszło w posiadanie zabytków pochodzących 
z cmentarzyska w Kałdusie. Powstały także prywatne kolekcje, które z czasem 
były przekazywane lub sprzedawane instytucjom muzealnym. Największą ko- 
łekcję prywatną miał W. Fiałek z Chełmna. Swoje zbiory przekazał Towarzy- 
stwu Naukowemu w Toruniu, a stąd podzielone trafiły do muzeów w Gdańsku, 
Chełmnie i Toruniu (Chmielecki 1905, s. 379-381). W wyniku zakupu, stosun- 
kowo duży zbiór zabytków z Kaldusa znalazł się w Muzeum Etnograficznym 
w Berlinie oraz w Muzeum w Jenie. Pojedyncze zab
1ki trafiły do muzeów 
w Elblągu, Królewcu, Magdeburgu, Poznaniu, Schwerinie i Wrocławiu (Lis- 
sauer 1887, s. 184; Łęga 1930, s. 61 l; Drozd 1999; 2001). Niestety, we wszyst- 
kich muzeach, z wyjątkiem placówek w Toruniu, Chełmnie i Berlinie, materialy 
pochodzące z Kałdusa zaginęły w czasie II wojny światowej, a te, które ocalały 
nie mają pełnej wartości naukowej, ponieważ uległy przemieszaniu. W okresie 
międzywojennym w obrębie cmentarzyska w Kaldusie nie prowadzono żadnych 
prac wykopaliskowych. Dopiero kiedy w 1956 roku, w czasie prac polowych 
zniszczono kilka grobów, podjęto decyzję o przeprowadzeniu w rok później 
badań ratowniczych. Ich wynikiem było przebadanie obszaru 3,5 ara i odsłonię- 
cie 77 jam grobowych. Materiały pozyskane w trakcie tych prac zostaly opubli- 
kowane przez autorkę badań E. Kaszewską (1960, s. 143- l 81), materiał rucho- 
my natomiast przekazano do Muzeum Okręgowego w Toruniu i Muzeum 
w Chełmnie. Prace archeologiczne na cmentarzysku w Kałdusie ponownie 
podjęto w latach 1997-1999 pod kierunkiem prof. W. Chudziaka z Instytutu 
Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu. Przebadano wówczas obszar nieco 
ponad 9, l ara i odkryto 144 grobyl (ryc. 3). 
W trakcie wieloletnich badań stanowiska odsłonięto 600-700 grobów. 
Liczba ta nie może być ścisła ze względu na brak pełnej dokumentacji 
ze wszystkich prac prowadzonych w XIX i XX wieku. Ponadto należy przy- 
puszczać, iż poza celowymi badaniami, dokonywano odkryć przypadkowych, 
które nie były nigdzie odnotowywane. Również prace rolnicze oraz eksploatacja 
piasku znielegalnego wybierzyska na terenie stanowiska przyczyniły się do 
zniszczenia wielu grobów. Tak więc, liczbę przebadanych pochówków można 
przedstawić wyłącznie hipotetycznie. Analizie poddano 328 pochówków, co do 
których zachowala się dokumentacja. Pochodzą one z badań w roku 1878, 1905, 
1956 oraz w latach 90-tych XX wieku. 
Nekropolia w Kałdusie należy do płaskich cmentarzysk szkieletowych 
o układzie rzędowym, charkterystycznych dla wczesnego średniowiecza. Rzędy 
w przybliżeniu biegną wzdłuż osi północ - południe i miejscami są mniej wy- 
raźnie, tam też odległości między poszczególnymi jamami grobowymi są 


l Material osteologiczny przekazano do Zakładu Antropologii Instytutu Ekologii 
i Ochrony Środowiska (Kozlowski 1997, 1998, 1999; Drozd 1999).
		

/Magazyn_056_02_098_0001.djvu

			94 


Violetta Stawska 


mniejsze lub nie ma ich wcale. Najczęściej jednak pochówki oddziclone byly od 
sicbie przestrzenią od około 0,5 do l m. Obowiązującym zwyczajem byla 
orientacja jam grobowych wzdłuż osi wschód - zachód, z możliwym nicznacz- 
nym odchylcniem w kierunku północy lub południa (ryc. 3). Zwyczaj ten cha- 
rakterystyczny dla cmentarzysk wczesnośredniowiecznych łączony jest zwykle 
z chrystianizacją. Tylko w nielicznych wypadkach zmarli byli układani wzdłuż 
osi pólnoc - południe i były to wyłącznie pochówki dzieci oraz osobników 
młodocianych (groby nr 28/57, 9/97, 26/97, 29/97, 42/97, 106/98, 112/99). 
W rzucie jamy grobowe były prostokątne o zaokrąglonych narożnikach lub- 
- zdecydowanie rzadziej - owalne. Długość ich zależała przede wszystkim od 
wzrostu chowanego osobnika. W przekroju miały ksztah trapezowaty o płaskich 
dnach. Powszechnym sposobem składania zmarłych do grobów bylo ukladanie 
ich bezpośrednio w ziemi, jednak w l l przypadkach stwierdzono istnienie ka- 
wałków drewna lub smug próchna biegnących wzdłuż szkieletu (groby nr 
48/57, 74/57, 12/97, 27/97, 37/97, 38/97, 39/97, 45/97, 46/97, 50/97, 109/99, 
135/99). Można przypuszczać, że są to pozostałości po obstawach drewnianych. 
Obok śladów drewna przy niektórych szkieletach znaleziono gwoździe żelazne 
(groby nr 51/57, 90/98, 98/98, l 17/99, 124/99), co ciekawe w żadnym przypad- 
ku elementy te nie współistniały ze sobą. Część zmarłych układana byla glo- 
wami na zachód, a część na wschód, przy czym przeważały pochówki o orien- 
tacji zachodniej. Na 234 groby o czytelnym układzie szkieletu. było ich aż 213 
(91,02%). Wszystkie zwłoki wkładano do grobów w pozycji na wznak, z wy- 
prostowanymi kończynami dolnymi. Stosunkowo często widoczne jest ulożenie 
kości bądź to jednej kończyny górnej, bądź obydwu na miednicy. Na cmcnta- 
rzysku odsłonięto dwa groby, w których widoczne są anomalie w ułożeniu 
szkieletu, w jednym (z badań w 1957 roku) zmarłego położono na brzuchu, 
z czaszką leżącą w niewielkiej odległości na wznak (grób nr 24). Drugi pochó- 
wek (grób nr 101/98) charakteryzuje się ułożeniem na wznak z silnie ugiętą 
w kolanie lewą kończyną dolną. 
Jeśli chodzi o liczbę osobników chowanych w jednej jamie grobowej, to 
przeważają groby pojedyncze. Do wyjątku należy pochówek nr 32/57, gdzie 
złożono do grobu równocześnie kobietę i mężczyznę. Podobną sytuację zaob- 
serwował w roku 1878 A. Lissauer w grobie nr 56. W tym samym roku odsłonil 
także grób, w którym znajdowały się kości należące do kobiety i małego dziec- 
ka. 
W wielu grobach, obok materialu kostnego, odsłaniano przedmioty będące 
darami dla zmarłych. Podczas badań w latach 90-tych wyposażenie stwierdzono 
w 71 grobach ze 139 odkrytych (51,1%). W roku 1957 na 77 pochówków dary 
grobowe wystąpiły w 36 przypadkach (46,75%). W 1896 roku na 160 jam gro- 
bowych wyposażenie zadokumentowano w 86 (53,75%). A. Lissauer natomiast 
w 1878 roku zanotował wyposażenie w 25 grobach na 70 odsłoniętych 
(35,7 l %). Najwięcej grobów z darami odsłonił w 1905 roku K. Chmielecki, 
wśród 41 odkrytych jam w 30 znajdowało się wyposażenie (73, 17%). Ogółem
		

/Magazyn_056_02_099_0001.djvu

			Cmentarzyska wczesnośredniowieczne... 


95 


na 487 pochówków, co do których zachowały się inforn1acje na temat wyposa- 
żenia, dary grobowe znaleziono w 248 (50,92%). 
Najliczniejszą grupę przedmiotów występujących w grobach stanowią noże 
żelazne (156 egzemplarzy), w wielu przypadkach zachowane z fragmentami 
skórzanej pochewki zabezpieczonej brązowymi okuciami. Znajdowano je za- 
równo w grobach męskich, żeńskich, jak i dziecięcych. Przy czym największą 
ich liczbę odkryto przy pochówkach mężczyzn. Najczęściej występowały na 
wysokości miednicy, z lewej strony. Na 99 egzemplarzy, o których położeniu 
mamy informacje, 76 tj. 76,76% znaleziono po lewej stronie szkielctu. We 
wszystkich grobach noże występowały pojcdynczo. Bardzo licznie na cmenta- 
rzysku występują również kablączki skroniowe. Odkrywa się je najczęściej 
w okolicach czaszki lub pod nią. W Kaldusie znaleziono 271 sztuk, przy czym 
W jednym grobie ich liczba wahała się od jednego do dziewięciu; najczęściej 
jednak po dwie sztuki. Dwa kablączki wystąpiły w 17 przypadkach, po jednym 
stwierdzono w l l grobach, cztery w ośmiu pochówkach, po trzy, pięć i sześć 
egzemplarzy odkl)10 zaś w trzech jamach grobowych. W jednym grobie nato- 
miast pojawilo się osiem przedmiotów tego typu. W obliczeniach tych nie 
uwzględniono kabłączków z badań w 1896 roku, ponieważ brak w tym przy- 
padku tak szczegółowych danych. Większość kabłączków stanowiły okazy 
brązowe platerowane srebrem, brązowe i ołowiane. Obok kabłączków najczęst- 
szym typem ozdób na cmentarzysku w Kaldusie są pierścionki. Znaleziono ich 
ogółem 42 egzemplarze w 35 grobach. Pierścionki występowały zazwyczaj 
pojedynczo, jednak w grobach nr 49 z 1878 rolli oraz nr 6 i nr 39 z 1905 rolli 
odsłonięto po dwa okazy. Częściej odkrywano je na paliczkach lewej kończyny 
górnej lub w jej pobliżu (12 przypadków na 14, co do których mamy informacje 
na temat ich usytuowania). Czterokrotnie pierścionki stwierdzono w pochów- 
kach określonych przez antropologa jako męskie, pozostałe znaleziono w gro- 
bach żeńskich. Najczęściej wykonane były z blaszki brązowej lub z brązowego 
drutu platerowanego srebrem. Niektóre ozdobiono szklanymi oczkami, a jeden 
okaz był z bursztynu. Kolejną grupę darów grobowych stanowią paciorki. Wy- 
stąpiły one w 43 grobach - od jednego do około 1200 sztuk. W dwóch przypad- 
kach ich liczba przekroczyła kilkaset okazów, w jednym zaś - 1200 sztuk. Naj- 
częściej jednak kolie składaly się z kilku lub kilkunastu paciorków. Ten rodzaj 
wyposażenia spotyka się w grobach żeńskich i dziecięcych. Wprawdzie A. Lis- 
sauer określa trzy pochówki z paciorkami jako męskie, wydaje się jednak, iż 
wynika to z błędnego określenia płci. Niemal wszystkie paciorki wykonane 
były ze szkła. W nielicznych grobach pojawiły się egzemplarze z innego surow- 
ca (fluoryt, agat, kryształ górski, bursztyn, ołów). W 15 grobach znajdowały się 
krzesiwa żelazne, w 14 przypadkach wystąpily one obok noży. Jedcn cgzem- 
plarz to prawdopodobnie krzesiwo dwu kabłąkowe, pozostałc należą do typu 
krzesiw prostokątnych, ogniwkowych. Wśród okazów ogniwkowych wyróżnia 
się krzesiwo z dwoma zwiniętymi taśmami żelaznymi tworzącymi ażur. Ten 
egzemplarz znaleziono w grobie żeńskim, pozostałe zaś przy pochówkach mę-
		

/Magazyn_056_02_100_0001.djvu

			96 


Violetta Stawska 


skich. W dwóch jamach grobowych razem z krzesiwami i nożami odkryto osel- 
ki z piaskowca, które stwierdzono jeszcze w dwóch innych grobach. Wśród 
darów grobowych występowały także naczynia gliniane (trzy odsłonięte w calo- 
ści, a dwa fragmentarycznie), przęśliki gliniane (przy trzech szkieletach żeń- 
skich), żelazne klamerki do pasa (w cztcrech jamach grobowych). W dwóch 
grobach odsłonięto monety, w jednym przypadku by la to polówka krzyżówki, 
datowana na X lub XI wiek, w drugim natomiast pod paliczkiem prawej dloni 
pochowanego mężczyzny znajdował się srebrny brakteat pochodzący z począt- 
ków XIII wieku (Musiałowski 2002, s. 4 l 3). Oprócz tego, w bliżej nieokreś- 
lonych grobach bądź jako znaleziska luźne odkryto 26 monet, w tym monetę 
Etelreda z przełomu X i XI wieku oraz wczesne typy krzyżówek (Kiersnowscy 
1959, s. 53). Ponadto na cmentarzysku znaleziono pozłacane, brązowe okucie 
drewnianej misy, srebrny kolczyk, gliniane pisanki, lnianą opaskę-czólko, wi- 
siorki i zawieszki (brązowe, ołowiane, kościane), bransolety z drutu brązowego, 
brązowe sprzączki, okucia pasa, żelazne wędzidło i grot strzały. 
Materiał źródłowy omówiony powyżej pochodzi z badań, które doczekaly 
się opracowań naukowych. Jednak, jak wykazano wcześniej, w wielu placów- 
kach muzealnych Europy Środkowej jeszcze w okresie międzywojennym znaj- 
dowaly się elementy wyposażenia zmarłych pochodzące z badań nigdy nie pu- 
blikowanych. Przedmioty te, po wnikliwej kwerendzie zabytków muzealnych, 
zebrał W. Łęga (1930) w monograficznej pracy dotyczącej wczesnośrednio- 
wiecznych znalezisk archeologicznych z obszaru Pomorza. Oprócz omówio- 
nych wyżej kategorii przedmiotów, należy wspomnieć o trzech wisiorkach 
bursztynowych, w tym dwóch w formie krzyżyka. Odsłonięto również puste 
wisiorki brązowe, przedziurawione monety pelniące funkcję zawieszek, lań- 
cuszki, paciorki brązowe, bursztynowe, z gliny oraz kamieni półszlachctnych 
(karneol, agat i ametyst). Ponadto w wyposażeniu grobowym lub jako znalezi- 
ska luźne odkryto żelazne okucia wiader, brązowe i ołowiane fragmenty mis, 
haczyki do wędek, igły, groty strzał oraz odważniki (Łęga 1930, s. 451-502). 
Odkrycie w ostatnich latach pozostałości wczesnoromańskiej bazyliki sta- 
wia cmentarzysko w Kałdusie w grupie nekropoli przykościelnych (Chudziak 
2000b, s. 85-92). Oznacza to, iż stosunkowo wcześnie, bo już na początku XI 
wieku musiało pojawić się tu duchowieństwo mogące bezpośrednio egzekwo- 
wać wszelkie nakazy i zakazy nowej wiary. Niewątpliwie wpłynęło to na dość 
jednolity, pod względem układu pochówków, charaktcr cmentarzyska. Tylko 
niespełna 9% szkieletów ułożonych było czaszkami w innych kierunkach niż 
zachodni, a takiej właśnie orientacji bezwzględnie domagał się Kościół. Być 
może dalsze badania pozwolą ustalić fazy użytkowania cmentarzyska wykorzy- 
stywanego do początku XIII stulecia. Szczególnie istotne byłyby groby współ- 
czesne budowie bazyliki oraz te powstałe jeszcze przed rozpoczęciem prac bu- 
dowlanych, czyli w końcu X wieku.
		

/Magazyn_056_02_101_0001.djvu

			1 ,I 
I' 
..... 
1 ....., 
'\ 
, 
\ 
\ 
\ 
, 


-.JE: 


C 
"C 
C 

 l 111 
....J 



N", 


,..------, 
/,"- \ .ł 
, , 
 
I '\ 
I , 
I '\ 
, ' 
tJ + '\ 
\ 
\ 
I 
I 
I 
I 
, 
, 
\ 
\ 
, 
, 
, o 
I 
, 
\ 
\ 


- 


I 
r- 
0'\ 
0'\ 
- 


"'O 
!: 

 
\D 
V"J 
0'\ 
 
\D -\D 
V"J ,-N 
0"\,-....0....-01 
-\D.c U 
....N U 3 
.9-
'" 
... U 
 
N
 V'JJ:! 
-c::.
 
 "-' 

.gu;;j 
<':"-'-5>2 
..o 
 00 !: 

.E.5 I 
U5 I 3 C'1. 
"'O !: 
....:.M"'O o 

, >;
 
 
ł,8C::...Q3 
.......,
O
 

 
 V'J 

.2"'"E 
o u V'J :> 



k) 

u;;j
 
:E:N 0 '- 
U"" a c:... 
NU,,-,;>, 
"
...c:- 
c.. 
 B 
 

 .- 8- 
.... "'O 
o I C':I I 

N]C-: 
'0 '
!: 
..o E= V'J o 
o ......._.- 
h s::::: 
.<;::: 
CI) N'- V'J 
. U 3 o 

 .- ..o c:... 
-o e - 
c..ov;C':I 
.... u u 
o 
.c';::I 

S:::::ut:: 
"'
S:::::O 
;$: u u ... 
;>,'N b 
 
s::::: "'O '- 
 
.

 o c 
G',,:,: g.'- 

:le"E 

ec::i:. 
2.!:2 
 
c::-...u 

 
 u C':I'" 
- ue.. 
c... o!: 
....:.u..J o 
...-o,,-:...'i) 
g]1
] 
-.3,<;::: V'J 

N
I 
OtnO....... 

 I 
-i::i 
Q)-:-:Q)
 
..c: 
..:::; bD 
u!:u.3 
ej 

o\ 
00.3 s::::: 0'\ 
. ,0'\ 
tł:I . U) .....-.4 
:I 0'\ :I I 
"'00'\"'Or- 
- 0"\ 
 0\ 

I

 


C'1 M 
U U 
;>, ;>, 
c::: c:::
		

/Magazyn_056_02_102_0001.djvu

			98 


Violetta Stawska 


Oprócz nekropoli w Kaldusie w ostatnich latach badano również cmenta- 
rzysko w Napolu, we wschodniej części ziemi chełmińskiej. Odkryto je w 1991 
roku w czasie systematycznych badań wczesnośredniowiecznego zespolu osad- 
niczego skladającego się z grodziska i osady podgrodowe/o Cmcntarzysko po- 
łożone jest na krawędzi garbu terenowcgo łagodnie opadającego w kierunku 
jeziora Oszczywilk. Zalożone zostalo w micjscu wczcśniejszej osady w mo- 
mencie, gdy obszar ten zostal wylączony spod zasiedlenia. 
W trakcie trzech sezonów wykopaliskowych przebadano obszar niespclna 
20 arów i odslonięto 22 groby szkieletowc oraz dwie jamy grobowe bez mate- 
riału kostnego (ryc. 4). Tworzą one wyraźnc rzędy bicgnące wzdluż osi 
wschód - zachód z nieznacznym odchylcnicm w kienl11ku pólnocncgo wscho- 
du. Tylko jeden pochówek (nr 12) usytuowany jest na linii pólnoc - 
- poludnie i jest to grób dziecięcy. W rzucie jamy grobowe miały kształt sto- 
sunkowo regularnych prostokątów o zaokrąglonych narożnikach. Zmarłych 
składano bezpośrednio w ziemi. Tylko w grobie 18 zaobserwowano ślady 
próchna drewnianego. Jcgo ulożenie względem szkieletu może świadczyć 
o istnieniu obstawy drewnianej. Poza tym w czterech jamach grobowych (nr 18, 
20, 21, 23), przy ich pól nocnych krawędziach, a w jcdnym przypadku także 
przy wschodniej i zachodniej, zanotowano smugi cienmiejszego piasku o szero- 
kości do 10 cm. Ułożenie szkieletów w grobach względcm stron świata od- 
zwicrciedla widoczny na wicIu cmentarzyskach wczesnośredniowiecznych 
zwyczaj chowania kobiet głowami w kierunku zachodnim, a mężczyzn 
wschodnim. l tak grobów o orientacji zachodnicj ogółem jest dzicwięć, w tym 
pięć to pochówki żeńskie, trzy dziecięce i jeden męski. Orientację wschodnią 
natomiast reprezentuje dziesięć grobów, w tym siedem męskich, dwa dziecięce 
i jeden żeński. W jednym pochówku, dziccięcym, czaszka skierowana byla na 
północ, w pozostałych dwóch orientacje byly nieczytelne. We wszystkich ja- 
mach grobowych, w których szkielet pozostał w układzie anatomicznym zaob- 
serwowano, iż zmarli wkladani byli do grobu w pozycji wyprostowancj, hory- 
zontalnej. Obie kończyny górne lub jedna z nich ułożone były wzdluż szkiclt:tu, 
a w trzech przypadkach obie spoczywaly na miednicy. We wszystkich pochów- 
kach znajdowały się szczątki pojedynczych osobników. 
Na 22 groby, wyposażenie stwierdzono w 13 (59,1%). Najlicznicj wystę- 
powaly noże żelazne - w ośmiu jamach grobowych; dwukrotnie w grobach 
żeńskich, trzy razy w męskich i dziecięcych. Nie zaobserwowano, aby przed- 
mioty te leżaly częściej po lewej stronie szkieletu, jak bylo to w Kaldusie. 
W trzech grobach, dwóch żellskich i jcdnym dziecięcym znaleziono 10 pacior- 
ków szklanych, wszystkie w okolicach czaszki. Z grobu dziecięccgo pochodzi 
srebrny, dmuchany paciorek z granulacją. Grób ten (nr 14) pod względem licz- 


2 Badania prowadzone przez Instytut Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu konty- 
nuowano do 1993 roku. Analizy antropologiczne \vykonał A. Florkowski (1991, 1992, 
1993).
		

/Magazyn_056_02_103_0001.djvu

			Cmentarzyska wczesnośredniowieczne... 


99 


by i jakości wyposażenia, należy do naj bogatszych na cmentarzysku w Napolu. 
Oprócz srebrnego paciorka znaleziono także pięć kablączków skroniowych 
z esowatym uszkiem wykonanych z drutu brązowego, w jednym przypadku 
platerowanego srebrem. Na paliczku prawej k0l1czyny górnej znajdował się 
pierścionek brązowy, przy prawej kOl1czynie dolnej - nóż żelazny, wokół żu- 
chwy zaś sześć paciorków szklanych oraz sześć niezdobionych brązowych 
kaptorg. Wśród innych przedmiotów stanowiących wyposażenie grobów z Na- 
pola znajdowaly się: wisiorek z kryształu górskiego, brązowe elementy okucia 
pasa, sprzączka lirowata. klucz żelazny, oprawki rogowe i prz<;ślik. 


.......-- 


T 


Legenda: 


o 


25m 


1UD 
2
 


Ryc. 4. Napole, gm. Kowalewo Pomorskie (stan. 6). Plan sytuacyjny wykopów, grobów 
oraz przebieg rowu (fosy). Legenda: l - groby, 2 - fosa (obiekt 23) 
Fig. 4. Napole, near Kowalewo Pomorskie (site 6). Location map of trenches, burials 
and a ditch (moat). Legend: I - burials, 2 - moat (feature 23)
		

/Magazyn_056_02_104_0001.djvu

			100 


Violetta Staw ska 


Do znalezisk wyjątkowych należy grot włóczni odkryty w grobie nr 7. Leżał 
on po prawej stronie czaszki, ostrzem skierowany ku górze. Układ prawej koń- 
czyny górnej pozwala domyślać się, że zmarły obejmował drzewce broni. Grot 
można zaklasyfikować do typu V wg A. Nadolskiego (I954, s. 54-55). Innym 
nietypowym przedmiotem stanowiącym dar grobowy jest sierp żelazny znale- 
ziony w grobie nr 13, po prawej stronie szkieletu, na wysokości kości piszcze- 
lowej. Sierpy w grobach pojawiają się niezwykle rzadko i dotąd znane są tylko 
z cmentarzysk w KOIlskich (Gąssowski 1952, s. 135) i Tomieach (Wachowski 
1975, s. 126-127). Grób nr 13 interesujący jest również ze względu na swoją 
formę. W rzucie miał ksztalt prostokąta o wymiarach 360 x 450 cm. W od- 
ległości okolo 40 cm od jamy grobowcj, równolcgle do jej krawędzi, rysowala 
się smuga ciemniejszego piasku o szerokości dochodzącej do 20 cm. Świadczy 
ona o istnieniu związanej z grobem konstrukcji nazicmnej w postaci ogrodzenia 
lub zadaszenia. Tego typu element występuje na zicmiach polskich sporadycz- 
nie i znany jest dotychczas tylko z cmenatrzyska w Krakowie-Zakrzówłm (Mo- 
rawski, Zaitz 1977, s. l 16- l 17). W wypclnisku jamy grobowej znajdował się 
szkicłct kobiety w wida! 35-55 lat (maturus). 
W części wschodniej stanowiska, bezpośrednio za grobami nr 13 i nr 2 l od- 
slonięto rów-fosę (obiekt nr 23) biegnący w przybliżeniu wzdluż osi północ- 
- południe (ryc. 4). Powstał on i wykorzystywany był w czasie II fazy rozwoju 
osady (2. połowa X do początku XI wieku). Wymownym jest fakt, iż żaden 
grób nie przekroczył linii rowu, co oznacza, że ograniczaI on przestrzell cmen- 
tarza, tak jak wcześniej osady. Podobny rów (obiekt nr 126) zaobserwowano na 
nekropoli w Kałdusie (ryc. 3), otaczał on od strony wschodnicj obszar zajmo- 
wany przez pochówki. W części północno-wschodniej przechodził prawdopo- 
dobnie w dolinkę erozyjną. Rów powstał w młodszej fazie istnienia cmentarzy- 
ska, na co wskazuje przecięcie i częściowe zniszczenie dwóch grobów (nr 51 
i nr 54), być może wówczas już nieczytelnych na powierzchni. Obecność takich 
obiektów na dwóch najlepiej rozpoznanych cmcntarzyskach może świadczyć 
o zwyczaju odgradzania miejsca spoczynku zmarłych (sacrum) od terenu, na 
którym toczyło się życie doczesne (profanum). 
Początki użytkowania cmentarzyska w Napolu sięgają kOllca XII wieku. 
W tym czasie bowiem nie funkcjonowała już, istniejąca tu wcześnicj osada. 
Najmłodsze obickty osady datowanc są na połowę XII wieku. Cmcntarz naj- 
prawdopodobniej użytkowany był do połowy XIII wieku, a wykorzystywala go 
ludność zamieszkująca ówczesny gród (IV faza) oraz osadę usytuowaną bezpo- 
średnio w jego sąsiedztwie od strony zachodniej (Stawska 1993, s. 143). 
W 1983 roku, w trakcie badań prowadzonych przez M. Marciniaka z Mu- 
zeum Regionalnego w Brodnicy, odkryto cmentarzysko w Brodnicy-Szabdzic 
Cegiclni (Marciniak 1988, s. 11-14)3. Położone jest ono na płaskicj, wąskiej 


3 Badanie antropologiczne szczątków kostnych przeprowadził A. F\orkowski (1983).
		

/Magazyn_056_02_105_0001.djvu

			Cmentarzyska wczesnośredniowieczne... 


101 


terasie nadzalewowej wznoszącej się około 4 m ponad poziom Drwęcy zata- 
czającej w tym miejscu ostry łuk. 
Przebadano obszar 1,5 ara i zadokumentowano siedem pochówków szkie- 
letowych układających się w trzech rzędach oraz jeden jamowy grób ciałopalny, 
najprawdopodobniej należący do znajdującego się niedaleko halsztackiego 
cmentarzyska cialopalnego (ryc. 5). 


o 



mndllJb & 

 
- \ww li 
a
 \'\\ 
 Vf\ 

 
 lDJ 
@ IIIII,I/I,QIII,I,IIIIIIIIIII,IIIII,IIIIIIIIIII"11111 
1111111111'1111 
I 
IIIII Leg enda: 
5m
 10 31ID 
2
 4E:3 


Ryc. 5. Brodnica-Szabda Cegielnia, gm. Brodnica (stan. l). Plan cmentarzyska i lokali- 
zacja obiektów. Legenda: l - groby szkieletowe, 2 - grób ciałopa1ny, 
3 - paleniska, 4 - inne obiekty 
Fig. 5. Brodnica-Szabda Cegiełnia, near Brodnica (site l). Cemetery map and location 
of archaeological features. Legend: l - inhumations, 2 - cremation, 3- 
- hearths, 4 - other features 


W trakcie badań uchwycono zaledwie południowo-zachodnią granicę sta- 
nowiska. Zasadnicza jego część została zniszczona przez bardzo silnie erodują- 
cą w tym miejscu Drwęcę. Jamy grobów szkieletowych w rzucie rysowały się 
jako prostokąty o zaokrąglonych narożnikach. Wszystkie lokalizowane były 
wzdłuż osi wschód - zachód. Zmarłych skladano na głębokości od 80 do 
120 cm, bezpośrednio w piasku calcowym. Nie zaobserwowano żadnych śla- 
dów obstaw drewnianych czy trumien. Z wyjątkiem jednego przypadku wszyst- 
kie szkielety ułożone były w pozycji wyprostowanej, na wznak. Tam, gdzie 
układ kości kończyn górnych był czytelny zaobserwowano, że kości dłoni, jed- 
nej lub obydwu, spoczywały na miednicy. Wyjątkiem był grób nr 7, w którym 
odsłonięto szczątki dziccka (infans II) ułożonego na prawym boku z podkur-
		

/Magazyn_056_02_106_0001.djvu

			102 


Violetta Slawska 


czonymi kończynami górnymi i dolnymi oraz czaszką leżącą na lewej kości 
skroniowej. Kobiety układane były głowami na zachód, mężczyźni na wschód. 
We wszystkich jamach grobowych znajdowały się pochówki pojedyncze. 
Obecność darów grobowych stwierdzono przy pięciu szkieletach, trzech 
żeńskich i dwóch męskich. Byly to przęślik, igła żelazna, po dwa noże i krzesi- 
wa żelazne, grot strzały z zadziorami oraz sześć kabłączków skroniowych. 
W jednym grobie wzdluż prawej kończyny górnej oraz wokół czaszki i żuchwy 
odsłonięto drobne walcowate przedmioty. Być może są to zmineralizowane 
ziarna zbóż(?). 
Między pochówkami, w ich bezpośrednim sąsiedztwie, stwierdzono pięć 
owalnych jam, których wypełnisko zawierające węglc drzewne, spaleniznę, 
silnie przepalone kamienie oraz fragmenty wczesnośredniowiecznych naczyń 
ceramicznych świadczy, iż były to paleniska. Zwraca uwagę fakt, że wszystkie 
wkopy grobowe zasypywano piaskiem z dużą domieszką spalcnizny i węgli 
drzewnych najprawdopodobniej z tych właśnie ognisk. Można to tłumaczyć 
silnie zakorzenionym, przeżywającym się pogańskim zwyczajem kremacji 
zmarłych, który pojawić się tu mógł jedynie w symbolicznej formie. 
Ustalenie chronologii stanowiska przysparza wielu problemów. Autor badaó 
określił czas użytkowania cmentarza na 2. połowę IX lub przełom IX i X wieku 
do końca l. połowy XII stulecia. Wydaje się jednak, jak już sygnalizowano 
wyżej, że początck funkcjonowania nekropoli przypadał zdecydowanie później. 
Podstawowym argumentem przemawiającym za przesunięciem chronologii jest 
pogląd o pojawieniu się płaskich cmentarzysk rzędowych na skutek przyjęcia 
chrześcijańskiej liturgii pogrzebowej, co nastąpi lo w 2. połowie X wieku. Po- 
nadto obecność w wypełniskach jam grobowych materiału ceramicznego 
z l. połowy XII wieku sugeruje, iż groby te nie mogły powstać wcześniej. 
W 1973 roku, w czasie badaó A. Koli z Katedry Archeologii UMK i R. Bo- 
guwolskiego z Muzeum w Grudziądzu, odkryto cmentarzysko w Osieczku (Bo- 
guwolski 1974, s. l l). Znajdowało się ono około 300 m na południowy zachód 
od wczesnośredniowiecznego grodziska. Odsłonięto trzy pochówki, przy jed- 
nym z nich znajdował się kablączek skroniowy i nóż żelazny. Niestety, brak 
informacji o formie grobów i orientacji pochówków. Autorzy badał1 datowali 
groby na XII wiek i łączyli je z okresem funkcjonowania grodu. 
Cmentarzyska w Napolu, Brodnicy-Szabdzie Cegielni i Osieczku, wedlug 
klasyfikacji H. Zoll-Adamikowej (1967, s. 43) należałoby zaliczyć do nekropoli 
nicprzykościelnych, ponieważ nie odslonil(to w ich sąsiedztwie świątyó ani ich 
pozostałości. Dostrzegalne są jednak różnice między emantarzyskami w Napolu 
i w Osieczku a tym w Brodnicy-Szabdzie Cegielni. W Szabdzie Cegielni po- 
chówki znajdowały się w miejscu odosobnionym, oddalonym o około 2 km od 
zamieszkiwanego tcrenu. Cmentarzyska w Napolu i Osiecz].,,] natomiast usytu- 
owano w niewielkiej odległości od osiedli ludzkich, co więcej, w przypadku 
Napola, w miejscu wcześniejszej osady. Wydaje się, iż z tego względu należa- 
łoby wprowadzić nowy termin określający stanowiska typu Napole i Osieczek
		

/Magazyn_056_02_107_0001.djvu

			Cmentarzyska wczesnośredniowieczne... 


103 


jako cmentarzyska przygrodowe, czyli powstałe w bezpośrednim sąsiedztwie 
grodów. Być może w ich obrębie istnialy jakieś niewielkie, drewniane kościółki 
lub kaplice obsługiwane przez przedstawicieli duchowieństwa, mających bez- 
pośredni kontakt z mieszkalicami i zdecydowany wpływ na ksztaltowanie ich 
chrześcijańskich praktyk pogrzebowych. Umiejscawianie cmentarzysk w bez- 
pośrednim sąsiedztwie grodów świadczy o dokonujących się zmianach w świa- 
domości użytkującej je ludności, która chciala mieć swoich zmarlych w pobliżu 
miejsca zamieszkania. Również analiza zwyczajów pogrzebowych potwierdza 
tezę, iż na cmentarzysku w Napolu mamy do czynienia z przejawami bardziej 
ugruntowanej wiary chrześcijallskiej niż w przypadku nekropoli w Szabdzie 
Cegielni, gdzie obecność palenisk świadczy o stosowaniu przez miejscową lud- 
ność sepulkralnych praktyk przedchrześcijańskich. 
Ciekawych informacji dostarczają dwa groby szkieletowe z miejscowości 
Małe Czyste, odkryte w czasie badań prowadzonych w latach 1984-1986 przez 
mgr G. Budynek z Muzeum Okręgowego w Toruniu (ryc. l). Odsłonięto je 
w miejscu, które od wielu stuleci miało charakter sepulkrałny. Znajdowały się 
w sąsiedztwie wspomnianego wyżej ciałopałnego grobu typu Alt Kabel ich, 
cmentarzyska z młodszego okresu rzymskiego i przedrzymskiego oraz grobów 
ludności kultury pomorskiej i kultury pucharów lejkowatych. Interesujące nas 
pochówki orientowane były na zachód. W jednej jamie grobowej odkryto kości 
dziecka, a w drugiej - kobiety. Obydwa groby wyposażono w kolie z pacior- 
ków, w pochówku żeliskim znaleziono 125 sztuk, w tym l 16 ze szkła, pięć 
z ametystu i cztery z bursztynu. Ponadto przy szkielecie kobiety znaleziono 
dziewięć kablączków skroniowych, nóż i krzyżyk bursztynowy. Obiekty po- 
wstaly okolo połowy lub w 2. polowi e XII wieku (Stawska 1994, s. 153-167). 
Nie można ich zakwalifikować do żadnego z wyżej wymienionych typów 
cmentarzysk. Wydaje się, że były to odosobnione pochówki nie stanowiące 
większej nckropoli. 
Oprócz omówionych wyżej cmentarzysk znane są z literatury przekazy 
o odkryciach w końcu XIX i na początku XX wieku skupisk pochówków lub 
pojedynczych grobów. Niestety brak z tych badali jakiejkolwiek dokumentacji. 
Istnieje tylko lakoniczny opis niektórych darów grobowych (Łęga 1930, s. 610). 
I tak jeszcze przed 1887 rokiem między Warszewicami a Franciszkowem natra- 
fiono na plaskie, rzędowe cmentarzysko szkieletowe. Wśród wyposażenia od- 
notowano ozdoby brązowe i paciorki z bursztynu. W 1879 roku w Toruniu, na 
Bydgoskim Przedmieściu doszlo do zniszczenia grobów, w których znajdowały 
się trzy kabłączki skroniowe i nóż żelazny. W roku 1884 ulegly zniszczeniu 
pochówki szkieletowe w Papowie, przy których odkryto grzebień i dwa noże. 
Dwa kolejne cmentarzyska odsłonięto w Chełmnie w latach 90-tych XIX stule- 
cia. Jedno nad Frybą, a drugie przy kościele ewangelickim. W obydwu przy- 
padkach odnotowano obecność kablączków skroniowych. W Złotorii natrafiono 
na jeden grób szkieletowy, w którym znajdował się miecz i dziryt. W 1935 roku 
w Lubiczu odkryto pochówek wyposażony w żelazny nóż (ZOW 1937, s. 20).
		

/Magazyn_056_02_108_0001.djvu

			104 


Violetta Staw ska 


Obok siedmiu wyżej przedstawionych stanowisk, co do których brak da- 
nych na temat liczby rozpoznanych pochówków, W. Łęga (1930, s. 610) odno- 
towuje także cmentarzysko w Grębocinie, gdzie w 19 l 2 roku przeprowadzono 
eksplorację 18 płaskich grobów szkieletowych. Wiadomo, iż przy pięciu po- 
chówkach nie stwierdzono żadnego wyposażenia. Przy pozostałych znajdowały 
się noże żelazne, obrączki, kabłączki skroniowe, brązowa bransoletka, okucia 
pasów, osełka i czekan. W przypadku wszystkich tych cmentarzysk brak do- 
kładnej lokalizacji w terenie, co pozwoliłoby na przeprowadzenie ewentualnej 
weryfikacji danych. 
Reasumując, można stwierdzić, że recepcja rytuału szkieletowego, związa- 
nego z przyjęciem wiary chrześcijańskiej nie przebiegała równomiernie na ob- 
szarze całej ziemi chełmińskiej. Najwcześniej elementy nowej ideologii zaczęły 
napływać do południowo-zachodniej części regionu. Wynikało to z silnych 
powiązań tego terenu z zasadniczym trzonem państwa piastowskiego oraz 
z intensywnie prowadzoną działalnością misyjną Kościola. To doprowadziło do 
pojawienia się pierwszych grobów szkieletowych w Kaldusie, prawdopodobnie 
na przełomie X i XI wieku i rozpoczęcia w latach 20-tych lub 30-tych XI stule- 
cia budowy trójnawowej świątyni. Natomiast obszar wschodniej i pólnocno- 
-wschodniej części ziemi chełmińskiej w 2. połowie X i w XI wieku wchodził 
w skład tzw. bezpochówkowej strefy sepulkralnej, gdzie stosowano formy po- 
chówków niepozostawiające w ziemi żadnych materialnych śladów lub, na co 
wskazują wyniki ostatnich badań, objętej występowaniem grobów typu Alt 
Kiibelich (Łosiński 1998, s. 476-477). Oznacza to, iż prądy nowej wiary nie 
dotarły jeszcze do zamieszkującej te tereny ludności, stosującej w dalszym cią- 
gu pogański rytuał pogrzebowy. Dopiero w XII wieku, a być może nawet około 
połowy tego stulecia pojawiły się pierwsze groby szkieletowe. Jednak poza 
stosowaniem inhumacji, będącej niewątpliwie podstawowym i najważniejszym 
elementem chrystianizacji, pozostałe cechy obrządku pogrzebowego nadal były 
pogańskie i zawierały wiele cech tradycyjnego rozumienia świata. Jeszcze ina- 
czej przedstawia się sytuacja w północno-zachodniej części ziemi chełmińskiej. 
Obszar ten do końca X wieku charakteryzował się nieuchwytnymi archeolo- 
gicznie pochówkami, a w kOllcu tego stulecia wchodzi w krąg wpływów z Po- 
morza, gdzie pojawiły się płaskie i kurhanowe cmentarzyska birytualne, tzw. 
strefa J (Zoll-Adamikowa 1988, s. 189). 
Ujednolicenie obrządku pogrzebowego na całym interesującym nas terenie 
nastąpiło z chwilą pojawienia się ,parafii. Rozwój sieci parafialnej w l. połowie 
XIII wieku doprowadził do opuszczenia cmentarzysk nieprzykościelnych i za- 
kładania nowych w sąsiedztwie kościolów. W tym czasie zanikł niemal zupeł- 
nie zwyczaj wyposażania zmarłych w jakiekolwiek dary. Uporządkowano także 
kwestię układania zmarłych w grobie względem stron świata - odtąd \\-)'Iącznie 
głową na zachód.
		

/Magazyn_056_02_109_0001.djvu

			Cmentarzyska wczesnośredniowieczne... 


105 


Literatura 


Amllicher Bericht 
1898 Amtlicher Bericht iiber die Verwaltung der naturhistorischen, archiio- 
logischen wzd ethnologischen Sammlungen des Westpreuschischen 
Provinzial-MuseumsfiirdasJahr 1897, Danzig, t. 18, s. 57-59. 
Boguwolski R. 
1974 Badania archeologiczne na grodzisku i cmentarzysku wczesno<
rednio- 
wiecznym w Osieczku, pow. Wqbrzeino w latach 1972-1973, Informator 
Muzeum w Grudziądzu, R. 15, nr 1-2, s. 6-12. 
Chmielecki K. 
1905 Przyczynki do archeologii Prus Zachodnich, Roczniki Towarzystwa Nau- 
kowego w Toruniu, t. 12, s. 372-384. 
Chudziak W. 
2000a Problem chrystianizacji ziemi chełmińskiej w świetle źr6deł archeologicz- 
nych, [w:] Człowiek, sacrum, środowisko. Miejsce kultu we wczesnym 
średniowieczu, red. S. Moździoch, Spotkania Bytomskie, t. 4, Wroclaw, 
s. 127-136. 
2000b Wyniki badań weryfikacyjnych i rozpoznawczych na ziemi chełmińskiej, 
[w:] Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie zjazdu gnieźnień- 
skiego, red. A. Buko. Z. Świechowski, Warszawa, s. 85-100. 


Charakterystyka antropologiczna wczesnośredniowiecznej populacji 
Kaldusa, gm. Chelnillo, (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), To- 
ruń. 
Metalowe ozdoby i elementy stroju z wczesnośredniowiecznego zespolu 
osadniczego w Kałdusie, gm. Chelmno, woj. kujawsko-pomorskie, (ma- 
szynopis w Instytucie Archeologii UMK), Toruń. 
F\orkowski A. 
1983 Badania antropologiczne szczątków kostnych ludzkich znalezionych pod- 
czas prac wykopaliskowych w Szabdzie Cegielni kolo Brodnicy, (maszy- 
nopis w Muzeum Regionalnym w Brodnicy), Brodnica. 
Ekspertyza antropologiczna kości ludzkich z cmentarzyska w Napolu, 
(maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), Toruń. 
Antropologiczne sprawozdanie z ludzkich materialów kostnych wydoby- 
tych w Napolu w roku ]992, (maszynopis w Instytucie Archeologii 
UMK), Toruń. 
Antropologiczne sprawozdanie z badali kości ludzkich w Napolu, (maszy- 
nopis w Instytucie Archeologii UMK), Toruń. 
F\orkowski K. 
]892 Ausgrabungen auf ckm Burg- und Lorenzberg zu Kaldus, Kreis Kulm, 
Westprussen, Nachrichten Ober deutsche Alterthumsfunde rur das Jalu 
189],z.3,s.37-40. 


Drozd A. 
1999 


200] 


1991 


1992 


1993 


Gazeta 
1876 


Gazeta TOruIlska z dn. 28. 07.1876 f., nr 171, s. 3.
		

/Magazyn_056_02_110_0001.djvu

			106 


Violetta Stawska 


Gąssowski 1. 
1952 Cmentarzysko w Końskich na tle zagadnień południowej granicy Mazow- 
sza we wczesnym średniowieczu, Materiały Wczesnośredniowieczne, t. 2, 
s.71-175. 
Grześkowiak J. 
1987 Najdawniejsze dzieje Chelmna ijego okolicy, [w:] Dzieje Chełmna. Zarys 
monograficzny, red. M. Biskup, Warszawa, s. 37-61. 


