/Magazyn_056_01_001_0001.djvu

			Biblioteka 
Główna / 
UMK Toruń 04 1't 
 Y 4 
r I 
. ł 


1-' 
I 


le.) "I') ł 
1 I 

 '. .. I,. I 
 V 


z.

 · '8]. · 
e tIJ DIB Ule I 
PI 

 
II 

 
Tc] R I , 2łJ 
u
 02 

'---- - 
 L-- -
		

/Magazyn_056_01_003_0001.djvu

			2Z
3tS.J> 


OLftł9t...f 



 


STUDIA NAD OSADNICTWEM ŚREDNIOWIECZNYM 
ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ
		

/Magazyn_056_01_005_0001.djvu

			UNIWERSYTET MIKOŁAJA KOPERNIKA 
INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII 


STUDIA NAD OSADNICTWEM ŚREDNIOWIECZNYM 
ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ 


TOM 4 


TORUŃ 2002
		

/Magazyn_056_01_006_0001.djvu

			Redakcja naukowa 
Wojciech Chudziak (redaktor), Alina Sosnowska (sekretarz) 


Pracę opiniował do druku 
Wojciech Dzieduszycki, Andrzej Nowakowski 


Tłumaczenie 


Dorota P.omorska 


Korektor 
Małgorzata Markiewicz 


ł 


ISBN 83-231-1395-5 


Printed in Poland 
@ Copyright by Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 
Toruń 2002 


01421 f1t1 


WYDAWNICTWO 
UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
ul. Gagarina 11, 87-100 Toruń 
REDAKCJA: tel. (056) 622 57 70 
PROMOCJA I REKLAMA: tel. (056) 61 14298 
e-mail: ksiazki@cc.uni.torun.pl 
www.uni.torun.pUwyd 
Wydanie I. Nakład 400+65 egz. Ark. druk. 14,9 
Druk: Zakład Usług Poligraficznych DRUK-TOR 
87-100 Toruń, ul. Nieszawska 33, tel. (056) 678 10 19 


w. w. 
(Q3
		

/Magazyn_056_01_007_0001.djvu

			Spis treści 


Od redakcj! (Woj ciech Ch ud zi ak) ......................................................................... 7 
Jacek Bojarski: Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim we wczesnym 
średniowieczu ......... ..... ........... ............. ...... .................. ........ .................. ............ 9 
Dariusz Poliński: Osadnictwo średniowieczne w Chełmży i najbliższej okolicy 
na podstawie najnowszych badań archeologicznych (1995-1997) .................... 29 
Marcin Weinkauf: Wczesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa, 
woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l ........................................................... 41 
Marcin Weinkauf: Ceramika naczyniowa z wczesnośredniowiecznego grodziska 
i osady w Skępem, woj. kujawsko-pomorskie (stanowiska l, 2) ........................ 67 
Andrzej Janowski: Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa z Ostrowi tego, 
woj. pomorskie (stanowisko l) ....................................................................... 173 


Contents 


Jacek Bojarski: Remarks on the słavonic-prussian borderland in the early 
middle ages ..................................................................................................... 26 
Dariusz Poliński: MedievaI habitation in Chełmża and its immediate 
surroundings in the Iight ofrecent archaeologicaI research (1995-1997) ......... 40 
Marcin Weinkauf: The early-medieval pit-hut from Kałdus, 
Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l ....................................................... 62 
Marcin Weinkauf: Pottery at the early-medievaI stronghold and settlement 
at Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship (sites 1,2) ............................... 166 
Andrzej Janowski: Early-medievaI potteryat Ostrowite, 
Pomeranian Voivodeship (site l) ................................................................... 227 