}ahrbucher 
187ł 


}ahrbucher des Vereins fur meklenburgische Geschichte und Alter- 
thll1nsfunde aus den Arbeiten des Vereins, t. 36, Schwerin. 
Kaszewska E. 
ł 960 Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Kałdusie, pow. Chełmno, Prace 
i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi seria 
archeologiczna, nr 5, s. 143-181. 
Kiersnowscy T. R. 
1959 Wczesnośredniowieczne skarby srebrne z Pomorza. Materiały, Polskie ba- 
dania archeologiczne, t. 4, Warszawa-Wroc1aw. 
Kozlowski T. 
1997 Wstępne sprawozdanie antropologiczne szczątków kostnych ze stcillowiska 
archeologicznego w Kaldusie, (maszynopis w Inst)1ucie Archeologii 
UMK), Toruń. 
Wstępne sprawozdanie antropologiczne szczątków kostnych ze stanowiska 
archeologicznego w Kaldusie, (maszynopis w Instytucie Archeologii 
UMK), Torul}. 
Wstępne sprawozdanie antropologiczne szczątków kostnych ze stanowiska 
archeologicznego w Kaldusie, (maszynopis w Instytucie Archeologii 
UMK), Toruń. 


1998 


1999 


Lissauer A. 
1878 
1887 
Łęga W. 
1930 


Crania Prussica. Zweite Serie, Zeitschrift fUr Ethnologie, z. 2, s. 81-134. 
Die praehistnrischen Denkmiiler der Provinz Westpreussen, Leipzig. 


Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na pod"tawie wykopalisk, 
Toruń. 


Łosiński W. 
1998 Z dziejów obrzędowości pogrzebowej u północnego odłamu Słowian za- 
chodnich w świetle nowszych badań, [w:] Kraje słowiańskie w wiekach 
.
rednich. Profanum i sacrum, red. H. Kócka-Krenz, W. Łosiński, Poznań, 
s. 473-483. 
Marciniak M. 
1988 Badania archeologiczne osadnictwa pradziejowego i wczesno.
rednio- 
wiecznego w rejonie Brodnicy-Szabdy Cegielni, [w:] Szkice brodnickie, 
red. S. Bilski, Brodnica-Toruń, s. 11-44. 
Morawski W., Zaitz E. 
1975 Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Krakowie na Zak- 
rzówku, Materia1y Archeologiczne. t. 17, s. 53-169.
		

/Magazyn_056_02_111_0001.djvu

			Cmentarzyska wczesnośredniowieczne... 


107 


Musialowski A. 
2002 Angel9 - nowy brakteat Z ziem polskich, [w:] Moneta Mediaevalis, red. 
B. Paszkiewicz, Warszawa, s. 407-413. 
Nadolski A 
1953 Studia nad uzbrojeniem polskim w X, XI i Xli wieku, Łódź. 
Ossowski G. 
1881 Mapa Archeologiczna Prus Zachodnich z przyległymi częściami Wielkiego 
Księstwa Poznańskiego. Tekst objaśniający, Kraków. 


Komunikat z badań wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Napolu, 
gm. Kowalewo Pomorskie, woj. toruńskie, stan. 6, [w:] Badania archeolo- 
giczne ośrodka toruńskiego w latach 1989-1992, red. J. Chudziakowa, To- 
ruń, s. 139-144. 
Groby wczesnośredniowieczne z miejscowości Male Czyste, gm. Stolno, 
woj. toruńskie (stanowisko 20), [w:] Studia nad osadnictwem średnio- 
wiecznym ziemi chelmińskiej, red. 1. Olczak, Toruń, s. 153-167. 
Wachowski K. 
1975 Cmentarzyska doby wczesnopiastowskiej na Śląsku, Wroclaw. 
Zoll-Adamikowa H. 
1967 Malopolskie cmentarzyska z X-XII w. a kwestia recepcji chrześcijaństwa 
w Malopolsce, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 15, nr l, s. 41- 
-54. 
Próba periodyzacji wczesnośredniowiecznych praktyk pogrzebowych 
w Polsce, Archeologia Polski, t. 16, s. 541-556. 
Przyczyny i formy recepcji rytualu szkieletowego u Slowian nadbaltyckich 
we wczesnym <
redniowieczu, Przegląd Archeologiczny, t. 35, s. 183-229. 
Stan badań nad obrzędowością pogrzebową Slowian, Slavia Antiqua, 
t. 38, s. 65-80. 


Povest' 
1916 
Stawska V. 
1993 


1994 


1971 


1988 


1997 


ZOW 
1937 


Povest' vremennych let l, wyd. A. A. Sachmatov, Petrograd. 


Z Otchlani Wieków, R. 12, z. 1-2, s. 20. 


EARLY-MEDIEVAL CEMETERIES IN CHEŁMNO LAND 
IN TIIE LIGHT GF RECENT RESEARCH 


Summary 


A characteristic feature of the oldest phases of the early-medieval period in 
Cheh1UlO Land is the absence of archeologically discernible burial tmces. Onty after 
Christianity had been introduced to the area in the second half of the tcnth cen tury did 
funerary practices change and inhumation burials, grouped in flat lin car cemeteries, start 
to emerge. The south-westem part of Chclnmo Land was the earliest to be influenced by 
Christian ideology, with the fust eemetery set up in the fust half of the e1eventh cen tury 
in Kaldus. The dcceased were interred horizontally in rectlUlgular grave pits, usua1ly
		

/Magazyn_056_02_112_0001.djvu

			108 


Violetta Slawska 


with heads towards the west. The burial pit filling frequently eontained jewellery, frag- 
ments of clothing and everyday objects, which had been pIaced there as gifts for the 
deceased. 
The southem and south-eastem parts of ChełuUlO Larłd present a sIightIy different 
picture, since archaeologically imperceptible burial was practised there until the ele- 
venth century. The f1rst inhumations appeared only in the twelfth cen tury: in Napole, 
Grębocin arłd Osieczek. In this area, where the influence of Cluistiarł eschatology was 
relatively weak even in the twelfth cen tury, many burial practices - with the exception 
of inhumation - dispIayed pagan features (e.g. Brodniea-Szabda Cegielnia). A stan- 
dardisation of funerary rite across the entire Chełmno Larłd did not take place until the 
emergence of a parochial system in the fIrst half of the thirteenth century.
		

/Magazyn_056_02_113_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 5 
Toruń 2003 


Instytut Archeologii 
i Etnologii PAN 
Oddział w Poznaniu 


Daniel Makowiecki 


Z badań nad gospodarką zwierzętami 
na ziemi chełmińskiej we wczesnym średniowieczu 


Wstęp 


Od wielu już lat w studiach nad średniowiecznymi dziejami ziemi chełmiń- 
skiej ważne miejsce zajmują badania archeozoologiczne. Ze względu na szczu- 
płość źródeł pisanych, odnośnie do omawianego regionu i czasu, zbiory fauni- 
styczne, odkrywane podczas prac wykopaliskowych, stwarzają możliwość ana- 
lizy podstaw gospodarczych, eksploatacji świata zwierzęcego w procesie ho- 
dowli, łowicctwa i rybołówstwa. Lista stanowisk archeologicznych, w przypad- 
ku których przeprowadzono badania pozostałości zwierzęcych jest relatywnie 
długa (tab. l), w porównaniu do innych, większych regionów Niżu Polskiego. 
Pomimo systematycznych badań archeozoologicznych, jak dotąd, poza jed- 
nym przykladem pracy syntetycznej (Makowiecki, Makowiecka 1999) charak- 
ter publikacji był najczęściej źródłoznawczy. Dotyczyły one pojedynczych sta- 
nowisk, mikroregionów osadniczych (Sobociński 1977; l 980a; 1980b; Malw- 
wiecki, Leszczyszyn 1990; Makowiecki 1994), czy też grup zwierzęcych (Wa- 
luszewska-Bubień 1977; 1980). Na ich zawartość merytoryczną składały się 
między innymi listy gatunków, obserwacje osteometryczne, dane z zakresu 
struktury wiekowej stada, rozkładu płci, a ponadto analiza spożycia mięsa. Nie 
tak dawno powstala również praca analizująca naddrwęckie wyroby z poroża 
i kości (Szenkin 1994). 
Wymieniona powyżej praca syntetyczna, dotycząca gospodarki zwierzętami 
w dorzeczu środkowej Drwęcy (Makowiecki, Makowiecka 1999) opiera się na 
wcześniejszych artykułach i ekspertyzach archeozoologicznych zbiorów faunis- 
tycznych pochodzących z omawianego regionu. Otwiera ona nowy etap w ba- 
daniach, zmicrzający do studiów porównawczo-syntctycznych nad zagadnie- 
niem gospodarki, a szerzej kultury lokalnej społeczności, także historii zwierząt 
oraz ich siedlisk na ziemi chełmińskiej.
		

/Magazyn_056_02_114_0001.djvu

			110 


Daniel Makowiecki 


Zakres czasowy i przestrzenny oraz założenia metodyczne 


Niniejszy artykuł jest próbą zestawienia najważniejszych wyników badań 
archeozoologicznych, przeprowadzonych w trzech zasadniczych mikroregio- 
nach ziemi chełmińskiej. Prezentowane poniżej uwagi i spostrzeżenia opierać 
się będą głównie na wynikach opublikowanych już prac (tab. l). Ponadto 
w formie wstępnych informacji przedstawione zostaną najnowsze dane doty- 
czące badań ichtiologicznych i ornitologicznychI. 
Zakres chronologiczny obejmuje zagadnienia gospodarki zwierzętami 
w okresie pomiędzy 2. połową X a przełomem XII i XIII wieku. W wymiarze 
czasowym poniższa analiza nawiązuje do periodyzacji mających tu miejsce 
procesów osadniczych (Chudziak 1991 
 1996). Na jej podstawie, materiały 
zoologiczne pogrupowalem w trzy zasadnicze zespoły pochodzące z trzech 
różnych przedziałów czasu: VII-l. połowy X wieku (etap picrwszy)
 2. polowa 
X wieku-XII/XIII wieku (etap drugi) oraz XIII i XIV wiek (etap trzeci). 
Do analizy przestrzennej posłużyly materiały ze średniowiecznych skupisk 
osadniczych, które według stref gcograficznych opisanych przcz J. Kondrackie- 
go (198 l) położonc są w Dolinie Fordońskiej, na Pojezierzu Chełmińskim 
i w dorzeczu środkowej Drwęcy (czy też na Pojezicrzu Brodnickim). Dla wy- 
mienionych mezoregionów (poza Doliną Fordońską) dysponujemy zbiorami 
kostnymi pochodzącymi ze wszystkich zasadniczych faz rozwoju osadnictwa 
(tab. l). Najbardziej reprezentatywne z nich, pod względem badań archeozoolo- 
gicznych jest Pojezierze Brodnickie, gdzie zbadano aż siedem stanowisk. Z 
Pojezierza Chełmińskiego przebadano pod tym kątem materiały źródłowe z 
dwóch skupisk osadniczych: Jcdwabna i Gronowa, a z Doliny Fordońskiej tylko 
Kałdus (historyczne Chełmno). 


Zestaw gatunkowy średniowiecznej fauny ziemi chełmińskiej 


Lista zwierząt rozpoznanych w materiałach archeologicznych z okrcsu 
wczesnego średniowiecza jest stosunkowo bogata (tab. 2, 3). Znajdują się na 
niej praktycznie wszystkie zwierzęta domowe, użytkowane także współcześnic. 
Jeszcze bardziej urozmaicony jest zestaw zwierząt, żyjących w naturalnym, 


I Dane z zakresu rybołówstwa mogę przytoczyć dzięki programowi badawczemu pl. "Studies 
on the Evolution of Fish Fauna and Fishing in Prehistoric and Historic Times in Poland", realizo- 
wanemu przeze mnie w latach 1999-2000 w Deutsches Archaologisches 1nstilut, Eurasien Abtei- 
lung w Berlinie, przy współpracy z Priv. Doz. Dr. Norbertem Benecke, tinansowanemu przez 
Alexander von Humboldt-Stiftung, Bonn. Identyfikację zbiorów ornitologicznych zawdzięczam 
Rolandowi MUllerowi, Dr. Joachimowi Wussow z Museum filr Haustierkunde, Martin-Luther- 
-Universitilt w Halle-Wittenberg oraz Michaelowi Chohmutch z Deutsches Archaeologisches 
1nstitut, Eurasien Abteilung w Berlinie.
		

/Magazyn_056_02_115_0001.djvu

			l 
s::: 
N 
u 
. biJ 
O 
"8 
N 
as 
..c 
u 
a 
.
 

 
"I:: 

 
e 
"s 
.... 
s::: 
'" 

 
o 

 
:D 
::3 
o.. 
o 
N 
. Q)' 
:JO! 
'" 
.s::: 
's 
1) 
..c 
u 


o:s 
!:3 
(;j 

 
;.:j 


C!) 
N 

 '2 

"C 
;» '" 
o:s '" 

 o '-.
 

'c M 
(.l.. "g 
'" 
o 


's 
C!) 
'N 
'" 

 
.
 

 
o 
B 
'" 
C!) 
s::: 
N 
U 
C!) 
0r; 
o 

 

 
-'" 
o 
s::: 
'" 
C!) 
N 

 


o:s 
. biJ 
o 
"O 
8 
.... 
..c 
U 


....; 


-u 
.", 
o 

 
o 
u 
'" 
. Q)' 

 


o:s 
] 
o:s 
E-< 


o 
00 
0\ 
..... 


V) 


.s::: 
C!) 
:g 
co 
I 
'" 

 
'" 

 
C!) 
N 
'" 
::3 
Ci! 

 
.c- 
o 
00 
0\ 
..... 


:JO! 
'" 
.s::: 
"u 
o 
,rJ 
o 

 


'" 

..... 
'" ..... 
.s::: 
o 
"C 
.... 
o 
I.L. 
",- 
s::: 
.- 
c;> 
oJ: 
..... 
..... 



 


M 


I--- 



 


..... 
>< 

 


\oD 

 
o:s 

 
'" 
",,
 
::3 o 

 1ij 

v; 


C!) 
.- 

 
'" 
.s::: 
.- ..... 


e 


- 
C!) 
..c 
U 
C!) 
N 
.... 
C!) 
.- 
N 
C!) ..... 
....... 
o 
p.. 


o 
0\ 
0\ 
..... 



 
N 
'" 
>-. 
N 
u 
N 
.3 
:ó: 
u 
CI) 
.
 

 

 



 


..... 
..... 
:; 


o 
0\ 
0\ 
..... 



 
N 
'" 
>-. 
N 

 
.3 


:JO! 
u 
CI) 
.
 
o 

 
o:s 

 



 

 
I 

 

 
o.. 

 


o 
0\ 
0\ 
..... 



 
N 
'" 
>-. 
N 
u 
N 
.3 
:ó: 
u 
CI) 
1 

 


..... 
..... 



 
x 


..... 
o 
o.. 


.... 

 


..,. 
0\ 
0\ 
.... 

 
CI) 
.
 

 

 


..... 
'I 
..... 



 
x 


ej 
o.. 


.... 
d: 

 
:; 


'" 
o 
00 
0\ 
..... 

 
'" 
.s::: 
'u 
o 
,rJ 
o 
tJ) 


..... 
..... 
...!. 



 
x 
..... 
...!. 
:; 


o 
0\ 
0\ 
.... 



 
N 
'" 
>-. 
N 
u 
N 
.3 
:ó: 
u 
CI) 
.
 
o 

 
::;s 


..... 
..... 


> 
'I 
..... 
..... 
..... 



 

 
>f 
x 
.
 


-.i 


o 
0\ 
0\ 
.... 



 
N 
'" 
>-. 
N 
u 
N 
.3 


:JO! 
u 
CI) 
.
 
o 

 
::;s 


..... 
..... 


..... 
..... 
..... 



 

 

 
o.. 

 


..,. 
0\ 
0\ 
..... 


:JO! 
u 
CI) 
.
 
o 

 

 


..... 
..... 


> 
..... 
d: 
..... 



 
I:::: 

 
(5 
o.. 

 


..,. 
0\ 
0\ 
..... 


:JO! 

 
.
 
o 

 
o:s 
::;s 
 
'I 
..... 
..... 
..... 


tJ) 
p.. 



 


..... 

 

 
x 



 
> 
>< 


..... N N N ..... ..... 
o o o o o o 
o
 o
 

 g
 g
 o
 

.
 
.
 o'
 
.
 
.
 
.
 
a
e
a




a
 
oV)C)r;;oV)



c'5r;; 


N N .... 
o o o 
o
 g
 g
 

 .
 
 .
 
 .
 
s::: o 
 o 
 o 
-
 
 13 
 13 
 
U r.I:I!o-a tf.)-ł t/.) 


o 
o
 

 .- 
o 
 
s::: o 
o 1ij 
ov; 


.....
		

/Magazyn_056_02_116_0001.djvu

			r- 
r- 
0\ 
- 
'c 
(1J 
:g 
0\ 0\ 0\ 0\ 0\ 
 0\ 0\ 
CIS 
0\ 0\ 0\ 0\ 0\ 7Jj 0\ 0\ 
0\ 0\ 0\ 0\ 0\ 0\ 0\ 
- - - - - 
 - - 

 CIS CIS 
 
 
 CIS 
 
.,., ij 
 
 ij ij 
 
 
U U '" U U 
(1J (1J (1J (1J (1J ;:I (1J (1J 
'!i '!i '!i '!i 'fi -; '!i '!i 
O O 
 O O 
 O 
 
O 
 
 
 
 r..: 
 
00 
0\ 
 
 
 
 
 r- 
 
 
- 0\ "' - 
(1J (1J (1J (1J (1J (1J 
'!i ,..., '!i '!i '!i '!i '!i 'C '!i '!i 
 ] 
'g ... 

 CIS 
 O 
 
 O 
 
 O 
u 
 
 
 
CI>' .g 

 
 
 
 
 
 
 
 
 '-' N 
tI) (1J tI) 
... C 
O - 
O 
CIS 'O 

 (1J 
O N 
..... 
 ..... ..... U ..... 
..... ..... ..... ..... ..... ..... 
' > ..... tI) tI) ..... 
... ..... ..... ..... ..... .- ..... 
o.. a:1 I I ..... ..... I o.. o.. CIS I 
..... ..... ..... ..... 
..... ..... ..... .N 
(1J O 
N ... 
... O 
(1J c.. 
.- 
N :i N 
(1J 
'-' ..... 
 » 
O :i >< ..c 

 o.. 
 >< > O 
 
]. 
 

 ... 
> ..... 
 
 » ..... 
..... ]. ..... 
 

 ..... ..... 
'" > .....; ..... ..... >< 
 N 
 
I I >< >< I 
 
..... ..... .....; >< ..... 
..... ..... ><: ..... 
>< > 
 ..... > 
]. ..... 
>< 
N 

 
 
o o 
"	
			

/Magazyn_056_02_117_0001.djvu

			Z badań nad gospodarką zwierzętami... 


113 


śrcdniowiecznym środowisku ziemi chełmińskiej. Mamy tu dlugą listę zarówno 
ptaków, jak i ryb, a ponadto jeden gatunck z gromady gadów, rcprezentowany 
przcz żółwia błotnego (Emys orbicularis). 


Tabela 2. Lista zwierząt odnotowanych w zbiorach archeozoołogicznych ziemi chc1- 
mińskiej 


Ssaki Ssaki dzikie Ptaki Gady Ryby 
domowe 
bydło zając szarak kura domowa żólw blotny śledź 
świnia wiewiórka gęś gęgawa jesiotr zachodni 
owca bóbr europejski g
ś domowa lososiowate 
koza lis pospolity kaczka krL)'żówka lin 
kOli niedźwiedź brunatny czapla siwa ploć 
pies kuna leśna gluszec wzdręga 
kot kuna domowa turkawka karaś 
borsuk jastrząb leszcz 
wydra żuraw boleli 
żbik nur czarnoszyi sum 
ryś labędź niemy szczupak 
dzik wrona okOli 
jelcli sIonka sandacz 
loś sroka 
sarna ou:cl przedni 
tur mewa srebrzysta 


Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że o ilc wymienione gatunki 
domowe stanowią większy lub mniejszy komponent poglowia współczesnych 
zwicrząt gospodarskich, o tyle inaczej przedstawia się sprawa z gatunkami wol- 
no żyjącymi. 
Z prezentowanej listy ssaków dzikich brakuje nam współcześnic tura - Ros 
primigenius (Boj. 1827), który wyginąl w Polsce w początkach XVII stulccia. 
Ostatnia turzyca padla śmicrcią naturalną w 1627 roku, w Puszczy Jaktorow- 
skiej, na Mazowszu (Pol.'ika księga 1992, s. 34). Łoś także należy w tcj chwili 
do rzadkości, a właściwie można powiedzieć, że brak go na zicmi chełmińskiej. 
Nic ma na tym obszarze także niedźwiedzia brunatnego. Żyjc tylko w Karpa- 
tach, a jego liczba nie przckracza 30-35 sztuk (Wyrost 1994). Żbika można 
spotkać w Karpatach, a rysia w Karpatach, na Pojczicrzu Mazurskim i Podlasiu 
(polska ksIęga 1992). Być może takżc w średniowiccznych lasach wymicnionc 
gatunki tworzyły nieliczne stada, lecz były niewątpliwie stalym elementem 
ówczesnego środowiska.
		

/Magazyn_056_02_118_0001.djvu

			. ii)' 

 
V) 
.s:: 
.
 
s:: 
Q) 
..c: 
u 


,..., 

 
u 
Q) (1.)- 
;Q i: 
.
 Ci 
s::.= 
-g 
 

 o 
aJ
 
N O 
.. .. 
aJ'V) 
'5 
 
00' 
 
Q.. 
 
o 
"O 
'-" 


's 
Q) 
'N 
..c: 
u 

 
o 
'Ob 
Q) 
.. 
o 
N 
Q) 
e 



 
..c: 
u 

 
u 
(1.)- 
N 
.. 
.
 

 
::: 
'0 

 
13' 
u 
N 
V) 
Q) 
::: 
o 

 

 
Q) 
'2 
Q) 
.,... 
:$ 
<':I 
.... 
V) 

 


<':I 
<':I
 
:S 's 
0"0 
o .. 
o 
LL. 


r-. 
<':I 
:8 
<':I 
E- 


Q) 

 
V) 
's:: 
'S 
Q) 
..c: 
U 
Q) 
N 
.. 
Q) 
'N 
Q) 
B 
Q.. 


...... 
- 
- 


\D 00 \D 
00 o r-. l"- 
V v..... 


I"-r-.Ol"-OV)NOO 
N..... ..... 
..... 


..........OOO\V) 
\D l"- 
..... 


NO\Nr-. O.......... N"'" 
\oD \D ....-I ..-4 
V 


.....OOOvO 
r-. v 
..... N 


..........0000000 


00000r-. 


1.01"'10001"'10.....0 
..... 


0000r-.1"- 
..... 


1"-0\01"-0.....r-........... 
l"- ..... N 
..... 


r-......NNO\I"- 
V) \D 
N 


VV)ON.....VOr-.O 
\D N 


000000..... 
N V) 


V)OONOOOOO 
N V) ..... 
r-. ..... 


0000.....0\ 
r-. V 


--- 
d 
--- ...j 
 

 c; '"'1 1:: 
...,...:! Q.. 
 l:! 

 I:!'
 
 ';:;". ...j J 
 E 

. _ 
I:! ...s:::...., ;:!..J...,-"I:!..., 
£! ..., "-.:. 
 S .
 ..., 
 .2 
 
 
 
 
"-.:. E 
 .
 "-.:. 
 
 g. 
 
 
:5 
 --- 
-

E
]S::


I::>;" <':I e!J 
.
 ,"-o 
 "-.:. 
 
 "-.:. I\) ;.. ..., ..., 
. ::: ..., '-" 
_ -. " ..., l:! ,"-o .
 
 
 r
 I\) .;;:J o I\) 
.
 .g,.
 i: 
 
 t: 
 ... '-' oS- 
 e ---] E: 
E 
 a 
 
 
 
 
 .
 :.Q $ 2 .£ "B :g 
't:: 
 ...
" 
 _ ,:::: .
 
 
 ..... UJ ..., 

 ..., <':I iC" ..... -- ::::: 1 -" Q) .- '-" 
 
..., ..., N _ 
 ...,,,,, <':I 0.'<;:: :f:j <':S l:! I\) 
l::> ;:! ] " 
 's;:"" ..:.-. o "O Q) -51 .5 
 
"" 
 l:! '" = 8. 0.'
 
..... <':1'- 
 r
 r
 iJ V) 

.... ... 
 .9 ..:.-. 
..8 "2 to:! 
..... '-' Lt; u ::: Q) 'N -';:1 
'"P .,... 
 u -s 
 o .
.2:! 
 .
 
 
 
 
 
£.a o 
 ::.::: c:: ::.::: 
 
 co ..J Z ::.::: u co 


s:: 
o 
'Ob 

 



. 

 
u 
"Ob 
o 
"O 
s:: 
o 
.fi 
 
:o t:2 

 .
 
NN 


...... 
- 


Or-...... 
.-


 
N N 


00 l"- r-. 
\D o r-. I"- 
..... 


...... 
:::: 


r-. ..... N 
V)NI"-N 
..... 


...... 
...... 


..... N o 
v
:g
 
N..... 


l"- 00 r-. 
r<)vool"- 
oovN 


- 
- 


1.01"'10\ 
N:g

 
..... ..... 


.g 
.. 
oC 
U 
en 
..., 
"E 
..., 
I\) 

 
E: .<:; 

 "
 
<':I
 
-8..:.-. 

.- 

.
 


...j 
..., 
;:! 
. 
 
..J 2- 
...j .g, 
 

 
 
 
..., C: 

 Lo) 
 


u 
..:.-. -s:: 
"'00 0..-01 Q) 
;.... N U 
0::0-.
		

/Magazyn_056_02_119_0001.djvu

			I 


onO\Nr-ON 
00_\0 '<:t 


__O\OO_
_oo__o_oncoC- 
- - - 


ooooor-ooo 
ł-
on r- - 


O_'<:t\oO_NO____O_ooOOOO 
N 


\D 


O-O
OO 


0000000000000000 000 


\r) 


-o\ONOO 


000000000000000\000- 


r-ooonoo 
oo::t
::: ł.r) 


00r-000000000-0
0000 


onooO-OO 
..., on N 


00\00000000000000000 


N 



\Ooon-
 
- on 


OOO\\O-'<:tO-OOOOO- 
N 



 
...J 
'-' 
.., 
::$ 

'5' 

I:!:\ 
'"':' & 
 
..J \oJ .- 
'-' .., s::: 
.., 
 
 

 
 ';: 
13 
 "2 

 & 
 
\oJ U 
. 

"'
::.c 
'::g 
 9 S 
....JU'Jf-oQ., 


...J 
 

 
 (.,,) C 
...J 
 .
 o 
';:' "5
 :1 
 

 
:::::,-.. '-" ,-...,'-"" :::!t 

 i:
...J .., ...Ja 
 

 Co "-; ';:' 
 :
 ';; o t:: 


 ł

@
'" 
';:' 
 ...J 


_ "'
::$

 _ :
 g
 
...J
 
<;u '-' 
 t>o::::: 
 "5 '"' -, . _ \oJ _ 
s::: 
.
 s:::.., 
 ._ s::: 
 
.., ::$ <;u 
.
 .... - 
::$ t>o 
 <;u ..s:! ..J 'S: 
 __ 
 s::: .., 

 
 
 u J:a 
 ::: 
 
 .
 '-' 
 t>o...j "-01 ::: i:: 
{; o.
 & 
 \.:) ::$ 
 
 \:)"' 
 \.:) c ';' 
 2 

 "'O 
 '" ,o 
 
'i5.. 
 
.
 ».
 
 
 
'" .; ':::' 
 .
 
 
 
 '8 :g 
 
 
 
 13 c 
.
 
 
 
 J;;! s 
 .: 
 
 ... F 'S .
 
 8 
'" b.O s::: '" 
 o u 
 
 p,\.:) 1iI'N CI.., '" 
%





] i!
 
 
'&f3 
 = 0 '" 
"' N '
L
 U U"'::I..., B N... ...,co 
... 

 "'
::I_;::JII>I-<::I;::J
);::..,..:> 
U o a:> 
 
 
 o f-o 
 o N Z _ v, ..... ;» 


oc: >oC oc: oc: >oC 


...j 

 
. t:: 
::$ 

 
... 
...J 
 
.., s::: 
::$ <;u 
oo.
 
s::: \oJ 

 
 
t! 
 'EJ 
]o 
"8 
C) 
 ..c 
\oJ ::$ U 
C/) - '" 

. U N 

 . 
"N b 
= .c "'O .
 
o ;,..-, QJ f.I':I 
ti5!:1::V3
 


. -- 

 
 


 
S2 .;:: 
I:: - 

 
 
C/) u 
Q)'- 

 
 

 
 
o 
 
ot;; o 
o '0.. 
II> 
 
..3
		

/Magazyn_056_02_120_0001.djvu

			- o o o - o N V) N N O 
00 
f.- 
a o o o N o N - o o N 
r- 
I-- 
o o o o o o o o o o o 
\O 
>-- 
N o o o o o o V) o o o 
II') 
I-- 
o o o o o o o o o o o 
v 
I-- 
o o o o o o o o o o o 
.., 
>-- 
o 
<'I 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
...j 
'- 
'" 

 
 
E ...j 

 
 
'-- ...j 
..::: 
 

 
 ł: '- 
g. ...j '" 
<\) .;::: 
'- ---- 
 
... '" ...j 
 
..::: 
 
t. 
 '- ---- ...j 'i:) 
'<;; d ...j ..::! " 
- 
 
 :Q 
...j <\) !::: ...j '" 
 ... 
'" 
 '" 
 s::= 
 
---- 
 
...j '" 
 
 
 '" 'i:) 
 
 

 . i;; " 
 .
 .
 '" 
..:: .
 ;... 
'- 13 '" .
 <\) 
 

 ;; 
 
 C(, 
 
 <::; 
" ... i:i '<;; E '" 
 
.
 '" 
 E 
 '" '" 
 .!:.f 
. 

 c5:5 .
 
 Lt..J !:: 
 s::: 

 a 
 ... 
 ... 
" ;; C'O -et: ;:,: '" <\) N o 
i)() -et: - Q., :c 
s::= CI::: Q>- N t;) c... u 
f::: .... .", u -s::: =s -s::: '" 
. 
-u "O '" N (!) S N o "O "O 
 
c o N 
 er. 'O u 
 c '" :o 

 j =s N '" 
;.:J o:: 
 p:) Uj Uj o Uj o N 


.
 
 
;s o 
'" ...... 
"0- 
8.!:3 
2
 
-59' 

. :$ 

 o 
!;j
 
8.
 

 J: 
.... u 
'u -E 
-'" "O (!) 

 8 ; 
0-6 
 
.D o 
No 
 
.!:! :;;;! 
:;;; .!:! :g 
u ..6 c... 

 
 'E 
;:!p:) ;; 

 
 
.-g 

.
 

 
c... 
 N..... 
C'OB 8.8.. 
--:; t:l.. 
;s 
..s:::.., .... Q) 
u--- o 
5'
 :ii 
 

 C'O 
 5. 
016 Q>-
 
c... i3 '" 
e
 .!:!::: 
Q)
 

 
'13 o u C'O 
.- "E 
 
 
..s::: o "2 s::: 

Lt.. .3
' 


,...:.
;, 

;g 
 

 
c... 0 '5 c...
 

I "'C'O..:o: 

,-.... G.) ..-cd 
"-"O c.D .... 

 
 .a Q.D 
-o - :::.t 

,'
'o] 
c...f: g 
... 
"- 0\ N eQ 
_
 - I u i)() 
o '-" 
 N"U 

-s::::::: ",.
 
..s:::.
 1-3 -5 s::: 
.!:! .g C'O:B g 

p:)<.i-<.",.g 

'b !; 
. o 
U)3d6

 

!I'C;;"'i:' 
C1>' :::..a::::: CIJ-' 
S o u S o 
=,Ci

g 
'" =' I N 
o
C'Oou 
S:::
'a 
 
 
]u"Ooo 
t:l.. 
 8 t:l.. I 
c...P:): 
 


--:; 
C'O 
.... 
o 
'5 
C'O 
Q) 
s:::
		

/Magazyn_056_02_121_0001.djvu

			Z badań nad gospodarką zwierzętami... 


117 


Z ptaków brak orła przedniego. Tylko około 15 par gnieździło się w Kar- 
patach i na Mazurach (Po/ska księga 1992, s. 125). Zniknął także głuszec, będą- 
cy typowym przedstawicielem zwartych kompleksów borów i lasów miesza- 
nych. 
Powyższe spostrzeżenia są odzwierciedleniem ogromnych zmian, które za- 
szły od czasów wczesnego średniowiecza w bioccnozie lasów, pod wplywem 
dzialalności człowieka. 
W przypadku ryb zwraca uwagę obecność ślcdzia (tab. 2), który należy do 
środowiska wód słonych i niewątpliwie jest tu archeologicznym świadectwem 
kontaktów handlowych ośrodków ziemi chcłmińskiej z ośrodkami handlowymi 
położonymi nad Morzcm Baltyckim. 
Typową rybą dwuśrodowiskową był jesiotr zachodni (Acipenser stu rio L.). 
Żył w Baltyku i stamtąd odbywal wędrówki rozrodcze w dół wielkich rzek ta- 
kich, jak Wisła i Odra. Obecnie gatunck ten można już uważać za wymarly 
(Bryłióska 1986, s. 106; Rolik, Rembiszewski 1987, s. 92i. Pozostale gatunki 
ryb, obecne na prczentowancj liście, można do dziś łowić w Wiśle i jeziorach 
ziemi chelmińskicj. Niewątpliwie jednak sum, boleń, sandacz czy gatunki 
z rodzaju Sa/mo są rzadziej spotykane od szczupaka, leszcza, płoci czy też lina. 
Jakie jeszcze inne ryby plywały i byly przedmiotem rybołówstwa w pobliskich 
rzekach i jeziorach? Na to pytanie trudno jest obecnie odpowiedzieć, z racji 
nicdostatccznej liczby rozpoznanych materialów kostnych omawianej grupy 
zwierząt. Jcdnak z calą pewnością można stwierdzić, że ncgatywne skutki prze- 
kształcania wodncgo środowiska przyrodniczego są najlepiej widoczne na przy- 
kładzic jesiotra. Gatunck ten był tak intensywnie odlawiany w okresie wczesno- 
śrcdniowiccznym (Urbanowicz 1965; Bcnecke 1986; Makowiecki 1999), że już 
od XlłIIXIV wieku możemy mówić o jego stopniowej zagladzie, która przecią- 
gnęla się do naszych czasów. 
Jeśli przyjrzeć się bliżej zestawicniom tabelarycznym, uwzględniającym 
udział rozpoznanych pozostałości kostnych, to widać wysoką przewagę ssaków 
domowych nad dzikimi (tab. 4). Pomimo, że zestawienie dotyczy tylko ssaków 
domowych i dzikich, to wyniki dotychczas opublikowanych prac wskazują ja- 
sno, że udzial pozostałości innych grup, takich jak ptaki, ryby i gady był nie- 
wielki. Osiągal bardzo rzadko wartość 3-4% (Makowiecki, Makowiecka 1999). 
Nicwątpliwie wymicnione zwierzęta uzupełniały menu mieszkallców badanego 
regionu. Jednak bardziej wnikliwa analiza ich znaczenia w gospodarce jest nie- 
możliwa, albowiem niemal wszystkie zbadane zbiory pozyskano bez stosowa- 
nia technik przesiewania i przemywania zawartości antropogenicznej warstw. 


2 W sklepach rybnych wprawdzie czasami można kupić rybę pod nazwą ,jesiotr" lub 
też jej kawior, lecz jest to już tylko produkt sztucznej hodowli jesiotra syberyjskiego 
(Acipenser baeri Brandt) i krzyżówek ryb jesiotrowatych. bytujących w wodach Europy 
Wschodniej (Szczerbowski 1993, s. 199).
		

/Magazyn_056_02_122_0001.djvu

			118 


Daniel Makowiecki 


Taki sposób uzyskiwania materiałów kostnych wpływa najczęściej na niedobór 
liczby pozostałości zwierząt "małych" (Clason, Prummel 1977). 
Ocenę danych procentowych pod względem użytkowania gospodarczego 
zwierząt domowych i znaczenia ssaków dzikich można przeprowadzić dopicro 
w wyniku porównania ich z podobnymi danymi z innych regionów Niżu Pol- 
skiego, np. Wielkopolski. Tam najczęściej udział ssaków dzikich nie przckracza 
5%, a w tak ważnym ośrodku jak Ostrów Lcdnicki, w X-XI wieku -1 % (Ma- 
kowiccki 2001). W związku z tym można przyjąć, żc zwierzyna dzika oraz po- 
lowania na nią odgrywały ważną rolę w gospodarcc ośrodków średniowiecz- 
nych ziemi chełmińskiej, czemu sprzyjało istnienie znacznych polaci leśnych, 
którc były zasicdlone przez licznych przedstawicieli dużych, średnich i małych 
ssaków. Dodatkowym potwierdzenicm tego jest fakt, że tak bogatą listę zwie- 
rząt dzikich uzyskano, analizując relatywnie nicliczne materiały z niewiclkicgo 
terytorium. Dla ilustracji powyższego stwierdzenia należy dodać, iż z ziemi 
chełmińskiej rozpoznano około 20 tys. kości, gdy tylko dla samcgo Ostrowa 
Lednickiego aż 32 tys. (Makowiecki 2001). 
Porównywanie udziałów procentowych kości ssaków domowych konsump- 
cyjnych, pomiędzy mezoregionami, a ściślej ośrodkami intcresującego nas tu 
obszaru jest w pełni możliwe na odcinku pomiędzy 2. polową X a przełomem 
XII i XIII wieku (faza II). Wynika to z wysokiej liczebności zbiorów odkrytych 
na stanowiskach pochodzacych z tego okresu. I tak, szczątki dwóch gatunków, 
a mianowicie bydła i świni, stanowią około 80% każdego ze zbiorów (ryc. l). 
Następnymi w kolejności są małe przeżuwaczc i koń. W każdym ośrodku udzial 
kości poszczególnych gatunków jest jednak odmicnny. W materiałach z Kałdu- 
sa świnia i bydło występują nicmaI w jednakowym odsetku, w ośrodkach Poje- 
zierza Chełmińskiego kości bydla przcważaly nad kośćmi świni, na Pojezicrzu 
Brodnickim proporcje tc ksztaltowały się odwrotnie. Analizując pozostałości 
małych przeżuwaczy, można spostrzec niemal jednakowy ich udział na Pojezie- 
rzu Brodniekim i Chełmińskim, a trochę mniejszy w Dolinie Fordońskiej. 
Szczątki konia znamionują najprawdopodobniej większy jego udział zarówno 
w pogłowiu zwicrząt z Kałdusa, jak i Pojezierza Brodnickiego, w porównaniu 
do ośrodków Pojezierza Chcłmińskiego. 
Ocena kulturowa odnotowanych spostrzcże6 możliwa jest jcdynie na bazic 
odwołania się do pewnych właściwości biologicznych, wymienionych tu gatun- 
ków i wiedzy na tcmat przemian osadniczych oraz demograficznych, zachodzą- 
cych u schyłku starożytności i w śrcdniowicczu, na obecnym terytorium Polski. 
W okresie wplywów rzymskich picrwszoplanową rolę odgrywało bydło, mnicj- 
sza natomiast była rola świni i małych przeżuwaczy (Makicwicz 1977; Mako- 
wiecki 1994). Jedynie na Pomorzu Wschodnim, a ściślej biorąc w okolicach 
Gdańska, przcprowadzonc badania wskazują na dużą rolę trzody chlewncj (So- 
bociński 1975). Z tcj perspcktywy pojawicnic się wymienioncgo gatunku zwie- 
rząt na pierwszym łub drugim miejscu we wczesnośredniowiecznych zbiorach 
z zicmi chełmińskicj, należy uznać za dowód zmian, którc zaszły w gospodaro-
		

/Magazyn_056_02_123_0001.djvu

			Z badań nad gospodarkq zwierzętami... 


119 


waniu poglowiem zwierząt domowych. Wynikaly one z przyrostu demograficz- 
nego ludności, który potwierdzony zostal nie tylko dla ziemi chełmińskiej 
(Chudziak 1996), ale także dla Wielkopolski (Kurnatowski 1975) i Pomorza 
(Łosiński 1982; 1983). Wzrost udzialu świni na obszarze ziem polskich czytel- 
ny jest niemal powszechnie, także we wspomnianej już wcześniej Wielkopolsce 
(Dembińska 1975; Makowiecki 2001). Zwiększenie udzialu tego gatunku 
w poglowiu zwierząt domowych, w sytuacji wzmożonego popytu na bialko 
i tluszcz zwierzęcy, wydaje się zrozumiałe jeśli zauważymy, że świnia odznacza 
się relatywnie najlepszym wskaźnikiem wydajności tuszy, uzyskuje szybkie 
przyrosty ciala, jest w zasadzie wszystkożerna, na dodatek nadaje się świetnie 
do hodowli w warunkach leśnych, czy też na malej przestrzeni, pod ścisłym 
dozorem czlowieka. W porównaniu do niej owca ma nie tylko mniejsze rozmia- 
ry ciala, mniejszą wydajność tuszy, ale jeszcze jest typowym zwierzęciem od- 
krytych, bezleśnych przestrzeni (Bogolubski 1968, s. 179; Rajski 1984), któ- 
rych, jak już wcześniej sygnalizowano, nie było tak wiele na ziemi chełmiń- 
skiej. Ówczesna świnia byla jak najbardziej konkurcncyjna w stosunku do by- 
dla, jeśli zwrócimy uwagę na jej wysoką wydajność rzeźną (okolo 75%) i plod- 
ność kilkakrotnie większą niż porównywanego gatunku (Grudniewska 1995). 
! 


Pojezierze Brodnickie 
(n=6386) 


Pojezierze Chełmińskie 
(n=4500) 


Dolina Fordońska (n=3732) 


I 
-1---.--- 
0% 10.4 20% 


J ---,- -'-.
--r-- 


30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% 


Ryc. 1. Udzial pozostalości ssaków domowych konsumpcyjnych w 2 polowie X do 
przełomu XII i XIII wieku 
Fig. I. Frcquency of remains of domestic marnmals destined for human consumption in 
late_lO th to early_13 th century assemblages
		

/Magazyn_056_02_124_0001.djvu

			oJ::: 
u 
J2 

 


oJ::: 
u 

 
o 
S 
o 
"'O 

 
'0 

 
'" 
'" 
'u 
.", 
O 
C; 
.... 
'" 
O 
N 
O 
C. 

 
O 
i:: 
Q) 
U 
8 
c. 
C; 
'N 
"'O 
=> 
co:! 

 
.c:: 
'S 
Q) 
oJ::: 
U 
"" 
'S 
Q) 
N 

 
"" 
] 
"" 
E-< 


c;) 
o 
a
 
\I 
c:: 
'-' 


- 
..... 
U 
Q) Q)' 

 
 
.
 o 
c:: .""" 
"'8 Q) 
... 
 


 - 
Q) "'O - 
N O 
... ... 
Q) .", 
.
 
 
00' 
 
Q. t::: 
O 

- 


Q) 
:@ 
.c:: 
'S 
Q) 
oJ::: 
U 
Q) 
t::: 
Q) 
'N 
Q) 
B 
Q. 


;;:;- 
=
 
\I 
c:: 
'-' 



 
0\ 
_0\ 
- """ 
\I 
E. 



\O 
""" 
 
-
a; 
\I 
c:: 
'-' 


"" 
..:..:: 
'" 
.c:: 
O 
"'O 
... 
O 
L1.. 
.
 
"O 
O 


5 
'Sb 

 


;;:;- 
00 
00 
\O 
\I 
c:: 
'-' 


- 
('<") 
N 
N 
\I 
c:: 
'-' 


.-... 
('<") 
""" 
_ 00 
- ('<") 
\I 
c:: 
'-' 


..... 
c:: 
N 
U 
'Sb 
O 
'O 
c:: 
O 
= 
U 
:o 
c. 
'" 
Q) 
N 


('<")1"'--0 
\l5 1"'1 8 
 
I"'--N 
- 


OONo 

r'g 
- 


NOOO 

-g 
- 


V'} V'} O 
r'Ń Ó 
00-0 
- 


-0\0 
Óo\Ó 
0\ o 
- 


('<")0 
o\g 
- 


-0\0 

Ńg 
- 


Q) 

 Q) 
g;g 
"'O 
 S 

 
 Q) 
"" "" N 
CI> CI> "" 


e::: 


oJ::: 
U 

 
'N 
"'O 

 
'O 
..:..:: 
'" 
CI> 
'" 

 
'O 
..:..:: 
c:: 
;:I 
i 
oJ::: 
U 

 
... 

 

 
'U 
.", 
O 
C; 
.... 
'" 
O 
N 
O 
C. 

 
O 
i:: 
Q) 
U 
8 
c. 
C; 
'N 
"'O 
=> 
co:! 
..:..:: 
'" 
.c:: 
";::::I 
c:: 
Q) 
oJ::: 
U 
"" 
';:1 
c:: 
Q) 
N 
V'} 
'" 
] 
'" 
E-< 


-- 
.....::: 
U 
Q) Q)' 

 
 


 
... 
 


 - 
Q) "'O - 
N O 
... ... 
Q) .", 
..... Q) 

 N 
"O' 
 
Q. t::: 
O 

- 


- 
Ń 


\O N V'} \O 
ÓŃ'	
			

/Magazyn_056_02_125_0001.djvu

			Z badań nad gospodarką zwierzętami... 


12] 


Analizując udział procentowy pozostalości kostnych, należy jeszcze zwró- 
cić uwagę na niewielką liczbę szczątków konia. Jego pozycja nie wydaje się tu 
czymś zaskakującym, jako że nigdy nie był on typowym zwierzęciem przezna- 
czonym do konsumpcji, lecz do celów militarnych i transportu. Taka sytuacja 
wystąpiła w Kaldusie i w Brodnicy, ważnych politycznie i militarnie ośrodkach 
ziemi chclmillskiej. 
O ile analiza kości zwicrząt domowych może być podstawą do rozważałI 
nad niektórym i dzialami gospodarki i zmianami w niej zachodzącymi, to anali- 
za szczątków ssaków dzikich posłuży nam do oceny stanu zaplecza przyrodni- 
czego ośrodków w poszczególnych mezoregionach (tab. 5). Podstawą takich 
rozważaJ1 jest uznanie kilku zwierząt za typowe wyznaczniki określonych stref 
ckologicznych. Na przykład zając jest typowym gatunkicm tcrcnów otwartych 
z kępami krzewów i drzew. W obszarach leśnych zasicdla obrzeża (pielowski 
1966). Sama nalcży do gatunków radzących sobie doskonale w przybrzeżnych 
partiach leśnych, z łatwym dostępem do odkrytych przestrzeni, na których że- 
ruje (Pielowski 1984). Jelcll jcst typowym mieszkaJ1cem głuszy leśncj (Dzię- 
gielewski 1973). Łoś załuieszkuje obszary podmokle i mokradła, lasów liścia- 
stych, z udziałcm wicrzby, topoli, olchy, osiki i brzozy (Rajski 1984, s. 576). W 
Europie i w Polsce typowym biotypcm dzika jest las o urozmaiconym skladzic 
drzew (Fruzillski 1993). 
Na rycinie 2 zwraca uwagę wysoki udział jclenia. Fakt ten wydajc się jcd- 
noznacznie wskazywać na znaczny udzial lasów w analizowanych tu mezore- 
gionach. W związku z powyższym bardziej szczególowe wnioskowanie 
o mnicjszym lub większym zalesicniu można przcprowadzić tylko na podstawi c 
pozostalych gatunków zwierząt. 
Dlatego też, wyraźnie zwiększający się udział łosia od Doliny FordoJ1skicj 
w kierunku Pojezicrza Brodniekiego i zmniejszający się udział zająca, można 
by traktować jako ważny wskaźnik stanu zalesienia. Obszary polożonc tuż przy 
Wiśle były mniej dogodne dla pierwszego z wymicnionych gatunków. Im dalcj 
na wschód, tym mniej było obszarów odpowiednich do bytowania w nich zają- 
ca. Tak więc obecność łosia wskazywałaby na znaczny udział drzew liściastych, 
tcrenów podmokłych i mokradeł w strefie Pojezierza Brodniekiego. Niski udział 
zająca można wyjaśnić wysokim, być może najwyższym stopniem zalesienia 
wymicnionego obszaru. 
Nieco inaczej wyglądala strefa Pojezierza ChełmiJ1skiego, gdzie dobre wa- 
runki do swojego rozwoju musiala znajdować sama. Można przypuszczać, że 
było tu sporo obszarów odkrytych, więcej niż na Pojezicrzu Brodnickim. Tere- 
ny rolnicze staly się więc jcdnocześnie micjscem dogodnym dla wymienionego 
gatunku, który żywił się uprawianymi roślinami, niszcząc przy okazji pracę 
człowicka. W konsekwencji rozwój upraw i rolnictwa, jako celowej działalności 
człowicka, prawdopodobnie doprowadził do wzrostu populacji samy. Były to 
więc pośrednic, niezamierzone skutki ingcrcncji człowieka w środowisko natu- 
ralne. KOIlcowym efektem jednak by la możliwość prowadzenia bardzicj inten-
		

/Magazyn_056_02_126_0001.djvu

			122 


Daniel Makowiecki 


sywnych - W porównaniu do innych regionów - polowań na sarnę. Można więc 
sądzić, że łowy te miały również znaczenie profilaktyczne, zabezpieczające 
pola z uprawami. 


70 
60 
50 
40 
% 
30 
20 
10 
o 


-+-Jeleń Cervus elaphus L 


___ Dzik Sus serofa L. 


-.- Sarna Capreolus 
capreolus (L) 
I · -..... Co,." 
europaeus (pali.) 
-+-Łoś Alces alees (L) 


-- 

 ---,-- 
 


 



 
ON c: ... 
.!!!, '8 l!: 
o 
 
 
Il.m 


Ryc. 2. Udzial pozostalości wybranych ssaków dzikich w zbiorach z 2. polowy X do 
pr.lelomu XII i XIII wieku 
Fig. 2. Frequency of selected wild marnmaJ remains in late-10 1h to early-13 1h cen tury 
assemblages 


Biorąc pod uwagę relatywnie naj niższy udział jelenia i najwyższy zająca 
w zbiorach z Kałdusa, można spodziewać się, że teren ten był najmnicj zalesio- 
ny w porównaniu do pozostałych obszarów zicmi chełmińskiej. 
Następną grupą zwicrząt użytkowanych przez człowieka były ptaki. Ich 
znaczenie w pożywieniu mogło być nieco większe, niż wskazują na to udziały 
procentowe kości. Ze względu na sposób ich pozyskiwania, bez zastosowania 
techniki przesiewania, należy się spodziewać, że są one, niestety, zaniżone. 
Najbardziej popularnym gatunkiem konsumowanym przez mieszkańców 
Kałdusa i Brodnicy była kura. W jej stadzie można wyróżnić trzy rasy, czy też 
formy. Były nimi: niewielki ptak w typie liliputka (wielkości dzisiejszego ban- 
tama), druga forma, nieco większa od pierwszej i trzecia - zbliżona do współ- 
czesnej rasy lekkiej - leghorn. Wśród zidentyfikowanego matcriału zabrakło 
pozostalości osobników męskich. Oznacza to dokonywanie eliminacji samców 
już w młodym wieku i wybór na potrzeby lokalnej ludności samic jako niosek 
i do wylęgu potomstwa. Innym ptakiem udomowionym była gęś (Waluszew- 
ska-Bubień 1980).
		

/Magazyn_056_02_127_0001.djvu

			Z badań nad gospodarką zwierzętami... 


]23 


Do atrakcyjnych ptaków łowieckich należały takie gatunki, jak głuszec, 
czapla i żuraw. Ptakiem używanym zapewne podczas polowań był jastrząb (Ac- 
cipiter gentilis), którego szczątki znaleziono w Kałdusie i Brodnicy. W drugim 
z wymienionych ośrodków jedna z kości należała do osobnika wprawdzie mło- 
dcgo, lecz wyrośniętego. Być może był on układany przez miejscowego sokol- 
nika. W dawnym sokolnictwie jastrząb miał wielorakie zastosowanie, używany 
był do polowań na kaczki, kuropatwy, przepiórki, czy jarząbki. O jego znacze- 
niu zadecydowała masowość w występowaniu oraz łatwość w układaniu (Dy- 
nak 1993). Obecność tego ptaka w materiałach archeozoologicznych wydaje się 
raz jeszcze potwierdzać, niezależnie od źródeł archeologicznych, ważne zna- 
czenie wymienionych ośrodków w średniowieczu. 
Ostatnią grupą zwierząt, których szczątki kostne znaleziono w ośrodkach 
analizowanych mezoregionów są ryby. Niewielka liczba rozpoznanych szcząt- 
ków, podobnie jak i w przypadk-u ptaków, wynika ze spospbu pozyskiwania 
materiałów faunistycznych. Jednak lista gatunków jest tu na tyle zróżnicowana, 
iż możemy mówić o uprawianiu rybołówstwa zarówno w rzekach, a więc Wiśle 
oraz Drwęcy, jak i w jeziorach pojezierzy Chełmińskiego i Brodniekiego. 
O dużym znaczeniu ryb w pożywieniu ówczesnych mieszkańców świadczą 
niewątpliwie szczątki śledzia oraz obecność gatunków, których rozmiary są 
wyjątkowo duże. Należą do nich jesiotr i sum. Pierwszy z nich może osiągać 
masę nawet ponad 300 kg (Rolik, Rembiszewski 1987, s. 89), a drugi 80 kg 
(Mastyński, Wajdowicz 1991). Jeśli zauważymy, że jeszcze w XIX wieku od 
krowy uzyskiwano przeciętnie 102 kg mięsa, od świni 61 i od owcy 12 kg, to 
oczywiste staje się, iż jesiotr i sum, mogły być gatunkami konkurencyjnymi 
w stosunku do wymienionych ssaków, szczególnie przy zwiększonych polo- 
wach wymienionych ryb. Szczątki śledzi odkryte w Kałdusie można uważać nie 
tylko jako dowód kontaktów handlowych, lecz także istnienia tu komory celnej 
przy przeprawie na Wiśle. W średniowieczu, szczególnie od XI wieku, handel 
śledziami nabrał ważnego znaczenia. Był jedną z podstaw zaopatrzenia w żyw- 
ność pochodzenia morskiego ludności w Europie środkowej i wschodniej. Zja- 
wisko to poświadczają coraz częstsze znaleziska tej ryby w ważnych ośrodkach 
politycznych i gospodarczych naszych ziem, takich jak: Poznań, Ostrów Led- 
nicki, Kruszwica czy Wrocław (Makowiecki 2001). W ten sposób Chełmno 
mogło pośredniczyć w handlu tą rybą i czerpać korzyści ekonomiczne. 
Znaczny udział ryb małych rozmiarów również jcst przesłanką do przy- 
puszczeń o rozwiniętym rybołówstwie z urozmaiconymi technikami połowów. 
Dzięki tym technikom możliwe było chwytanie ryb o różnej wielkości. Liczne 
łuski ryb karpiowatych w próbkach z Kałdusa być może świadczą o masowych 
odlowach wiosennych, dokonywanych w pobliskich rozlewiskach Wisly. 
W nich to odbywało się tarło, które jest jednocześnie najlepszym okresem do 
polowów nie wymagających stosowania zbyt skomplikowanych technik. 
Jak wynika z powyższych rozważań, gospodarka zwierzętami w okresie 
wczesnego średniowiecza, podczas zaawansowanych procesów osadniczych
		

/Magazyn_056_02_128_0001.djvu

			124 


Daniel Makowiecki 


i demograficznych zachodzących na ziemi chełmińskiej, była w dużym stopniu 
uwarunkowana środowiskiem naturalnym. Panowaly w nim doskonale warunki 
do eksploatacji świata zwierząt i zdobywania pożywienia. W zakresie hodowli 
ssaków domowych zasady były zbliżone do głównych tendencji zaobserwowa- 
nych w Wielkopolsce. Polegały one przede wszystkim na utrzymywaniu w po- 
głowiu dużej liczby świń. Przedstawione powyżej uwagi, wymagają oczywiście 
weryfikacji, która będzie możliwa w najbliższym czasie dzięki analizie nowych 
materiałów źródłowych z Napala, Gronowa i Kałdusa. Do uszczegółowienia 
niektórych ustaleń konieczne jest zbadanie przynajmniej części materialów 
uzyskanych drogą płukania, czy też przesiewania. 


Literatura 


Wykaz skrótów 


RAR - Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu, Poznań 


Bcnecke N. 
1986 


Some Remarks on Sturgeon Fishing in the Soulhern Ba'tic Region in Me- 
dieval Times, [w:] Fish and Archaeology. Studies in osteomelry, tap/lOno- 
my, seasonality andfishing methods, red. D. C. Brinkhuizen, A. T. Clason, 
Bar International Series 294, s. 9-17. 
Bogolubski S. 
1968 Pochodzenie i ewolucja zwierząt domowych, Warszawa. 
Chudziak W. 
1991 Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki z dorzecza dolnej 
Drwęcy (VII-XIIXII w.J. Podstawy chronologii procesów zasiedlenia, To- 
ruń. 
Zasiedlenie strefy chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu 
(Vll-X/ wiek), Toruń. 
Clason A. T., Prummel W. 
1977 Collecting, sieving and archaeozoological research, Journa1 of Archaeo- 
logical Science, t. 4, s. 171-175. 
Dembińska M. 
1975 Zmiany w strukturze hodowli na ziemiach polskich we wczesnym średnio- 
wieczu, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 23, nr 2, s. 201-224. 
Dynak W. 
1993 Łowy, łowcy i zwierzyna w przysłowiach polskich, Wroclaw. 
DzięgieIewski S. 
1973 Jeleń, Warszawa. 
Fruziński B. 
1993 Dzik, Warszawa. 
Hodowla 
1994 Hodowla i użytkowanie świń, red. B. Grudniewska, Olsztyn. 


1996
		

/Magazyn_056_02_129_0001.djvu

			Z badań nad gospodarką zwierzętami... 


125 


Kondracki J. 
1981 Geografiafizyczna Polski, Warszawa. 
Kurnatowski S. 
1975 Wczesnośredniowieczny przełom gospodarczy w Wielkopolsce oraz jego 
konsekwencje krajobrazowe i demograficzne, Archeologia Polski, t. 20, 
s. 145-160. 


Łosillski W. 
1982 
1983 


Osadnictwo plemienne Pomorza (V/-X wiek), Wrocław. 
Dynamika zasiedlenia ziem pomorskich u schyłku doby plemiennej (VI- 
-XI w.), [w:] Studia z dziejów i kultury zachodniej Słowiańszczyzny, red. 
J. Żak, J. Ostoja-Zagórski, Poznań, s. 107-1 19. 
Makiewicz T. 
1977 Gospodarka hodowlana w kulturze przeworskiej na Kujawach, Archeolo- 
gia Polski, t. 22, z. 1, s. 111-135. 
Makowiecki D. 
1994 Wyniki badań archeozoologicznych szczątków kostnych z wczesno.
re- 
dniowiecznego grodziska (stanowisko l) i osady (stanowisko 2) w Je- 
dwabnie, woj. toruńskie, [w:] Studia nad osadnictwem ziemi chełmińskiej. 
Wybrane zagadnienia i materiały, red. J. Olczak, Toruń, s. 187-217. 
Niektóre a
pekty średniowiecznego rybołówstwa na Niżu Polskim, [w:] 
Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, red. H. Kó
ka- 
-Krcnz, W. Łosiński, Poznań, s. 322-331. 
Some aspects of studies on the evolution of fish faunas and fishing in pre- 
historic and historic times in Poland, [w:] The Holocene History of the 
European Vertebrate Fauna Modern Aspects of Research. Workshop, 6th 
to 9th April/998, red. N. Benecke, Archaologie in Eurasien, t. 6, Berlin, 
s.171-184. 
Hodowla oraz użytkowanie zwierząt na Ostrowie Lednickim w średnio- 
wieczu. Studium archeozoologiczne, Biblioteka Studiów Lednickich, t. 6. 
Makowiecki D., Leszczyszyn A. 
1990 Zwierzęce szczątki kostne z grodziska i osady podgrodowej w Gronowie, 
woj. toruńskie (stanowiska / i 2), [w:] Studia nad osadnictwem średnio- 
wiecznym ziemi chełmińskiej. Gronowski mikroregion osadniczy, red. 
J. Olczak, Toruń, s. 138-159. 
Makowiecki D., Makowiecka M. 
1999 Gospodarka hodowlano-łowiecka w dorzeczu środkowej Drwęcy we wcze- 
snym średniowieczu. Studium archeozoologiczne, [w:] Studia nad osad- 
nictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, red. W. Chudziak, Toruń, 
s.27-60. 
Mastyński J., Wajdowicz, Z. 
1991 Gospodarka rybacka w zbiornikach zaporowych, Poznań. 
Pielowski Z. 
1966 Zając, Warszawa. 
1984 Sarna, Warszawa. 
PoL..ka księga 
1992 Polska czerwona księga zwierząt, Warszawa. 


1998 


1999 


2001
		

/Magazyn_056_02_130_0001.djvu

			126 


Daniel Makowiecki 


Rajski A. 
1984 Zoologia, t. 2, Warszawa. 
Rolik H., Rembiszewski J. M. 
1987 Ryby i krąglouste (Pisces et Cyclostomata), Warszawa. 
Ryby słodkowodne 
1986 Ryby słodkowodne Polski, red. M. Brylińska, Warszawa. 
Rybactwo 
1993 Rybactwo śródlądowe, red. J. A. Szczerbowski, Olsztyn. 
Sobociński M. 
1975 Zwierzęce szczątki kostne z osad otwartych okresu wprywów rzymskich na 
Pomorzu Wschodnim, Pomorania Antiqua, t. 6, s. 505-530. 
1977 Materiał kostny zwierzęcy z wczesnośredniowiecznego grodziska w Brod- 
nicy, RAR, t. 93, Archeozoologia 3, s. 81-92. 
1980a Materiał kostny zwierzęcy z wczesnośredniowiecznego grodziska w Je- 
dwabnie (województwo toruńskie), RAR, t. 121, Archeozoologia 6, s. 57- 
-77. 
1980b Szczątki kostne zwierząt z badań wykopaliskowych w Kałdusie (woje- 
wództwo toruńskie), RAR, t. 121, Archeozoologia 6, s. 79-112. 


SzenIOn M. 
1994 


Wczesnośredniowieczne wyroby z poroża i kości z dorzecza dolnej Drwę- 
cy, [w:] Studia nad osadnictwem ziemi chelmińskiej. Wybrane zagadnienia 
i materiary, red. J. Olczak, Toruń, s. 27-82. 
Urbanowicz K. 
1965 Połowy jesiotra zachodniego Acipenser sturio L. we wczesnośrednio- 
wiecznym Gdańsku w świetle materialów wykopaliskowych, Przegląd 
Zoologiczny, t. 9, z. 4, s. 372-377. 
Waluszewska-Bubień A. 
1977 Resztki kostne fauny ptasiej we wczesnośredniowiecznym materiale wyko- 
paliskowym Z Brodnicy, RAR, t. 93, Archeozoologia 3, s. 93-101. 
Szczątki kostne ptaków z wykopalisk w Kaldusie (województwo toruńskie), 
RAR, t. 121, Archeozoologia 7, s. 159-164. 


1980 


Wyrost P. 
1994 


Dawna fauna Polski w świetle badań kostnych materia/ów archeologicz- 
nych. Rozmieszczenie w czasie i przestrzeni, RAR, t. 259, Archeozoologia 
19, s. 75-176. 


ON THE EARLY-MEDIEVAL ANIMAL ECONOMY IN CHEŁMNO LAND 


Summary 


An archaeozoological analysis of bone material retrieved from the medieval strong- 
holds and settlemcnts of Chelllmo Land (table I) has resuIted in the publication of 
a number of source studies and one synthetic study. Dealing with domestic and wild 
animals exploited by humans in that region, the publications describe mammaI forms, 
slaughter age and sex distribution of the animals and analyse the patterns of Oleat con-
		

/Magazyn_056_02_131_0001.djvu

			Z badań nad gospodarką zwierzętami... 


127 


sumption. An attention has also been paid to assemblages of tools and everyday objects 
made of animaI bone. 
The present study integrates the results of osteological investigations carried out at 
sites in Fordon Valley (Dolina Fordońska), Chelmno Lakeland (Pojezierze Chełmiń- 
skie) and in the middle Drwęca basin (an area known a1so as Brodnica Lakeland: Po- 
jezierze Brodniekie). The outcome of the research is presented in table l, 3. The mate- 
rial subjected to the comparative ana1yses spans the period from the second half of the 
tenth cen tury to the tum of the thirteenth cen tury. 
The identification of tlle bone material revealed that the inhabitants of Chelnmo 
Land exploited domestic anima)s such as cattle, pig, sheep, goat and hors, and that cat 
and dog were present in the households (table 2, 3). Wild mamma1s, birds and fishes 
featured abundantIy in the diet, and some sites yielded remains of the European pond 
turtle (Emys orbicularis). 
Some of the wild species present at the early-medieval sites have since ceased to 
inhabit the region under discussion, while others are now extremely rare. Among the 
wild mamma1s of the past are aurochs (Bos primigenius; Boj. 1827), which became 
extinct in Poland at the beginning of the seventeenth century. The extremely rare elk has 
practica1ly vanished from Chełmno Land as well. The region is no longer inhabited by 
the brown bear; thirty or thirty-five individuals of this species live in the wild only in 
the Carpathians. Similarly, the wildcat occurs only in the Carpathians, while the Iynx 
inhabits the Carpathians, Mazuria Lake)and and Podlasie. In medieval forests, however, 
these mammals must have been common elements of the natura) environment. 
As regards birds, tlle golden eagle is all but extinct in Chełmno Land. On)y fifteen 
couples of this species are known to have lived in the Carpathians and in Mazuria re- 
cently. Capercaillies, a typical rcpresentative of dense complexes of mixed forests, have 
also vanished. Fish species such as the catfish, asp, pikeperch and sal mon are less fre- 
quent than pike, bream, roach or tench, while sturgeon is no longer found in Poland. 
The remains of herring provide archaeological evidence for the herring trade, which 
extended as far as Chełnmo Land. 
The principal meat-producing species were pigs and cattle. Sheep and goats were 
used for this purpose less often, and horses hardly ever. The horse performed the func- 
tion of an elite military animaI, which is especially well visible in bone assemblages 
retrieved from Kaldus and Brodnica (table 3; fig. I). 
AltllOUgh animaI fanning was tlle main source of Oleat in Chelmno Land, hunting 
played a very important role in comparison with Great Poland (table 4). An analysis of 
the percentage of wild-mammal rema1ns indicates that the level of forestation in 
Chełmno Land was varied. The most frequcntly hunted anima1s were deer, wild boar, 
roe-deer, eIk and hare (table 5; fig. 2). Since Brodnica Lake)and featured the largest 
areas of leafy forests and marshy grounds, e1k and wild boar were more common here 
than roe-deer and hares. Chelnmo Lakeland, in tum, provided favourable living condi- 
tions for roe-deer and must therefore have had more open areas than Brodnica Lakeland. 
Land cultivation caused the roe-deer population to thrive to such an extent that the ani- 
rnals, foraging for food, would ruin arabIe crops and the hunting of this species was 
necessary in order to protect yields. Fin all y, Fordon Valley seems to have been the most 
sparsely forested area in comparison Witll Chełnmo and Brodnica Lakelands, since it 
produced the lowest percentage of hare remains and relatively fewer deer remains.
		

/Magazyn_056_02_132_0001.djvu

			128 


Daniel Makowiecki 


Among poultry, the most frequently consumed species was the chicken, which exi- 
sted in three breeds or forms: I) a smali bird the size of today's bantam; 2) a slightly 
larger breed; and 3) a breed similar to today's leghorn. The identified bone material did 
not contain any remains of male individuals, which indicates that male birds were 
eliminated at a young age while females were used in early-medieval settlements for 
egg production and hatching the young. Another widespread domestic bird was the 
goose. 
Sought-after species of hunted birds included the wood grouse, hcron and l.Tane. 
The hawk (Accipiler genlilis) must have been used for hunting, since hawk remains 
were discovered in Ka1dus and Brodniea. One of the bones found at Brodnica belonged 
to a young but fully-grown bird, which may have been tamed by a local falconer. In 
medieval falconry, the hawk performed a variety of functions, such as the hunting of 
ducks, partridges quails and hazel grouse. The hawk's signiticance for huntillg was due 
both to its widespread character and to its tameability. The presence of hawk remains in 
the archaeozoological materia1 retrieved froll1 Kaldus and Brodllica lends additional 
support to archaeological finds, which point to the remarkable importance of [hcse two 
sites in the Middle Ages. 
The final group of animals whose bone remains were fOllnd at tlle sites of Chc1ll1llo 
Land are fish. The list of species is varied enough to infcr that fishing was practised 
both in tlle rivers (Vistula and Drwęca) and in tlle lakes of the Chclll1no alld Brodn.ica 
Lakelands. 
The early-medieval animaI economy, as practised during the complcx processes, 
which were affecting tlle demography and settlcll1cnt in Chc1mno Land at that till1e, was 
largely dependent on the natural environment. It offered perfect conditions for exploit- 
ing the fauna and for obtaining varied food. The principles of animaI husballdry in this 
region were simi1ar to the main tendencies observed in Great Poland and relied maillly 
on keeping a large numbcr of pigs in the livestock. 
A current investigation of new osteological materiaIs retrieved from Napole, 
Gronowo and Kaldus will soon ll1ake it possiblc to verify the results prescnted above.
		

/Magazyn_056_02_133_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 5 
Toruń 2003 


Zakład Archeologii Średniowiecza 
i Czasów Nowożytnych 
Instytut Archeologii 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu 


Dariusz Poliński 


Stan i perspektywy badalI 
nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem ziemi chelmillskiej 


Do połowy lat 80-tych stan badaIl nad wczesnośredniowiecznym gamcar- 
stwem ziemi chełmińskiej był wysoce niezadowalający, można powiedzieć, że 
pod tym względem stanowiła ona "białą plamę". Nieliczne publikacje związane 
z tą problematyką nie mogą zmienić tcj opinii (Łęga 1930, s. 104; Kostrzewski 
1931; Delekta 1939, s. 304-315; Heym 1941, s. 77-84; Zielonka 1959). Prze- 
10m nastąpił dopicro w 1985 roku wraz z powołaniem w Instytucie Archeologii 
i Etnografii Uniwersytetu Mikolaja Kopemika w Toruniu Zakładu Archeologii 
Średniowiecza i Czasów Nowożytnych, którcgo kierownikiem został prof. Jerzy 
Olczak. Już w następnym roku rozpoczęto realizację szerokiego programu ba- 
dawczego, mającego na celu odtworzenie głównych kierunków rozwoju osad- 
nictwa na ziemi chełmińskicj we wczesnym śrcdniowieczu (Chudziak 1993, 
s. I 19). W wyniku zintensyfikowania systematycznych badań wykopalisko- 
wych oraz prac weryfikacyjno-sondażowych powiększyla się znacznie baza 
źródłowa. Doprowadzilo to w efekcie między innymi do opublikowania szcregu 
studiów poszerzających wiedzę o ówczesnym gamcarstwie. Przygotowano 
również prace magisterskie związane z tym zagadnienicm (Bojarski 1995). 
Problematykę studiów nad wczesnośredniowiccznym gamcarstwem ziemi 
chcłmiłlskiej sprowadzić można do kilku bloków tematycznych. Do naj istot- 
niejszych zagadnicłl z oczywistych powodów należą: określenie chronologii 
ceramiki naczyniowej oraz wypracowanie schematu periodyzacyjnego przenuan 
w gamcarstwie. Już w okresie międzywojennym badacze kładli nacisk na od- 
powiednie opracowaIlie zbiorów naczyń pod kątem ich datowania. Scharaktery- 
zowane zostały materiały ceramiczne pochodzące z grodziska \V Jedwabnie, 
które uznano za reprezentatywne dla ziemi chelmińskiej (między innymi na ich 
podstawie powstał schemat periodyzacyjny rozwoju ceramiki naczyniowej
		

/Magazyn_056_02_134_0001.djvu

			130 


Dariusz Poliński 


kultury pomorskiej; Łęga 1930, s. 104; Kostrzewski 193 l). Z kolei opracowane 
przez Bonifaccgo Zielonkę materiały ceramiczne z osady w Lubiczu Dolnym 
(Zielonka 1959) aż do polowy lat SO-tych XX wieku byly jedyną opublikowaną 
scrią ceramiki naczyniowej z ziemi chclmińskicj ze starszych faz wczesncgo 
średniowiecza (Chudziak ł99ła, s. 11-12). Wyniki badań wykopaliskowych 
przcprowadzonych w latach 1986- l 990 na grodzisku w Jedwabnie i w obrębie 
zespołu osadniczego w Gronowie przyczynily się do powstania pierwszego 
schematu periodyzacyjnego rozwoju lokalnej ceramiki (Chudziak, Grupa 198i; 
Chudziak 1990; Grupa 1990; Gurtowski 1990; Chudziak 1993). Podstawą 
ustalel1 staly się wcześniejsze studia nad ceramiką naczyniową z Kruszwicy 
(Dzicduszycki 1982). Opisano cechy wykazujące największą zmienność 
w czasie i stanowiące w związku z tym podstawę do rckonstrukcji kolejnych 
ctapów rozwoju miejscowego garncarstwa od okol o połowy VlI do przelomu 
XI i Xli wiekIl (Chudziak 1990, s. 46-52; Grupa 1990, s. 100-104; Gurtowski 
1990, s. 130-134; Chudziak 1993, s. 92, 100). Stwicrdzono, że wydzielone fazy 
rozwoju micjscowej ceramiki odpowiadają zasadniczo przeobrażeniom zacho- 
dzącym w tym zakresie na Niżu Polskim, a szczególnie na Pomorzu Zachodnim 
(do okolo połowy X wieku) i Kujawach (I. polowa XI wieku; Grupa 1990, 
s. 104; Chudziak 1991 b, s. 3. 16-18). W publikowanej rozprawie doktorskiej 
Wojciecha Chudziaka (I991a) zaprezentowano między innymi szczególowe 
wyniki badań typologiczno-chronologicznych ceramiki "naddrwęckicj", 
uwzględniające wcześniejsze studia nad materialami z Jedwabna i Gronowa. 
W wyniku wieloaspektowej analizy technologiczno-stylistycznej oraz interpre- 
tacji związków chronologiczno-przestrzcnnych, w odniesieniu do materialów 
wczesnośredniowiecznych pochodzących z Niżu Polskiego, przeprowadzono 
synchronizację reprczentatywnych pod względem ilościowo-jakościowym zes- 
połów ceramiki naczyniowej (tzw. reperowych). Dalo to w efekcie podstawę do 
wyróżnienia kołejnych faz rozwojowych garncarstwa na badanym obszarze, 
datowanych od 2. polowy VII do przełomu XI i XII wieku (Chudziak 1991a, 
s. 15 l). Z kolci w inncj pracy, autorstwa Dariusza Połińskiego (I996a), podjęto 
studia nad przemianami w wytwórczości garncarskicj w ziemi chełmińskiej 
u schyl ku wczesnego i na początku późncgo śrcdniowiecza. Podstawą tego 
syntetyzującego opracowania stala się wieloaspektowa analiza ceramiki naczy- 
niowej pochodzącej wylącznie z grodzisk. Między innymi skonstruowano 
schemat periodyzacyjny zmian w ówczesnym garncarstwie (Poliński 1996a, 
s. 11-12). Kontynuując wcześnicjszc studia W. Chudziaka opisano kolejne eta- 
py rozwoju (podfazy) w przedziale od 4. ćwierci XI do przełomu XIV i XV 
wicku (Poliński 1996a, s. 24-25). 


l Ze względu na niezależne od autorów pracy klopoty związane z cyklem wydawniczym ..Fon- 
tes Archacologici Posnanienses", w którym to wydawnictwie artykul został zlożony do druku 
w 1987 roku, nie ukazało się podstawowe opracowanie źródlowe ceramiki z grodziska w jed- 
wabnie.
		

/Magazyn_056_02_135_0001.djvu

			Stan i perspektywy badań nad wczesno,
redniowiecznym garncarstwem... 131 


W powstawaniu kolejnej publikacji zbiorowej - Wczesnośredniowieczne 
grodziska ziemi chelmińskiej. Katalog źródeł - szczególna rola przypadła cera- 
mice naczyniowej, która ze względu na masowe występowanie stanowiła pod- 
stawowy trzon bazy źródłowcj (Chudziak 1994a, s. 24; Wczesno.fredniowieczne 
grodziska 1994). Określając chronologię poszczególnych serii naczyń korzysta- 
no ze schcmatu periodyzacyjnego rozwoju ceramiki z dorzecza dolnej Drwęcy 
(Chudziak 1991a, s. 74-81). Okazało się też, że z niewielkimi modyfikacjami 
schemat ten można zastosować w odniesieniu do niemal całego materialu z 
międzyrzecza Wisły, Drwęcy i Osy. Znaczące różnice stylistyczne zaobserwo- 
wano jedynie między ceramiką częściowo obtaczaną z Pojezierza Brodniekiego 
a zespołami naczyń odkrytymi na zachód od tej strefy. Hipotetycznic wyróżnio- 
no także dwie fazy rozwoju gamcarstwa ze schyłku wczesnego śred- 
niowiecza - z XII i L polowy XIII wieku (Chudziak 1994a, s. 26, 28). Zaletą 
wspomnianej wcześniej pracy jest też bez wątpienia prezentacja szczególnie 
ważnych zespołów ceramiki naczyniowej wraz z kontekstem stratygraficznym 
(Chudziak 1994b, s. 31). 
Z kolei w pracy pióra W. Chudziaka (I996), omawiającej chelmińsko-dob- 
rZYłlską strcfę zasiedlenia, w ustalaniu chronologii wczesnośredniowiecznych 
osiedli autor zastosowal, wspomniany już wczcśniej, własny schcmat periody- 
zacyjny (Chudziak ł991a, s. 74-81), nieznacznie go jednak modyfikując. 
W przypadku zaś materiałów ccramicznych pochodzących z najmlodszej fazy 
wczesncgo średniowiecza (od XII do XIlIXIll wicku) oparł się on na ustale- 
niach zawartych w rozprawie D. Polill.skiego (Chudziak 1996, s. 24-25; Poliń- 
ski 1996a). Praca W. Chudziaka udowodniła, żc ustalenia chronologiczne uzy- 
skane na podstawie badań naczyń ceramicznych z ziemi chclmill.skiej mają bar- 
dziej uniwersalny charaktcr. 
Dalszy postęp w badaniach nad przedstawianą problematyką związany był 
ze studiami nad organizacją przestrzenną dalekosiężnego szlaku komunikacyj- 
nego, który prowadził w XI wicku z Kujaw w kicrunku Prus 2 . Korzystając 
z wyników zawartych w poprzednio omówionych pracach i badając kolejne 
scrie naczyń z rejonu przebiegu szlaku, między innymi z Chełmży i Wieldządza 
(Polill.ski 1996b; 1996c; 1996d; 1996e; 1997a, s. 109-127; Boguwolski, Poliń- 
ski 1997, s. 141-158), zweryfikowano niektóre ustalenia chronologiczne, w ra- 
mach dwóch zasadniczych faz rozwojowych datowanych od IX do przełomu XI 
i XII wieku oraz wzbogacono je nowymi, istotnymi elementami. Większość 
tych ustaleń nie byłaby możliwa bcz odwołania się do wyników szczegółowych 
analiz stylistyczno-technologicznych ccramiki, w tym do badall. petrograficz- 
nych (Chudziak, Poliłlski 1997, s. 83-94). Studia nad przcmianami w wytwór- 
czości gamcarskiej zicmi chełmillskiej w naj starszej fazie wczesnego śrcdnio- 


2 Program ADALBERTUS był zadaniem badawczym tematu .'pogranicze słowiańsko-bal- 
tyjskie we wczesnym średniowieczu w świetle badań archeologicznych szlaku komunikacyjnego 
Kujawy - Pomezania".
		

/Magazyn_056_02_136_0001.djvu

			132 


Dariusz Poliński 


wiecza (2. połowa VII do VIII wieku) znaleźć można natomiast w jcdnym 
z artykulów W Chudziaka (J 994c), w którym przedstawiono analizę technolo- 
giczno-stylistyczną ceramiki pochodzącej z naj starszych obiektów na osadach 
przygrodowych w Gronowie i w Napolu. Wykorzystanie datowania radiowę- 
glowego stworzyło nowe przesłanki do weryfikacji chronologii bezwzględnej 
tych serii naczyń. Stwierdzono, że badane zespoly ceramiki reprezentowały dwa 
nurty stylistyczne garncarstwa "naddrwęckiego", w tym jeden charaktcryzujący 
sil( progresywnymi cechami (Chudziak l 994c, s. 7-8, 2 1-23). 
W wyniku podjętych prób datowania przemian w garncarstwie ziemi cheł- 
mińskiej opracowano, dla tego stosunkowo niewielkiego terytorium, schemat 
periodyzacyjny odnoszący się praktycznie do całego okresu średniowiecza 
(Chudziak 1991 a; Poliński 1 996a; Chudziak, Poliński 1997). Należy jednak 
podkrcślić, że schemat tcn zastosowano z powodzeniem także do badań cerami- 
ki z Pojezierza Dobrzy1'1skiego i Iławskiego oraz z Wysoczyzny Świeckiej 
(Chudziak 1996; Dobrowolska 1996; Bojarski l 997a; 1997b; Chudziak, Poliń- 
ski 1997). Dzicje wczesnośredniowiecznej wytwórczości garncarskiej podzielo- 
no na cztery glówne fazy rozwojowe, w obrębie których wyróżniono krótsze 
odcinki (podfazy). Dla najstarszej fazy (faza I; 2. połowa VII do VIII wieku) 
charakterystyczne były niczdobione naczynia ręcznie lepione (bez użycia kola 
garncarskicgo) oraz egzemplarze przykrawędnie obtaczane. Biorąc pod uwagę 
ich cechy stylistyczne wyróżniono dwa nurty rozwojowe ceramiki: o nawiąza- 
niach "prasko-korczakowskich" i "sukowsko-feldberskich". Ze względu na 
znaczne zróżnicowanie technologiczne naczyń w obrębie drugiego nurtu wy- 
dzielono dwie podfazy. W fazie II (IX do ł. połowy X wieku) rozpowszcchnily 
się tradycyjne teclmiki produkcji naczyń; wykonywano je głównie w ramach 
wytwórczości domowej. Charakterystyczne byly okazy częściowo obtaczane 
(do strcfy największej wydl(tości brzuśca), zdobionc najczęścicj ornamentem 
grzebykowym, nawiązujące do ceramiki typu Menkendorf Faza III (2. połowa 
X do XI/XII wieku) to okres występowania kilku nurtów technologicznych, 
w tym nurtu progresywnego związanego z przemianami zachodzącymi w tym 
czasie w zakresie organizacji i sposobów produkcji naczyń. Rozpowszechnia się 
wówczas ceramika rzemieślnicza określana powszechnie mianem tzw. ceramiki 
calkowicie obtaczanej. Na podstawie wyników analizy zróżnicowania styl i- 
styczno-teclmologicznego zespołów ceramiki, zwłaszcza zaś stylów garncar- 
skich, wyróżniono trzy podfazy (Chudziak 1996, s. 25; Chudziak, Poliński 
1997, s. 84). Dla schyłkowej fazy wczcsnego średniowiecza (faza IV; XII do 
l. połowy XIII wieku) charakterystyczne były naczynia całkowicie obtaczane 
z silnie wyodrębnioną szyjką. W obrębie tego stadium rozwojowego wydzielo- 
no dwie podfazy (Chudziak 1996, s. 25; Poliński l 996a, s. 169- l 73). 
Znacznie szerszy zakres rzeczowy, obejmujący nic tylko zagadnienia zwią- 
zane z periodyzacją przemian w produkcji naczyń, mają dwie wzmiankowane 
już wcześniej syntetyzujące prace (Chudziak 1991a; Poliński l 996a). Autorzy 
dążyli w nich do przcdstawienia w}'1wórczości garncarskiej w dwóch aspektach:
		

/Magazyn_056_02_137_0001.djvu

			Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem... 133 


diachronicznym i synchronicznym. W studiach tych znaleźć można nie tylko 
bogatą część materialową, ale i próby systematyzacji różnych zjawisk związa- 
nych z garncarstwem, przedstawianych zazwyczaj na szerszym tle. Duże zna- 
czenie mają też zawarte w nich propozycje analizy opisowej ceramiki naczy- 
niowej. Istotną częścią studium W. Chudziaka (1991a), przełomowego w bada- 
niach nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem ziemi chełmińskiej, było 
monograficzne ujęcie ceramiki naczyniowej z dorzecza dolnej Drwęcy. Zapre- 
zentowane tam wyniki badaó stanowiły pierwszy ctap szeroko zakrojonych 
studiów, podporządkowanych następującym celom badawczym: periodyzacji 
rozwoju lokalnej ceramiki, szczegółowemu datowaniu znanych w dorzeczu 
dolnej Drwęcy stanowisk osadniczych oraz próbie interpretacji niektórych kwe- 
stii związanych z osadnictwem, w szczególności dotyczących początków zasie- 
dlcnia oraz dynamiki zasiedlenia w okresie od VII do przełomu XI i XII wieku 
(Chudziak 1991a, s. 7, 21). Zaproponowana przez autora systematyka form 
naczyń, w której za nadrzędne kryterium uznano ukształtowanie brzuśca, 
umożliwi la pełniejszą obserwację zmian zachodzących w asortymencie naczyó 
(Chudziak 1991a, s. 26-30). Zdobnictwo opisano według schematu klasyfika- 
cyjnego systemów ornamentacyjnych, który uwzględniał między innymi rodzaj 
oraz zróżnicowanie ornamcntu podstawowego, liczbę wątków zdobniczych i ich 
relację względem sicbie. Naczynia całkowicie obtaczane charakteryzujące się 
okrcślonymi systemami ornamentacyjnymi, należące do różnych rodzin i grup 
morfologicznych, zgrupowano w zespoły. Rcprezentowały one tzw. style garn- 
carskie, czyli calokształt cech charakterystycznych dla danego warsztatu garn- 
carskiego, dzialającego w określonym czasie na omawianym terytorium (Chu- 
dziak 1991a, s. 32). Przedstawiony przez W. Chudziaka system klasyfikacji 
taksonomicznej tylko częściowo nawiązywał do modeli stosowanych w dotych- 
czasowej literaturze przedmiotu. W pierwszym etapie klasyfikacji, dotyczącym 
techniki produkcji, najwięcej zbieżności ma on z systemem zaproponowanym 
przez Władysława Losińskiego (1972, s. 32-35). Odmienne założenia meto- 
dyczne niż w przypadku tradycyjnych systematyk materiału wczesnośrednio- 
wiecznego wyraźnie zarysowały się na drugim etapie analizy, zwłaszcza w od- 
niesieniu do kształtów naczyń i ich zdobnictwa. Najwięcej elementów zbież- 
nych łączy ten model z systematyzacją ccramiki sandomierskiej (Buko 198 l, 
s. 112-113, 137-145; Chudziak 1991a, s. 33). Stwierdzone silne tradycje garn- 
carstwa pólnocno-zachodnio-słowiańskiego w wytwórczości garncarskiej ziemi 
chclmińskiej, obserwowane szczególnie w materialach z 2. połowy X do po- 
czątku XI wieku, według autora mogą odzwierciedlać przesunięcia grup spo- 
łeczno-kulturowych z Pomorza. Zasadnicze przeobrażenia w garncarstwie 
"chelmillskim" nastąpiły natomiast dopiero około połowy XI wieku, kiedy po- 
jawily się bezpośrednie nawiązania morfogenetyczne do materiałów kujaw- 
skich. Fakt ten pozwolil na sfonnułowanie hipotezy, że stało się to w efekcie 
migracji wytwórców ceramiki zza Wisły (Chudziak 1991a, s. 154-155). Druga 
syntetyczna publikacja dotyczy przemian w wytwórczości garncarskiej na inte-
		

/Magazyn_056_02_138_0001.djvu

			134 


Dariusz Poliński 


resującym nas obszarze u schyłku wczesnego i na początku późnego średnio- 
wiecza (Poliński 1996a). Problematyka tej pracy sprowadziła się do nast'(pują- 
cych zagadnień: określenia cech naczyń tzw. całkowicie obtaczanych, które 
pozwoliłyby je zaklasyfikować jako wczesno- bądź późnośredniowieczne, zde- 
finiowania w materiałach wczesnośredniowiecznych elementów przenikających 
do garncarstwa późnośredniowiecznego oraz wypracowania, omówionego już 
wyżej, schematu periodyzacyjnego rozwoju ceramiki naczyniowej (Poliński 
1996a, s. 11-12). Przyjęte w tymże studium metody opracowania ceramiki cha- 
rakteryzują się licznymi modyfikacjami w stosunku do tradycyjnego procesu 
badawczego tej kategorii źródeł (Kruppe 1967, s. 50-52; Dzieduszycki 1982, 
s. 16). W systematyzacji morfologicznej form naczyń wykorzystano teoretyczne 
propozycje Andrzeja Buko (1990, s. 261-265), które zostały przctestowane na 
materiale "chełmińskim" (Poliński l 996a, s. 26). Systematyzacja ta stanowi 
rozwinięcie koncepcji opracowanej wcześniej przez Jeana Claude'a Gardina 
(1963; 1976). Uwzględnia ona stopień złożoności profilu naczynia. a punktcm 
wyjścia jest garnek esowaty, czyli struktura czteroelemcntowa. Pozostałc 
struktury stanowią wynik dekompozycji formy wyjściowej (Poliński l 996a, 
s.34-35). Poszczególne formy naczyń (grupy form) zebrano w rodziny form; 
wyróżniono je, biorąc pod uwagę kształt elementów morfologicznych naczynia 
oraz rodzaje połączeń między poszczególnymi segmentami. Każda rodzina 
traktowana była dynamicznie, to znaczy wchodzące w jej skład elemcnty mogły 
mieć podobny, ale i różny czas trwania. Rodziny form, rcprezentując najbar- 
dziej trwałe, a tym samym charakterystyczne cechy stylu, wykorzystano jako 
narzędzie w badaniach tradycji wytwórczości garncarskiej i w określeniu zasię- 
gów przestrzennych (Suko 1990, s. 295-296, 305). W opisie morfologicznym 
dużą rolę odegrały cechy metrycznc naczyń, które poslużyły między innymi do 
rekonstrukcji proporcji i pojemności niektórych egzempl arzy 3. W cełu uchwy- 
cenia zróżnicowania i przemian badanych zbiorów naczyń pod kątem orna- 
mentyki zbudowano systematykę o charakterze hierarchicznym, w której 
uwzględniono motywy podstawowe i uzupełniające, stopień złożoności zdobień 
oraz wzajemne relacje poszczególnych wątków (Buko 1990, s. 128- 129; Poliń- 
ski l 996a, s. 26-27). Stworzono klasyfikację systcmów ornamentacyjnych, 
które w relacji z cechami techniczno-technologicznymi form naczyń, na których 
je stwierdzono, stanowiły podstawę do opisania tzw. stylów garncarskich. Style 
te stanowiły elementy rodzin form naczyń na poziomie określonego stanowiska 
archeologiczncgo (Poliński 1996a, s. 46-52). Bardzo istotną rzeczą stał się fakt 
poddania wytypowanej części zbioru ceramiki naczyniowej badaniom laborato- 
ryjnym - fizykochemicznym i eksperymentalnym. Zbadano 70 próbck, z któ- 
rych na podstawie szlifów przezroczystych uzyskano między innymi 35 kom- 


3 Wykorzystano tu zjawisko korelacji między średnicą wylewu lub dna a wysokością naczynia 
(Kruppe 1967, s. 129) oraz między średnicą wewnętrzną otworu naczynia a jego pojemnością 
(Kóćka 1959, s. 242).
		

/Magazyn_056_02_139_0001.djvu

			Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem... 135 


pleksowych charakterystyk petrograficznych ceramiki wczesnośredniowiecz- 
ne/, niezmiernie ważnych przy określaniu receptury masy garncarskiej. Podjęto 
także studia nad wpływem struktury wyjściowej masy garncarskiej, a ściślej 
mówiąc jej receptury, na lepsze lub gorsze właściwości wypalonego naczynia, 
które to zagadnienie już wcześniej było sygnalizowane w literaturze przedmiotu 
(Kociszewski, Kruppe ł973, s. 62). W wyniku przeprowadzonych, głównie 
przez autora pracy, badań eksperymentalnych uzyskano l 18 określeń własności 
użytkowych (udarności, nasiąkliwości i twardości powierzchniowej) ceramiki 
z wczesnego średniowiecza 5 . Wybrane próbki naczyń z grodziska w Napolu 
zostaly poddane ponadto badaniom dcrywatograficznym i na określenie pier- 
wotnej tempcratury wypalu, w wyniku których otrzymano dane dotyczące tem- 
peratury wypalania 6 . W celu korelacji możliwie jak największej liczby cech 
istotnych, ze względu na rodzaj masy garncarskiej, sposób wykonania oraz 
wartość uż)1kową naczyń, na próbkach poddanych badaniom fizykochemicz- 
nym i eksperymentalnym przeprowadzono uzupelniające badania makroskopo- 
we, między innymi oznaczono barwę powierzchni i przełamu dancj próbki we- 
dlug atlasu barw (Standard 1992). Wprowadzono też nowe pojęcie dotyczące 
procesu wypalania większości egzemplarzy wczesnośredniowiecznej ceramiki- 
- wypał w zmiennej atmosfcrze redukcyjno-utleniającej (w kilku wariantach; 
Poliński 1996a, s. 26-30). Ważną konkluzją omawianej pracy było stwierdze- 
nie, że rozwój wytwórczości garncarskiej w różnych ośrodkach tego samego 
regionu nie był jednotorowy. Udowodniły to wyniki przeprowadzonych analiz 
ceramiki, powiązane z kontekstem politycznym i społeczno-gospodarczym ba- 
danego terytorium. Podjęte przez D. Polil1skiego studia nad garncarstwem śred- 
niowiecznym w ziemi chełmińskiej pokazały, że naczynia mogą być efektyw- 
nym wskaźnikicm procesów spoleczno-kulturowych, w tym także ich zmienno- 
ści i złożoności (Polil1ski ł996a, s. 227-228). 
Charakter syntetyczny ma także rozprawa doktorska Kazimierza Grążaw- 
ski ego (1999) poświęcona procesom zasiedlenia rejonu dorzecza środkowej 


4 Badania petrograticzne \\<)'konała dr M. Daszkiewicz z Instytutu Technologii Nieorganicznej 
i Ceramiki Politechniki Warszawskiej (przy współpracy mgr 1. Jelito). Określono skład granulo- 
metryczny domieszki nieplastycznej (materialu klastycznego), opisano poszczególne granulaty, 
określono skład mineralny oraz ilość domieszki i stopień upakowania ziaren granulatu niepla- 
stycznego. Scharakteryzowano też teksturę materiału ilastego. Pełne dane zamieszczono w nie 
publikowanej pracy D. Polińskiego (1995); nie została t8m jednak uwzględniona jedna próbka 
z wczesnośredniowiecznego naczynia zNapola. 
s Oznaczenia udarności zostały \\<)'konane przez dr. hab. inż. W. Weinera z Zakładu Powłok 
OchrOlU1ych Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy. Oznaczenia nasi	
			

/Magazyn_056_02_140_0001.djvu

			136 


Dariusz Po/iń
*i 


Drwęcy we wczesnym średniowieczu. Autor, wzorem W. Chudziaka (I991a), 
przeprowadził analizę techniczno-technologiczną i stylistyczną ceramiki naczy- 
niowej z interesującego nas obszaru na tle wczesnośredniowiecznej wytwórczo- 
ści garncarskiej na ziemiach polskich. Za pomocą metody porównawczej 
i datowania metodami chronologii bezwzględnej (C 14 i dendrochronologia) oraz 
uwzględniając dotychczasowe ustalenia w zakresie chronologii materiałów 
ceramicznych z ziemi chełmińskiej wypracowano model periodyzacyjny roz- 
woju wczesnośredniowiecznego garncarstwa w rejonie środkowej Drwęcy. 
Wydzielono pięć faz datowanych od 2. polowy VII do l. połowy XIII wieku 
(Grążawski 1999). 
W następnej publikacji, stanowiącej efekt studiów nad organizacją przc- 
strzcnną szlaku komunikacyjnego prowadzącego w XI wieku z Kujaw do Prus 
(Wczesno
'redniowieczny szlak 1997), oprócz stosunkowo obszernych charakte- 
rystyk zespołów naczyń w aspekcie chronologicznym, zaprezentowano schemat 
klasyfikacyjny cech technologiczno-stylistycznych wczesnośredniowiecznej 
ceramiki naczyniowcj (Chudziak, PoliIiski, Moszczyński 1997). Wedlu g wy- 
tycznych tego schematu przebadano między innymi zespoly naczyń ze stano- 
wisk "chełmińskich" leżących na trasie szlaku - z Chelmży (Poliński 1996b; 
1996c) i z Wieldządza (Poliński 1996d; 1996e) oraz serię ceramiki z grodziska 
w Kałdusie (Mucha 1998). Opublikowane wyniki badań zespołu osadniczego 
w Chelmży i osiedla w Wiełdządzu zawieraly również szczegółowe ustalenia 
dotyczące ceramiki naczyniowej (Poliński l 997a, s. 109-127; Boguwolski, 
Poliński 1997, s. 141-158). Należy podkreślić, że zaproponowany kwestiona- 
riusz ma charakter "otwarty", to znaczy w zależności od potrzeb badawczych 
oraz zróżnicowania techniczno-technologicznego i stylistycznego naczyń, może 
być rozbudowywany. Ponadto, zwlaszcza na naj niższych szczeblach klasy- 
fikacji, świadomie został uproszczony, gdyż duża liczba potcncjalnych kom- 
binacji mogłaby niepotrzebnie skomplikować charakter calego systemu (klasy- 
fikacja wylewów i wielowątkowych systemów ornamentacyjnych). Już w mo- 
mcncie tworzenia kwestionariusza założono, że niektóre jego elemcnty, na 
przykład receptury mas garncarskich i rodzaje kompozycji podsypki mincralnej, 
ulegną zapewne w przyszłości korckcie - wymóg przetcstowania na 
odpowiednio dużej próbie serii naczyń (Chudziak, Poliński, Moszczyński 1997, 
s. 231). Podkreślić wypada, że podstawą określcń cech techniczno-tcchnolo- 
gicznych ceramiki były przede wszystkim wyniki analiz petrograficznych 
(przebadano między innymi 97 próbek pochodzących z różnych stanowisk 
z ziemi chełmińskiej). Dzięki tcmu zaistniala możliwość opisu cech naczyń 
w sposób znacznie bardziej zobiektywizowany i prccyzyjny oraz, co hardzo 
istotne, porównywalny (Chudziak, Poliński 1997, s. 83-84f. Na uwagę zaslu- 


7 Badania przeprowadził prof dr hab. M. Pawlikowski z Akademii Górniczo-Hutniczej 
w Krakowie (Pawlikowski 1996). Na podstawie wyników badań zdefiniowano i wyró:l:niono: 
l) grupy granulometryczne materialu klastycznego, 2) sklady granulometryczne domieszki schu-
		

/Magazyn_056_02_141_0001.djvu

			Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem... 137 


guje również fakt, że na pierwszym poziomie systematyzacji morfologicznej 
wyróżniono grupy naczyń według kryterium segmentacji, opierając się na fre- 
kwencji i liczbie segmentów (Chudziak, Poliński, MoszczYllski 1997, s. 235- 
-239). Zabieg ten stanowił kolejną już modyfikację idei klasyfikacji naczyń 
zaproponowanej przez A. Buko (1990), a przetestowanej na średniowiecznym 
materiale wykopaliskowym przez D. Polińskiego (1996a). Z kolei metoda opisu 
zdobnictwa naczyń jest dalszym udoskonaleniem klasyfikacji znanej z dotych- 
czasowej literatury przedmiotu (Grupa 1990, s. 99-10 l; Chudziak 199 l a, s. 50- 
-58; Poliński l 996a, s. 46-52). Podstawę systcmatyki zdobnictwa stworzyły 
wątki wyróżnione na podstawie kryterium rodzaju narzędzia i sposobu jego 
użycia. Systemy ornamentacyjne opracowano natomiast, biorąc za kryterium 
podziału liczbę motywów w danym systemie, hierarchię wątków (motyw głów- 
ny i uzupełniające) oraz miejsce wątków uzupełniających w stosunku do głów- 
nego motywu w danym systemie (Chudziak, Poliński, Moszczyński 1997, 
s.241-243). 
Kolejny blok tematyczny analizowanej problematyki stanowi grupa arty- 
kułów bądź prac nie publikowanych, których autorzy podjęli próby wyjaśnienia 
konkretnych zagadnień związanych z wczesnośredniowiecznym garncarstwem 
ziemi chełmińskiej. Jacek Dąbrowski (1992; 1993; 1999) zajął się pucharkami, 
ze szczególnym uwzględnicniem okazów znalezionych w dorzcczu dolnej 
Drwęcy. Dokonał analizy chronologicznej i morfologiczno-technologicznej 
tych naczyń oraz wyjaśnił ich genezę i funkcję. Stwicrdził, że wczesnośrednio- 
wieczne pucharki wywodzą się bądź z kręgu kultury przeworskiej, bądź ze 
związanej z osadnictwem galindzkim grupy olsztyńskiej. Zwrócił też uwagę na 
możliwość wykorzystywania tej grupy ceramiki jako naczyń służących do po- 
dawania na stół owoców lub słodyczy. Wedlu g autora pucharki produkowane 
były na potrzeby elit, gdyż większość egzemplarzy znaleziono na terenie gro- 
dzisk, które kiedyś były ośrodkami mikroregionów osadniczych i zapewne sie- 
dzibami starszyzn plemiennych. Z kolei w pracy Julity Bojarskicj (1993) omó- 
wiono charakterystyczne dla garncarstwa ziemi chełmińskiej wątki i kompozy- 
cje zdobnicze oraz prześledzono zmiany stylistyczne ornamentyki. Podstawę 
źródlową stanowiły serie naczyń z kompleksu osadniczego w rejonie Napola, 
uznane za reprezentatywne dla ziemi chełmińskicj. Poruszono również problem 
funkcji symboliki, jakie spełniało zdobnictwo, poza oczywistym zadanicm de- 
koracyjnym. Bardzo interesujące, jednakże dość trudne są zagadnienia identyfi- 
kacji ceramiki powstałej pod wplywem obcych oddziaływań lub importowanej. 
Podjęte zostały one przez D. Polińskiego (l 997b). Autor wykorzystał wyniki 
analizy cech techniczno-technologicznych i stylistycznych, wspierając ją wyni- 


dzającej, 3) receptury masy garncarskiej z uwzględnieniem stopnia \\)'sortowania materiału kla- 
stycznego i jego obtaczania oraz składu granulometrycznego, 4) grupy granulometryczne podsyp- 
ki mineralnej, a także 5) podstawowe rodzaje kompozycji podsypki mineralnej (Chudziak, Poliń- 
ski, Moszczyński 1997, s. 232-235).
		

/Magazyn_056_02_142_0001.djvu

			138 


Dariusz Poliński 


karni badań laboratoryjnych: petrograficznych (na określenie składu chemicz- 
nego i pierwotnej temperatury wypału), derywatograficznych oraz ekspery- 
mentalnych (udarności, nasiąkliwości i twardości powierzchniowej)8. Na mate- 
riał testujący wybrano fragmenty ceramiki całkowicie obtaczanej pochodzące 
z grodziska w Napolu, datowane na schyłek wczesnego średniowiecza. Wyniki 
specjalistycznych badań laboratoryjnych ceramiki rodzimej i "obcej", pocho- 
dzącej zapewne z Mazowsza, potwierdziły różnice między nimi, sprowadzające 
się najogólniej mówiąc do odmiennej receptury masy garncarskiej. Należy do- 
dać, że różnice między obydwoma grupami naczyń, dotyczące ksztaltów 
i zdobnictwa, obserwowane były już na etapie analizy stylistycznej (Poliński 
1997b, s. 85-91). Efektem studiów D. Polińskiego nad wytwórczością garncar- 
ską w ziemi chełmińskiej na przełomie wczesnego i późnego średniowiecza jest 
także artykuł o własnościach użytkowanych ówczesnych naczyń ceramicznych 
(Poliński 1997c), w którym wykorzystano wyniki badań eksperymentalnych 
(udarności, nasiąkliwości i twardości powierzchniowej) oraz analiz petrogra- 
ficznych'!. Podstawę źródłową stanowił material ceramiczny z wybranych śre- 
dniowiecznych grodzisk ziemi chełmińskiej - obiektów w Gronowie, Napolu, 
Jedwabnie, Osieczku i Mędrzycach (Poliński 1997c, s. 150). Otrzymane wyniki 
badań własności użytkowych analizowanej grupy naczyń porównywalne są 
z danymi opublikowanymi do tej pory w literaturze przedmiotu. Najważniejsze 
wnioski płynące z przeprowadzonych testów związane były z określeniami 
udarności i nasiąkliwości naczyń. O względnie dużej wytrzymałości mecha- 
nicznej badanych egzemplarzy decydowały zdaniem autora warunki panujące 
podczas ich wypalania, a przede wszystkim stosunkowo wysoka temperatura. 
Z kolei stwierdzono, że wartości nasiąkliwości ceramiki nie są zbyt "czułym" 
wyznacznikiem chronologicznym, gdyż naczynia wykonane w różnych techni- 
kach i charakteryzujące się różnymi cechami technologicznymi miały często 
podobny zakres zmienności tej cechy (Poliński 1997c, s. 156, 160-164). W nie 
publikowanej pracy Beata Świątkiewicz-Siekierska (1989) podjęła się natomiast 
opisania przemian technologiczno-stylistycznych wczesnośredniowiecznej ce- 
ramiki z Kaldusa, pozyskanej w trakcie badań wykopaliskowych prowadzonych 
w latach 1967-1973. Analizę materiału autorka przeprowadziła jednak w ra- 
mach warstw mechanicznych, co w znacznym stopniu zawęziło bazę informa- 
cji, a samą analizę ograniczyło do zestawienia cech technologicznych i morfo- 
logicznych. Ceran1ika naczyniowa pochodząca z nawarstwień grodziska w Kał- 
dusie (badania 1997- l 998) stała się także tematem nie publikowanego opraco- 
wania Moniki Muchy (1998). Tym razem jednak opisano wczesnośrednio- 
wieczne naczynia z uwzględnieniem kontekstu stratygraficznego. Dalsze uzu- 


8 Por. przypisy 4-6. 
9 Por. przypisy 4-6. Dodatkowo na próbkach poddanych badaniom fizykochemicznym i ekspe- 
rymentalnym przeprowadzono uzupełniające badania makroskopowe. Barwę powierzelmi oraz 
przełamu próbki określono według atlasu barw (Standard 1992).
		

/Magazyn_056_02_143_0001.djvu

			Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem... 139 


pełnienie obrazu wczesnośredniowiecznego garncarstwa w gronowskim mikro- 
regionie osadniczym przyniosło kolejne nie publikowane opracowanie, doty- 
czące naczyń pozyskanych w czasie badań osady podgrodowej w 1990 roku 
(Dobrowolska 1994). 
Wreszcie powstała grupa prac, których problematyka związana jest głównie 
z różnymi zagadnieniami dotyczącymi osadnictwa, zwłaszcza zaś procesami 
zasiedlenia, ale można w nich znaleźć dość obszerne opracowania zespołów 
ceramiki. W znaczący sposób poszerzają one naszą wiedzę o wczesnośrednio- 
wiecznym garncarstwie (Heym 1941, s. 77-84; Bojarski 1994a, s. 115-138; 
Tokarski 1994, s. 95-98; Chudziak 1995; Leszczyński 1997; Poliński 1998, 
s. 211-226; Kurzyńska 1999, s. 209-223). Wśród tych prac szczególne znacze- 
nie ma artykuł W. Chudziaka, w którym autor podjął próbę datowania nawar- 
stwień kulturowych odkrytych w latach 1967- l 973 na grodzisku w Kałdusie, 
kluczowym obiekcie ziemi chełmińskiej (gród in Culmine). Podstawę wnio- 
skowania stanowiły wybrane materiały ceramiczne z liczącego najprawdopo- 
dobniej kilkanaście tysięcy fragmentów zbioru (Chudziak 1995, s. 22)10. Prze- 
prowadzono analizę cech technologiczno-stylistycznych ceramiki opierając się 
na schemacie "naddrwęckim". Synchronizując ceramikę z Kałdusa z innymi, 
względnie dobrze datowanymi seriami ceramiki z ziemi chełmińskiej, świeckiej 
oraz Kujaw ustalono szczegółową chronologię grodziska w Kałdusie - od 
2. połowy X do l. połowy XIII wieku (Chudziak 1995, s. 19,24,33). 
Podsumowując nasze rozważania trzeba stwierdzić, że aktualny stan badań 
nad garncarstwem ziemi chełmińskiej we wczesnym średniowieczu daje dobre 
podstawy do dalszych studiów (ryc. l; tab. l). Uzyskane wyniki stanowią jed- 
nocześnie znaczący wkład w badania nad ceramiką z ziem polskich i w ogóle 
nad wczesnym średniowieczem. Charakterystyczny jest przy tym fakt, że jest to 
rezultat przedsięwzięć badawczych głównie z ostatnich kilkunastu lat, zwłasz- 
cza lat 90-tych. Powstały wówczas aż trzy prace o charakterze syntetyzująco- 
-monograficznym (Chudziak 1991a; Poliński l 996a; Grążawski 1999) oraz 
wiele publikacji szczegółowych. Ponadto można wykorzystać szereg opracowań 
archiwalnych i prac magisterskich, znajdujących się w archiwum Instytutu Ar- 
cheologii UMK w Toruniu. Głównymi elementami dotychczasowych studiów 
nad ceramiką stały się opracowania schematów: periodyzacyjnego, o stosunko- 
wo dużej uniwersalności i analizy opisowej. Na uwagę zasługuje zastosowanie 
przy klasyfikacji morfologicznej materiałów ceramicznych zasady segmentacji, 
stanowiącej spełnienie i jednocześnie rozwinięcie wcześniejszych postulatów 
badawczych (Gardin 1963; 1976; Buko 1990). Bardzo istotnym faktem było 
wykorzystanie w omawianych badaniach całego spektrum specjalistycznych 
metod laboratoryjnych, w tym przede wszystkim analizy petrograficznej 


10 Wcześniej znaczącą część tych materiałów opracowała B. Świątkiewicz-Siekierska (1989); 
por. uwagi dotyczące tej pracy w niniejszym opracowaniu.
		

/Magazyn_056_02_144_0001.djvu

			. 
. Q)' 

 
o 
'S 

 
u 

 
:.;.;! 
.
 
... 
Q) 
u 
's 

 
(5 

 
Q) 
N 


u 
f- 
0\ 
U U 0\ 
f- f- - 
0\ 0\ Q) f2 
0\ 0\ 
co:! - - \D 0\ 
!3 Qf Q) 0\ 0\ 

 0\ - 
C; "Ot f- \D \D - 
... 0\ 0\ 0\ U 

 0\ 0\ U 0\ :.;2 
'. 
bO bO ej .u bO bO bO bO 
 Q) bO 
 bO ej C bO ej 

 o u "O 
 
Ó Ó bO U o 
 Ó Ó Ó 
 .
 Ó t>Ó 
 bO .u bO 
.1! .1! ..... o 

 ::: o 
 
 
 c Q) u 

 Ó o Q) 
 vi' 
 Ó 
. Q) 
o e e s::: o .g "
 o o o s::: N '" :I 'c 
 N o' "O 
] s::: c c O '" 
 
 .
 u s::: ... 
-8 Q) Q) Q) B :I -o EJ :s -o 
"O o o o 
 c; Q) Q) c.. 

"E c.. '" CI>' 
..c ..c ..c ..c ... o ... 
 :.:J ;:J :I 
 
 co:! 
t:Q U U U U o o o o o -. -. -. 
 ...J Z 
c.. N '	
			

/Magazyn_056_02_145_0001.djvu

			u 
r- 
0\ 
0\ 
- 
Cu" 
\O 
0\ 
0\ 
- 


r- 
0\ 
0\ 
- 


v 


;;2 
V> 
:5 
'O 
Po< 
C<:!. 
..". 
0\ 
0\ 
- 


;;2 
V> 
o 

 r- 

 0\ 
t>/) 0\ 
0- 

;;2 
u-
 
et..;'::::Q) 
O\0et..
 
_Po< 0\0\ 


:
 
.g


 

 
 
 'N 
Sb Sb .13 11 
ootf.c 


CU 


' 
:5 
'O 
Po< 


;;2 
V> .D 
!;j eJ; 
.:.: 0\ 
o - 
E-< ;;2 
;;( ą :5 
0\0\'0 
-
Po< 
;;2 . ' '" '" 0\ 
!;j'O-O\ 
:.F


- 
0\ o '" 

E-<:;i;Q
 

..:i

.a 
'" '" o o '" 
'N 'N 
 
 'N 
"'Ó "'Ó 
 
 "'Ó 

 
 t>/) t>/) 
 
.c.coo.c 
uu

u 


;Q 
V> 
:5 
'O 
Po< 


' V> 
a -s::: 
. cy ;.= 

fi 


",.a.a.a .a.a.a.a.a .a.a.a.a_.a.a 
"O cIJ rJ) cIJ 11 VJ tfJ VJ .
 .
 
 cIJ rJ) tri CI) -o cIJ VJ 
M






]]]







 



 




 



 

 


- 



 
 
 

 ._ 
 V> _ _ g 
V> 
d v>_g 8 -N_V> 
E 
 
 ą -;;; @ g 
 
 N 
 
 
 .
 
Ńfi
:og

v>_v> 8. --g",.
,,:
 

 :g ::2 .
 .1 
 g .
 C'1 £ - g 
 u>..
 .
 
 jE 

 "@- 
 
 2 . . -
 
 
 s B 'iij ": 8 '8j '8j .
 o 
'" .t;; Q) . o 
 
 N V> t>/) V> Ó o £ - - ,..q 
 

 ,
 ....... S -s::: oC . . 
 . ().s Po< Po< N o 
o "'" ::2 S ":= t':I"' S '" V> o o o ej " . "go 

 ej . 
t>/).E
 t>/)20.Q
ci) t>/)

SPo< 
E;t>/)

Ó
ejóG-g '
Só..

 
6b
. . o 
 U t>/) 
 
 s::: 
 . t>/) _
 
 
 .a 6b 
q:f 
 
 R :>-. -s::: 
. 
 6b.
 
 Ń 
 
 
 
 -ó 
'O () o N N 
 V> oN . u -
 _ () .... "'Ó "'Ó Q) t':I"' 
c...
 
 ..Q ..Q -1:3 -s::: 
 S<.
 
 .
 .g .s. 
 
 :g' Ci:> 
'" V> .... o o 
 ;;." r-.J ... ... o "" ,
 w .... .... "" ;:.-, 
ZOPo 
. Q)' 
'S 
'S 

 
o- 
.... 
V> 
..c:::: 
u 

 
.S' 
"'Ó 
. c;' 

 

 
V> 
.
 

 
V> 
'" 
'13' 
.
 
c; 

 
£ 


- 
!i, 
... 



 
Po<
		

/Magazyn_056_02_146_0001.djvu

			142 


Dariusz Poliński 


Ryc. I. Stanowiska z ziemi chelmińskiej z publikowanymi wczesnośredniowiecznymi 
zespolami ceramiki naczyniowej 
Fig. I. Archaeological sites in Chelnllio Land for which reports of early-medieval potte- 
ry assemblages have been published 


(dotychczas opracowano petrograficznie około 130 próbek). Wyniki badań pe- 
trograficznych stanowiły podstawę wielu określeń techniczno-technologicznych 
ceramiki naczyniowej, ograniczając do minimum subiektywizm badacza w tej 
kwestii oraz eliminując błędy wynikające wyłącznie z makroskopowego oglądu. 
Mówiąc o perspektywach, które rysują się przed badaczami interesującej nas 
problematyki, należy podkreślić, że w niedalekiej przyszłości nastąpi znaczne 
poszerzenie bazy źródłowej, między innymi w wyniku szerokopłaszczyzno- 
wych badań wykopaliskowych wyprzedzających budowę autostrady (odcinek 
A-l). W związku z tym obydwa wyżej wspomniane schematy (periodyzacyjny 
i analizy opisowej) będą sukcesywnie weryfikowane i w miarę potrzeby udo- 
skonalane, co w pierwszej kolejności dotyczy niektórych części kwestionariusza 
analizy opisowej. Dalsze korzystanie z wyników datowania metodami C l4 i 
dendrochronologii także może w znaczący sposób "ulepszyć" dotychczasowe 
ustalenia periodyzacyjne. Do specjalistycznych analiz będą przekazywane rów-
		

/Magazyn_056_02_147_0001.djvu

			Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem... 143 


nież kolejne próbki wczesnośredniowiecznej ceramiki. Tak więc zbiór naczyń 
poddanych tego rodzaju zabiegom, już w tej chwili stosunkowo liczny, ulegnie 
dalszemu wydatnemu zwiększeniu II. Nie powinno wreszcie zabraknąć mate- 
rialów do szczegółowych studiów nad różnymi aspektami wczesnośrednio- 
wiecznej wytwórczości ceramicznej, na przykład nad naczyniami z VII-VIII 
wieku, różnymi nurtami w produkcji garncarskiej, momentem upowszechnienia 
tzw. ceramiki calkowicie obtaczanej itd. Można mieć także nadzieję, że już 
niedługo doczekamy się pełnej i wyczerpującej monografii wczesnośrednio- 
wiecznego garncarstwa ziemi chełmińskiej, która uwzględniałaby złożoność 
procesów i zjawisk związanych z tą sferą działalności ludzkiej. 


Literatura 


Wykaz skrótów 


Wczesnośredniowieczny szlak 


Acta Universitatis Nicolai Copemici, TorUlI 
Studia nad osadnictwem ,
redniowiecznym ziemi 
chełmińskiej. Gronowski mikroregion osadniczy, 
red. 1. Olczak, Toruń 
Studia nad osadnictwem ,
redniowiecznym ziemi 
chełmińskiej. Wybrane zagadnienia i materiały, 
red. J. Olczak, Toruń 
Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do 
Prus (Xl wiek). Studia i materiały, red. W. Chu- 
dziak, Toruń 


AUNC 
Studia. Gronowski mikroregion 


Studia. Wybrane zagadnienia 


Boguwolski R. 
1994a Jaguszewice, gm. Jablonowo Pomorskie, [w:] Wczesnośredniowieczne 
grodziska, s. 69-74. 
1994b Pokrzydowo, gm. Zbiczno, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 136- 
-140. 
1994c Wieldządz, gm. Płużnica, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 190- 
-194. 
Boguwolski R., Grupa M. 
1994 Pokrzywno, gm. Gruta, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 140- 
-143. 
Boguwolski R., Kola A. 
1994a Mełno, gm. Gruta, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 102-109. 
1994b Slup, gm. Gruta, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 160--165. 


II Ostatnio przebadano petrograficznie kolejnych pięć próbek cerdIlliki ręcznie lepionej illub 
przykrawędnie obtaczanej z osady podgrodowej w Gronowie.
		

/Magazyn_056_02_148_0001.djvu

			144 


Dariusz Poliński 


Boguw01ski R., Kola A, Poliński D. 
1994a Osieczek, gm. Książki, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 124- 
-130. 
1994b Świecie nad Osą, gm. loco, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, 
s. 166-170. 
Boguwolski R., Po1iński D. 
1997 Wczesnośredniowieczne osiedle w Wieldządzu, woj. toruńskie (stan. 1), 
[w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 131-161. 


Bojarska 1. 
1993 


Bojarski J. 
1994a 


1994b 
1994c 
1995 


1997a 


I 997b 


Zdobnictwo wczesnośredniowiecznej ceramiki naczyniowej z ziemi chel- 
mińskiej, (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), Toruń. 


Wczesnośredniowieczne grodzi.!>*o w Wabczu na ziemi chelmińskiej, [w:] 
Studia. Wybrane zagadnienia, s. 111-152. 
Lipieniek, gm. Lisewo, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 99-102. 
Wabcz, gm. Stolno, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 177-184. 
Udział studentów archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w bada- 
niach nad średniowieczem ziemi chełmińskiej, AUNC, Archeologia, t. 23, 
s.205-232. 
Wczesnośredniowieczne grodzi
*o w Szynwałdzie, woj. toruńskie (badania 
w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 163-186. 
Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Klasztorku, woj. toruńskie 
(badania w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 187-218. 


Buko A 
1981 Wczesnośredniowieczna ceramika sandomierska, WrocJaw. 
1990 Ceramika wczesnopolska. Wprowadzenie do badań, WrocJaw. 
Chudziak W. 
1990 Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w rejonie Gronowa, woj. toruń- 
skie (w świetle badań w latach 1987-89), [w:] Studia. Gronowski mikro- 
region, s. 44-68. 
1991a Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki z dorzecza dolnej 
Drwęcy (VII-X/lXII w.). Podstawy chronologii procesów zasiedlenia, To- 
ruń. 
1991 b Niektóre związki chronologiczno-przestrzenne wczesno.
redniowiecznej 
ceramiki naczyniowej z Jedwabna, gmina Lubicz, AUNC, Archeologia, 
t. 17, s. 3-20. 
1993 Z badań nad wczesnośredniowiecznymi zespołami osadniczymi w Napolu, 
gm. Kowalewo Pomorskie i Gronowie, gm. Lubicz w woj. toruńskim, [w:] 
Badania archeologiczne ośrodka toruńskiego w latach 1989-1992, red. 
J. Chudziakowa, Toruń, s. 119-128. 
I 994a Podstawy klasyfiko.cji chronologicznej grodzisk, [w:] Wczesnośrednio- 
wieczne grodziska, s. 24-27. 
1994b Układ katalogu i sposób prezentacji iródeł, [w:] Wczesnośredniowieczne 
grodziska, s. 28-3 L 
1994c Nowe iródła archeologiczne do studi6w nad chronologią najstarszego 
osadnictwa wczesnośredniowiecznego w dorzeczu dolnej Drwęcy, [w:] 
Studia. Wybrane zagadnienia, s. 7-26.
		

/Magazyn_056_02_149_0001.djvu

			Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem... 145 


1994d Che/mża. gm. loco, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 42-45. 
I 994e Gaw/owice. gm. Radzyń Che/miński, [w:] Wczesno,
redniowieczne grodzi- 
ska, s. 49-53. 
Golub-Dobrzyń, gm. loco, [w:] Wczesno.
redniowieczne grodziska, s. 53- 
-56. 
Gronowo, gm. Lubicz, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 59-65. 
Jedwabno, gm. Lubicz, [w:] Wczesno,	
			

/Magazyn_056_02_150_0001.djvu

			146 


Dariusz Poliński 


Dobrowolska M. 
1994 Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa z Gronowa, gm. Lubicz, 
woj. torUl1skie w świetle badań \vykopaliskowych w 1990 roku, (maszy- 
nopis w Inst)1ucie Archeologii UMK), Toruń. 
1996 Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa z grodziska w Szynwal- 
dzie, stan. 1 (badania 1995 roku), (maszynopis w Instytucie Archeologii 
UMK), Toruń. 
Dzieduszycki W. 
1982 Wczesnomiejska ceramika kruszwicka w okresie od 2 polowy X w. do po- 
lowy XIV W., Wroclaw. 


Gardin J. C. 
1963 


Problbne d'analyse descriptive en archeologie, [w:] Ł)udes Archeolo- 
giques (nadbitka), s. 133-150. 
]976 Code pour l'analyse desformes de pOIeries, Paris. 
Grążawski K. 
] 994a Bobrowo, gm. loco, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 35-41. 
] 994b Chojno, gm. Bobrowo, [w:] WczesnoL
redniowieczne grodziska, s. 46-49. 
I 994c Jablonowo-Zamek, gm. Jablonowo Pomorskie, [w:] Wczesl1oL
rednio- 
wiecZIle grodziska, s. 65-68. 
] 994d Lembarg, gm. Jablonowo Pomorskie, [w:] Wczesno.
redniowieczne grodzi- 
ska, s. 93-98. 
] 994e Żmijewko, gm. Zbiczno, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. ]94- 
-]99. 
Zasiedlenie rejonu środkowej Drwęcy we wczesnym średniowieczu 
(2. polowa VII-I. polowa XlII w.), (maszynopis w Instytucie Archeologii 
UMK), ToruJ1. 
Grupa M. 
]990 Wczesno.fredniowieczna ceramika naczyniowa z osady podgrodowej 
w Gronowie, woj. toruńskie (.'itanowisko 2), [w:] Studia. Gronowski mikro- 
region, s. 78-] 05. 
Gurtowski P. 
1990 WczesnoL
redniowieczna osada w Gronowie, woj. toruńskie (.\.tanowisko 
36), [w:J Studia. Gronowski mikroregion. s. 130-137. 
Heym W. 
194] Die Burg des friihen Mittelalters Friedeck in Briesen. (£in Beitrag ZWlI 
Bau deutscher Burgen im Osten und zur Urgeschichte der Stadl Briesen), 
Gothiskandza, z. 3, s. 57-94. 
Kociszewski L., Kruppe J. 
] 973 Badania fizykochemiczne ceramiki warszawskiej XIV-XVII wieku, Wroc- 
law. 
Kola A. 
I 994a Grążawy, gm. loco, [w:J Wczesno.
redniowieczne grodziska, s. 56-59. 
1 994b Kaldus, gm. Chelmno, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 85-93. 
Kola A., Polil1Ski D. 
1994 Mędrzyce, gm. /;wiecie nad Osą, [w:J Wczesnośredniowieczne grodziska, 
s. 110-1 ]4. 


1999
		

/Magazyn_056_02_151_0001.djvu

			Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem... 147 


Kostrzewski J. 
1931 Grodzisko w Jedwabnie w pow. toruńskim. Przyczynek do relatywnej 
chronologii ceramiki pomorskiej okresu wczesnohistorycznego, Slavia Oc- 
cidentalis, t. 10, s. 244-273. 


Kócka W. 
1959 


Obliczanie pojemności naczyń metodą korelacji, Sprawozdania Archeo- 
logiczne, t. I, s. 238-246. 


Kruppe J. 
1967 Gamcarstwo warszawskie w wiekach XIV i XV, WrocJaw. 
Kurzyńska M. 
1999 Wczesnośredniowieczna osada w Chełmnie, [w:] Studia nad osadnictwem 
średniowiecznym ziemi chełmińskiej, red. W. Chudziak, Toruń, s. 203- 
-226. 
Leszczyński M. 
1997 Wczesnośredniowieczny gród w Mędrzycach w świetle źródeł archeolo- 
gicznych, (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), ToruJ1. 


Łęga W. 
1930 


Łosiński W. 
1972 


Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk, 
Toruń. 


Początki wczesnośredniowiecznego osadnictwa grodowego w dorzeczu 
dołnej Parsęty (VII-X/lXII w.), WrocJaw. 


Mucha M. 
1998 Wczesnośredniowieczne naczynia ceramiczne z grodziska w Kaldusie, 
woj. toruńskie (badania w latach 1996-1997), (maszynopis w Instytucie 
Archeologii UMK), Toruń. 
Pawlikowski M. 
1996 Podsumowanie wyników badań mineralogiczno-petrograficznych i kom- 
puterowych ceramiki archeologicznej z pogranicza Mazowsza i Prus (ma- 
szynopis w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN), Warszawa. 


PoliJ1ski D. 
1994a 


1994b 
1995 


1996a 


1996b 


I 996c 


Napole, gm. Kowalewo Pomorskie, [w:] Wczesnośredniowieczne grodzi- 
ska, s. 115-124. 
Wąbrzeino, gm. loco, [w:] Wczesno.
redniowieczne grodziska, s. 184-190. 
Przemiany w wytwórczości gamcarskiej na ziemi chelmińskiej u schylku 
wczesnego i na początku późnego średniowiecza, (maszynopis w Insty- 
tucie Archeologii UMK), Toruń. 
Przemiany w wytwórczości garncarskiej na ziemi chełmińskiej u schylku 
wczesnego i na początku póinego średniowiecza, Archaeologia Historica 
Polona, t. 4. 
Ceramika wczesnośredniowieczna z osady w Chehnży, gm. loco, stan. 20£1 
(badania 1995 rok), (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK),Toruń. 
Ceramika wczesnośredniowieczna z grodziska w CheImży, gm. loco, stan. 
20 (badania 1995 rok), (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), To- 
ruń.
		

/Magazyn_056_02_152_0001.djvu

			148 


1996d 


1 996e 


I 997a 


1997b 


I 997c 


1998 


Sikorski A. 
1989 


Standard 
1992 
Stawska V. 
1994 


Dariusz Poliński 


Ceramika wczesnośredniowieczna z osady w Wieldządzu, gm. Plużnica, 
stan. 2 I (badania lata 1990-1991), (maszynopis w Instytucie Archeologii 
UMK), Toruń. 
Ceramika wczesnośredniowieczna z grodziska w Wieldządzu, gm. Plużni- 
ca, stan. 1 (badania 1995 rok), (maszynopis w Instytucie Archeologii 
UMK), Tormi. 
Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Che/mży, woj. toruńskie (ba- 
dania w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 97-130. 
Identijication oJ imported products and imitations as exempl
/ied by potte- 
ry Jrom medieval stronghold in Napole, parish Kowa/ewo Pomorskie, site 
1 (foruń voivodeship), [w:] /mported and LncaUy Produced Pottny: Met- 
hods oJ 1dentijication and Analysis, Warszawa, s. 83-96. 
Badanie udarności, nasiąkliwości oraz twardości powierzchniowej śre- 
dniowiecznej ceramiki z ziemi che/mińskiej, Archaeologia Historica Polo- 
na, t. 6, s. 149- J 66. 
Z badań nad wczesnośredniowiecznym zespołem osadniczym w rejonie je- 
ziora Archidiakonka w Che/mży, [w:] Acta Archaeologica Pomoranica, 
t. I, red. M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki, Szczecin, s.211- 
-226. 


Duże naczynie ceramiczne z Łekna, gm. Wqgrowiec, woj. pilskie. Wyniki 
badań laboratoryjnych: udarności, nasiąkliwo.ki i twardo.ki powierzch- 
niowej w stanie naturalnym, Studia i materialy do dziejów Paluk, t. I, Po- 
znań, s. 225-239. 


Standard Soil Color Charts, Tokyo. 


P/utowo, gm. Kijewo Królewskie, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, 
s.131-135. 
Świątkiewicz-Siekierska B. 
1989 Klasyfikacja wczesnośredniowiecznej ceramiki naczyniowej z grodziska 
w Kaldusie w województwie torUl1skim (stanowisko 6), (maszynopis 
w Instytucie Archeologii UMK), Toruń. 
Tokarski W. 
1994 


Wczesnośredniowieczne grodzisko w Rzęczkowie na ziemi chelmińskiej, 
[w:] Studia. Wybrane zagadnienia, s. 83-110. 
Wczesnośredniowieczne grodziska 
1994 Wczesnośredniowieczne grodziska ziemi che/mińskiej. Katalog źródeł, red. 
1. Chudziakowa, Toruń. 


Zielonka B. 
1959 


Zabytki z osady wczesnośredniowiecznej w miejscowości Lubicz, pow. To- 
ruń, Wiadomości Archeologiczne, t. 26, s. 243-250.
		

/Magazyn_056_02_153_0001.djvu

			Stan i perspektywy badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem... 149 


TI-lE STUDY OF THE EARL Y-MEDlEV AL POTTERY INDUSTRY 
IN CHEŁMNO LAND. THE PRESENT ST A TE OF RESEARCH 
AND PROSPECTS FOR THE FUTURE 


Summary 


Until tlle mid-I980s, tlle study of the early-medieval pottery industry in Che1nmo 
Land was highly unsatisfactory, since only a handful of publications addressed this 
issue (Łęga 1930, p. 104; Kostrzewski 1931; Delekta 1939, pp. 304-315; Heym 1941, 
pp. 77-84; Zielonka 1959). A breakthrough came in 1985, when the Departrnent of 
Medieval and Post-Mcdieval Archaeology, chaired by Prof. J. Olczak, was set up within 
the Institute of Archaeology and Ethnology at Nicolas Copernicus University in Toruń. 
The following year saw the launching of an extensive research project whose objective 
was to reconstruct tlle main trends in settlement development in Chełmno Land in the 
early Middle Ages (Chudziak 1993, p. ł 19). The intcnsified research led to the accu- 
mulation of new source materia1, which in turn resulted in the publication of a number 
of valuable studies that enhanced our knowledge of early-medieval portery industry. 
This academic output included no less than three synthetic and monographic works 
(Chudziak 1991a; Poliliski 1996; Grążawski 1999), many publications on particular 
aspects of the pottery industry, and several master' s theses (Bojarski 1995). 
For obvious reasons, pottery studies have been so far devoted mainly to the devel- 
opment of classification schemes, such as a relatively universal chronological scheme 
and a descriptive analysis of early-medieval pottery. It is noteworthy that the morpho- 
logical classification of Chelnmo Land pottery employs the rule of 'segmentation', 
which both fulfils and extends earlier research postulates (Gardin 1963; 1976; Buko 
1990). It is also extremely significant that researchers tend to employ a broad spectrum 
of specialist laboratory methods, in particular petrographie analyses. 
As regards the future prospects of the study of early-medievaI pottery, it must not 
be forgotten that the source material will soon become even more abundant due to the 
start of open-plan rescue excavations which accompany the cOllstruction of a motorway. 
As a result, the two classification schemes referred to above will be successively as- 
sessed and perfected if necessary. A continued use of carbon- and tree-ring dating 
methods should also significantly improve the present chronological classification of 
the pottery. Moreover, specialist analyses should continue to be applied to pottery sam- 
pIes. 
The present state of tlle research on early-medieval pottery industry in Chełmno 
Land offers a sound basis for further investigation. At the same time, the findings ob- 
tained so far have contributed significantly to the study of Polish pottery and of the 
Middle Ages in gen era\. One may hope that we will soon be presented with a compre- 
hensive monograph on early-medieval pottery in Chelmno Land, wlrich will acknowl- 
edge the complexity of the processes and phenomena connected with this sphere of 
human activity.
		

/Magazyn_056_02_155_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 5 
Toruń 2003 


Jacek Kowalewski 


Kontakty regionalne ziemi chełmińskiej 
we wczesnym średniowieczu 
w świetle struktury miejscowych depozytów srebrnych 


Uwagi wstępne 


Analizując rozkład przestrzenny depozytów srebrnych na terytorium za- 
chodnioslowiańskim odnieść można wrażenie, iż we wczesnym średniowieczu 
ziemia chełmińska zaliczała się do obszarów leżących poza zasięgiem główne- 
go nurtu działań związanych z obrotem srebra. Pomijając nieliczne skarby 
ukryte na terenach zajętych przez osadnictwo plemion baltyjskich stwierdzić 
można, iż obszar zamknięty w ramionach Drwęcy, Osy i dolnej Wisły stanowił 
wówczas rubież południowobaltyckiej strefy cyrkulacji kruszcu srebrnego. Nie 
jest to jednak równoznaczne z faktem, iż we wczesnym średniowieczu ziemia 
chełmińska odgrywała znikomą rolę w procesie dystrybucji metali szłachct- 
nych. Choć odkryto tu zaledwie kilka depozytów srebrnych, istnieją uzasadnio- 
ne podstawy, aby przypuszczać, że przez znaczną część omawianego okrcsu 
strefa ta czynnie uczestniczyła w obrocie kruszcowym pomiędzy różnymi pro- 
wincjami wchodzącymi w skład dzisiejszych ziem polskich. 
Zespoły kruszcu srebrnego zdeponowane na ziemi chełmińskiej mogą być 
traktowane jako materialne świadectwa zjawisk łączących się z różnymi aspek- 
tami życia lokalnych spoleczności. Zazwyczaj skarby postrzegane są jako ele- 
menty obrazujące zmiany w szeroko rozumianej aktywności gospodarczej da- 
nego obszaru bądź też jako materialne dowody przemian zachodzących w obrę- 
bie stosunków społecznych panujących w lokalnej wspólnocie osadniczej. Jako 
zespoi y powstalc w wyniku wplywów zcwnętrznych stanowić mogą one jcdnak 
również ccnne źródło dla wyjaśnienia kwestii związanych z kicrunkiem i natę- 
żenicm kontaktów wymiennych dancj społeczności, a co za tym idzie z proce- 
sem ksztaltowania się ogólnie rozumianych zależności kulturowych pomiędzy 
omawianym terytorium a obszarami ościennymi. Właśnie ten problem będzie
		

/Magazyn_056_02_156_0001.djvu

			152 


Jacek Kowalewski 


przedmiotem prezentowanych poniżej rozważań. Na podstawie analizy struktu- 
ry jakościowej depozytów odkrytych na ziemi chełmińskiej podjęta zostani c 
próba prześledzenia przemian w zakresie powiązań lokalnych społeczności z 
innymi terenami. Z uwagi na charakter wykorzystywanych źródeł rozważania 
poniższe dotyczyć będą przedzialu czasowego od około polowy X do okolo 3. 
ćwierci XI wieku, co wynika z chronologii omawianej kategorii znalezisk. 


Struktura i pochodzenie składników wchodzących 
w skład depozytów chełmińskich 


Obecnie dysponujemy informacjami o ośmiu skarbach z ziemi chełmińskiej 
datowanych na wczesne średniowiecze (ryc. I). Z uwagi na stopicń rozpoznania 
zawartości tych znalezisk można je podzielić na dwie podstawowe kategorie. 
Do pierwszej zaliczyć należy depozyty o rozpoznancj lub wzgll(dnie rozpozna- 
nej strukturze wewnętrznej; są to skarby z Kowalewa Pomorskicgo (po 954/955 
roku), z Uścia (po 970 roku), z Bierzgłowa (po 1024 roku), z Mgowa (po 1035 
roku), z Rychnowa (po 1042 roku) oraz z Golubia-Dobrzynia (po 1060 roku)l. 
Druga kategoria reprezentowana jest przez zespoly pewnie datowane na wczes- 
ne średniowiecze, lecz o nierozpoznanym bliżej składzie jakościowym; jest to 
skarb odkryty w okolicach Torunia (po 1030 roku) oraz znalezisko z miejsco- 
wości Skarszewy, które rzekomo miało zawierać wczesnośredniowieczne mo- 
nety (Kiersnowscy 1959, s. 108; IIaisig, Kiersnowski, Reyman ł 966, s. 92- 
-93f Ponieważ dla potrzeb niniejszej pracy wykorzystane mogą być jedynie 
informacje na temat najlepiej zbadanych znalezisk, w dalszej części zajmować 
się będziemy wyłącznie zespolami zaliczonymi do pierwszej z wyróżnionych 
kategorii. 
Wczesnośredniowieczne depozyty srebrne odkryte na ziemi chełmińskicj 
reprezentują trzy horyzonty skarbów zachodniosłowiańskich. Najstarszy z nich 
związany jcst z napływem w strcfę poludniowego Bałtyku fali srcbra kufickic- 
go. Choć proces ten rozpoczął się już na początku IX wieku, większość tcrenów 
zachodniej Słowiańszczyzny włączonych zostało w ów nurt dopicro w mlodszej 
jego fazie przypadająccj od schyłku łX po lata 80-te X wieku (Łosiński 1988, 
s. 141; 1993, s. 24 nn.). W związku z wczesnym użytkowanicm szlaku wodno- 
-lądowego prowadzącego z Rusi Kijowskicj w kierunku południowo-wschod- 
nich wybrzeży Bałtyku, można przypuszczać, iż początki przcpływu srcbra 
arabskiego przez tcrytorium ziemi chełmiI1skiej sięgać mogą już przełomu IX 
i X wicku. Najstarszy utrwalony matcrialnie ślad uczestnictwa tej strefY w pro- 


J Graniczny charakter miejsca odkrycia ostatniego z "'J'mienionych zespołów skłania do zali- 
czenia go w poczet interesującej nas grupy znalezisk. 
2 Wspomnieć należy również o "'J'mienianych przez niektórych badaczy skarbach z miejsco- 
wości Młynów oraz Nowa Wieś Królewska (Gwnowski 1953, s. 89; 1963, s. 228). Rzeczywiste 
istnienie tych znalezisk jest jednak kwestionowane (por. Kiersnowscy 1959, s. 67, przypis l; 
Kiersnowski 1960a, s. 250, przypis 28; Skarby 1982).
		

/Magazyn_056_02_157_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi chelmińskiej... 


153 


cesie dystryhucji kruszcu orientalnego pochodzi jednak z okresu znacznie póź- 
niejszego, gdyż z około połowy X wieku. Reprezentowany jest on przez skarb 
47 całych dirhemów zakopanych po 954/955 roku w okolicach Kowalewa Po- 
morskiego (tab. 1; Kiersnowscy 1959, s. 59-60). Struktura dynastyczna emisji 
wchodzących w skład wymienionego skarbu, zdominowana przez dirhemy sa- 
manidzkie (91,5%) z nieliczną domieszką monet abbasydzkich, charaktery- 
styczna jest dla zespołów napływających na ziemie zachodniosłowiańskie 
w młodszej fazie dystrybucji kruszcu kufickiego w Europie Środkowej i Pół- 
nocnej we wczesnym średniowieczu. Cechą wyróżniającą zbiór z Kowalewa 
Pomorskiego na tle pozostałych znalezisk omawiancj kategorii jest jednak sto- 
sunkowo niewielka rozpiętość czasowa tworzących go składników. Zamyka się 
ona bowiem w przedziale pomiędzy 89 l a 954/5 rokiem, a więc wynosi zaled- 
wie 63-64 lata. Uwagę zwraca również fakt, iż daty wybicia przeważającej 
grupy emisji przypadają na końcowy odcinek w ramach całkowitej rozpiętości 
czasowej depozytu. Blisko połowa dirhemów (46,7%) wchodzących w skład 
tego skarbu wybita została pomiędzy 950 a 954/955 rokiem; druga co do wiel- 
kości grupa monet (24,4%) przypada zaś na okres pomiędzy 940 a 949 rokiem. 
Tak uksztahowana struktura skarbu wskazywać może na przebieg procesu for- 
mowania się jego składu. W literaturze spotyka się opinię, iż zespoły monet 
o strukturze zbliżonej do skarbu z Kowalewa Pomorskiego (np. znalezisko 
z Klukowicz) formowane były bezpośrednio na terenie emitenta, po czym do- 
tarłszy w szybkim czasie do rąk ich końcowych odbiorców, mialy ulec tezaury- 
zacji. Specyficzny skład tego typu zespołów powstawać miał na rynku arabskim 
na skutek praktyki wyłapywania z tamtejszego obiegu monet starszych i poslu- 
giwania się w obrocie emisjami młodszymi, często nawet jednego władcy 
(Czapkiewicz, Gupieniec, Kmietowicz, Kubiak 1964, s. 392-393). Znajdować 
to może swe potwierdzenie w składzie interesującego nas skarbu, gdyż wśród 
obecnych w nim monet samanidzkich wybitych w latach 944-954 aż 25 egzem- 
plarzy (53,2%) należało do Nuha I ibn Nasr (942-954). 
Drugi horyzont skarbów zachodniosłowiańskich wiąże się z tak zwaną fazą 
przejściową przypadającą głównie na 2. połowę X stulecia. Cechą charaktery- 
styczną depozytów tego horyzontu było pojawienie się w ich składzie, obok 
dominującego nadal srebra arabskiego, nieznacznych domieszek monet europej- 
skich, które rozpoczynały w tym czasie swą migrację na wschód szlakami pro- 
wadzącymi głównie z terenów dzisiejszych Niemiec. Wśród znalezisk z ziemi 
chełmińskiej horyzont ten reprezentowany jest przez skarb z Uścia (po 970 ro- 
ku). Należał on do grupy typowych skarbów siekańcowych. Blisko :x masy 
stanowiły monety (około 280 g), wśród których ponad 65% zachowanych było 
w ułamkach (tab. l). Pozostalą część skarbu (około 100 g) tworzyły siekane 
ozdoby srebrne, wśród których wyróżniono między innymi fragmenty zauszni- 
cy o kabłąku oplatanym filigranem, części zausznic półkolistych z zawieszkami 
na łańcuszkach, fragment lunuli nieokreślonego typu, różne zawieszki (w tym 
dzwoneczkowate), fragmenty paciorków zdobionych filigranem i granulacją
		

/Magazyn_056_02_158_0001.djvu

			154 


Jacek Kowalewski 


(w tym owalne i pojcdynczy fragmcnt owalnego z wybrzuszeniami), fragment 
klamry do kolii oraz fragment pierścionka taśmowateg0 3 . Monctarna część 
skarbu skladała się w ponad 80% z dirhcmów (19+54). Większość z nich nale- 
żala do emisji samanidzkich (89% calości zbioru arabskiego), uzupelnionych 
niewielką domieszką monet abbasydzkich (9,6%) i buwajhidzkich (1,4%). Dość 
liczną grupę w omawianym zespole stanowiły również bizantyjskie miliarcsy. 
Ich obecność wiązać należy bezpośrednio z drogami wędrówek kruszcu orien- 
talnego, który ulegał wymieszaniu zc srebrem bizantyjskim na terytorium Rusi 
Kijowskicj, skąd połączone zespoly podlcgały dalszej dystrybucji w kierunku 
północnym i zachodnim. Emisje europejskie, niemieckie i czeskie, stanowiły 
w omawianym znalezisku jedynie około 8% domieszkę (tab. ł, 2). Wśród nich 
prym wiodly cesarskie denary Ottona I (962-973) wybite we frankońskich 
mennicach Moguncji i Spiry. Docierały one na zicmic slowiańskic z zachodu 
glównie szlakiem lądowym wraz z emisjami saskimi reprezentowanymi w skar- 
bic z Uścia przez pojedynczy fragmcnt krzyżówki typu I (wg M. Gumowskie- 
go). Odn;bną grupę monet europejskich tworzyły emisje związane ze srebrem 
naplywającym na ziemie polskie szlakiem poludniowo-zachodnim prowadzą- 
cym poprzez Czechy z terenów Bawarii. W omawianym zcspolc z nurtem tym 
wiązać można z pewnością ratyzboński denar ksi
cia Henryka II (955-976) 
oraz praski denar Boleslawa I (929-967). 
Najmłodszy horyzont skarbów zachodniosłowiańskich reprezentowany jest 
wśród znalezisk chelmiłlskich przez Xl-wieczne depozyty odkryte w okolicach 
Bierzgłowa (po 1024 roku), Mgowa (po 1035 roku), Rycłmowa (po 1042 roku) 
oraz Golubia-Dobrzynia (po 1060 roku)4. Cechą charakterystyczną wszystkich 
zespoi ów wyróżnionej kategorii jest dominacja w ich skladzie jednostek monc- 
tarnych pochodzenia europejskiego, przy wyraźnym zaniku emisji orientalnych. 
Jak już wspomniano, emisje zachodnioeuropejskie stanowiące zasadniczą część 
kruszcu znajdującego się w obrocie na obszarze zachodniosłowiaIlskim w XI 
wieku, docierały na ten teren za pośrednictwem trzech głównych szlaków (Su- 
chodolski 1974, s. 164-167). Szlak południowo-zachodni prowadził z Bawarii 
poprzez Czechy na Śląsk, gdzie ulegał następnie rozdzieleniu na odnogę pół- 
nocno-wschodnią prowadzącą w kierunku Wicikopoiski i Mazowsza oraz od- 
nogę północno-zachodnią biegnącą w stronę ujścia Odry. Drogą tą docicrala na 
ziemie polskie większa część kontyngentów monet nicmieckich emitowanych 


3 W. Łęga podaje, iż w skarbie tym miala znajdować się również kaptorga prostokątna (Łęga 
1930, s. 465-466). Za nim infonnację taką podaje również w swym zestawieniu H. Kóćka-Krenz 
(1993, s. 233). W sprawie tej milczą jednak liutorzy inwentarza skarbów pomorskich (Kiersnow- 
scy 1959, s. 111). 
4 Chronologię zakopania skarbu z Mgowa określa się zazwyczaj na czas po 1034 roku, przyj- 
mując za monetę końcową denar Brzetyslawa I (1034-1055) (por. Kiersnowscy 1959, s. 66-67). 
Ponieważ w inwentarzu skarbu wymienia się jednak również duński denar Hartaknuta (1035- 
-1042), uwzględnić należy niewicIkąpoprawkę i przeSW1ąć datowanie skarbu na okres po 1035 r.
		

/Magazyn_056_02_159_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi che/mińskiej... 


]55 


w mennicach bawarskich oraz częściowo szwabskich 5 . Za pośrednictwem Dol- 
nego Śląska tym traktem docierały również na ziemie polskie monety czeskie. 
Z kolei większość emisji niemieckich pochodzących z mennic frankońskich 
oraz saksońskich przenikała na ziemie polskie szlakiem lądowym wiodącym 
z terenów emitenta na wschód poprzez obszary polabskie (Suchodolski 1974, 
s. 168). Prawdopodobnie drogą tą docierala także pewna część emisji szwah- 
skich i gómolotaryńskich, choć ich rozprzestrzenianie mogło odbywać się rów- 
nież za pośrednictwem szlaku bawarskiego. Zaznaczyć nałcży, iż od reguly 
rozchodzenia się monet saskich za pośrednictwem zachodnicgo szlaku lądowe- 
go odbiegać mają licznie spotykane na ziemiach zachodniosłowiańskich denary 
Ottona i Adelajdy, które w znacznym stopniu rozprzestrzeniane miały być za 
pośrednictwem szlaków morskich (Kiersnowski ł 960a, s. 205; Suchodolski 
1971, s. 21). Z pewnością drogą tą docierały również na obszar dzisiejszych 
zicm polskich emisje nicmieckie bite w mennicach Dolnej Lotaryngii i Fryzji, 
a także emisje angielskie, dUllskie, francuskie oraz szwedzkie (Kiersnowski 
1960a, s. 155, 158, 182; Suchodolski 1974, s. ]67-168). 


Ryc. l. Rozklad przestrzenny depozytów wczesnośredniowiecznych na ziemi chehniń- 
skiej (por. tab. 3) 
Fig. I. Spatial distribution of early-medieval deposits in Chelnmo Land (cf. table 3) 


s Wśród monet szwabskich chodzi tu głównie o emisje augsburskie, które łączone są zazwyczaj 
z emisjami bawarskimi (Suchodolski 1971, s. 28-38).
		

/Magazyn_056_02_160_0001.djvu

			]56 


Jacek Kowalewski 


Udział poszczególnych obszarów wyjściowych monet europejskich 
w ksztaltowaniu struktury skarbów zdcponowanych w XI wieku na ziemi cheł- 
mińskiej był zróżnicowany. Wsklad naj starszego z wydzielonych znalezisk, 
skarbu z Bierzgłowa (po 1024 roku), wchodzi lo 529 calych monct oraz poje- 
dynczy placek srebrny i trzy ozdoby (Kiersnowscy 1959, s. 32-33)6. Zasadniczą 
część monetarną skarbu tworzyły emisje niemieckie (saskie, frankońskie, ba- 
warskie, górno- i dolnolotaryńskie, szwabskie oraz fryzyjskie) stanowiące ogó- 
łem 87,7% calego zespohl. Pozostalą część dcpozytu stanowiły monety angiel- 
skie, czeskie, arabskic oraz pojedyncze emisje francuskie i Bulgarów kamskich 
(tab. l, 2). Wśród monet wchodzących w skład europejskicj części skarbu 
bierzglowskiego dominującą pozycję zajmowały emisje mające potencjalnie 
związek z pól nocno-zachodnim szlakicm morskim. Łączny udzial emisji dol- 
nolotaryllskich, fryzyjskich, saskich dcnarów Ottona i Adelajdy wraz z mone- 
tami angielskimi i francuskimi stanowił bowiem aż 66,8% wszystkich jednostck 
europejskich wchodzących w sklad omawianego skarbu. Na kołejnych miej- 
scach plasowały się emisje frankOlIskic i saskie dostarczane glównie zachodnim 
szlakiem lądowym (19,5%) oraz monety nicmieckie i czeskie naplywające na 
terytorium zachodnioslowiaIlskic za pośrcdnictwem szlaku bawarskicgo 
(12,5%). 
Dość interesującą grupę w skarbic bierzglowskim stanowiły dirhcmy arab- 
skie (12 calych egzemplarzy). Zespół ten w przeważającej wi
kszości skladał 
się z monet samanidzkich (41,7% części arabskicj) oraz z abbasydzkich (25%) 
wybitych jeszcze u schyłku IX i w pierwszym trzydziestoleciu X wieku. Pozo- 
stalc egzemplarze były znacznie mlodsze i poza buwajhidzką monctą cmira 
Mu 'izza ad-Dual (932-967) z roku 965, reprezentowane byly przez uqajlidzki 
dirhem Ilusama ad-Dual (996-1000) z rok'U 999/1 000 i dirhcm Nasr I ibn Ali 
(992-1009) z dynastii Beków wybity w Bucharze w 1002/1003 roku. Heteroge- 
niczny sklad zespołu monet kufickich wchodzących w skład depoz}1u bicrz- 
glowskiego powstać mógł prawdopodobnie z trzech, pierwotnie odrębnych 
zespołów, z których pierwszy reprezentowany może być przez dirhcmy sama- 
nidzkie i abbasydzkie, drugi przez dirhem buwajhidzki i związaną zapcwne 
z nim emisję bułgarską Taliba ibn Ahmad (948-959) oraz trzeci przez XI- 
-wicczne emisje Beków i Uqajlidów. Rozkład chronologiczny omawianego 
zespolu monet sugerować może, iż uformowano go w wyniku wieloletniego 
obrotu srcbrem arabskim poza jego obszarem macierzystym. Obecność w ze- 
spole dirhemów emisji z początku XI wieku oraz fakt zachowania wszystkich 
monet w całości, przy wyraźnej wówczas, w strefie południowych wybrzeży 
Bałtyku, tcndcncji do silnego rozdrabniania ciężkich monet kufickich, sugeruje, 
iż cały zespół uformowano poza obszarem Słowiańszczyzny Zachodniej i że 


6 Wśród ozdób wyró:t:niono srebrną zawieszkę okrągłą z uszkodzonym uszkiem, zachowaną 
w całości zausznicę z wisiorkiem winogronowatym oraz lekko uszkodzony, pusty krzy2:yk 
z przedstawieniem postaci Chrystusa.
		

/Magazyn_056_02_161_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi chełmińskiej... 


157 


pojawił się on na tych ziemiach w całości dopiero w schyłkowej fazie naplywu 
srebra orientalnego (IV fala wg W. Łosińskiego). 
Strukturę zbliżoną do skarbu bierzgłowskiego miał również skarb odkryty 
w okolicach Mgowa (po 1035 roku). Zasadniczą część tego dcpozytu tworzyły 
monety (738+213) uzupelnione przez okolo 250 g bliżej nieokreślonych frag- 
mentów ozdób oraz srebro lane (Kiersnowscy 1959, s. 66-67). W części mone- 
tarnej skarbu dominowały emisje niemieckie stanowiące niemal % calości zbio- 
ru. Ponadto stwierdzono obecność monet arabskich, angielskich, czeskich, duń- 
skich, polskich, bizantyjskich i węgierskich (tab. 1). W grupie monct niemiec- 
kich zwrócić należy uwagę na szczególnie liczne emisje dolnolotaryńskie, re- 
prczentowane głównie przez monety wybite w mennicy kolońskiej (tab. 2). 
Zważywszy na stosunkowo dużą reprezentację emisji wybitych w mennicach 
Fryzji i Flandrii, wspartą znaczącą grupą monet angielskich Etelreda II (978- 
- l O 16) i Kanuta Wielkiego (10 16-1 035) oraz emisjami duńskimi, sądzić moż- 
na, iż znaczna część skladników omawiancgo skarbu dotarła na obszar zachod- 
niosłowiański drogą morską z pólnocnego zachodu. Jeśli przyjmiemy założenie, 
że tą drogą transportowane były również denary Ottona i Adelajdy, to niemal 
50% rozpoznanych monet tworzących omawiany depozyt wiązać należałoby 
z dzialalnością szlaku bałtyckiego. Drugą pod względem wielkości grup
 sta- 
nowily emisje związane potencjalnie z zachodnim szlakiem lądowym. Repre- 
zentowane byly one przez monety saskie, w większości krzyżówki typu I, II, 
IV, V, VI (wg M. Gumowskicgo) oraz liczną grupę monet frankońskich, które 
łącznie stanowiły blisko 40% zbioru monet zachodnioeuropejskich. W omawia- 
nym depozycic stosunkowo słabo zaznaczone były natomiast wplywy połu- 
dniowo-zachodnie. Wśród monct niemicekich zwraca uwagę niewielki udział 
emisji bawarskich oraz związanych z nimi szwabskich bitych w Augsburgu 
(tab. 2). Wraz z denarami czeskimi Boleslawa I (929-967) i pojedynczym dena- 
rem węgierskim Stefana I (1000-1038) stanowily one jedynie 6,5% emisji eu- 
ropejskich o ustalonym pochodzeniu. Niclicznie reprezentowane były tcż emisje 
górnolotaryńskie i szwabskie, które docierać mogły zarówno lądem z kierunku 
zachodniego, jak i poludniowo-zachodniego. 
Odrębną grupę stanowiły elcmenty pochodzenia wschodniego reprezento- 
wane w depozycie mgowskim przez arabskie dirhemy (4+91) oraz bizantyjskie 
miliaresia (3+0). Struktura zespolu monet orientalnych jest niestety słabo roz- 
poznana, gdyż pod względem chronologicznym i dynastycznym określono je- 
dynie trzy całe egzemplarze. Wśród nich dwa dirhemy należaly do przedstawi- 
cieli dynastii Abbasydów, z których jeden wybity został w roku 767, drugi zaś 
pomiędzy 892 a 902 rokiem. Trzecia z monet, sygnowana imionami dwóch 
emirów dynastii Hamdanidów, Nasira ad-Daul (929-968) i Sajfa ad-Daul (944- 
-967), wybita zostala w Mosulu około polowy X wieku. Znaczna rozpiętość 
czasowa oraz duże rozdrobnienie tego zespołu wskazywać mogą na pozostawa- 
nie jego składników w dlugotrwałym obrocie poza obszarcm emitenta. Można 
przypuszczać, że omawiana grupa monet wchodziła pierwotnie w skład kilku
		

/Magazyn_056_02_162_0001.djvu

			158 


Jacek Kowalewski 


odrębnych zespołów, które uległy wymieszaniu w trakcie realizacji wielu aktów 
wymiany. Do jednej z takich grup, być może związanej ze wspomnianym wcze- 
śniej dirhemem hamdanidzkim, mogły należeć również stwicrdzone w omawia- 
nym skarbie trzy miliaresy bizantyjskie. 
Wysoki udział monet europejskich docierających na ziemie zachodniosło- 
wiańskie szlakiem morskim czytelny jest również w składzie znanej aktualnie 
części skarbu z Ryclmowa (po 1042 roku). W chwili odkrycia depozyt ten skla- 
dać miał się wyłącznie z około 1300 sztuk monct. Bliżej zbadano jedynie 300 
emisji, z czego do dzisiaj mamy bardzicj szczegółowe dane wyłącznie w oclnie- 
sieniu do 43 egzemplarzy (Kiersnowscy 1959, S. 92-93). Stwierdzono wśród 
nich obecność emisji niemieckich, angielskich, polskich, czeskich oraz poje- 
dynczej monety szwcdzkiej (tab. l). Niemal % tego zbioru stanowily emisje 
niemieckie, wśród których znaczną, choć nieokreśloną pod względem liczebno- 
ści, grupę tworzyć mialy fryzyjskie denary Henryka II (1002-1024) wybite 
w mennicy Deventcr (tab. 2). Ich obecność w skarbie z Rychnowa, wraz z nie- 
licznymi emisjami dolnolotaryńskimi, saskimi denarami Ottona i Adclajdy oraz 
monetami angielskimi i szwedzkimi, wiązać można z domniemanym oddzialy- 
wanicm szlaku północno-zachodniego. Jak można przypuszczać droga ta ode- 
grala znaczącą rolę w ksztahowaniu struktury omawianego znaleziska, gdyż 
łączna liczba monet mogących mieć z nią związek stanowi ponad 5H% jego 
znanej części. 
Drugą pod względcm liczebności grupę stanowily monety związane z dzia- 
łalnością szlaku bawarskiego. Reprezentowane były onc głównie przez raty- 
zbońskie i augsburskie emisje Henryka II (1009-1014) oraz monety czeskie 
Brzetysława I (1034-055); łącznie stanowiły one ponad 21% znanej części ob- 
cych monet. Niewiele wiadomo o emisjach saskich, poza denarami typ Otto- 
-Adelajda, reprczentowane były one zalcdwie przez pięć egzemplarzy dcnarów 
nieznanego emitenta wybitych w Magdeburgu. Warto podkreślić, iż brak rów- 
nież jakichkolwiek informacji na temat ewentualnej obecności w omawianym 
zespole denarów krzyżowych, które począwszy od około czwartego dziesięcio- 
lecia XI wieku zaczynaly dominować nad zanikającymi już wówczas emisjami 
Ottona i Adelajdy. W tym kontekście znaczący jest fakt, iż w grupie znanych 
nam dzisiaj monet wchodzących w skład depozytu z Ryclmowa nie stwierdzono 
obecności ani jednej monety frankijskiej. Potwierdzać może to przypuszczenia 
o silnym związku omawianego depozytu z działalnością dróg morskich i polu- 
dniowo-zachodnich, przy znikomej roli kierunku zachodniego w ksztaltowal1iu 
znacznej części składu tego skarbu. 
Ostatnim depozytem zaliczonym do interesującej nas grupy jest skarb od- 
kryty w okolicach Golubia-Dobrzynia (po 1060 roku). Składał się on wyłącznie 
z monet (380+37), wśród których wyróżniono emisje niemieckie, angielskie, 
węgierskie, czeskie oraz polskie (Gupieniec, Kiersnowscy 1965, s. 22-23). Po- 
dobnie, jak w przypadku opisanych wcześniej skarbów, w zespole tym zdecy- 
dowanie przeważały moncty niemieckie (ponad 90% całego zbioru; tab. l). Po
		

/Magazyn_056_02_163_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi che/mińskiej... 


159 


raz pierwszy w strukturze emisji niemieckich dominującą pozycję zajmowaly 
krzyżówki (typ I, II, IV, V, VI, VII wg M. Gumowskiego) mające ponad trzy- 
krotną przewagę nad denarami Ottona i Adelajdy (tab. 2). Wraz z pozostałymi 
monetami saksońskimi oraz frankońskimi stanowily one ponad 55% wszystkich 
rozpoznanych emisji obcych. Udział monet mających potencjalnie związek ze 
szlakiem morskim kształtował się w znalezisku z Golubia-Dobrzynia na pozio- 
mic około 33%. Bardzo słabo zaznaczał się natomiast udział elementów pocho- 
dzenia południowo-zachodniego i południowego, który reprezentowany był 
jedynie przez około 9-procentową domieszkę monet bawarskich, czeskich oraz 
węgierskich. 


Geneza depozytów chełmińskich w świetle dróg przenikania 
kruszcu srebrnego na ziemiach połskich 


Jak wynika z powyższej prezentacji, zdecydowana wi«kszość skarbów od- 
krytych na ziemi chełmińskiej cechowała się strukturą heterogeniczną powstałą 
na skutek wymieszania się na obszarze dzisiejszej Polski kruszcu srebrnego 
napływającego z różnych kierunków i kręgów kulturowych. Zróżnicowana ge- 
neza elementów wchodzących w skład skarbów nie dowodzi oczywiście, że 
interesujący nas obszar łączyły bezpośrednie kontakty z terytoriami emitujący- 
mi poszczególne rodzaje monet. Przyjąć można raczej. iż większość ze składni- 
ków omawianych depozytów dostala się na obszar ziemi chełmińskicj na drodze 
wymiany pośredniej, zachodzącej pomiędzy obszarami mniej lub bardziej bez- 
pośrednio sąsiadującymi ze sobą. Prześledzenie dróg migracji elementów 
wchodzących w sklad zespołów należących zwłaszcza do młodszego horyzontu 
skarbów zachodniosłowiańskich nie jest zadaniem łatwym, zważywszy na fakt, 
iż w procesie dystrybucji jednostki kruszcowe mogły ulegać wielokrotnemu 
przemieszczaniu w różnych kierunkach. Prowadzilo to niewątpliwie do znacz- 
nego przemicszania składników tworzących depozyty, co zresztą wyraźnie 
czytelne jest w wielu strukturach jakościowych i ilościowych skarbów zachod- 
niosłowiańskich. Mając na uwadze powyższe trudności wydaje się jednak, iż 
w pewnym zakresie możliwe jest określenie powiązań zachodzących pomiędzy 
depozytami zgromadzonymi na terytorium dzisiejszych ziem polskich, a co za 
tym idzie określcnie potencjalnych związków pomiędzy obszarami, na których 
zdcponowano owe skarby. 
Ustalenie genezy skarbu z Kowalewa Pomorskego wymaga odwołania się 
do rozkladu przestrzennego zespolów kruszcu arabskiego deponowanych 
w 2. tercji X wieku w strefie południowobałtyckie{ Wyróżnić można w tym 
czasie trzy zasadnicze skupiska skarbów (ryc. 2). Pierwsze z nich koncentruje 
się na obszarze Pomorza Zachodniego, głównie w okolicach Zalewu Szczeciń- 


7 W dalszej części pracy uwzględniane będą glównie znaleziska posiadające precyzyjną chro- 
nologię opartą na znajomości monet końcowych poszczególnych zbiorów.
		

/Magazyn_056_02_164_0001.djvu

			160 


Jacek Kowalewski 


skiego (Łabędzie II, po 929 roku
 Płoty-Resko, po 940 roku
 Gostyń, po 946 
roku; Gogolice, po 946 roku; Lubin I, po 950 roku
 Świątki I, po 950 roku; Ka- 
mień Pomorski I, po 955 roku
 Raduń, po 955 roku
 Szczecin-Stargard, po 955 
roku
 Trzebianowo, po 955 roku). Pozostałe dwa skupiska cechuje znacznie 
mniejsza zwartość terytorialna
 należą do nich znaleziska wschodniopomorskie 
występujące głównie w strefie dolnej Wisły (Opalenie, po 941 roku; Jezierzyce, 
po 942('1) roku
 Gdańsk-Oliwa II, po 951 roku; Balin, po 952 roku; Tuchola, po 
953 roku
 Kowalewo Pomorskie, po 954 roku
 Strzelce Dolne, okolo 950- 
960(?) roku) oraz skarby wielkopolskie (Piwonice, po 935 roJ...'U; Ochle, po 
936/937 roku
 Gościejewice, po 942 roku
 Węgierskie, po 942 roku) wraz 
z pojedynczym zespołem śląskim (Sośnica, po 954 roku). 


Ryc. 2. Rozklad przestrzenny skarbów srebra arabskiego na ziemiach polskich 
w 2. tercji X wieku (por. tab. 3) 
Fig. 2. Spatial distribution of Arabic silver hoards in Poland in the mid-lOtI. cen tury (ef. 
table 3)
		

/Magazyn_056_02_165_0001.djvu

			Tabela 1. Struktura emisji wchodzących w skład depozytów z ziemi chełmińskiej 


Rodzaj Depozyt 
Bierzgłowo Golub-Dobrzyń Kowalewo Pomorskie Mgowo Rychnowo UŚĆ 
emIsJI 
lO 2 00 L % l 2 L % l 2 L % l 2 L % I 2 L % l 2 L % 
Arabskie 12 - 12 2,3 - - - - 47 - 47 100,0 4 91 95 10,1 - - - - ł9 54 73 83,0 
Bulgarskie l - l 0,2 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 
Bizantyjskie - - - - - - - - - - - - 3 - 3 0,3 - - - - 6 2 8 9,1 
Angielskie 24 - 24 4,6 14 5 19 4,6 - - - - 39 - 39 4,1 6 - 6 13,9 - - - - 
Duńskie - - - - - - - - - - - - 4 7 11 1,2 - - - - - - - - 
Francuskie l - 1 0,2 - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 
Szwedzkie - - - - - - - - - - - - - - - - l - l 2,3 - - - - 
Niemieckie 462 - 462 87,7 355 27 382 91,6 - - - - 677 7 684 71,9 32 - 32 74,4 4 2 6 6,8 
Czeskie 11 - II 2,0 3 4 7 1,7 - - - - l 25 26 2,7 2 - 2 4,7 l - l 1,1 
Węgierskie - - - - 5 l 6 1,4 - - - - l - l 0,1 - - - - - - - - 
Polskie - - - - 3 - 3 0,7 - - - - 9 - 9 0,9 2 - 2 4,7 - - - - 
Nieokreślone 16 - 16 3,0 - - - - - - - - - 83 83 8,7 - - - - - - - - 
L 527 - 527 100,0 380 37 417 100,0 47 - 47 100,0 738 213 951 100,0 43 - 43 100,0 30 58 88 100,0 


O Liczba monet caIych. 
00 Liczba monet siekanych.
		

/Magazyn_056_02_166_0001.djvu

			Tabela 2. Struktura monet niemieckich wchodzących w skład depozytów z ziemi chełmińskiej 


Miejsce Depozyt 
Bierzglowo Golub-Dobrzyń Mgowo Rychnowo UŚĆ 
emisji 1: % 1: % 1: % 1: % 1: % 
Górna Lotaryngia 6 1,4 4 1,0 16 2,4 2 6,3 - - 
Dolna Lotaryngia 26 5,6 49 12,8 84 12,3 2 6,3 l 16,6 
Fryzja l 0,2 14 3,7 8 1,2 dużo - - - 
Flandria - - l 0,3 2 0,3 - - - - 
Bawaria 44 9,5 18 4,7 18 2,6 4 12,5 l 16,6 
Szwabia 20(7) 4,3 7(4) 1,8 26(5) 3,8 4(3) 12,5 - - 
Frankonia 51 11,0 38 9,9 66 9,6 - - 3 50,0 
l 280 60,6 40 10,5 229 33,5 15 46,8 - - 
Saksonia" 2 20 4,4 134 35,1 198 28,9 - - l 16,6 
3 13 2,8 34 8,9 34 5,0 5 15,6 - - 
Nieokreślone l 0,2 43 11,3 3 0,4 - - - - 
1: 462 100,0 382 100,0 684 100,0 32 100,0 6 100,0 


. W nawiasach podano liczbę monet wybitych w Augsburgu. 
.. l - denary typu Otto-Adelajda; 2 - denary krzyżowe; 3 - inne monety saskie.
		

/Magazyn_056_02_167_0001.djvu

			160 


skieg t 
roku; 
mień 
roku; 
n1meJ 
wystę 
po 94 
953 I 
960(? 
936/9 
z pOJe 


-= 
o 


Ryc. 2 


Fig. 2. 


...4......
		

/Magazyn_056_02_168_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi chełmińskiej... 


161 


Geneza wymienionych skupisk wiązana jest z dzialalnością w omawianym 
okresie szlaku morskiego prowadzącego z Rusi północnej w kierunku wybrzeży 
południowobahyckich (Łosil1ski 1993, s. 25 nn.). Biorąc pod uwagę rozkład 
przestrzenny skarbów wydzielonego horyzontu czasowego, należy przyjąć kon- 
cepcję zakładającą, iż depozyt z Kowalewa Pomorskiego uformowany został 
z kontyngentów kruszcu docierających w tym czasie w okolice Zatoki Gdal1- 
skiej. Z tego obszaru srebro kufickie kierowane było bezpośrednio w stronę 
Wielkopolski (Łosiński 1993, s. 32; 1996, s. 166). Odbywało się to niewątpli- 
wie traktem wiodącym wzdluż lewego brzegu Wisły (późniejsza via mercato- 
rum), co wyraźnie zaznacza się w lokalizacji depozytów z Opalcnia i StrzcIc 
Dolnych. Pewna część zasobów kruszcowych przepływala również w stronę 
poludniowo-wschodnią, przckraczając linię Wisly na wysokości ziemi chełmiń- 
skiej. Świadectwem tego są niewątpliwie depoz)'1y z Kowalcwa Pomorskiego 
i Balina będące jedynymi znaleziskami kruszcu arabskiego przekraczającymi 
linię Wisły w wydzielonym horyzoncie czasowym. Ich lokalizacja nawiązuje w 
sposób wyraźny do przcbiegu starego szlaku wodno-lądowego łączącego tereny 
Rusi poludniowej z obszarem nadbahyckim (Lewicki 1972, s. 8; Suchodolski 
1974, s. 164; Łosil1ski 1988, s. 141). W jednym ze swych wariantów wiódł on 
traktem wyznaczonym początkowo biegiem rzek Prypeci, Bugu i być może 
Wkry, a następnie lądem poprzez ziemię dobrzYl1ską i chelmil1ską w kierunku 
Pomorza Wschodniego (Czapkiewicz, Lewicki, Nosck, Opozda-Czapkicwicz 
1957, s. 245; Chudziak 1997a, s. 107). Początki działalności tej drogi przypa- 
dają na koniec IX wieku (Lublin-Czechów, po 882 roku; Drohiczyn II, po 893 
roku) i związane są z przemieszczaniem się w tym czasie kruszcu srcbrnego 
z Rusi południowej w kierunku Skandynawii wschodniej poprzez ośrodki 
w Gdal1sku i Pucku (Łosil1ski 1993, s. 3 l). W omawianym okresie wschodnia 
część tcj drogi była jednak naj prawdopodobniej martwa, o czym świadczy brak 
na terytorium zachodniosłowiailskim śladów napływu kontyngentów srebra 
arabskiego zgromadzonego w strcfie południoworuskiej w 2. tercji X wicku. 
Fakt ten wiązać nalcży najprawdopodobniej z dużym ograniczenicm w tym 
czasie dostaw kruszcu srcbrnego do poludniowych partii Slowial1szczyzny 
Wschodnicj, co jest wyraźnie czytelne w składzie tamtejszych depozytów (Ło- 
sil1ski 1993, s. 8). Nawiązanic przez obszary poludniowobaltyckic kontaktów 
z Rusią pólnocną umożliwiło jednak zachowanie aktywności zachodniej części 
szlaku, choć w nieco odmiennej roli, spowodowanej zmianą kierunku przesu- 
wania się w omawianym okresie zasobów srebra arabskiego. Jak można przy- 
puszczać szlak ten mógł być również aktywny w swej pólnocno-zachodnicj 
części. Potwierdzać może to ewentualnie znalezisko z Tucholi (po 953 roku) 
oraz być może, niestety, niezbyt pewnie datowany skarb z Jezicrzyc (po 942(7) 
roku) na Pomorzu Wschodnim (ryc. 2). Omawiana droga prowadzić mogla 
również w tym czasie w kicrunku wiodącego pod względem gospodarczym 
ośrodka w Kołobrzegu (por. Chudziak 1997a, s. 106).
		

/Magazyn_056_02_169_0001.djvu

			]62 


Jacek Kowalewski 


Warto zwrócić uwagę na kwestię względnego czasu przeplywu zasobów 
srebra orientalnego ze strefy nadmorskiej w kierunku południowym. Proces ten 
można prześledzić na podstawie analizy rozkładu dat emisji dirhemów wcho- 
dzących w skład interesującej nas wschodniopomorskiej grupy skarbów o zna- 
nej dziś przynajmniej częściowo strukturze wewnętrznej (Opalenie, Gdańsk- 
-Oliwa II, Kowalewo Pomorskie, Tuchola, Balin). Zespoły polożone bliżej wy- 
brzeża składaly się wyraźnie z dwóch odrębnych chronologicznie grup emisji. 
W przypadku skarbów z Opalenia i Gdańska-Oliwy grupa starsza związana była 
głównie z okresem od około połowy VIII wieku do lat 40-tych IX wieku, mlod- 
sza zaś pochodziła z końca IX wieku i l. połowy X wieku. Odmienna sytuacja 
występowała w skarbach z Kowalewa Pomorskiego, z Tucholi i z Balina. Skła- 
daly się one bowiem wyłącznie z emisji datowanych na koniec IX i l. połowę X 
wieku, a więc zbliżonych pod względem chronologicznym do mlodszej grupy 
monet arabskich odnalezionych w depozytach ukrytych bliżej wybrzeża. Cha- 
rakterystyczna struktura kolekcji nadmorskich wskazywać może, iż powstaly 
one z dwóch, pierwotnie odrębnych zespołów dirhemów. Przekonanie takie 
wyraził swego czasu R. Kiersnowski uważając, iż starsze grupy monet wcho- 
dzących w skład depozytów występujących na Pomorzu Wschodnim wiązać 
należy z okresem napływu najstarszej fali kruszcu arabskiego w strcfę osad- 
nictwa wschodniopruskiego (np. Stegna, po 811 roklI; Mokajmy-Sójki, po 817 
roku; Braniewo, po 8 l 6 roku; Dlugobór, po 813 roku; Krasnoląka, po 813 roku; 
Ramsowo, po 828 roku; Zalewo, po 811 roku) (Kiersnowski 1960b, s. 8; por. 
Łosiński 1988, s. 134-135t. W l. połowie X wieku kruszec ten powrócić miał 
do obrotu, przepływając w rejon bardziej aktywnego w tym względzie Pomorza 
Gdańskiego, co znalazło swe odzwierciedlenie w skladzie opisanych powyżej 
znalezisk. Brak w skarbach oddalonych od strefy przybrzeżnej starszych domie- 
szek srebra kufickiego wskazywać może, iż elementy wchodzące w ich sklad 
przedostały się bezpośrednio w kierunku południowym bez większego angażo- 
wania się w cyrkulację w okolicach ujścia Wisły. 
Udział zicmi chelmińskiej w dzialalności szlaku łączącego Wielkopolskę 
z Pomorzem GdaIlskim trwal nadal w 3. tercji X wieku. Zdeponowany został 
wówczas zespół z Uścia (po 970 roku) z charakterystyczną heterogeniczną 
strukturą utworzoną z emisji arabskich oraz zachodnioeuropejskich uzupełnio- 
nych grupą siekanych ozdób. Przyjmując trójskładnikowy charakter struktury 
depozytu jako wyznacznik podstawowy interesującego nas horyzontu skarbów, 
wyróżnić można grupę 17 zespołów o chronologii zamykającej się pomiędzy 
960 a 990 rokiem zdeponowanych na obszarze dzisiejszych ziem polskich 
(ryc. 3). W ujęciu kartograficznym wyraźnie czytelna jest koncentracja znacznej 
ich części na obszarze centralnej Wielkopolski (Poznań I, po 961 roku; Dzierz- 


8 Ostatnio wskazuje się równieZ, iz przy fonnowaniu tej grupy skarbów pewną rolę odegrać 
mogły także zasoby starszego kruszcu dostarczone u schyłku IX wieku z terenów Rusi Kijowskiej 
(Łosiński 1993, s. 31).
		

/Magazyn_056_02_170_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi che/mińskiej... 


163 


nica II, po 962 roku; Kuźnica Czarnkowska, po 967 roku; Turew, po 967 roku; 
Obrzycko, po 973 roklJ; Zalesie, po 976 roku; Borzejewo, po 982 roku) i Dol- 
nego Śląska (Obiszów, okolo 976 roku; Karwiany, po 976 roku; Niemcza, 
około 978 roku; Lasowice, po 984 roku; Gębice, po 988 roku). Pozostala część 
skarbów rozrzucona jest na obszarze Pomorza (Piaski Wielkie-Dramino, około 
960/970 roku; Puck, po 965 roku) i Mazowsza (Maurzyce-Ruszków, po 971 
roku; Ciechanów, po 973 roku). 


Ryc. 3. Rozklad przestrzenny skarbów horyzontu przejściowego na ziemiach polskich 
w 3. tercji X wieku (por. tab. 3) 
Fig. 3. Spatial distribution of the transitional-horizon hoards in Poland in the mid_lO th 
cen tury (ef. table 3) 


Pochodzenie części arabskiej skarbu z Uścia wiązać należy z działalnością 
uruchomionego ponowne w omawianym czasie szlaku wodno-lądowego wiodą-
		

/Magazyn_056_02_171_0001.djvu

			164 


Jacek Kowalewski 


cego z terenów Rusi południowej (por. Łosiński 1993, s. 8). Może to potwier- 
dzać między innymi ścisła zgodność chronologii depozytów układających się 
wzdłuż domniemanej linii przebiegu północnej odnogi tego traktu (Kostomłoty 
II, po 970 roku; UŚĆ I, po 970 roku; Ciechanów, po 973 roku), jak również roz- 
kład przestrzenny emisji bizantyjskich, które docierając na Ruś poludniową 
z Konstantynopola, rozprzestrzeniane były w omawianym okresie wraz ze sre- 
brem arabskim. W ramach wydzielonego horyzontu czasowego obecność milia- 
resów stwierdzono w znaleziskach koncentrujących się w Wielkopolsce 
(Dzierznica II, po 962 roku; Turew, po 967 rok'1J; Obrzycko, po 973 roku; Zale- 
sie, po 976 roku), na Mazowszu (Maurzyce-Ruszków, po 971 roku; Cicchanów, 
po 973 roku), na ziemi chełmińskiej (UŚĆ l, po 970 roku) i na Podlasiu (Ko- 
stomłoty II, po 970 roku), przy jednoczesnym ich braku w dcpozytach pocho- 
dzących z Pomorza (Piaski-Wielkie Dramino, okolo 960/970 roku; Puck, po 
965 roku; Kretomino, około 970('1) roku; Białogard, po 976 roku). Ponieważ 
monety tej kategorii pojawily się w strefie pomorskiej w zasadzie dopiero 
w ostatniej dekadzie X widm (Moskorze, po 991 roku; Rybice, po 991 roku; 
Slupsk I, po 991/995 roku; Polczyn-Zdrój, po 996 roku), sądzić można, iż ich 
napływ przed 990 rokiem związany był z działalnością dróg wiodących na za- 
chód bezpośrednio z Rusi poludniowej (por. Suchodolski 1974, s. 175). 
Nowością w omawianym okresie było pojawicnie się w szerszym obiegu 
monet zachodnioeuropejskich oraz sickanych ozdób. Obydwie wymienione 
grupy jednostck kruszcowych były w tym czasie przedmiotem eksportowym 
wysyłanym ze strefy wielkopolskiej w wielu kierunkach (Łosiński 1996, 
s. 167). Niewątpliwie odbywało się to również z wykorzystaniem dróg prowa- 
dzących w kierunku Pomorza Gdańskiego, o czym przekonuje sklad dcpozytów 
z Uścia i Pucka. Związek skladników zachodnich skarbu z Uścia z obszarcm 
wielkopolskim poświadczony jest między ilmymi obecnością emisji czeskich, 
które w omawianym okresie występują wyłącznie w depozytach wielkopolskich 
i śląskich. Dobrym wskaźnikiem mogą być również niektóre ozdoby wchodzące 
w skład skarbu; wśród nich na pierwszym miejscu wymienić należy, występują- 
ce wówczas głównie w Wielkopolsce, paciorki owalne (Dzierznica II, Pozna6 I, 
Zalesie), paciorki owalne z wybrzuszeniami (Dzierznica II, Ohra Nowa, Zale- 
sie) oraz zausznice półkoliste z zawieszkami na łańcuszkach (Dzierznica li, 
Kuźnica Czarnkowska, Obra Nowa, Obrzycko, Poznań I, Zalesie). Warto za- 
uważyć, że również w składzie skarbów z Ciechanowa i Pucka stwierdzono 
ozdoby występujące w strefie wielkopolskiej. Zważywszy na szczególną ak- 
tywność Wielkopolski w recepcji srebra arabskiego w omawianym czasie oraz 
na występowanie w skarbach z Uścia, Ciechanowa i Pucka emisji zachodnich 
i ozdób pochodzących z tego tercnu, nie można wykluczyć, iż przynajmnicj 
część elcmcntów arabskich wchodzących w skład wymienionych dcpozytów 
dostać się mogła do nich w wyniku redystrybucji zasobów kruszcowych zgro- 
madzonych uprzednio na obszarze Wielkopolski.
		

/Magazyn_056_02_172_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi chełmińskiej... 


165 


Udział strefy wielkopolskiej w formowaniu składu depozytów z ziemi 
chełmińskiej trwał nadal w pierwszych dziesięcioleciach XI wieku. Wśród zna- 
lezisk chclmińskich wykazujących potencjalne związki z tym obszarem wymie- 
nić należy bez wątpienia skarb z Bierzgłowa (po 1024 roku). Analiza rozkladu 
przestrzennego składników współtworzących znalezisko bierzgłowskie pozwala 
na wstępne wyróżnienie dwóch zasadniczych stref terytorialnych związanych 
z horyzontem podobnych skarbów. Pierwsza z nich ohejmuje obszar ziemi lu- 
buskiej, druga zaś szeroko rozumiany obszar kujawsko-mazowiecki. 
W pierwszym rzędzie zwrócić należy uwagę na część arabską depozytu 
bierzglowskiego. W porównaniu do innych, zbliżonych chronologicznie znale- 
zisk tej kategorii uderza dość specyficzny charakter emisji orientalnych przeja- 
wiający się w ich niespotykanej liczebności i stanie zachowania (12+0). 
W omawianym okresie domieszki srebra arabskiego w skarbach z ziem polskich 
występują zazwyczaj w postaci silnie rozdrobnionych ulamków liczących od 
kilku do kilkudziesięciu egzemplarzy (Mniszki, po 1024 roku, 0+34; Rybaki, po 
1024 roku, 0+13; Poznał} VI, po 1025 roku, 0+4; Runowo Krajeńskie, po 1034 
roku, 0+5; Kraków VI-Nowa Huta-Pleszów, po 1037 roku, 0+15) bądź też 
w postaci maksymalnie dwuclemcntowych zespolów dirhemów zachowanych 
w calości (Parlin, po 1021 roku, 1+0; Wiełowieś, po 1022 roku, 2+0; Charlupia 
Wielka, po 1026 roku, 1+0; Gdańsk IIł, po 1035 rolli, l +O(?); Wszemirów I, po 
1035 roku, 2+0). Do wyjątków należą dwa skarby wydobyte na ziemi lubuskiej 
(Lisówek, po 1011 roku. 17+59; Stary Dworek, po 1025 rolli, 10+10) oraz 
prawdopodobnie pojedynczy, nicstety słabo rozpoznany w tym względzie, zes- 
pól pochodzący z Mazowsza (Dzierzążnia, po 1014 roku, kilkanaście(?) bliżej 
nieokreślonych dirhemów; Kicrsnowska 1951, s. 155). Przynależność do wspól- 
nego horyzontu znalezisk z Bierzgłowa, z Lisówka i ze Starego Dworku po- 
twierdzać może dodatkowo obecność w nich monct orientalnych o zbliżonym 
składzie dynastycznym. Warto zwrócić uwagę na dość charakterystyczne emisje 
Uqajlidów datowane na okres około 1000 roku, a więc reprezentujące najmłod- 
szą falę kruszcu arabskiego docierającą na ziemie polskie dopiero na początku 
XI wieku. W zbliżonych ramach chronologicznych emisje władców tej dynastii 
wystąpily również w zachodniopomorskim skarbie z Dobrej (około 1020 roku) 
oraz w dcpozycie z Poznania VI (po 1025 roku), co potencjalnie ukazywać mo- 
że drogę rozprzestrzeniania się najmlodszej fali kruszcu pochodzenia oriental- 
nego. Powiązania pomiędzy dcpozytami lubuskimi i znaleziskiem chełmińskim 
potwierdzać mogą również monety Bułgarów kamskich, którc wystąpiły 
w zbliżonych ramach chronologicznych wyłącznie w składzie skarbów z Li- 
sówka, Starego Dworu i Bierzgłowa. 
Na podstawie powyższych obserwacji można przyjąć, iż przynajmnicj pew- 
na część skarbu z Bierzglowa powstała dzięki powiązaniom ziemi chełmińskiej 
ze strefą lubuską. Rolę pośrednika w tych kontaktach odgrywała z pewnością 
centralna Wielkopolska, przez terytorium której wiódl trakt lądowy z Lubusza 
poprzez Poznań, Gniezno oraz Kruszwicę, w kierunku Mazowsza płockiego
		

/Magazyn_056_02_173_0001.djvu

			166 


Jacek Kowalewski 


i ziemi chełmińskiej (Ślaski 1969, s. 34). O udziale tej drogi w procesie dystry- 
bucji kruszcu srebrnego ku wschodnim tercnom dzisiejszych ziem polskich 
świadczyć może pośrednio rozprzestrzenienie niektórych dość charakterystycz- 
nych emisji zachodnioeuropejskich. Wśród nich wymienić można choćby gór- 
nolotaryńskie denary biskupa Metz Teodoryka II (1005-1046) występujące 
w depozytach lubuskich (Przyborowo, po 1011 ro).,.'u; Lisówek, po 1011 roku; 
Stary Dworek, po 1025 roku), wielkopolskich (Kinno, po 1021 roku), kujaw- 
skich (Nieszawa, po 1016 roku), chełmińskich (Bierzgłowo, po 1024 roku), 
a także mazowieckich (Płock IV, po 1006 roku; Dobra, po 1006 roku; Kowal, 
po lOł8 roku) (ryc. 4). Na powiązania tego rodzaju wskazuje również rozprze- 
strzenienie rzadko spotykanych na ziemiach polskich denarów biskupa sztras- 
burskiego Wicelina (100 1-1029), których obecność, poza znaleziskiem bierz- 
glowskim, stwierdzono w depozytach wielkopolskich (Kinno, po 102 l roku; 
Brończyn, po 102 l roku; Poznań VI, po 1025 roku) oraz w dwóch skarbach ze 
strefy kujawsko-mazowieckiej (Kowal, po 1018; Kujawy, po 1027) (ryc. 4). 
O związkach skarbów z Kinna i Bierzgłowa świadczyć może również obecność 
w składzie obu depozytów emisji arcybiskupa mogunckiego Aribo (1021- 
- 1031), które w podobnym czasie występowały również na Pomorzu Zachod- 
nim (Quilitz, po 10 l 6), w Wielkopolsce (Brończyn, po 1021 roku; Łęki Wiel- 
kie, po 1039 roku) i na Śląsku (Maniów, po 1034 roku). W strefie pomorskiej 
emisje tego typu pojawiają się liczniej dopiero w 2. połowie XI wieku. 
W składzie skarbu bierzgłowskiego wyraźnie rysują się również wplywy 
strefy kujawsko-mazowieckiej. Jak można przypuszczać znaczna część tego 
depozytu uformowana została dzięki dzialalności szlaku nadwiślańskiego, bę- 
dącego przedlużenicm wschodniej odnogi szlaku południowo-zachodniego 
wiodącego z Bawarii poprzez Czechy i Śląsk. O związkach składników oma- 
wianego skarbu z tym traktem świadczą obecne tu monety czeskie, które dosta- 
jąc się na obszar mazowiecki rozprzestrzeniane były dalej na północ szlakiem 
wzdłuż lewego brzegu Wisły, przez Kujawy i ziemię chełmińską w stronę 
wschodniego i środkowego Pomorza. Szlak wędrówek emisji czeskich wzdluż 
tej drogi wyznaczają między innymi depozyty z Płocka III (po 10 l 7 roku), 
z Kowala (po 1018 roku), z okolic Aleksandrowa Kujawskiego (po 1027 roku), 
z Bierzgłowa (po 1024 roku) oraz z Bydgoszczy III (po 1016 roku). Dzialalność 
obu odnóg szlaku południowo-zachodniego na ziemiach polskich obrazuje 
w sposób wyraźny charakterystyczny rozkład niektórych rzadkich monet cze- 
skich. Do nich zaliczyć należy na przykład denary Władywoja (1002-1003) bite 
w mennicy praskiej, których obecność zanotowano w skarbach lubuskich (Li- 
sówek, po 1011 roku; Stary Dworek, po 1025 roku), pomorskich (Quilitz, 
po 1016 roku; Miastko, po 101 l roku), kujawskich (Kujawy, po 1027 roku; 
Maszenice, po 1039 roku) oraz mazowieckich (Plock IV, po 1006 roku). Intere- 
sujące jest, iż taki rozkład powtarzany jest również przez zespoły saskich dena- 
rów krzyżowych typu I i II (wg M. Gumowskiego) wchodzących w skład skar-
		

/Magazyn_056_02_174_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi chelmińskiej... 


167 


.1 
()2 
()3 


." 
/ 

 I J 
I / 
' 
 
 \-
-
\. 
 V rJ1 

 t!r"\i '-..... . 
-...... 
 


Ryc. 4. Rozprzestrzenienie emisJI biskupów Teodoryka II (1005-1046) i Wicelina 
(1001-1029) w depozytach z ziem polskich. Legenda: 1 - denary Teodoryka II 
i Wice lina (ze s pol y 1-3), 2 - denary Teodoryka II (zespoly 4-22), 3 - denary 
Wicelina (zespól 23) (por. tab. 3) 
Fig. 4. Distribution of Polish deposits containing coins minted by Bishops Theodoric II 
(1005-1046) and Vicelin (1001-1029). Legend: 1- silver coins ofTheodoric II 
and Vice lin (assemblages 1-3),2 - si Iv er co in s of Theodoric II (assemblages 4- 
-22),3 - silver coins of Vicelin (assemblage 23) (cf. table 3) 


bów zdeponowanych pomiędzy 1010 a 1030 rokiem (ryc. 5). Uderza w tym 
względzie znaczna koncentracja znalezisk tej kategorii w okolicach Płocka, 
zwłaszcza po prawej stronie Wisły (Cekanowo, po 1014 roku; Dzierzążnia, po 
1014 roku; Dobra, po 1020 roku; Teresin, po 1017 roku). Wzdłuż przebiegu 
wschodniej odnogi szlaku południowo-zachodniego wyróżnione zespoły krzy- 
żówek stwierdzono również w skarbach z Bydgoszczy 1Il (po 1016 rok"U),
		

/Magazyn_056_02_175_0001.djvu

			168 


Jacek Kowalewski 


z Bierzgłowa (po 1024 roku), z Przybranowa (po 1014 roku), a dalej w dcpo- 
zytach z Mniszek (po 1024 roku) oraz z Charłupi Wielkiej (po 1026 roku). 
W wydzielonym horyzoncie czasowym emisje tego typu wystąpily również na 
Dolnym Śląsku (Wińsko, po 1024 roku), na ziemi lubuskiej (Lisówek, po 1011 
roku; Przyborów, po 1011 roku; Stary Dworek, po 1025 rol(u) i na Pomorzu 
Zachodnim (Dargocice, po 1011 roku; Kamieniec, po 101 l roku). Zbliżone 
obserwacje można poczynić również względem rozprzestrzenienia obecnych 
w składzie skarbu bicrzgłowskiego ozdób, zwłaszcza zausznic z wisiorkiem 
winogronowatym oraz zawieszek okrąglych ornamentowanych filigrancm 
i granulacją (por. Kócka-Krenz 1993, s. 83-84, 90-91, aneks - mapy 33, 37). 
Warto jeszcze zwrócić uwagę na bliskie podobieństwa struJ...'tury skarbu 
bierzgłowskiego ze składem wymienioncgo wcześnicj depozytu z Bydgoszczy 
III (po 1016 roku). W obu zespolach stwierdzono obccność wylącznie calych 
dirhemów arabskich, liczną grupę monct angielskich, glównie Etelreda II (978- 
-1016), dominującą grupę denarów Ottona i Adelajdy rcprezentowanych głów- 
nie przez odmianę l 167 Dannenberga, oraz identyczną grupę dcnarów krzyżo- 
wych typu I i II (wg M. Gumowskiego). Wśród pozostałych monct nicmicckich 
wchodzących w skład skarbu z Bydgoszczy większość z nich miala swoje od- 
powiedniki w depozycie bierzgłowskim. Wydaje się, iż podobicństwa te wska- 
zywać mogą na powiązania genetyczne obu skarbów, a co za tym idzie, na kie- 
runek przepływu w tym czasie znacznych ilości kruszcu srebmego w skali ma- 
kroregionalnej wzdluż osi północ - południe, zgodnie z linią wyznaczoną przez 
opisane wcześniej depozyty kujawsko-mazowieckie. Być może do tego nurtu 
zaliczyć można również wspomniany na wstępie skarb z okolic Torunia dato- 
wany na około 1030 rok. 
Udzial strefy kujawsko-mazowieckiej we współtworzeniu zawartości XI- 
-wiecznych skarbów pochodzących z ziemi chełmińskiej czytelny jest wyraźnie 
w strukturze skarbu z Mgowa (po 1034 roku). Obrazuje to niezwykle liczna 
w tym zespole grupa charakterystycznych emisji niemieckich, takich jak denary 
biskupa augsburskiego Zygfryda (1000-1006), szwabskie emisje księcia Eme- 
sta Uli (1012-1030), denary hrabiego tlandryjskiego Baldwina IV (989-1036), 
czy też denary biskupa Bemwarda z Hildesheim (lata 993-1022). Egzcmplarze 
pierwszej z wymienionych monct, poza skarbem z Mgowa, wystąpily w depo- 
zytach mazowieckich (Dobra, po 1009 roku; Kowal. po 1018 roku) oraz k'Ujaw- 
skich (Kujawy, po 1027 roku; Maszenice, po 1039 roku). Poza tym emisje te 
znane są z nieco wcześniejszych chronologicznie depozytów z ziemi lubuskiej 
(Przyborów, po 1011 roku) i z okolic Pojezierza Iławskiego (Mózgowo, po 
1006 roku). Denary księcia Ernesta 111I, poza skarbem z Mgowa, stwierdzono 
w znalezisku kujawskim z Kowala (po 1018 roku) oraz w skladzie znacznie 
późniejszego skarbu z Golubia-Dobrzynia (po 1060 roku). Z kolei emisje Bald- 
wina IV zarcjestrowano na Mazowszu (Ciechanów I, po 1047 roku; Łask I, po 
1039 roku), na ziemi lubuskiej (Li sówek, po 1011 roku) i na Śląsku (Maniów,
		

/Magazyn_056_02_176_0001.djvu

			Kontakty regIOnalne ziemi che/mińskiej... 


169 


.1 
()2 
()3 


Ryc. 5. Rozprzestrzenienie wybranych gmp denarów krzyżowych w depozytach z ziem 
polskich. Legenda: l - krzyżówki typu I, II (zespoI y 1-24), 2 - krzyżówki typu 
l, II, IV, V, VI (zespoly 25-30), 3 - krzyżówki typu l, II, IV, V, VI, VII (ze- 
spoly 31-36) (por. tab. 3) 
Fig. 5. Distribution of Polish dcposits containing seIected groups uf silver cross coins. 
Legend: 1 - LTOSS coinage of types I, II (assemhlages 1-24),2 - LTOSS coinage of 
types I, II, IV, V, VI (asscmblages 25-30), 3 - cross coinage of types I, II, IV, 
V, VI, VII (assemblages 31-26) (cr. rabie 3) 


po 1034 roku). W okresie późniejszym szczególne nasilenie ich obecności czy- 
telne jest głównie w skarbach zachodniopomorskich (Szczecin-Świerczewo, po 
1056 roku; Niederlandin I, po 1060 roku; Gdańsk-Ujeścisko, po 1068 roku; 
Uznam-wyspa II, po 1077 roku; Vossberg, po 1084 roku; Pomorze VIII(?), po 
1089 roku) oraz w nawiązujących do tego nurtu skarbach z Kujaw (Ostrowo, po 
1055 roku), na pograniczu chełmińsko-dobrzyńskim (Golub-Dobrzyń, po 1060
		

/Magazyn_056_02_177_0001.djvu

			170 


Jacek Kowalewski 


roku), W Wielkopolsce (Grójec, 2. polowa XI wieku) oraz na Dolnym Śląsku 
(Sokolniki, po 1079 roku). Z kolei dcnary Bernwarda z Hildesheim znane są 
w zasadzie wyłącznie ze znalezisk pomorskich, z ziemi lubuskiej i Mazowsza, 
przy czym w grupie tej najbliższe chronologicznie depozytowi z Mgowa są 
skarby z Kowała (po 1018 roklI), ze Starego Dworku (po 1025 roku), z Ciecha- 
nowa I (po 1047 roku) oraz z pomorskiego Stojkowa (po 1047 roku) i z Rawi- 
cza (po 1037 roku) w poludniowej Wiclkopolsce (ryc. 6). 
W skarbie z Mgowa interesującą grupę monet stanowią emisje duńskie 
króla Hartaknuta (1035-1042). Wśród depozytów datowanych na czwarte dzic- 
sięciolecie XI wieku obecność tych monet, poza Mgowcm, stwierdzono na zie- 
mi lubuskiej (Frankfurt n. Odrą II, po 1036/1039 roku), na Krajnie (Runowo 
Krajcńskie, po 1034 roku), na pograniczu kujawsko-wielkopolskim nad Notecią 
(Łabiszyn, po 1037 roku) oraz na linii przebiegu szlaku lądowego prowadzące- 
go ze Śląska na Mazowsze (Wszemi rów, po 1035 roku; Głowno, po 1039 roku) 
(ryc. 6). W zbliżonym okresie szczególną ich koncentrację zarejestrowano rów- 
nież w strefi c Połabskiej (Farve, po 1035 roku; Lubeka-okolica, po 1038 roku; 
Remiin, po 1039 roku; Wendfeldc, po 1035 roku), co sugerować może, iż 
ewentualnym obszarem wyjściowym emisji duńskich zdeponowanych w wy- 
mienionych skarbach polskich mogla być Polabszczyzna. Przynależność skarbu 
z Mgowa do polabskiego horyzontu skarbów potwierdzają wchodzące w jego 
sklad inne rzadkie emisje niemieckie - denary księcia Teodoryka I Lotaryńskie- 
go (984-1026) z mennicy w Eil (Igel) (Schwaan I, po 1024 roku; Farve, po 
1035 roku; Lubeka-okolica, po 1038 roku), denary hrabiego Henryka Dobrego 
(976- 10 l 6) (Warlin, po 1034 roku), jak również wspominane już emisje księcia 
Ernesta Im i hrabiego Baldwina IV (Lubeka-okolice, po 1038 roklI). 
Dobrym wskaźnikiem związków genetycznych skarbu mgowskiego może 
być również zestaw wchodzących w jego skład denarów krzyżowych (typ I, II, 
IV, V, VI wg M. Gumowskiego). Tego rodzaju struktura krzyżówek, po- 
za skarbem z Mgowa, występuje jedynie w depozytach kujawskich (Maszenice, 
po 1039 roku; Lubraniec, po 1046 roku; Ostrowo, po 1055 roku) oraz w poje- 
dynczych przypadkach na Dolnym Śląsku (Maniów, po 1034 roku) i w Mało- 
polsce (Kraków VI - Nowa Huta-Pleszów, po 1037 roku) (ryc. 5). Łatwo spo- 
strzec, iż rozkład przestrzenny wymienionych powyżej zespolów pokrywa się 
wyraźnie z rozkladem większości opisanych monet niemieckich wchodzących 
w skład omawianego skarbu. Bliskie sąsiedztwo kujawskiej koncentracji skar- 
bów o tożsamej strukturze jakościowej krzyżówek wskazywać może, że geneza 
przynajmniej części depozytu z Mgowa powiązana jest właśnie z tym regionem. 
Zwraca uwagę zwłaszcza skarb z Maszenie, charakteryzujący się wyraźnym 
podobieństwem do skarbu mgowskiego pod względcm jakości wchodzących 
w jego skład emisji. W zespole tym, podobnie jak w skarbie z Mgowa, stwier- 
dzono między innymi obecność licznych ułamków dirhemów arabskich (0+49), 
pojedynczy fragmcnt miliaresa Jana I Cimiscesa (lata 969-976), emisje angiel- 
skie Etelreda II (978- 10 16) i Kanuta Wielkiego (10 16- 1035), pól b rakteat y duń-
		

/Magazyn_056_02_178_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi che/mińskiej... 


17] 


ski e, liczne fragmenty denarów czeskich, polskie emisje Mieszka I (około 960- 
-992) i Bolesława Chrobrego (992-1025) oraz fragment denara króla węgier- 
skiego Stefana I (997-1037). W grupie monet niemieckich niemal wszystkie 
cmisje mają swe odpowiedniki w skarbie z ziemi chełmińskicj. Zarejestrowano 
tu również srebro lane i ozdoby srebrne, choć te ostatnie zachowane były praw- 
dopodobnie częściowo w calości, w odróżnieniu od skarbu z Mgowa, w którym 
stwierdzono wyłącznie ozdoby siekane. Bliskie sąsiedztwo terytorialnc tych 
skarbów, podobicństwo struktury jakościowej i zbliżona chronologia ich zdepo- 
nowania pozwala przypuszczać, że ich geneza może być ściślc ze sobą powią- 
zana. 
W świctle aktualnych danych można przyjąć, iż okolo polowy XI wieku 
ziemia chełmińska znalazla się pod silnym wpływem Pomorza Zachodniego. 
Świadczy o tym struktura dwóch najmlodszych chronologicznie znalezisk od- 
krytych na omawianym obszarze - z Rychnowa i Golubia-Dohrzynia. W tym 
miejscu poczynić należy uwagę odnoszącą się do datowania depoz)'1u rychnow- 
skiego. Jak wiadomo, znajomość jego składu jest daleka od zadowalającej, co 
pozwala sądzić, że chronologia zakopania skarbu nic należy do zbyt precyzyj- 
nych. W tej kwestii szczególnie pomocny może okazać się zarejcstrowany 
w omawianym depozycie angielski dcnar Edwarda III Wyznawcy (1042-1066). 
Na ziemiach polskich wszystkie emisjc tego typu, poza slabo rozpoznanym 
dcpozytem z Sicrpowa I (po 1042 roku) i bardzo niepewnym znaleziskiem 
z Wyszogrodu (po 1047 roku), stwierdzono w zbiorach datowanych najwcze- 
śniej na czas po 1055 roku, glównie zaś na lata 60-te i 70-te XI wicku. Zwa- 
żywszy na niezbyt precyzyjne informacje na temat dwóch pierwszych znalezisk, 
jak i na chronologię pozostalych depozytów zawierających owe monety, wydaje 
się, iż czas zlożenia skarbu rychnowskiego przypadal raczcj na okres okolo 
1060-1070 roku. Potwierdzać może to również lokalizacja przestrzetma tego 
depozytu, wyraźnie nawiązująca do linii przebiegu, uruchomionego prawdopo- 
dobnie dopiero po 1060 roku, nowego szlaku dostarczającego kruszec srebrny 
z Pomorza Zachodniego na Mazowsze. Szlak ten przebiegal pólnocną drogą 
lądową, rozpoczynając swój bicg u wybrzeży wyspy Uznam, i dalej wiódł przy- 
puszczalnie od ujścia Odry poprzez Pojezierze Wałcckie, Pojezierze Krajeńskie, 
Wysoczyznę Świecką, Pojezicrze Chełmillsko-Dobrzyńskie, aż na Mazowsze 
plockie. W swej części pomorskiej, na wysokości Krajny, szlak tcn mial naj- 
prawdopodobniej odgałęzienie prowadzące w kierunku dorzecza Parsęty i Rcgi. 
Wśród dcpozytów wyznaczających przypuszczalny przcbicg opisanej drogi 
wymienić można znaleziska z Vossbergu (po 1084 roku), z Uznam-wyspy II 
(po 1077 roku), ze Szczecina-Świerczewa (po 1060 roku), z Pomierzna (po 
1060 roku), z Zakrzewka (po 1077 roku), z Nieciszewa (około połowy XI wie- 
ku), z Rychnowa (lata około 1060-1070), z Golubia-Dobrzynia (po 1060 roku), 
ze Zbójenka (po 1068(?) roku), z Otoczni (po 1077 roku), ze Skrwilna 
(2. polowa XI wicku?), z Płońska (po 1061 roku) i z Okunina, (po 1061 roku). 
Nie jest wykluczone, iż z tym horyzontem związany jest również skarb mało-
		

/Magazyn_056_02_179_0001.djvu

			172 


Jacek Kowalewski 


polski z Trójcy (po 1063 roku), położonej w górnym biegu Wisły. Odnogę po- 
morską wiodącą w kicrunku Kolobrzegu wyznaczają przypuszczalnie skarby 
z Orzeszkowa (po 1054 roku), z Siemyśla (po 1064 roku) i z Barwic (po 1084 
roku). 


Ryc. 6. Rozprzestrzenienie emisji biskupa Bernwarda z Hildcsheim (993-1022) i wy- 
branych emisji dUllSkich Hartaknula (1035-1042) w depozytach z ziem pol- 
skich. Legenda: 1- emisje Bernwarda i Hartaknuta (zespoly 1-3), 2 - denary 
Bernwarda (zespoły 4-12), 3 - pól brakteaty Hartaknula (zespoly 13-22) (por. 
tab. 3) 
Fig. 6. Distribution of Polish deposits containing coins minted by Bishop Bernward of 
Hildesheim (993-1022) and selected Danish eoinages of Harthacnut (1035- 
-1042). Legend: I - coins of Bernward and Harthacnut (assemblages 1-3), 
2 - coins of Bernward (assemhlages 4-12), 3 - semibracteates of Harthacnut 
(assemhlages 13-33) (cf. rahle 3)
		

/Magazyn_056_02_180_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi chełmińskiej... 


173 


Związek skarbu f)'Clmowskiego ze szlakiem pomorsko-mazowieckim po- 
świadcza między innymi rozprzestrzenienie obecnych w nim emisji Edwarda III 
Wyznawcy (1042-1066) oraz arcybiskupa Trewiru Poppo (1016-1047) (ryc. 7). 
Monety te stwierdzono w niemal wszystkich wymienionych powyżej depozy- 
tach. Warto odnotować, iż denary władcy angielskiego, łącznie z emisjami Po- 
ppo, stwierdzono na ziemiach polskich w zespołach ze Szczecina-Świerczewa 
(po 1060 roku), z Żelisławca II (po 11 l l roku), z Pomierzyna (1060 rok), 
z Gdańska-Ujeściska (po 1068 roku), z Rychnowa (około 1060-1070), z Płoń- 
ska (po 106 l roku) oraz z Ostrowa nad Gopłem (po 1055 roku). Zestawienia 
takie znane są również ze śląskich depozytów z Pęgowa (po 1063 roku) oraz 
z Sokolników (po 1079 roku). W rozkład ten wpisuje się również obecna 
w skarbie z Rychnowa, rzadka na ziemiach polskich, emisja króla szwedzkiego 
Anunda Jakllba (1022-1050), której egzemplarze zarejestrowano ponadto jedy- 
nie w nicokreślonym co do miejscowości znalezisku z Kujaw (po 1027 roku) 
oraz w depozycie z Plońska (po 1061 roku). Jako pewną ciekawostkę warto 
również odnotować obecność w skladzie omawianego skarbu, unikatowej 
w skali ziem zachodniosłowiallskich, szwabskiej emisji Henryka III i Anselma 
wybitej w mennicy Tybingi oraz niezwykle rzadkich denarów GNEZDVN 
CIVIT AS Boleslawa Chrobrego, dzięki którym skarb rychnowski należy do 
ciekawszych depozytów znalezionych na ziemiach polskich. Występowanic 
w skarbie emisji tego ostatniego władcy sugerować może istnienie pewnych 
związków genetycznych jego struktury z obszarem Wielkopolski. Zważywszy 
jednak, iż monety tego typu występują licznie w XI wieku również w strefie 
mazowieckiej, opowiedzieć należy się raczej za tym wlaśnie kierunkiem pocho- 
dzenia monet polskich znalezionych w depozycie rychnowskim. 
Związek skarbu z Golubia-Dobrzynia ze strefą zachodniopomorsko-mazo- 
wiecką czytelny jest dzięki obecności w jego składzie nie tylko opisanych już 
wcześniej denarów hrabiego flandryjskiego Baldwina IV (989- l 036), księcia 
Ernesta I/II (1012-1030) i arcybiskllpa Trewiru Poppo (1016-1047), ale rów- 
nież emisji arcybiskupa mogunckiego Bardo (1031-1051) oraz denarów hrabie- 
go Flandrii Alberta II (1018-1064) (ryc. 8). Ciekawą domieszkę stanowią tu 
monety bawarskie arcybiskupa Hartwicha (991-1023) i biskupa augsburskiego 
Ebcrharda (1029-1047), gdyż występowały one wyłącznie w południowym 
i wschodnim pasie dzisiejszych ziem polskich, podczas gdy strefa pomorska 
była ich w zasadzie pozbawiona. Rozklad przestrzenny wymienionych emisji 
świadczy o tym, że w skład skarbu z Golubia-Dobrzynia wchodził zatem rów- 
nież kruszec pozostający w cyrkulacji wzdłuż szlaku łączącego w tym czasie 
Mazowsze ze Śląskiem. O związkach Śląska z pomorsko-mazowiecką strefą 
wymiany świadczą również reprezentowane w skarbach śląskich emisje spoty- 
kane najczęściej w strefie pólnocnej (por. depozyty z Maniowa, po 1034 roku; 
z Sokolników, po 1079 roku; z Ulesia, po 1061 roku; z Pęgowa, po 1063 roku). 
Obecność monety Hartwiga w skarbie dobrzyńskim, będącym najmlodszym 
dcpozytem zawierającym tego typu emisje, dowodzi również, iż srebro połu-
		

/Magazyn_056_02_181_0001.djvu

			174 


Jacek Kowalewski 


dniowoniemieckie zgromadzone w strefie klljawsko-mazowieckiej w trzecicj 
i czwartej dekadzie XI wieku znajdowało się w stałym lokalnym obrocie przez 
co najmniej 10-20 lat. 


.1 
()2 
()3 


Ryc. 7. Rozprzestrzenienie emisji Edwarda III Wyznawcy (1042-1066) i arcybiskupa 
Poppo (1016-1047) w depozytach z ziem polskich. Legenda: l - denary 
Edwarda III Wyznawcy i Poppo (zespoly 1-9), 2 - denary Edwarda III Wy- 
znawcy (zespoly 10-18), 3 - denary Poppo (zespoly 19-24) (por. tab. 3) 
Fig. 7. Distribution of Polish deposits eoutaining coins minted by Edward the Confessor 
(1042-1066) and Archbishop Poppo (IOJ6-1047). Legend: 1- silver pennies of 
Edward the Confessor and Poppo (assemblages 1-9), 2 - silver pennies of 
Edward the Confessor (assemblages 10-18), 3 - silver pennies of Poppo 
(assemblages 19-24) (cf. table 3)
		

/Magazyn_056_02_182_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi che/mińskie}... 


175 


.1 
(>2 
()3 


\ 
\}) 


Ryc. 8. Rozprzestrzenienie emisji arcybiskupa Bardo (1031-1051) i hrabiego Alberta II 
(1018-1064) na ziemiach polskich. Legenda: l - denary Bardo i Alberta II (ze- 
społy 1-6),2 - denary Bardo (zespoly 7-21),3 - denary Alberta II (zespo1y 22- 
-27) (por. tab. 3) 
Fig. 8. Distribution of Polish deposits containing coins minted by Archbishop Bardo 
(l031-105ł) and Count Albert II (1018-1064). Legend: 1 - silver coins of Bar- 
do and Albert II (assemblages 1-6), 2 - silver eoins of Bardo (assemblages 7- 
-21),3 - siłver coins of Albert II (assembłages 22-27) (cf. table 3) 


Na zakończenie warto nadmienić, iż skład skarbu z Golubia-Dobrzynia jest 
bardzo podobny do elementów tworzących depozyt z Płońska (po 106 l roku). 
Czytelne jest to szczególnie w obrębie zespołów monet niemieckich wchodzą- 
cych w skład obydwu tych znalezisk. Powiązania możemy stwierdzić zarówno 
na poziomie jakościowym emisji (np. monety biskupa Bemolda, hrabiego Al- 
berta II, arcybiskupa Poppo, czy naśladownictwa denarów Henryka I z mennicy
		

/Magazyn_056_02_183_0001.djvu

			176 


Jacek Kowalewski 


w Verdun), jak również częściowo w ich strukturze ilościowej. Do wspólnych 
cech opisywanych depozytów zaliczyć należy również obecność jednakowego 
zespołu denarów krzyżowych, które reprezentowane były w obu znaleziskach 
przez typy I, II, IV, V, VI, VII (wg M. Gumowskiego). Takie zestawienic krzy- 
żówek, poza dcpozytami z Płońska i Golubia-Dobrzynia, stwierdzono również 
w skarbie mazowieckim z miejscowości Rzeczki-Wólki (po 1079 roku) oraz 
w skarbach pomorskich z Pomierzyna (po 1060 roku), Gdańska-Oruni (po 1068 
roku) i z Kamienia Pomorskiego II (po 1088 rok:u) (ryc. 5). Nie jest wykluczo- 
ne, że istnial również jakiś związek zespołu dobrzyńskiego z wymienionym 
depozytem wschodniopomorskim, w którym, podobnie jak w skarbie z Golubia- 
-Dobrzynia, stwierdzono obecność emisji węgierskich Bełi (1060-1063), er- 
furckie dcnary arcybiskupa mogunckiego Bardo, a także emisje Bcrnolda 
i Alberta Ił. 


Uwagi podsumowujące 


W świetle powyższych ustaleń wyróżnić można cztery zasadnicze etapy 
ksztaltowania się kontaktów regionalnych ziemi chełmińskiej w okresie wczes- 
nego średniowiecza. Najstarszy z nich, przypadający na 2. tercję X wicku, 
związany był z ksztahującym się wówczas nurtem wymiany dalckosiężnej 
z terenów Rusi północnej ku Wielkopolsce. Szczególna rola przypadająca 
w tym procesie obszarom Pomorza Wschodniego pozwolila wówczas na wej- 
ście ziemi chelmińskiej w orbitę wplywów nadbahyckiej strefy gospodarczej. 
Obszar ten, jako jedyny w strefie wschodniej ziem polskich, zdolny był w tym 
czasie przyciągnąć część masy kruszcowej płynącej bezpośrednio w stronę two- 
rzącego się państwa polańskiego. W wymiarze lokalnym pozwoliło to na za- 
chowanie aktywności zachodniej części starego szlaku południoworuskiego 
i utrzymanie kontaktów ziemi chełmińskiej ze strefą pól nocnego Mazowsza. 
Sytuacja skomplikowała się w 3. tercji X wieku, kiedy to ziemia chełmińska 
znalazła się na skrzyżowaniu dwóch niezależnych kierunków naplywu jedno- 
stek kruszcowych. Skład datowanego na ten okres depozytu z Uścia wskazuje 
na szczególne uaktywnienie się oddzialywań płynących wówczas z kicrunku 
poludniowo-wschodniego. Związane to było z krótkotrwalym zapewne renesan- 
sem dzialalności szlaku dalckosiężnego wiodącego na wybrzeże poludniowego 
Baltyku z terenów Rusi Kijowskiej. W perspektywie rcgionalnej wykorzysty- 
wana była w tym czasie nadal droga prowadząca z ziemi chełmińskiej w kie- 
runku Mazowsza północnego. Zmianie uległ jednak jej status związany z po- 
nownym przekształceniem się tego szlaku w trakt o charaktcrze dalekosiężnym. 
W tym samym czasie nadal użytkowano również dawny szlak wschodniopo- 
morski prowadzący w kierunku ccntralnej Wielkopolski. O ile jednak wcześniej 
ruch zespołów kruszcowych w tej strefie był raczej jednokierunkowy, prowa- 
dzący z północy na południe ziem polskich, o tyle w omawianym czasie rozpo- 


I 
-..4...
		

/Magazyn_056_02_184_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi chelmińskiej... 


177 


częla się dwustronna cyrkulacja zasobów srebra. Przckonuje o tym obccność 
jednostck kruszcowych charaktcrystycznych dla strefy południowej w skarbach 
deponowanych na terytoriach pól nocnych, w tym równicż na ziemi chełmiń- 
skiej. W omawianym okresic Wielkopolska stala się więc nie tylko miejscem 
gromadzenia zasobów kruszcu srebrnego, lecz równicż miejsccm ich redystry- 
bucji w kierunkach lcżących z pewnością w ccntrum zainteresowań polityczno- 
-gospodarczych rozwijającej się w tym czasic organizacji polańskiej. Zjawisko 
to stanowi zapowiedź radykalnej zmiany kierunku napływu kruszcu na zicmię 
chelmińską, którą obserwować można w materialach źródlowych już w l. po- 
łowie XI wieku. 
W tym okresie, wyznaczającym trzcci etap ksztaltowania się kontaktów re- 
gionalnych ziemi chelmińskiej, nastąpil zanik oddziaływań plynących z kierun- 
ków wschodnicgo i pólnocnego, na rzecz wplywów wiodących w skali rcgio- 
nalncj z polu dnia i zachodu. Dominującą rolę w dostarczaniu jednostck kmsz- 
cowych na ziemię chełmińską przejął obszar kujawsko-mazowiccki zaopatry- 
wany w swe zasoby glównie przez szlaki wiodące z zachodnich partii Pomorza 
oraz z terenów Śląska. W procesie tym początkowo pośrcdniczyla również cen- 
tralna Wielkopolska, czego ślady odczytać można wskladzie dcpozytu z Bicrz- 
głowa. Wyraźnie rysujący się rozwój aktywności strcfy kujawskiej, będący 
w dużej części wynikiem wpływów plynących z terenów pomorskich (Dziedu- 
szycki 1993), zaowocował powstaniem na tym obszarze nowych szlaków ko- 
munikacyjnych, wzdluż których następowalo rozprzestrzenianie zgromadzo- 
nych tu zasobów kruszcowych, także w kicmnku ziemi chelmillskiej. Na wy- 
różnienie zasluguje zwlaszcza trakt nadwiślański będący niewątpliwie częścią 
wschodniego odgałęzicnia dalekosiężnego szlaku bawarskiego. W tym czasic 
przez ziemię chelmińską wiódł róvmicż szlak z Kujaw w kierunku ziem pru- 
skich (Chudziak l 997a, ł997b). Skutkiem powstania i dzialalności wymicnio- 
nych powyżej dróg są depozyty z Bierzgłowa i Mgowa, których miejsca zdepo- 
nowania wyraźnie nawiązują do zarysowanych powyżej ogólnych kierunków 
rozchodzenia się w tym czasie jednostek kruszcowych. 
Począwszy od 2. polowy XI wieku, ziemia chelmińska znalazla się w sferze 
bezpośrednich wpływów z Pomorza Zachodnicgo. Wydaje się, iż wówczas 
zanikła rola powiązatl tego obszaru ze strefą kujawską i wiclkopolską, czego 
dowodzić może choćby brak śladów działalności szlaku pruskiego. Dwa dcpo- 
z)1y z tego okresu wiążą się bezpośrednio z uruchomionym w tym czasie szla- 
kiem dalekosiężnym prowadzącym z zachodu poprzez obszary pomorskie 
w kierunku Mazowsza. Droga ta stanowiła z pcwnością przedłużenie starego 
szlaku lądowego wiodącego z Hamburga i Lubeki wzdluż wybrzeża morskiego 
(Ślaski 1969, s. 31-32). Warto zauważyć, że linia szlaku zachodniopomorskie- 
go, wyznaczona znaczną liczbą zdeponowanych wzdluż jej przebiegu zespoi ów 
kruszcowych, odpowiada w sposób czytelny znanym z okresów późniejszych 
traktom lądowym, tzw. drogi margrabiów, prowadzącej z okolic Cedyni i My- 
śliborza przez Pojezierze Waleckie i Krajnę do Chojnic oraz do łączącej się
		

/Magazyn_056_02_185_0001.djvu

			178 


Jacek Kowalewski 


z nią "starej drogi chełmińskiej" wiodącej z Chcłmna w kierunku Raciąża 
i Chojnic (Ślaski 1969, s. 42-43). Intcresujący jest fakt wyraźnego przesunięcia 
się w tym czasie dróg przepływu kruszcu w kierunku pól nocnym na Pomorze 
i w kierunku wschodnim, poza linię Wisly, w strefie kujawsko-mazowieckiej. 
Zjawisko to być może było wynikiem rozgrywek politycznych pomiędzy Pomo- 
rzem Zachodnim i Wielkopolską o wplywy na tcrenie Mazowsza, którc mogly 
pojawić się już od lat 40-tych XI wieku (Grudziński 1961, s. 26 nn.). W tym 
kontckście wytyczcnie nowych dróg dostarczających kontyngenty srebra po- 
morskiego w kierunku wschodnim wiązać można prawdopodobnie ze skutecz- 
nie przeprowadzoną próbą ograniczenia możliwości kontroli tego procesu przez 
centralną Wielkopolskę. Pośrednio dowodzić to może również oslabicnia w tym 
czasie wplywów państwa piastowskiego w strefi c chelmińskiej, która mogla 
wlączyć się w ówczesny nurt antywielkopolskiej kontestacji. 


maj 1999
		

/Magazyn_056_02_186_0001.djvu

			Tabela 3. Zestawienie skarbów prezentowanych na rycinach 


Numer Numer Miejscowość Chronologia 
ryciny na mapie 
I 2 3 4 
1 1 Kowalewo Pomorskie po 954/955 roku 
2 UŚĆ I no 970 roku 
3 Bierzglowo po \024 roku 
4 Mgowo DO \035 roku 
5 TOmIl-okolice po 1030 roku 
6 Rychnowo DO 1042 (okolo 1060-1(70) roku 
7 Golub-DobrZVll - okolica po \060 roku 
8 Skarszewy wczesne średniowiecze 
2 1 Łabedzie II po 929 roku 
2 Piwonice DO 935 roku 
3 Ochle DO 936/937 roku 
4 Bic1kowo no 938 roku 
5 Plotv-Resko po 940 roku 
6 Opalenie DO 941 roku 
7 Gościeiewice po 942 roku 
8 Jezierzyce DO 942(?) roku 
9 Wegierskie po 942 roku 
\O Gogolice po 946 roku 
11 Gostvll no 946 roku 
12 Lubin I po 950 roku 
13 Swiatki I DO 950 roku 
14 GdaJlsk-Oliwa II po 951 roku 
15 Balin DO 952 roku 
16 Tuchola po 953 roku 
17 Sośnica DO 954 roku 
18 Kowalewo Pomorskie po 954/5 roku 
19 KamiC1'1 Pomorski I no 955 roku 
20 RadUll po 955 roku 
21 Szczecin -Star gard DO 955 roku 
22 Trzebianowo po 955 roku 
23 Strzelce Dolne okol o 950-960 roku 
3 1 Piaski Wielkie-Dramino okolo 960/970 roku 
2 Poznań I DO 961 roku 
3 Dzierznica II po 962 roku 
4 Puck DO 965 roku 
5 Kuźnica Czamkowska po 967 roku 
6 Obiszów DO 967 roku 
7 Turew po 967 roku 
8 UŚĆ I DO 970 roku 
9 Maurzyce-Ruszkow po 971 roku 
\O Ciechanów II no 973 roku 
II Obrzycko po 973 roku
		

/Magazyn_056_02_187_0001.djvu

			ł 2 3 4 
3 12 Karwiany po 976 roku 
13 Zalesie po 976 roku 
14 Niemcza okolo 978 roku 
15 Borzejewo po 982 roku 
16 Lasowice po 984 roku 
17 Gębicc po 988 roku 
4 I BrOliczvn po \021 roku 
2 Kinno po \021 roku 
3 Bierzglowo po 1024 roku 
4 Dobra po 1006 roku 
5 Mózgowo po 1006 roku 
6 Plock IV po \006 roku 
7 Li sówek po \O Ił roku 
8 Miastko po 1011 roku 
9 Przyborów po \011 roku 
10 Nieszawa po 1016 roku 
II Kowal po \018 roku 
12 Stary Dworek po \025 roku 
13 Maniów po \034 roku 
14 Mgowo po 1035 roku 
15 Łask 1 po 1039 roku 
16 Trzebuń po 1039 roku 
17 Pomierzyn po 1060 roku 
18 Plońsk po 1061 roku 
19 Ulesie po 1061 roku 
20 Trójca po 1063 roku 
21 Gdańsk-Ujeścisko po 1068 roku 
22 Zakrzewck po 1077 roku 
23 PoznaJI VI po 1025 roku 
5 I Trzebaw po 991 roku 
2 Radzików I po 996 roku 
3 Bystrzyca po 999 roku 
4 Murczyn po 999 roku 
5 Starczanowo po 1004 roku 
6 Plock IV po 1006 roku 
7 Ulcjno po 1006 roku 
8 Mózgowo po 1006 roku 
9 Dargocice po \Oli roku 
10 Kamieniec po 1011 roku 
II Lisówek po 1011 roku 
12 Przyborów po IOIł roku 
13 Cekanowo po 1014 roku 
14 Dzien.ążnia po \014 roku 
15 Przybranowo po \014 roku 
16 Bydgoszcz III po 1016 roku
		

/Magazyn_056_02_188_0001.djvu

			l 2 3 4 
5 17 T eresin po 10 17 roku 
18 Stary Dworek DO 1025 roku 
19 Dobra po 1020 roku 
20 Mniszki po \024 roku 
21 Wińsko po \024 roku 
22 Bierzglowo DO 1024 roku 
23 Charlupia Wielka po 1026 roku 
24 Rzewin po 1077 roku 
25 Maniów po 1034 roku 
26 Mgowo DO 1035 roku 
27 Kraków VI-Nowa Huta- po 1037 roku 
-Pleszów 
28. Maszenice DO 1039 roku 
29 Lubranice DO 1046 roku 
30 Ostrowo DO 1055 roku 
31 Golub-Dobrzvń DO 1060 roku 
32 Pomierzvn po 1060 roku 
33 Plońsk DO 1061 roku 
34 GdaJlsk -Orunia po 1068 roku 
35 Rzeczki-Wólki DO 1079 roku 
36 Kamień Pomorski DO 1088 roku 
6 I Mgowo DO 1035 roku 
2 Stoik owo DO 1047 roku 
3 PIOllSk DO 1061 roku 
4 Mózgowo po 1006 roku 
5 Kamieniec DO 1011 roku 
6 Lis6wek DO 1011 roku 
7 Cekanowo DO 1014 roku 
8 Kowal DO 1018 roku 
9 Stary Dworek po 1025 roku 
10 Rawicz DO 1037 roku 
II Ciechanów po 1047 roku 
12 Gdańsk - okolica IV DO 1064 roku 
13 Runowo Kraieńskie po 1034 roku 
14 Wszemirów PO 1035 roku 
15 Łabiszvn po 1037 roku 
16 Glowno DO 1039 roku 
17 Bialegi DO 1051 roku 
18 Pomierzvn DO 1060 roku 
19 Okunin po 1061 roku 
20 Ulesie DO 1061 roku 
21 Trójca po 1063 roku 
22 Dabrowa DO 1074 roku 
7 l Ostrowo po 1055 roku 
2 R ychnowo po 1042 (okolo 1060-1070) roku
		

/Magazyn_056_02_189_0001.djvu

			I 2 J 4 
7 3 Pomierzyn po 1060 roku 
4 Szczecin-Swierczcwo po 1060 roku 
5 Plońsk po 1061 roku 
6 Pęgów po 1063 roku 
7 Gdmlsk-Ujeścisko po 1068 roku 
8 Sokolniki po 1079 roku 
9 Żc1islawiec II po 1111 roku 
10 Sierpów I po 1042 roku 
11 Wyszogród po 1047 roku 
12 Zaborowo po 1055 roku 
13 Borzęcice po 1061 roku 
14 Rawa Mazowiecka 1 po 1063 roku 
15 Trójca po 1063 roku 
16 Sicmyśl po 1064 roku 
17 Wodzicrady po 1079 roku 
18 Grójcc 2. polowa Xl wieku 
19 Kinno po 1021 roku 
20 Łask I po 1039 roku 
21 Bialcgi po 1051 roku 
22 Golub-Dobrzvń po 1060 roku 
23 Zakrzewek po 1077 roku 
24 Barwice po 1084 roku 
8 l Golub-DobrZVll po 1060 roku 
2 Szczccin-Swierczewo po 1060 roku 
3 Plońsk po 1061 roku 
4 Gdmlsk-Ujeścisko po 1068 roku 
5 Zakrzewek po 1077 roku 
6 Barwice po 1084 roku 
7 Maniów po 1034 roku 
8 Glowno po 1039 roku 
9 Darlowo po 1047 roku 
10 Stojkowo po 1047 roku 
11 Wolin XV okolo 1050 roku 
12 Orzeszkowo po 1054 roku 
13 Pomierzyn po 1060 roku 
14 Ulesie po 1061 roku 
15 PCgów po 1063 roku 
16 Gdmlsk-Orunia po 1068 roku 
17 D,jbrowa po 1074 roku 
18 Uznam- wyspa II po 1077 roku 
19 Gąsiorów po 1084 roku 
20 Kamień Pomorski II po 1088 roku 
21 Sluszków po 1095 roku 
22 Łabiszvn po 1037 roku 
23 Strugicnnice po 1039 roku
		

/Magazyn_056_02_190_0001.djvu

			l 2 3 4 
8 24 Hial i o ł051 roku 
25 La owica Stara o 1061 roku 
26 Siemyśl o 1064 roku 
27 Sokolniki o ł079 roku
		

/Magazyn_056_02_191_0001.djvu

			184 


Jacek Kowalewski 


Literatura 


Wykaz skrótów 


SA - 


Slavia Antiqua, Warszawa-Poznań 


Chudziak W. 
1997a Dalekosiężne szlaki komunikacyjne w strefie chelmińsko-dobrzyńskiej 
w X-XI wieku, [w:] Benedyktyńska praca. Studia historyczne ofiarowane 
O. Pawiowi Sczanieckiemu w BO-rocznicę urodzin, red. O. 1. A Spież, 
oprac. Z. Wielgosz, Kraków-Tyniec, s. 101-118. 
1997b Wczesnośredniowieczny szlak komunikacyjny z Kujaw do Prus - studium 
archeologiczne, [w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do 
Prus (XI wiek). Studia i materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s. 9-31. 
Czapkiewicz M., Gupieniec A, Kmietowicz A, Kubiak W. 
1964 Skarb monet arabskich z Klukowicz. powiat Siemialycze, Wrocław. 
Czapkiewicz M., Lewicki T, Nosek S., Opozda-Czapkiewicz M. 
1957 Skarb dirhemów arabskich z Czechowa, Wrocław. 
Dzieduszycki W. 
1993 Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania powiązał1 Pomorza z Kujawami 
we wczesnym średniowieczu, SA, t. 33, s. 41-63. 
Grudziliski T 
1961 Z problematyki kształtowania się stosunku prawnego Pomorza do pol.\kiej 
monarchii wczesnofeudalnej (X-XI), Zapiski Historyczne, t. 25, z. 4, s. 7- 
-36. 
Gumowski M. 
1953 Polskie skarby monet z X-XI wieku (materialy), Warszawa. 
1963 Wykopaliska monet w Grudziądzu i okolicy, Rocznik Grudziądzki, t. 3, 
s. 2] 9-234. 
Gupieniec A., Kiersnowscy T R. 
] 965 Wczesnośredniowieczne skarby srebrne z Polski środkowej, Mazowsza 
i Podlasia, Wrocław. 
Haisig M., Kiersnowski R., Reyman 1. 
]966 Wczesnośredniowieczne skarby srebrne z Małopolski, Śląska, Warmii 
i Mazur, Wrocław. 
Kiersnowska T. 
] 951 Skarb z XI wieku odkryty w Dzierzążni na pólnocnym Mazowszu, Spra- 
wozdania Państwowego MuzeUlll Archeologicznego, t. 4, z. 3-4, s. ]55- 
-]68. 
Kiersnowski R. 
I 960a Pieniądz kruszcowy w Polsce wczesnośredniowiecznej, Warszawa. 
] 960b Uwagi o znaleziskach monet wczesnośredniowiecznych z ziem pruskich, 
Wiadomości Numizmatyczne, R. 4, z. 1-2, s. 1-14. 
Kiersnowscy R. T. 
] 959 Wczesnośredniowieczne skarby srebrne z Pomorza, Wrocław.
		

/Magazyn_056_02_192_0001.djvu

			Kontakty regionalne ziemi chełmińskiej... 


185 


Kócka-Krenz H. 
1993 Bituteria pÓłnocno-zachodnio-słowiaJ1ska we wczesnym .
redniowieczu, 
Poznań. 


Skarby wczesnośredniowieczne z obszaru Polski. Atlas, oprac. L. Gajew- 
ski, I. Górska, L. Paderewska. 1. Pyrgala. W. Szymałiski, Wroc1aw. 
Suchodolski S. 
1971 Początki mennictwa w Europie Środkowej, Wschodniej i Północnej, Wro- 
c1aw. 
Skarb Z Zalesia - zespół z przełomu dwóch epok, [w:] M. Dekówna, 
J. Reyman, S. Suchodolski, Wczesno.
redniowieczIlY skarb srebn
v z Zale- 
sia, powiat Slupca, t. 2, Wroc1aw, s. 157-189. 


Lewicki T. 
1972 
Łęga W. 
1930 


Łositlski W. 
1988 


1993 


1996 


Skarby 
1982 


1974 


Ślaski K. 
1969 


Handel Samanidów ze wschodnią i .
rodkową Europą, SA, t. 19, s. 1-18. 


Kultura Pomorza we wczesnem .
redniowieczu na podstawie wykopalisk, 
Toruń. 


Chronologia nap
ywu najstarszej monety arabskiej na terytorium Europy, 
SA, t. 31, s. 93-181. 
Chronołogia. skala i drogi napływu monet arabskich do krajów europej- 
skich u schyłku /X i w X w., SA, t. 34, s. 1-41. 
Afiejsce Pomorza i Wielkopolski w kształtowaniu się go.\podarki towaro- 
wo-pieniętnej w Polsce wczesnofeudalnej, SA, t. 37, s. 163-180. 


Lądowe szlaki handlowe Pomorza w X/-XII/ wieku, Zapiski Historyczne, 
t. 34, z. 3, s. 29-44. 


REGIONAL INTERACTIONS OF CHEŁMNO LAND 
IN THE EARL Y MIDDLE AGES AS REVEALED 
B y THE COMPOSITlON OF LOCAL SIL VER łlOARDS 


Summary 


An analysis of the qualitative composition of six early-medieval silver hoards dis- 
covered in Chelmno Lałld has enabled us to make a tllOrough study of the formation of 
regional contacts between this area and the neighbouring lands from thc mid-tenth to the 
third quartcr of the elevcnth cen tury. As a reslllt, fOllr signilicant phases of this process 
werc distinguished. The earliest phase, which can be dated to thc mid-tenth cen tury, 
ll1volved a far-reaching trade exchange bctwecn northcrn Ruthenia and Great Poland. 
The close links between Chc1mno Land and eastem Pomerania made it possible for tlle 
former to enter the sphere of influence of the Baltic economic zone. Matcrial evidcnce 
of this comes from a discovery at Kowalewo Pomorskie of a hoard of Arabic dirhcms 
dating from after 954/955.
		

/Magazyn_056_02_193_0001.djvu

			]86 


Jacek Kowalewski 


In the late tenth century, silver started to flow into Chelmno Land independently 
from two directions. On the one hand, an ephemcral revival of a water-and-Iand route 
leading from Kievan Ruthcnia exposed Chclmno Land to south-eastern influences. 
Along this route, Chełmno Land was rcachcd by tlle successive supplics of oriental 
silver. On the other hand, the eastern Pomeranian route connecting central Great Poland 
with GdaIlsk Pomerania was still being uscd at that timc, providing Chclmno Land with 
its fust, smali supplies of western Europcan silver. The archaeological evidence for this 
phasc is fumished by the hoard from UŚĆ, which is datcd to after 970. 
The tllird stage in tlle formation of regional contacts in Chełmno Land. namely thc 
first half of the elcventh century, saw the dec1ine of eastcrn influence, which was re- 
placed on the regional scale by influences from the south and west. In this phase, the 
perccntage of Arabic silver in the hoard composition dwindles, whilc western Europcan 
coinages become more abundant. During that time, Kuiavia and Mazovia became thc 
main providers of silvcr to Chc1nmo Land, and tlley wcre tllemsclves supplied Witll 
metaIs mainly via routes leading from Pomerania and Silcsia. In Chc1nmo LaIld, this 
trend is represcnted by hoards discovered at Bicrzglowo (post-1024) and Mgowo (post- 
-1035). 
In the second half of the eleventh century, Chełmno Land entcrcd tllC zone of a di- 
reet western Pomeranian influence, whilc the significance of its Kuiavian connection 
dec1incd. Two Chc1mno Land deposits from that pcriod - those discovered at Rych- 
nowo (post-1042, c. lOGO) and Golub-DobrZYłl (post-lOGO) - werc dircctly associated 
with a new far-reaching trade route Jeading from western Europe through Pomerania 
towards Mazovia. It is noteworthy Lhat in the seeond half of the eleventh cen tury silver 
routes elearly shifted northwards to Pomerania, and eastwards beyond the Vistula into 
the Kuiavian-Mazovian zonc. This shift may have resulted from political rivaIry be- 
twcen Western Pomerania and Great Poland for securing controI over Mazovia, which 
according to historians may have startcd in thc 1040s. In this context, the opening of 
new routes along which Pomeranian silver eould be transportcd to the east can be scen 
as a successful attempt to curb central Great Poland's control of this process. Indirectly, 
all this may indicate that the influence of the Piast statc on tlle Chelnmo zone was di- 
minishing, which in turn suggests tllat Chełnmo Larld may have joined in tlle contempo- 
rary trend of opposition directed against Great Poland. 


.......
		

/Magazyn_056_02_194_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskicj, tom 5 
Toruń 2003 


Muzeum w Brodnicy 


Kazimierz Grążawski 


Gród kasztelański w Michalowie na tle przemian osadniczych 
wschodniej części ziemi chelmińskiej 


Problematyka badawcza lokalnych ośrodków władzy, jakimi byly grody 
kasztelańskie znajduje wciąż niesłabnące zainteresowanie wśród archeologów 
i mcdiewistów. Tworzyły one nie tylko istotne, z punktu widzenia budowy sieci 
administracyjnej, centra dccyzyjne, ale i konsolidowały bezpośrednio im podle- 
głe zaplccze osadnicze. Stymulowały rozwój lokalnej gospodarki, w tym handlu 
oraz rzemiosł funkcjonujących na potrzeby kasztelana. Wreszcie skupialy wo- 
kół siebie życie społcczno-polityczne rcgionu. Wszystkie te zjawiska znajdują 
częściowo odzwierciedlenie w źródlach pisanych odnoszących się jednak dopie- 
ro do XIII stulccia. Dlatego też badania tego typu ośrodków winny dostarczać 
odpowicdniej ilości matcriałów źródłowych spełniających wymogi wielo- 
aspektowej analizy chronologiczno-przestrzenncj. Takic potencjalne możliwo- 
ści istnieją, choć znacznic ograniczają je niedostatki badań i studiów wynikają- 
ce najczęścicj z niedofinansowania tych prac, ale i z braku odpowiednicgo kon- 
serwatorskiego systemu egzekwowania opracowa1'1 i udost
pniania ich wyni- 
ków. Prowadzone w ostatnim ćwierćwieczu studia archcologiczne nad osad- 
nictwem średniowiecznym ziemi chełmi1'1skiej są obecnie podstawą do rozwa- 
ża1'1 nad ksztaltowaniem się struktur kasztelallskich na omamianym obszarze 
(Kola 1991; Chudziak 1996; Poliński 1996; Grążawski 1999a). Do post
pu 
wiedzy w tym zakresie przyczyniły się w dużej mierze prace mediewistów 
(Bieniak 1970, s. 5-69; Powicrski 1973, s. 3-86; 1993, s. 4-135). W miarę po- 
stępu badań następuje ciągła wzajemna weryfikacja wicIu ustaleń historyków 
i archeologów wspierana wynikami analiz specjalistycznych nauk przyrodni- 
czych (datowania C 14 , dendrochronologia, palinologia, rekonstrukcja środowi- 
ska naturalnego i inne). Przedmiotem rozważa1'1 w ninicjszym opracowaniu 
będzie próba przedstawienia procesów przemian osadniczych w odniesieniu do 
kształtowania się struktur kasztelańskich we wschodniej części ziemi chełmiń- 
skiej (tzw. kasztelania świecko-michałowska). Ich punktem wyjścia będzie 
ośrodek centralny struktury administracyjno-osadniczej, jakim był gród kaszte- 
laIlski w Michałowie.
		

/Magazyn_056_02_195_0001.djvu

			188 


Kazimierz Grqżawski 


Wyniki badań archeologicznych w Brodnicy-Michałowie 


Zespól osadniczy w Brodnicy-Michalowie (stanowisko I - grodzisko, sta- 
nowisko la - osada) polożony jest okolo 300 m na pól noc od drogi z Brodnicy 
do Lidzbarka Welskiego, na lcwym brzcgu Drwęcy i obejmuje obszar ponad 
2 ha. Wał o elipsoidalnym zarysie okolo 60 x 70 m obecnie jest już znacznie 
zniwelowany; jego przewyższenie wzgll(dem majdanu zajmującego powierzch- 
nię okolo 30 x 30 m, sięga zaledwie 1,5 m. Stosunkowo nicwielka zatcm po- 
wierzchnia calkowita obiektu zajmuje obszar około 4200 m 2 . Wal, jak wykazaly 
analizy zdjl(ć lotniczych oraz prace wicrceniowe, okalala mokra, szeroka około 
4-5 m i glęboka na około 4 m fosa. Od poludnia do grodu przylegala osada 
zajmująca owalną powierzchnię o promieniu okolo 140 m, obwiedziona rowem- 
-fosą o szcrokości do 2,5 m i maksymalncj gll(bokości do 1,8 m (Grążawski, 
Kolosowski w druku). 
Picrwsze badania na obszarze wczesnośredniowiecznego kompleksu osad- 
niczego w Brodnicy-Michałowie prowadzono w 1970 rokuJ, po przypadkowym 
odkryciu w strefie brzegowej Drwęcy drewnianych konstrukcji przekladkowych 
(Matuszcwska-Kola, Kola 1978). Zalożono wówczas pięć wykopów badaw- 
czych odsuniętych nieco od brzegu rzeki, nie stwicrdzono jednak związku od- 
krytych pozostałości (stosu bierwion) z konstrukcyjnym szkielctem walu gro- 
dowego. Mogły one stanowić natomiast rcsztki umocnień brzegu związane 
z przystanią rzcczną. Podjl(tc dopiero w latach 1991-1996 archcologiczne bada- 
nia nazicmnc i podwodne prowadzonc przez ekspcdycję Muzeum w Brodnicy 
pozwolily na zweryfikowanie dotychczasowych interpretacji, a przede wszyst- 
kim na uchwyccnic kontckstu stratygraficznego odkl)1ych przy brzegu Drwęcy 
konstrukcji (Grążawski 1994). Ich wyniki nie wykluczały żadnego z wcześniej- 
szych ustaleń. Przekładkowo-hakowy uklad bierwion umacnianych gliną z pia- 
skiem oraz kamicniami mógł stanowić zarówno umocnienie lawy fundamcnto- 
wej walu grodu, jak i nabrzeże - element konstrukcyjny przystani rzccznej. 
Nawiązuje on swoim rozwiązaniem do konstrukcji znanych z wielu grodów 
piastowskich (Gniezno, Poznań, Daleszyn, Opole, Łęczyca, Santok, Ujście, 
Gdańsk, Wroclaw, Wolin, czy Kołobrzeg; Hensel 1987, s. 491). Efektem in- 
wentaryzacji podwodncj prowadzonej przy brzegu Drwęcy było zadokumento- 
wanie pięciu dlugich na 6-7 m belek z wyciosami na osadzenie poprzccznych 
haków oraz 15 posadowionych w dnie pionowych i ukośnych pali, z których 
najbardziej oddalone znajdowały się do 4 m od linii brzegowej na głębokości 
prawie 2,5 m pod lustrem wody. Pozostałości te odkryto na dl ugości okolo 30 m 
wzdluż brzegu rzeki. Na podstawie analizy dendrochronologiczne/ określono 


l Badania prowadzili pracownicy Kalcdry Archeologii UMK w Toruniu i Muzeum w Grudzią- 
dzu. 
2 Analizę wykonał dr hab. A. Zidski z Instytutu Ekologii i Ochrony Środowiska UMK w Toru- 
mu.
		

/Magazyn_056_02_196_0001.djvu

			Gród kasztelański w Michałowie... 


189 


datę ścinki jednego z drzew dębowych użytych do budowy wspomnianych 
umocnień na 1225 AD, inne zaś na 1286 AD oraz na lata 1300-1314. 
W trakcie badań podwodnych w Michałowie częściowo zadokumentowano 
domniemany bród - przeprawę biegnącą w bezpośrednim sąsiedztwie dawnego 
grodu; uchwycono jego przebieg i ksztah. Była to poprzeczna do nurtu rzeki 
grobla, szeroka na około 4,5 m i długa na około 30 m, zbudowana z warstw 
faszyny umacnianej kołkami i piaskiem z kamieniami, od strony napierającego 
nurtu dodatkowo wzmocniona drewnianymi palikami (Grążawski 1996a, s. 10- 
-13). 
Zabudowę grodu michałowskiego rozpoznano jedynie częściowo, choć na 
tej podstawie wolno twierdzić, iż w swym obwodzie warownym spełniała ona 
tak funkcje mieszkalne, jak i gospodarcze. Możemy mówić o wolno stojących 
obiektach mieszkalnych, których pierwotne kształty i wielkość trudno ustalić. 
Warto zaznaczyć, że nawarstwienia kulturowe o miąższości 1,2-1,4 m zniwe- 
lowane w partiach stropowych często utrudniały interpretację poszczególnych 
obiektów (stanowisko silnie zniwelowane i zniszczone). W jednym z nich, 
w spągowych partiach na bruku kamiennym zalegała czaszka końska - zapewne 
ofiara zakładzinowa. Obok występ owal y mniejsze jamy o charakterze gospo- 
darczym (z dużą ilością zwierzęcych szczątków kostnych) oraz jama wędzarska 
ze znaczną ilością spalenizny i łusek rybich. W zachodniej części, w skarpie 
wału, zadokumentowano układ stratygraficzny nawarstwień wału o miąższości 
3,3 m, stanowiący pozostałość po konstrukcji przekładkowej (Grążawski, Koło- 
sowski w druklI). 
W niewielkim stopniu przebadano także obszar osady przygrodowej, której 
powierzchnię wyznaczoną wspomnianym okalającym ją rowem-fosą określono 
na około 1,5 ha. Fosa ta, ze względu na swoje wymiary, nie miała chyba jednak 
znaczenia militarno-obronnego, choć w jednym z wykopów stwierdzono nega- 
tywy posłupowe mogące świadczyć o istnieniu tam ewentualnego płotu-pa- 
lisady. Podobne rowy ograniczające zasięg osady, jak i stanowiące efekt walu- 
acji ich rangi znane są z innych obiektów na ziemi chełmińskiej - Borzymin 
(2. połowa X-X/XI wieku), Gruczno (IX-I. połowy X wieku) i dobrzyńskiej- 
_ Starorypin (XI-l. połowy XIII wieku; Chudziak 1996, s. 154; Kowalewski 
1997, s. 101-121). Podobne rowy-fosy odsłonięto podczas badań na Mazowszu 
Płockim w Kobiernikach (XI/XII wieku; Informator Archeologiczny 1977, 
s. 199-200), na Pomorzu Zachodnim w Szczecinie (VI-VIII wieku; Lecieje- 
wicz, Łosiński 1983, s. 245) czy na Pałukach w Biskupinie (IX-X wie- 
ku;Szafrańscy 1961, s.22-25). Na obszarze osady odkryto zaledwie kilka 
obiektów, których funkcję trudno jednoznacznie określić. Wśród nich znajdo- 
wały się pozostałości kamiennych pieców-palenisk w kształcie wydłużonego 
owalu oraz obiekt gospodarczy (2,5 x 2,5 m) zagłębiony w calcowe podłoże do 
60 cm z pozostałościami pieca z kamieni polnych. Prawdopodobnie były to 
wziemne części zabudowań (chat) o charakterze mieszkalno-gospodarczym,
		

/Magazyn_056_02_197_0001.djvu

			190 


Kazimierz Grqżawski 


których naziemne konstrukcje ścian nie pozostawiły żadnych śladów w piasz- 
czystym gruncie (Grążawski, Kołosowski w druku). 
Nadal kwestią otwartą pozostaje sprawa datowania zespoIu osadniczego 
w Brodnicy-Michałowie, tak w kontekście pozyskanych dat dendrochronolo- 
giczntych oraz radiowęglowych 3 , jak i analizy stylistyczno-technicznej i chro- 
nologiczno-przestrzennej ceramiki naczyniowej (zbiór ponad 2,5 tys. fragmen- 
tów naczyń ceramicznych). Podstawową jej cechą była standaryzacja form oraz 
wysoki poziom techniczny wykonania. Chronologicznie można ją łączyć z IV 
fazą rozwoju ceramiki naczyniowej wschodniej części ziemi chełmińskiej (Grą- 
żawski 1999a). Materiał ten znajduje swoje stylistyczne odpowiedniki w ze- 
społach naczyń z grodziska w Osieku Rypińskim (Grążawski 1996b, s. 1-24) 
oraz z grodziska w Grążawach (Długim Moście), datowanych w przedziale od 
2. połowy XII do 3. ćwierci XIlI wieku (Grążawski 1999a). Trzeba zaznaczyć, 
że w zespołach z Brodnicy-Michałowa nie ma tzw. siwaków, upowszechniają- 
cych się na szeroką skalę na Niżu Polskim, w tym na ziemi chełmińskiej, 
w 2. połowie XIlI wieku (Poliński 1996, s. 22 1-223), a jedynie naczynia cera- 
miczne wykonane w tradycji "wczesnośredniowiecznej". Przy czym mamy 
niezbite dowody funkcjonowania grodu michałowskiego jeszcze w początkach 
XIV wieku. W sąsiadującej z Michałowem, powstającej w ostatniej ćwierci 
XIlI wieku z inicjatywy krzyżackiej Brodnicy, występuje wyłącznie ceramika 
siwa. Nie dostrzegamy jednak wzajemnych wpływów tych ośrodków w zakresie 
wytwórczości garncarskiej, co teoretycznie winno mieć miejsce. Zachowanie 
rodzimych tradycji w tej kategorii rzemiosła jest faktem godnym odnotowania 
i nie jest zgodne z obiegowymi opiniami badaczy na temat powszechności zja- 
wiska przełomu technologicznego, jaki wyraźnie zaznacza się w tym okresie. 
Daje to asumpt do dyskusji na temat problemów datowania zespołów ceramicz- 
nych, a przez to i stanowisk, opierając się na powszechnie "wypróbowanej" 
tzw. metodzie porównawczej. 


Gród w Michałowie na tle przemian osadniczych 
wschodniej części ziemi chełmińskiej 


Zanim zostaną omówione struktury osadnicze stanowiące podstawę funk- 
cjonowania kasztelanii w rejonie środkowej Drwęcy, należy prześledzić prze- 
miany w zakresie rozwoju zasiedlenia tego obszaru w okresie plemiennym. 
W wyniku wieloaspektowej analizy danych źródłowych, pozyskanych głównie 
w trakcie kilkunastoletnich badań na Pojezierzu Brodnickim i historycznej zie- 
mi michałowskiej prowadzonych przez autora niniejszego opracowania, rozpo- 
znano szereg elementów wczesnośredniowiecznej struktury osadniczej (VII- 
-XIlI wieku)(Grążawski 1999a). Grody lub osady obronne zakładano w miej- 


3 Data C l4 - 1050 BP (Gd-6593), wykonana w Laboratorium C I4 Instytutu Fizyki Politechniki 
Śląskiej w Gliwicach.
		

/Magazyn_056_02_198_0001.djvu

			Gród kasztelański w Michałowie... 


191 


scach z natury obronnych, na półwyspach (Bobrowo, Pokrzydowo, Lcmbarg), 
krawędziach dolin (Jaguszewice), na wyspach (Szczuka, Chojno), osta6cach 
morenowych (Trepki, Nicwicrz), niemal zawsze w sąsiedztwie cieku wodnego 
lub jeziora: w miejscach strategicznych (dogodne przeprawy), często stanowią- 
cych centrum osadnicze lub administracyjno-gospodarcze. W pierwszym etapie 
zasiedlenia (okres plemicnny; VII-X wieku) były to grody jednoczłonowe 
(o powierzchni 0,3-0,5 ha), później (okres wczesnofeudalny XI-XIII wieku) 
także dwuczlonowe (o powicrzchni do l ha), jak np. Grążawy. Ich zabudowa 
koncentrowała się zazwyczaj na obrzeżach majdanów, a piaszczysto-gliniane 
masywy wałów, nickiedy o konstrukcji przekładkowej, wieńczone były palisa- 
dą Obwody warowne miały drewniane bramy (Żmijewko, Lcmbarg, Bobrowo) 
i okalające podnóża walów suche lub nawadniane fosy (Michałowo). Domino- 
waly jednak osady otwarte (nieobronne), być może, opasane różnego typu plo- 
tami oraz quasi-otwarte, których terytorium obwiedzione było suchą fosą 
z wewnętrzną palisadą-płotem. Charakteryzowaly się one zabudową rozproszo- 
ną (Żmij ewko, stanowisko 4) lub rzędową bądź dookolni e zwartą (Chojno, sta- 
nowisko 3). 
NicmaI przez cale wczesne średniowiecze na omawianym obszarze stoso- 
wano pewną zasadę organizacji przestrzeni polegającą na tworzeniu siedlisk 
w postaci układów skupisk, których struktura i wielkość ulegały ciągłym zmia- 
nom. Wczesnosłowia6skie skupiska (V 11- VIII wieku) byly niewielkie i nie 
tworzyły stabilniejszych struktur. Z tego okresu zarejestrowano zaledwie 10 
stanowisk. Wskazać tu należy przede wszystkim na pionierski charakter kom- 
pleksu osadniczego w Żmijewku, którego tradycje osadnicze w IX wieku 
przejmuje tzw. skupisko lutryńskie z grodami w Bobrowie i Jaguszewicach oraz 
osadą w Chojnie (por. Chudziak 1996, s. 195). Drugie skupisko osadnicze znaj- 
dowało się na wschód od Drwęcy - pomiędzy Trepkami a Księtym. Nie miało 
ono jednak szerszego zaplecza osadniczego, co wskazuje na jego bardziej mili- 
tarny charakter związany z peryferyjnym położeniem, w strefie rubieży osadni- 
czej (Grążawski 1993, s. 29-56; Chudziak 1997). Na zjawisko to wskazywano 
już we wcześniejszej literaturze (Ossowski 1875, s. 8 l; Lęga 1930, s. 130), 
w tym historycznej (Bieniak 1970, s. 42; Powierski 1973, s. 76). Od IX do 
l. połowy X wieku nastąpil zasadniczy wzrost dynamiki zasiedlenia, kiedy 2,5- 
-krotnie powiększył się obszar ekumeny, 3,5-krotnie wzrosła liczba punktów 
osadniczych (35) i - co się z tym wiąże - zwiększyła się gęstość zasiedlenia (na 
jeden punkt osadniczy przypadało 7,14 km 2 powierzchni terenu). Wyraźnie 
widać w tym okresie pas anekumeny ciągnącej się w osi rynien Pojezierza 
Brodniekiego, z przedłużeniem na obszar międzyrzecza Drwęcy, Rypienicy, 
Pissy i Brynicy (obszar historycznej ziemi michałowskiej). W kolejnych fazach, 
szczególnie od 2. połowy X wieku, powstawały struktury składające się z 2-4 
osiedli, zazwyczaj wokól grodów (Bobrowo, Jaguszewice, Świecie nad Osą) 
stanowiących struktury osadnicze typu civitates (o powierzchni do 30 km 2 ). 
Były to niewątpliwie lokalne ośrodki życia administracyjno-publicznego (Ło-
		

/Magazyn_056_02_199_0001.djvu

			192 


Kazimierz Grqżawski 


siński 1982, s. 193; Chudziak 1996, s. 190-191). W tym czasie nastąpil dalszy 
wzrost tempa zasiedlenia z poszerzeni cm obszarów ekumeny i wzrostcm g((sto- 
ści występowania osiedli (na jcden przypadalo 4,51 km 2 powierzchni terenu); 
zwiększyła się też liczba punktów osadniczych z 35 do 83. Zagospodarowywa- 
no intensywniej obszary wysoczyznowe obok wcześniej zajmowanych kra\v((- 
dzi i stoków dolin. Znaczne rozbudowywanie sieci osadniczej w dolinic środ- 
kowej Drwęcy na wschód od rynien Pojezierza Brodnickiego nastąpilo na 
przełomic X i XI wieku, kiedy to wyraźnie wzrosła gęstość występowania osie- 
dli Brak osiedli warownych może wskazywać na istnienie w tym czasie od- 
miel1l1cgo modelu organizacji przestrzcni w tej strefie (kolonizacja obszaru, 
migracje?). Nadal jednak obserwujemy zjawisko pustki osadniczej na ohszarze 
historycznej ziemi michałowskiej. Znacząca intensyfikacja osadnicza w rejonie 
środkowej Drwęcy miala miejsce od 2. polowy XI do XII wieku, kicdy nastą- 
pilo zarówno wyraźne zwiększenie wielkości struktur zasicdlenia (50- l 50 km 2 ), 
jak i zwielokrotnienie liczby punktów osadniczych (do 161). Powiększy la się 
równicż gęstość zasiedlcnia (na jedcn punkt osadniczy przypadalo 3,88 km 2 
powierzchni terenu) i powierzchnia ekumeny, która zajmowala wówczas blisko 
pol owę omawianego terytorium. Nastąpiła wlaściwa kolonizacja, dotąd niemal 
nie zasicdlonej, ziemi michalowskiej (por. Chudziak 1996; s. 84-85; Grążawski 
1999b, s. 18- l 9). Jej centrum stal się gród w Szczuce, wokól którego powstalo 
zaplecze w postaci kilkunastu osad. W tym czasie ugruntowala się także pozy- 
cja skupiska lutryńskiego (choć zauważamy tam pewicn hiatus osadniczy okolo 
polowy XI wieku) w rcjonic grodów w Chojnie, Bobrowie, Jaguszcwicach 
i Lembargu. Powstały też wówczas inne samodzielne skupiska osadnicze z gro- 
dami w Osieczku i Księtem oraz skupiska o większym wspólnym obszarze 
okupacji terenu, związane z warowniami we wschodnicj części ziemi micha- 
łowskiej (Pokrzydowo, Nowy Dwór Bratiański, Nielbark). W ostatnim etapie 
wczesnośredniowiecznych przemian osadniczych w tym rejonie obserwujcmy 
wzrost liczby, ale przede wszystkim konsolidację (koncentrację) osiedli zakla- 
danych w obrębie wyodrębnionych wczcśnicj terytoriów. Nastąpilo też zmnicj- 
szenie się obszaru ekumeny stanowiącej prawdopodobnie około 1/3 calości 
omawianego obszaru. Gęstość zasiedlenia dla tego okresu wynosiła 2,6 knl 
przypadającego na jeden punkt osadniczy. Niewątpliwie wówczas nastąpi la 
największa intensyfikacja zasiedlenia tercnu międzyrzecza Drwęcy, Rypienicy, 
Pissy i Brynicy (Chudziak 1996, s. 87-89). Jednocześnie relatywnie zmniej- 
szyła się intensywność zasiedlenia w dolinie Lutryny i dolinie Drwęcy, na pól- 
noc od Świecia, a szczególnie w strcfie tzw. Garbu Lubawskiego. Czy skupiska 
osiedli tego okresu odzwierciedlaly uklady związków terytorialno-sąsicdzkich 
(opolnych) (Modzelewski 1987, s. 32), rodowych (Łowmiański 1967, s. 405- 
-407), czy wreszcie odpowiadały poszczególnym źrebiom (Podwillska 1971, 
s. 113; Łosiński 1983, s. 113) trudno jednoznacznie przesądzić. Można nato- 
miast przypuszczać, że wszystkie te interprctacje znajdują potwierdzenie 
w obserwacji przemian tych struktur w aspekcie chronologiczno-przestrzennym
		

/Magazyn_056_02_200_0001.djvu

			GrÓd kasztelański w Michalowie... 


193 


(Chudziak 1996. s. IH7; Grążawski 1999b, s. 22-23). Początkowo byly to osady 
samotnicze, niewielkich rozmiarów (do 0,5 ha powierzchni: Żmijcwko) zakla- 
dane przez wspólnotę rodowo-plemicnną, później wyodn,:bnione skupiska ple- 
micnno-opolnc (skupisko lutryńskie). nastr,:pnic większc kompleksy zespolo- 
nych osicdli (skupisko lubawskie). czy wrcszcie uklady tzw. wsi jądrowej oto- 
czonej przysiólkami (Michalowo, Szczuka, Grążawy), jaką tworzyl glówny 
ośrodek (gród) z osadami satelickimi (Podwitiska 1971, s. 140; Powierski 19X3, 
s. 17). Trzcba zaznaczyć, iż wil,:kszość osad wczesnośredniowiccznych okresu 
plemiennego miala charakter krótkotrwały - zamicszkiwano jc przez jcdno luh 
dwa pokolenia. Od przelomu Xl i XIl do XIlI wieku, w czasie wielkiej intensy- 
fikacji osadniczcj i zagospodarowywania nowych tcrcnów nastąpilo ugnmto- 
wanie się trwalszcj, niekiedy kilkuwiekowej, tradycji osadniczej wsi wielopo- 
kolcniowej. Do rozpadu lokalnych struktur prowadzić moglo nic tylko wycks- 
ploatowanie możliwości środowiska, ale także migracjc wywolane dzialaniami 
militamymi bądź kataklizmami ckologicznymi (suszc, powodzic). 
W okresic ckspansji państwa polskicgo, w XII i początku XIII wieku, na- 
stąpil intensywny wzrost gęstości zasicdlenia w pólnocncj części ziemi lubaw- 
skicj (okolice jczior: Trupel, Karaś, Skarlin) oraz wzdluż doplywów gómej 
i środkowej Drwl,:cy (okolice Świecia nad Drwęcą). gdzie blisko cztcrokrotnie 
wzrosla liczba punktów osadniczych w stosunku do wicków poprzednich (Bo- 
jarski w druku). Zjawisko to widoczne jcst szczególnie na obszarze międzyrze- 
cza Drwęcy, Rypicnicy, Brynicy i Pissy, czyli historycznej zicmi michalow- 
skicj. Znajduje to zapewnc odhicie w rzcczywistej kolonizacji tych zicm pro- 
wadzoncj od początku Xl wieku (por. wcześnicjszc uwagi). Choć obszar tcn byl 
pozbawiony stałych ośrodków warownych, to mógł stanowić podstawę ter)10- 
rialnych pertynencji grodu kasztelańskicgo w Świcciu nad Drwęcą, którego 
istnicnia w XII wieku domyślają się mcdiewiści (Bicniak 1970; Powierski 
1973). W granicach monarchii piastowskicj w początkach XII-XIII wicku 
oprócz zicmi chełmiI'tskicj znajdowala się ziemia świecko-michalowska z gro- 
dcm naczelnym picrwotnic wGrążawach (Świecic nad Drwęcą), a potem 
w Michalowic (Bicniak 1970, s. 44-45; Powierski 1973, s. 57). GrÓd micha- 
lowski przejąl administracyjną funkcję grodu kasztelaI'tskiego najpóźnicj po 
1240 roku. Przyjmujc się, że tylko poludniowa część ziemi lubawskiej mogla 
wchodzić wraz z ziemią michalowską w obn,:b kasztclanii świeckiej, stanowią- 
ccj w XIII wicku intcgralną część księstwa mazowieckicgo (Powicrski 1973, 
s. 73). Potwicrdzają to późniejsze pretcnsjc biskupów chelmil1skich oraz książąt 
mazowieckich do dwÓch trzccich ziemi luhawskicj (Bieniak 1970. s. 45). Wy- 
daje się, żc rozklad chronologiczno-przcstrzcnny stanowisk w strcfic slowiati- 
sko-pruskicj może wskazywać na postępy akcji kolonizacyjnej pro\',;adzonej 
przez stronę polską. Pośrcdnio dowodzi tcgo równoleżnikowy uklad grodów 
w Nowym Dworze, w Zwiniarzu, w Gutowie i dalej na poludnie w Pokrzydo- 
wie, w Tarczynach i w Trzcinie mających wyraźnie strażniczy charaktcr wobcc 
zagrożenia pruskiego występującego wyraźnie w 2. polowie XII wieku. W kOll-
		

/Magazyn_056_02_201_0001.djvu

			194 


Kazimierz Grqżawski 


cu tego stulecia napór żywiolu pmskiego następuje już nic tylko na Pojezicrze 
lIawskic, ale i na ziemię lubawską, na Pomezanię i na zicmię świecką. co zna- 
mionuje upadek grodów na tych obszarach (Bojarski w druku). 
Wlaśnie w szcz}10wym okresie ekspansji polskiej na ziemie pruskie, tj. 
w XII wieku, doszło do powstania grodu kasztcłańskiego w Grążawach (Świe- 
ciu nad Drwęcą). Stanowi I on nicwątpliwie istotny ośrodek z punktu widzenia 
strategicznych planów paÓstwa piastowskicgo, na co wskazuje nic tylko jego 
topografia i dwuczłonowa forma obwałowań, ale także funkcja strażnicy prze- 
prawy z ziemi chclmil1skiej przez Drwęcę w kicrunku Mazowsza i zicmi lubaw- 
skicj przez Brynicę (Chudziak 1997; Grążawski 1999a). Już dawna nazwa Dlu- 
gi Most, choć nowożytnej metryki, niewątpliwie nawiązuje do odkrytcgo 
w ubiegłym stuleciu drewnianego mostu, niedaleko grodziska (Convcntz U
91). 
Od początku swego założenia gród byl kreowany na centrum administracyjno- 
-osadnicze na nowo kolonizowanych peryfcriach paÓstwa. Prowadzone tam 
w ostatnich latach badania zdają się potwicrdzać jego typowo militarny charak- 
ter. Owemu refugium towarzyszylo dość intensywne osadnictwo otwarte zloka- 
lizowane na osadzie przygrodowej, rozciągającej się na obszarze co najmniej 
2 ha. Rangę tego ośrodka mial pośrednio podkreślać fakt planowanej fundacj i 
klasztornej in confinio casti Zvitinense, na co zezwalal biskup plocki Gunter 
niejakicmu Arnoldowi z Opola. Jednak czy do owej fundacji w ogólc doszło, 
trudno przesądzić (Porębska, Grzcgorz 1971, s. 130). Sukces akcji kolonizacyj- 
nej i chrystianizac)jncj nie trwał chyba zbyt dlugo, skoro tak znacząca warow- 
nia zostala opuszczona zapcwne w 2. ćwierci XIII wicku, choć sam obickt po- 
jawia się źródlach pisanych w 1230 roku jako książęca darowizna na rzecz bi- 
skupów plockich. Możliwe, że jeszcze do 1239 roku Świecie nad Drwęcą za- 
chowalo swe funkcje administracyjne, co poświadcza dokument księcia Bole- 
slawa Mazowieckiego, potwierdzając przynależność do tego grodu wsi: Łasze- 
wo, Miesiączkowo, Górzno z jeziorcm Sopino(?) z jeziorem za Brynicą, Gol- 
kówko, Grążawy, Jastrzębie, Y csewo(?), Janówko, Mszano(?), Koualcwo(?) 
Brzozie, Czatouo(?), Karbowo, Szczutowo, Mokre (Powicrski 1993, s. 70). 
Zatem wspomniana wcześniej translokacja ośrodka wladzy terytorialnej ze 
Świecia do Michalowa najprawdopodobnicj zostala dokonana w wyniku zagro- 
żenia pruskiego, kiedy to znajdująca się w bezpośrednim sąsicdztwie ziemia 
lubawska zostala opanowana przez pruskie picmię Sasinów (Bicniak 1970; 
BisJ...lJp ]97]). 
Gród michałowski - cas/rum Michalo, wzmiankowany w źródlach pisanych 
(1240 rok), mógł powstać kilkanaście lat wcześniej, na co wskazuj c choćby 
datowanie dendrochronologiczne konstrukcji przckladkowo-hakowej w brzegu 
Drwęcy (lata 1227-1228). Powstanie jego poprzcdzał rozwój wyżej opisywa- 
nych struktur osadniczych związanych z funkcjonowaniem grodów w Szczuce 
i Osieku Rypińskim, jednak lokalizacji ośrodka tej rangi towarzyszyła zakrojo- 
na na szeroką skalę (por. uwagi wcześniejsze) akcja kolonizacyjna. Jak wyżej 
wspomniano, w rejonie międzyrzecza Drwęcy, Rypienicy, Pisy i Brynicy zare-
		

/Magazyn_056_02_202_0001.djvu

			Gród kasztelański w Michalowie... 


195 


jestrowano archeologicznie uchwytną konsolidację skupisk osadniczych dato- 
wanych na przclom XII i XIII wicku (ponad 70 punktów osadni- 
czych)(Grążawski l 999a). Tcn imponujący wzrost zasiedlenia przyczynił sil( 
w znaczncj mierze do stosunkowo dużego odlcsienia tcj słabo zagospodarowa- 
nej w okresie plcmiennym strcfy. W jej sklad wchodzić mogły wyróżnione 
wstl(pnic wspólnoty opolne w okolicach Gorczcnicy, Osieka, Szczuki-Cieląt, 
Świcdzicbni-Komorowa oraz Michalowa. Przeprowadzona przcz historyków 
analiza źródcl pisanych ustali la w przybłiżcniu wielkość osad z XI-XIII wieku 
(Potkański 1902, s. 155; Buczek 1960, s. 83; Podwillska 1971, s. 156-161). 
Były to wówczas najprawdopodobnicj malc jedno- lub dwudworcze osady, 
dopiero w XIII wieku powstaly osady wil(ksze, o zwartej zabudowic. Powięk- 
szenic ich obszam nastąpilo w wyniku dzialalności gospodarczej wielkicj \vla- 
sności ziemskiej. Byly one zamieszkałe przez ludność feudalnie zależną. Osady 
picrwotnie lokowane wśród lasów, to nic tylko osicdla rolnicze, alc także i nic- 
rolnicze - sczonowe, gdzic ludność zajmowała się w dużej mierzc łowicctwcm, 
bartnictwem czy rybolówstwem. Z pozyskiwaniem nowych obszarów siedli- 
skowych i uprawowo-hodowlanych wiązala się intensywna trzebież lasów. nic 
mająca już w tym okresie znamion gospodarki wypaleniskowej, lccz systcma- 
tyczncj wycinki związanej ze zwiększonym zapotrzcbowanicm na drewno użyt- 
kowe. Zapewne lesistość tcgo obszam odzwierciedla wiele zachowanych do 
dziś nazw miejscowych, jak: Chojno, Sobicsicrzno, Dzierzno, Kmszvny, Brze- 
zinki, Dębowo, Sosno, Zaborowo, Zalcsie, Igliczyzna. Świerczyny, Opalcnica, 
Smolni ki. Analiza rozmieszczenia stanowisk z XII-XIII wieku wskazuje na 
zjawisko przcsuwania się osadnictwa na tercny mniej urodzajnc, wysoczyzno- 
we, mającc związek z intensyfikacją gospodarki, w której wzrasta znaczcnic 
produkcji zbożowcj, a co za tym idzie zwiększenia terenów przeznaczonych 
pod uprawę. Proccsy te w sposób naturalny wymuszał rozwój demograficzny 
i związanc z nim zwiększone zapotrzebowanie na żywność. 


Funkcje grodu kasztelańskiego w Michałowie 
w świetle źródeł historycznych i archeologicznych 


Ośrodki kasztelańskie pclnily, jak wiadomo, kilka zasadniczych funkcji- 
- mieszkalną, wojskową, administracyjną, sądową, gospodarczą oraz stanowily 
lokalne ośrodki kultu religijnego. W przypadku Michalowa znajdujc to w pcw- 
nym stopniu potwierdzenie tak w źródlach archeologicznych, jak i historycz- 
nych. Niewątpliwie w świetle dotychczasowych odkryć nie są dostatccznie na- 
świetlone funkcje mieszkalne ośrodka. Zbyt wielc wątpliwości dotyczących 
stmktury i rozplanowania zabudowy wynika częściowo z zakresu prac wykopa- 
liskowych, jak tcż znaczncgo zniszczenia omawianego stanowiska (prace ni- 
welacyjne). Inaczej postrzegamy funkcje militarne grodu, tak w odniesieniu do 
formy, jak i topografii tej warowni. Dwuczlonowe grodziska np. w Kaldusic
		

/Magazyn_056_02_203_0001.djvu

			196 


Kazimierz Grqżawski 


(Xl-XII wieku), w Grążawach (XII wiek). w Świeciu nad Osą (XIII wiek, 
mlodsza faza zasiedlenia), w Slupie nad Osą (XII-początku XIII wieku: II faza 
zasiedlenia), czy w Radzyniu Chelmillskim (XII- I. polowy XIII wieku) są nie- 
wątpliwie pozostalościami ośrodków kasztelańskich. Również kompleks 
w Brodnicy-Michalowie (XIII wiek), mógl pełnić taką fllnkcj
, choć w tym 
przypadku osiedle lls}1uowane bezpośrednio przy grodzisku obwiedzione bylo 
jcdynic rowem-fosą, być może sprzężoną z palisadą (por. Chudziak 1999, 
s. ł48-149). Niewątpliwie wydziclenie siedziby wladcy osobnym obwodem 
warownym ma swą wymowę ideową i jest widoczną oznaką zaawansowanych 
stosunków feudalnych, jednak nic każdy dwuczlonowy kompleks osadniczy 
świadczy o "kasztełallskiej"' randze. Znaczenie ośrodków warunkowaly ponadto 
strategiczne miejsca ich lokalizacji wynikające z obronności, szlaków handlo- 
wych, czy planowcj struktury przestrzennej kasztelanii. Funkcje militarne Mi- 
chalowa są oczywiste - w kontekście utrwalania kolonizacji stref pcryferycz- 
nych pallstwa piastowskiego. Wskazuje na to zarówno wyżej opisywany cha- 
rakter zalożenia, jak i potrzeba obronności granic. 
Z wojskowo-militarnymi funkcjami wiązaly się także funkcje gospodarcze 
wynikające z utrzymania zalogi grodowej (część sil stacjonowala tu na stale) 
oraz zaopatrzenia ludności broniącej się przed niebezpieczeństwem w grodzic. 
W kontekście organizacji gospodarczej kasztełanii warto zasygnalizować w tym 
miejscu problem osadnictwa slużcbnego. W odróżnieniu od innych obszarów' 
Polski (Pomorze, Wielkopolska) istnienie osad slużebnych na omawianym tere- 
nie nie wynika wyraźnie ani zc źródeł pisanych, ani toponomastycznych. Czy 
jest to tylko ich pozorny brak, czy powodcm tego jest odmienność struktury 
organizacji feudalnych na tym obszarze być możc wyjaśnią dalsze studia mc- 
diewistyczne. Możliwe też, ŻC brak osad slużebnych świadczy o pewnej samo- 
dzielności jcdnostck gospodarczych. jakimi byly tego typu grody kasztclallskie, 
korzystającc tylko z różnych świadczell od okoliczncj ludności. Warto tu zazna- 
czyć, iż zasadniczo system osad slużebnych (a zatem i ich ślady w toponoma- 
styce) odnosi się do XI wieku, czyli do picrwszego etapu tzw. starych kasztela- 
nii, co nie znajduje odniesienia do XIII-wiecznego Michalowa. Matcrialy pozy- 
skane z wykopalisk w Michalowie pośrednio wskazują na strukturę zawodową 
ludności zamieszkującej kompleks osadniczy - zajmowala się ona rolnictwem. 
rybołówstwcm, myślistwem lub uprawiala różncgo rodzaju rzemiosla i trudnila 
się handlem. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż "leśny" charaktcr użytkowa- 
nych przez kasztelanię ekosystemów sp rzyj al uprawianiu lowicctwa. Analiza 
archeozoologiczna zwierzęcych szczątków kostnych z Michalowa wykazala 
znaczny, bo 23,5% udzial ssaków dzikich (dla porównania: Bachotek, gródek 
rycerski z XIII wicku - 17,9%, gród w Osicku Rypil1skim z XII wieku - 13%; 
Makowiecki, Makowiecka 1999, s. 27-60). Innym powodem, dla którego dzi- 
czyzna zajmujc tak znaczne micjsce w jadlospisie micszkańców grodu jest fakt, 
iż polowanie bylo objętc regale książęcym. Kasztelan i jego zaloga korzystać 
mogli z tego przywilcju zarówno na wlasny uż)1ek, jak i dla potrzcb księcia. 


\ 


-4
		

/Magazyn_056_02_204_0001.djvu

			Gród kasztelański \V Michałowie... 


197 


Pobierano także w Michałowie opłaty targowe i celne (komora celna 
wzmiankowana w 1252 roku; Prussisches Urkundenbuch 1/1 nr 260). Gród ten 
stanowił bowiem ważny punkt na szlaku handlowym z Mazowsza ku Pomeza- 
nii, nawiązujący do najbliższych komór celnych, m.in. w Dobrzyniu nad Wislą, 
w Rypinie i w Księtym (Powierski 1993, s. 98-99). Dalsza część tego szlaku 
mogła kierować się na Elbląg i Gdańsk, inne odgałęzienie łączące okolice 
Brodnicy z tcrenami na pól noc od dolnej Osy - na Łasin, Kwidzyn, Gardeję 
(Powierski 1993, s. 103). Często przy grodach kasztelańskich, gdzie istniały 
targi lokalizowano komory celne (Leciejewicz 1968, s. 144). Przy targu mogła 
funkcjonować także karczma (tu zachowana tradycja XVII wieku w Michalo- 
wie), gdzie dokonywano transakcji. Wreszcie bród na Drwęcy przy grodzie oraz 
przystań rzcczna(?) niewątpliwie związane były z rolą handlowego szlaku wod- 
ncgo, jaki tworzyła rzeka. Drwęcą z Prus na Mazowsze i do ziemi chełmińskiej 
spławiano wiele atrakcyjnych towarów i surowców, takich jak: drewno, smolę, 
popiół, futra, skóry, ryby i inne. 
Znajdujemy też dowody, że Michałowo pełniło funkcję ośrodka kultu reli- 
gijnego. Rangę grodu miał, w założeniu fundatorów, podkreślać także fakt 
wzniesienia tam, zapewne w 2. połowie XIIIwicku, kościola pod wezwaniem 
św. Wita, chronologicznego odpowiednika kościola w Bobrowie z prezbiterium 
datowanym na okolo 1260 rok. Niewątpliwie wiązać to należy z powołaniem 
w tych ośrodkach parafii. Sama świątynia swym dość "wczesnym" wezwaniem 
(Powierski 1973, s. 64) nawiązuje do świątyni kruszwickiej i wskazywać może, 
na przeniesienie pewnych idei z centrum monarchii piastowskiej na nowe, za- 
gospodarowywane tereny. Co prawda kościół michałowski znamy, jak dotąd, 
jedynie z XVII-wiecznych wizytacji bislllpich (murowany, znacznie wtedy 
zniszczony przez protestantów; BislllP 1956, s. 125) i nie znaleziono jego ar- 
cheologicznych śladów, jednak istotną przesłanką jest fakt odkrycia podczas 
prac ziemnych związanych z rozbudową zakładów przemysłowych (POLMO), 
rcgularnego, przypuszczalnie średniowiecznego, cmentarzyska, które mogło 
towarzyszyć świątyni. Oddalone jest ono około 200 m na południowy zachód 
od grodziska. 
Grody kasztelańskie jako centra administracyjne spelniały też w imieniu 
księcia funkcje sądownicze. Pierwsza wzmianka o kasztelanie michałowskim 
Jarosławie pochodzi dopiero z 1306 roku (Dokumenty 1888, nr 65), co wskazuje 
na istnienie niewątpliwie jeszcze na początku XIV wieku tej struktury, 
a przynajmniej na pelnienie funkcji zarządczej ośrodka. W tym kontekście 
warto zaznaczyć, iż już w 2. połowie XIII wieku na Pomorzu i w Wiekopolsce 
zaczynają się pojawiać coraz częściej nadania wsi wraz ze zwolnieniami immu- 
nitctowymi dla duchowieństwa i rycerstwa, co prowadziło w konsekwencji do 
upadku systemu kasztelańskiego. Wydaje się, że definitywny rozpad kasztelanii 
michałowskiej nastąpił w latach 1304-1317, kiedy ziemia ta została zastawiona 
przez księcia kujawskiego Leszka, a następnie sprzedana za dlugi Krzyżakom 
(Preussisches Urkundenbuch 2/1 nr 187). W ręce zakonu krzyżackicgo przeszła
		

/Magazyn_056_02_205_0001.djvu

			198 


Kazimierz Grqżawski 


wtedy także część dóbr biskupstwa plockiego, lącznic z samym Świeciem nad 
Drwęcą. Reakcją na rosnące zagrożenie krzyżackie bylo zapcwne osadzenie 
okolo 1325 roku w ziemi dobrzyńskiej (Rypin, Sumin, Górzno) zakonu bożo- 
grobców (miechowitów). Stanowiło to także odzwicrciedlenie aktywności mi- 
syjnej biskupów i książąt na tcrcnach wciąż pustoszonych najazdami pogal}- 
skich picmion prusko-litcwskich (Ptaszyński 1999, s. 35). W świetle nowszych 
badat} uważa się, że znacznym zniszczeniom ulegly dobra ryccrskie - Doliwów 
i Cholcwów w kasztelanii rypińskiej (Śliwiński 19H5. s. 5-23). Warto tu zazna- 
czyć, że na terenie kasztelanii michalowskiej, w jej granicach z okrcsu zastawu 
krzyżakom przcważala wiclka wlasność, bowiem jak sądzi J. Bicniak, obejmo- 
wala ona 14 wsi, spośród których Jastrzębie, Laszewo i Golkówko należaly do 
biskupów płockich, Świerczyny i Cielęta należaly do kujawskiej możncj rodzi- 
ny Lcszczyców, a inne dwie wsie byly w rękach Doliwów kujawskich, kilka 
innych zaś w okolicy Michalowa wraz z nim było wlasnością księcia kujaw- 
skicgo Leszka (Bicniak 1970, s. 46). 
Badania nad zagadnienicm kasztelanii jako ośrodków administracji woj- 
skowej, sądowej i gospodarczcj doprowadzily do wyodrębnicnia przez history- 
ków kilku ich rodzajów. S. Arnold wydziclił tu dwie ich grupy: tcrytorialne- 
- obcjmujące calą ludność zamieszkującą określonc tcrytorium i nicteI)1orial- 
ne - czyli grody wojskowe budowane w cclach obronnych na pograniczach 
paÓstwa i dzielnic (Arnold ł 96H, s. 241). Z kolei Z. Wojciechowski dziclił gro- 
dy kasztelańskie na stare i nowe, uważając tc ostatnic za typowo militarne, bez 
konieczności istnicnia zorganizowanej kasztelanii (Wojciechowski 1933, 
s. 609-612). Wedlug K. Ślaskiego na Pomorzu w XII i XIII wicku występowaly 
kasztelat1ie naczelne i podlegające im kasztelanie zależne utworzonc w XIII 
wieku podczas rozdrobnienia fcudalnego (Ślaski 1960, s. 17, 226). W zasadzie 
wszystkie tc podziały opierają się na podstawowym wzorcu, w którym jednost- 
ce wyższego rzędu podlegać mogla pewna liczba jednostek niższego rzędu. 
Zatem kasztelanie nowe, nic spełniając funkcji ośrodków tcr}1orialnych, 
z wyjątkicm tych, które powstaly na miejscu grodów (reaktywowanie ośrodka) 
pozostawały ośrodkami "lokalnych" wlości i dworów książęcych. Mogły też 
strzcc ważniejszych przcpraw, komór celnych i targów (Buczck 1970, s. H-9). 
J. Spors nie podziela poglądów o zależności kasztelanii, sugerując ich równo- 
rzędne funkcje terytorialne, zaś rozgranicza ich podział chronologiczny na 
pierwotne (stare) powstale w XII wicku i nowe utworzone w 2. polo\\ie XIII 
wicku (Spors 1979, s. 373). Czy zatem w przypadku przemian struktur kaszte- 
lat}skich w dorzeczu środkowej Drwęcy mamy do czynicnia z picrwotną (Świe- 
cie nad Drwęcą) i nową kasztelanią (Michałowo), przy czym ta picrwsza spel- 
niala przedc wszystkim wybitnie militarne funkcje, druga zaś administracyjno- 
-gospodarcze. Powinny to wyjaśnić dalsze szczególowe badania. 
Na zakOl}czenie kilka refleksji odnoszących się do możliwości określenia 
sieci kasztelaÓskiej na ziemi chelmińskiej. Wedlug 1. Powierskicgo możemy 
mówić o istnieniu trzech terytoriów: a) kasztelanii chełmil}skiej z naczelnym
		

/Magazyn_056_02_206_0001.djvu

			Gród kasztelański w Michałowie... 


199 


grodem w Chelmnie (Kaldusie), powstałej z polączenia kilku innych okręgów 
grodowych, sięgającej do środkowego biegu Osy; b) kasztelanii sł0l1skiej 
z grodem w Slońsku, wykraczającej na poludnie poza Drwęcę, obejmująccj 
okolice Torunia (Postoiska), Kowal ewa, Golubia, Turzna i Bierzglowa; 
c) kasztelanii świecko-michałowskiej, obejmującej grody nad Lutryną i okolice 
Brodnicy z ziemią michalowską, Górznem oraz południową częścią ziemi lu- 
bawskiej (Powierski ł 973, s. 82-83). J. Bieniak uważał, że granice kasztelanii 
chelmińskiej biegnące wzdluż Drwęcy, Wisly i Osy określa dokument lowicki, 
a następnie nadanie księcia Konrada Mazowieckiego dla Krzyżaków z 1230 
roku (Bieniak 1970, s. 42). Nie wnikając tu w dość skomplikowaną sytuację 
wlasnościową (tamże dobra książęce, kościelne i rycerskie) wydaje się jednak, 
że sieć kasztelanii miala jakiś logiczny układ. Na pograniczu wielkopolsko- 
-śląskim przykladowo grody kaszteh1l1skie występowaly w oddaleniu zaledwie 
20-30 km (Mlynarska-Kaletynowa 1993, s. 31-43), podobnie w Wielkopolsce 
(Kurnatowska 1993, s. 21-29). Nieco rzadszą sieć tworzyly ośrodki kasztelań- 
skie na Pomorzu Zachodnim (Leciejewicz 1993, s. 63-75). Czy na obszarze 
szcroko rozumianej ziemi chełmińskiej istniało więcej kasztelanii niż wskazują 
na to medicwiści? Wydaje się, że kwestia ta jest nadal nic roztrzygnięta. Nale- 
żaloby rozważyć, czy takich ośrodków nie powinniśmy się doszukiwać w Ra- 
dzyniu, w Chelmży, czy w Golubiu. Wyróżniający się swym założeniem obiekt 
w Kaldusie pelnil rolę naczelnego grodu calcj prowincji sedes regni princip£llis, 
w sklad której wchodzić mogły nie trzy kasztelanie, a przynajmniej dwa razy 
więcej (por. Chudziak 1996, s. 207). Idcntyfikacja ich to problem badawczy 
bardzo trudny do rozstrzygnięcia. Trzcba widzieć rolę ośrodkową dla pewnych 
znaczących skupisk osadniczych i kreowanych przez nic funkcji. Otóż w okre- 
sie plemiennym rolę centrum spclnialo nie tyle jedno określone miejsce, co 
kilka miejsc spelniających pojedyncze funkcje: kultową, militarną, gospodar- 
czą - miejsca produkcji lub handlu i wymiany. Wraz z powstawaniem państwa 
funkcje te zaczynaly skupiać się w jednym miejscu, dając maksimum kontroli 
wladzy w ccntrum okręgu grodowego - kasztelanii. Przestrzennie ośrodek cen- 
tralny był nadal zespołem clementów: grodu z jego funkcją militarną, osad 
przygrodowych z ich funkcjami produkcyjnymi, targu, przeprawy-brodu, przy- 
stani rzecznej, kościoła parafialnego, który spelnial rolę czynnika konsolidują- 
cego lokalną spoleczność. Dalszy rozwój gospodarczy prowadził do zmian 
w organizacji przcstrzennej i skupienia wszystkich istotnych funkcji spoleczno- 
-gospodarczych w jednym punkcie, którym było miasto średniowieczne. Obszar 
kasztelanii michalowskiej wszcdł wsklad powstalcgo w latach 30. XIV wieku 
komurstwa hrodnickiego.
		

/Magazyn_056_02_207_0001.djvu

			200 


Kazimierz Grqżawski 


Podsumowanic - postulaty badawcze 


Na zakOlIczenie powyższych rozważań warto prz)10czyć kilka refleksji 
o charakterze postulatów badawczych. Ninicjsze opracowanic nie prctenduje do 
komplementamego, monograficznego ujęcia kasztclanii michalowskicj w świe- 
tle dotychczasowych rezultatów badań archcologiczno-historycznych, stanowić 
ma w swym zalożcniu przyczynek do takowcgo studium. Badaniom wykopali- 
skowym winny być poddane tak same ośrodki grodowe (Michalowo - zabudo- 
wa grodu i osady, bród, przystalI, Grążawy - zabudowa grodu, przcprawa mo- 
stowa), jak i towarzyszące im wybrane osady micjskic tego tcrenu. Dalszych 
poszukiwań wymagają fundacje kościolów św. Wita oraz ewentualnego zalożc- 
nia klasztomcgo w Świcciu nad Drwc;cą. Wrcszcie w kontckścic podjc;tych już 
wcześniej studiów mediewistycznych odnoszących siC; do wschodnich mbieży 
ziemi chclmillskiej warto zająć się zagadnienicm częściowej rekonstmkcji 
osadnictwa przcdkrzyżackiego. Można odnicść siC; tu także do śladów organiza- 
cji służebncj i osadnictwa jenieckiego. Należy rozważyć istnicnie zależności 
między organizacją kościelną a okręgami grodowymi w kontckście próby okre- 
ślenia granic, pierwotncgo zasięgu kasztelanii, czego celowo w ninicjszym 
szkicu nie uczyniono. Podjc;to ostatnio próby hydro- i toponimii dla wyjaśnicnia 
kwestii pochodzenia i przynależności nazw micjscowych (Powicrski 1(99). 
choć ich chronologizacja pozostawia zbyt wiclc wątpliwości. Nic można także 
pominąć potrzeby dalszych badań nad rckonstmkcją naturalnych i antropogen- 
nych przemian środowiska (np. zmiany hydrografii - splawność i zasic;g wód 
i cieków, zalesicnie - odlesienie, erozja gleb). 


Literatura 


Wykaz skrótów 


Studia - Studia nad osadnictwem .
redniowiecznym ziemi chelmińskiej, red. W. Chu- 
dziak, TOrull 


Arnold S. 
1968 


Terytoria plemiellne w ustroju administracyjnym Polski piastowskiej 
(w XII-XIII w.), [w:J Z dziejów .
redniowiecza, Warszawa. 


Bieniak J. 
1970 


Studia nad dziejomi ziemi chelmińskiej w okresie piastowskim, Rocznik 
Grudziądzki, t. 5-6, s. 5-69. 


Biskup M. 
1956 


Podzioly administracyjne województwa chelmińskiego }II drugiej polowie 
XVI w., Studia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 1, z. 2, 
s. 105-127.
		

/Magazyn_056_02_208_0001.djvu

			ił 


Gród kasztelański w Michałowie... 


201 


1971 Zasięg terytoria/n y i podstawa źródłowa Słownika historyczno- 
-geograficznego ziemi chełmińskiej w średniowieczu, [w:] Słownik histo- 
ryczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średniowieczu. oprac. K. Poręb- 
ska przy wspólpracy M. Grzegorza. red. M. Biskup. Warszawa, s. XV- 
-XIX. 
Bojarski J. 
w druku Ośrodki obronne na pólnocno-wschodnich peryferiach ziemi chełmińskiej. 
Problem pogranicza. 


Buczek K. 
1960 
1970 


Ziemie polskie przed tysiącem lat, Wrocław. 
Z badań nad organizacją grodową w Polsce wczesnofeudalnej. Problem 
terytoria/ności grodów kasztelańskich, Kwartalnik Historyczny, R. 77, 
z. I, s. 3-29. 
Conventz H. 
1891 Die Moorbriicken im Thal der Sorge au! der Grenze zwischen Westpreus- 
sen und Ostpreussen, Danzig. 
Chudziak W. 
1996 Zasiedlenie strefy che/mińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu 
(VIJ-Xl wiek), Toruń. 
Da/ekosiężne szlaki komunikacyjne w strefie che/mińsko-dobrzyńskiej 
w X-Xl wieku, [w:] Benedyktyńska praca. Studia historyczne ofiarowane 
O. Pawłowi Sczanieckiemu w BO-rocznicę urodzin, red. O. J. A. Spież, 
oprac. Z. Wielgosz, Kraków-Tyniec, s. 101-118. 
Geneza i rozwój wczesnośredniowiecznych grodów w strefie chełmińsko- 
-dobrzyńskiej, [w:] Studia, s. 137-158. 


1997 


1999 


Dokumenty 
1888 Dokumenty kujawskie i mazowieckie, wyd. B. Ulanowski, Archiwum Ko- 
misji Historycznej, t. 4, Kraków. 
Grą7.awski K. 
1993 Ze studiów nad pograniczem słowiańsko-pruskim we wczesnym średnio- 
wieczu - problem grodów w dolinie Lutryny, Pomorania Antiqua, t. 15, 
s. 29-56. 
1994 Wstępne wyniki badań archeologicznych wczesnośredniowiecznej przysta- 
ni w Brodnicy-Michałowie, [w:] Studia nad osadnictwem średniowiecznym 
ziemi chełmińskiej. Wybrane zagadnienia i materiały, red. J. 01czak, To- 
rull, s. 169-186. 
1996a Brodnica-Michałowo. Underwater discoveries in the Drwęca in nothern 
Poland, News Wetland Archaeology Research Project, Nr 20, s. 10-13. 
I 996b Badania archeologiczne grodziska w Osieku Rypińskim stan. l. Ziemia 
Dobrzyńska, Zeszyty Historyczne Dobrzyńskiego Oddzialu WTN, s. 7-24. 
I 999a Zasiedlenie rejonu środkowej Drwęcy we wczesnym średniowieczu 
(2. pol. VII-l. pol. XIII w.), (maszynopis w Instytucie Archeologii UMK), 
Toruń. 
1999b Dynamika i struktura zasiedlenia rejonu środkowej Drwęcy we wczesnym 
średniowieczu, [w:] Studia, s. 11-26.
		

/Magazyn_056_02_209_0001.djvu

			202 


Kazimierz Grążawski 


Grążawski K., Kolosowski P. 
w druku Wczesnośredniowieczny kompleks osadniczy w Brodnicy-Michalowie 
w świetle dotychczasowych badałi archeologicznych. 


Hensel W. 
1987 Słowiańszczyzna wczesno,
redniowieczna, Warszawa. 
Hilczerówna Z. 
1965 "Małe płemiona" wczesnego średniowiecza i archeołogiczne sposoby ich 
badania, Sprawozdania Archeologiczne, t. 12, s. 83-126. 
Kola A. 
1991 Grody ziemi chełmińskiej w późnym średniowieczu, Toruń. 
Informator 
1977 Informator Archeołogiczny. Badania rok 1976, Warszawa, s. 199-200. 
Kowalewski J. 
1998 Rola rowów we wczesno.
redniowiecznych osadach z rejonu Pojezierza 
Chełmińsko-Dobrzyńskiego, Archaeologia Historica Polon a, t. 6, s. 101- 
-122. 
Kurnatowska Z. 
1993 Ośrodki kasztelańskie na pograniczu wielkopolsko-śląskim w X//- 
-XII/ wieku, [w:] Lokalne o.
rodki władzy państwowej w X/-XII wieku 
w Europie Środkowo-Wschodniej, red. S. Moździoch. Wroc1aw, s. 21-30. 
Kurnatowski S. 
1968 Osadnictwo i jego rola w kształtowaniu krajobrazu, Folia Quaternaria, 
t. 29, s. 183-197. 
Leciejewicz L. 
1968 Miasta Slo wian północnopołabjkich, Wroc1aw. 
1993 Ośrodki władzy państwowej w księstwie zachodnio pomorskim w XII w., 
[w:] Lokalne o,
rodki władzy państwowej w X/-XII wieku w Europie Środ- 
kowo-Wschodniej, red. S. Moździoch, Wrocław, s. 63-73. 
Leciejewicz L., Losiliski W. 
1983 Rozwój osady i jej zabudowa, [w:] Szczecin we wczesnym średniowieczu. 
Wzgórze Zamkowe, red. E. Cnotliwy, L. Leciejewicz, W. Losiński, Wro- 
cław, s. 245-252. 


Lęga W. 
1930 


Kułtura Pomorza we wczesne", średniowieczu na pod'itawie wykopalisk, 
Toruń. 


Losiński W. 
1982 
1983 


Osadnictwo plemienne Pomorza (VI-X wiek), Wrocław. 
Dynamika zasiedłenia ziem pomorskich u schyłku doby plemiennej (V/- 
-XI w.), Studia z dziejów i kultury Zachodniej Słowiańszczyzny, red. 
J. Żak, J. Ostoja-Zagórski, Poznań, s. 107-117. 
Lowmiański H. 
1966 Początki Połski, t. 3, Warszawa. 
Makowiecki D., Makowiecka M. 
1999 Gospodarka hodowlano-łowiecka w dorzeczu .
rodkowej Drwęcy we wcze- 
snym średniowieczu. Studium archeozoologiczne, [w:] Studia, s. 27-60.
		

/Magazyn_056_02_210_0001.djvu

			Gród kasztelański w Michałowie... 


203 


Matuszewska-Kola W., Kola A. 
]978 Sprawozdanie z prac wykopali...kowych w Brodnicy-Michałowie w 1970 r., 
[w:] Komunikaty Archeologiczne. Badania wykopaliskowe na terenie wo- 
jewództwa bydgoskiego w latach 1970-1972, Bydgoszcz, s. 207-2] l. 
Mlynarska-KaJetynowa M. 
1992 Ośrodki ka...ztelańskie na pograniczu wielkopol...ko-ślą...kim w Xll-Xlll 
wieku, [w:] Lokałne o.środki władzy państwowej w Xl-XlI wieku w Euro- 
pie Środkowo-Wschodniej, red. S. Moździoch. Wroc1aw, s. 3 ]-42. 
Modzelewski K. 
1987 Chłopi w monarchii wczesnopia...towskiej, Wrocław. 
Ossowski G. 
1875 Sprawozdanie z badań archeologicznych w Prusach Królew...kich, Kra- 
ków. 
Podwińska Z. 
1971 Zmiany form o...adnictwa wiejskiego we wcześniej...zym średniowieczu. 
Źreb. wieś, opole, Wrocław. 
Porębska K., Grzegorz M. 
197] Słownik hi...toryczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średniowieczu, 
red. M. Biskup, Wrocław. 
Potkarlski K. 
1902 Opactwo na łęczyckim grodzie, Rozprawy Akademii Umiejętności, Wy- 
dzial Historyczno-Filozoficzny, t. 43. 


Powierski J. 
1973 


Studia nad ...trukturą admini...tracyjno-terytorialną ziemi chełmińskiej i mi- 
chałow...kiej w okre...ie pia...tow...kim, Prace Wydzialu Nauk Humanistycz- 
nych Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, seria C, Prace Komisji His- 
torii, nr 9, s. 9-86. 
Struktura o...adniczo-terytorialna ziemi chełmiń...kiej i Pomezanii a k...ztał- 
towanie ...ię administracji grodowej (do 1238 r.), [w:] Średniowieczne 
zamki Pol...ki Północnej, red. A. Paw]owski, Malbork, s. 15-32. 
Studia nad początkami miasta Brodnicy w świetle źródeł pisanych, [w:] 
Szkice brodnickie, t. 2, red. K. Grążawski, Brodnica, s. 47-137. 
Ze ...tudiów nad najstar...zymi warstwami toponimii a kształtowaniem się 
...tosunków etnicznych w dorzeczu Drwęcy i na ...ąsiednich terenach. Nazwa 
Drwęcy, [w:] Studia, s. 83-91. 
Preu......i...ches Vrkundenbuch 
]882- Preussisches Vrkundenbuch, t. ]-4, Konigsberg-Marburg. 
-]958 
Ptaszyński P. 
]999 Zakon botogrobców w ziemi dobrzyń...kiej. Zarys dziejów, Rypin-War- 
szawa. 
Spors J. 
]979 Podziały polityczne i administracyjne Pomorza Gdańskiego i Sławień...ko- 
-Słupskiego XII-XIV w., Slupsk. 
Szafrańscy W. i Z. 
] 96] Z badań nad wczesno. średniowiecznym osadnictwem wiej...kim w Biskupi- 
nie, Polskie badania archeologiczne, t. 6, Wrocław. 


1983 


1993 


]999
		

/Magazyn_056_02_211_0001.djvu

			204 


Kazimierz Grążawski 


Ślaski K. 
1960 Podziały tervtorialne Pomorza w XJJ-X/JJ wieku, Poznań. 
Śliwiński B. . 
1984 Kształtowanie się wlasno,
ci rycerskiej w północnej czę.
ci ziemi dohrzyń- 
skiej w Xlii i XIV wieku, Zapiski Historyczne, t. 50, z. 4, 5-23. 
Wojciechowski Z. 
1933 Ustrój polityczny Śląska, [w:] Historia Śląska od najdawniejszych czasów 
do roku 1400, t. I, red. S. Kutrzeba, Kraków, s. 563-804. 


THE CASTELLANY STRONGHOLD AT MICHAŁOWO 
IN THE CONTEXT OF SETTLEMENT CHANGES 
IN THE EASTERN PART OF CHEŁMNO LAND 


Summary 


The present study is an auempt to place the role of thc castcIlany stronghold at 
Michalowo in tllC context of scttlcment chan ges which affected the eastern part of 
Chelmno Land. The stronghold site at Brodnica-Michalowo comprises an area of 
60 m x 70 m. It is surrounded by an elIipsoid rampart, which has becn mostly levelIed 
by now and which was formerly encircIed by a moat. To the south, the stronghold ad- 
joined a seulement occupying 1.5 ha, surrounded by a moat of an approximately 140 m 
radius. Excavations, conducted in selected parts of the site, exposed traces of houses and 
outbuildings inside both the stronghold and settlemcnt, and cxtracted the fiIling of the 
two moats. Moreover, underwater investigations revealed a 30 m section of the remains 
of wooden constructions and stone rubble by the left bank of the rivcr Drwęca, indicat- 
ing thc presence of a river port. Several dozen metres down the river, next to the strong- 
hold, a ford reinforcement was discovered at the river bottom: four metres wide, it was 
strewn with wicker twigs and sand containing stones and cIay. An analysis of the re- 
trieved artefacts - mainly pouery - as welI as tree-ring dating (1228-1300 AD) and 
carbon dating (l050:t60 BP) obtained for the timber eonstructions mentioned above 
indicate that the settlement complcx at MichaJowo functioned during tlle tllirtcentll .md 
thc beginning of the fourteenth cen tury. Wriuen sources do not contradict this dating, 
with the fIrst written reference to castrum Michala coming from 1240. 
Almost during thc entire early-medieval period the eastem part of Chclnmo Land 
continued to acquire networks of settlement clusters, whose structures and sizes kcpt 
changing. The smali, single settlcmcnts of the seventh and cighth centuries (such as that 
at Żmijewko) gave way to tribal settlement c1usters in tlle nintlI and tllC fIrst half of the 
tcnth cenlury (Bobrowo, Chojno, Jaguszewice, Trepki-Księte) as a resuIt of a rapid 
population growth. The next phases, from the second half of the tenth cen tury onwards, 
saw the emergence of structures comprising two to four settlements usually c1ustercd 
around strongholds (Bobrowo, Jaguszewice, Świecie nad Osą). These scttlement struc- 
tures, of the civitates type, perforOled the functions of local administrative and commu- 
nity centres. Around the fIrst half of the eleventh century, one can observe a settlemcnt 
hiatus whieh must have been indirectly due to the events aceompanying the crisis of the 
early Piast stale. A significant settlemcnt intensif1cation in the middlc Drwęca region
		

/Magazyn_056_02_212_0001.djvu

			Gród kasztelański w Micha/owie... 


205 


took place in the second half of the cleventh and the twe1fth century, when the sizes of 
the settlcment strUetures increased eonsiderably, as did their number and habitation 
den sity. Nearly half of the area discussed was inhabited: this was when the as-yet deso- 
late Michalowo Land was properly colonised. The settlement c1usters emerging at this 
time consisted of the so-called nuc1ear villages and farmsteads, while strongholds and 
their sateIlite scttlements (MichaJowo, Szczuka, Grążawy) rcmained tlle main centres of 
these clusters. In the twe1fth century, when Polish expansion into the Prussian lands 
rcached its peak, a castcllany stronghold at Grążmvy (Świecie on Drwęca) was foundcd. 
Its extensive size and bipartite plan provide evidence of its strategie and military sig- 
nificance in the borderlands of the early Piast monarchy. However, this colonisation 
success cannot have lasted, since as early as the seeond quartcr of the thirteenth century 
the Prussian threat forced the castellany capi tal to be moved to the more westerly 
Michalowo. 
Bcing tlle main stronghold in tlle arca, Michalowo performed several fundamental 
functions that are usually ascribed to castellany centres. It was not only a settlement 
centre but also a military one: the seat of the castellan, his officials and personal troops. 
Moreover, it combined administrative, judicial and fiscal functions: the eastellan was 
the rcpresentative of the ruling duke and exacted taxes and dues in his name. With 
Michalowo convcnicntly situatcd on a land-and-watcr route lcading from Mazovia to 
Pomczania, tradc and custom fces werc also COIlCL1.:d here (the Michalowo custom- 
house is mcntioned in the wriUen sources in 1252). Last but not \east, the stronghold 
was a religious centre. Its church, dedicated to St. Vitus, was built most probably in the 
second half of the thirteenth century folIowing the creation of the [ust parish in that 
area.
		

/Magazyn_056_02_213_0001.djvu

			Biblioteka Główna UMK 
111111111111111111111111111111111111111111111111111111' 
300040992893
		

/Magazyn_056_02_215_0001.djvu

			J, " ./
		

/Magazyn_056_02_216_0001.djvu

			I
		

/Magazyn_056_02_217_0001.djvu

			Institute of Archaeology 
at Nicolas Copernicus University in Toruń (Poland) 


In 1946, Prof. Roman Jakimowicz, an eminent medievalist, founucd the 
Chair of Prehistory, which in 1952 was renamed as the Chair of Archaeology. 
In ] 976, the Chair of Archaeology merged with the Chair of Ethnography, thus 
forming the Institute of Archaeology and Ethnography (later Ethnology). 
The institute employs 29 research and teaching staff (including fOllr titular 
professors) and instructs about 330 students, who pursue courses in one of tive 
specialities, Le. architectural archaeology, classical archaeology, underwater 
archaeology, ecoarchaeology and conservation of archaeological artefacts, or in 
one specialisation, Le. ethnoarchaeology. The Institute is entitled to confer PhD 
degrees in Archaeology. 
Structure of the Institute. The Institute comprises six Dcpartments and 
three Laboratories: Department of Prehistory, Department of Classical Archae- 
ology, Department of Medieval and Post-Medieval Archaeology, Department of 
Architectural Archaeology, Department of Underwater Archaeology, Depart- 
ment of the History of Arms and Armour, Department of Ethnology, Laboratory 
for the IIistory of Glass, Laboratory for the Reconstruction of Natural Environ- 
ment and La bora tory for Documentation and Conservation. Moreovcr. the In- 
stitute houses a library wit h 20 000 volumes of archaeological and ethnographic 
literature. 


Publications. The Institute puhlishes three periodicals: Acta Unil'ersitatis 
Nicolai Copernici - Archaeologia, Archaeologia Historica Polona, Monumenta 
Antiqua Orae Septentrionalis Ponti Euxini Reperta; and one series, Studia nad 
osadnictwem średniowiecznym ziemi chelmiń.\'kiej ('Studies in mediev£l1 settle- 
ment oJthe Chelmno Land'). 
A significant part of the Institute's activity is its international co-operation, 
hased both on official agreements with academic institutions of Cenrral, Eastern 
and Western Europe, and on the persona l eon tac ts of its academic staff. 
Research. The lnstitute conducts excavations mainly in the Chełmno Land, 
Wielkopolska (Great Poland), Malopolska (Little Poland), Pomerania and Sile- 
sia; staff and students participate also in researches conducted in Lithuania and 
Ukraine. The Department of Ethnology is involved in the study of conrcmporary 
and popular culture, cross-erhnic rclations and ethno-cultural processes; its 
fields of interest also include the history of Polish ethnological thought and the 
ethnographic regionalisation of Poland. 


Biblioteka Główna UMK 
I111111111111111111111111111111111111111111111111111111 
300040992893 


ISBN 83-231-1493-5