-
		

/Magazyn_056_01_008_0001.djvu

			I 
< 
J 


J 
I 
I
		

/Magazyn_056_01_009_0001.djvu

			Od redakcji 


Mija dziesięć lat od ukazania się pierwszego, nienumerowanego tomu "Stu- 
diów nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chehnińskiej" (Toruń 1990). Po- 
myślany był on początkowo, jako wydawnictwo zwarte, nieseryjne, którego 
kontynuacja w przyszłości miała ograniczyć się do pojedynczych, niezależnych 
tomów zatytułowanych w podobny sposób. Łączyć je miała wspólna problema- 
tyka dotycząca głównego kierunku prac badawczych prowadzonych przez pra- 
cowników Zakładu Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych UMK 
w Toruniu oraz badaczy z nimi związanych. Od początku istnienia Zakładu, 
czyli od połowy lat 80-tych, koncentrowały się one wokół szeroko rozumianych 
zagadnień osadniczych, studiowanych w odniesieniu do ziemi chehnińskiej oraz 
obszarów z nią bezpośrednio związanych: ziemi dobrzyńskiej, ziemi świeckiej 
i Pomezanii. Z upływem czasu ukazywały się następujące tomy: I) tom drugi 
z 1994 roku pt. "Wybrane zagadnienia i materiały"
 2) tom trzeci z 1999 roku, 
w którym znalazły się dwa bloki problemowe - jeden poświęcony osadnictwu 
w dorzeczu środkowej Drwęcy oraz drugi, w którym zamieszczono prace różno- 
rodne tematycznie pod wspólnym tytułem "Przemiany kulturowe na ziemi cheł- 
mińskiej. Źródła i ich treści". Stało się oczywiste, że dotychczasowa formuła 
wydawnictwa wyczerpała się, głównie z powodu trudności w cytowaniu podob- 
nie brzmiących danych bibliograficznych kolejno ukazujących się tomów. Poja- 
wiła się zatem alternatywa, albo tom trzeci jest zarazem ostatnią publikacją za- 
tytułowaną "Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chehnińskiej", albo 
też tom czwarty będzie numerowany i powstanie kolejne w Instytucie Archeologii 
i Etnologii UMK wydawnictwo seryjne (obok Archeologii w Acta Universitatis 
Nicolai Copernici oraz Archaeologia Historica Polona). Mamy nadzieję, że wy- 
bór jakiego dokonaliśmy chociaż częściowo usatysfakcjonuje czytelników. 
W czwartym tomie pragniemy państwu zaprezentować dwa artykuły poświę- 
cone kwestii osadnictwa prawobrzeżnej części dorzecza dolnej Wisły w średnio- 
wieczu. Pierwszy z ich, autorstwa Jacka Bojarskiego, dotyczy zagadnienia 
ksztahowania się południowo-zachodniego pogranicza słowiańsko-pruskiego. 
Autor, wykorzystując różne kategorie źródeł, w tym przede wszystkim źródła 
archeologiczne, wyróżnia trzy etapy rozwoju struktur osadniczych na terenie 
Pojezierza Iławskiego i Brodniekiego odpowiadające kolejnym stadiom rozwojo- 
wym stosunkówetnokulturowych w tej strefie. W drugim artykule, napisanym 
przez Dariusza Polińskiego, omówiono średniowieczne osadnictwo w mezoregio- 
ne chełmżyńskim w świetle wyników najnowszych badań archeologicznych. 
Czytelnik znajdzie w nim prezentację aktualnych danych źródłowych dotyczą- 
cych tego zagadnienia, a ponadto ustosunkowanie się autora do najistotniejszych 
problemów związanych z początkami Chełmży (m.in. kwestia lokalizacji osady 
Łoza). 


..........
		

/Magazyn_056_01_010_0001.djvu

			8 


Kolejna publikacja, autorstwa Marcina Weinkaufa, to niewielki przyczynek 
do studiów nad wczesnośredniowiecznym budownictwem mieszkalnym na ziemi 
chełmińskiej. Znaleźć w niej można opracowanie półziemianki mieszkalnej od- 
krytej w obrębie cmentarzyska szkieletowego w Kałdusie pod Chełmnem (stano- 
wisko 1). 
Tom uzupełniają dwa opracowania źródłowe ceramiki naczyniowej, które 
w wersji pierwotnej powstały jako prace magisterskie obronione w Instytucie 
Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu. Pierwsza z nich, pióra Marcina Wein- 
kaufa, dotyczy materiałów zabytkowych pochodzących z przedwojennych badań 
prowadzonych przez toruńskiego archeologa Jacka Delektę na wielofazowym 
grodzisku i osadzie podgrodowej w Skępem na ziemi dobrzyńskiej. Materiały te, 
choć do naszych czasów zachowały się w nie najlepszym stanie, są jedną z naj- 
liczniejszych serii naczyń z IX-XI wieku pochodzących z tego regionu Sło- 
wiańszczyzny Zachodniej. Drugie opracowanie autorstwa Andrzeja Janowskiego 
poświęcone jest ceramice naczyniowej pozyskanej w trakcie systematycznych 
prac badawczych prowadzonych przez Zakład Archeologii Średniowiecza i Cza- 
sów Nowożytnych w Ostrowitern (stanowisko l, wyspa) w zachodniej części 
Borów Tucholskich. Charakter tych materiałów jest nader inny, niż w przypadku 
ceramiki ze Skępego. Większość z nich składa się na jednorodne zespoły cerami- 
ki naczyniowej pochodzące z jednofazowej osady funkcjonującej około 2. połowy 
XII i w XIII wieku. Oba opracowania powstały z wykorzystaniem schematu 
analizy opisowej ceramiki, przygotowanego przez pracowników Zakładu, a sko- 
dyfikowanego przy okazji prac badawczych prowadzonych w programie "Adal- 
bertus", finansowanym przez Fundację Na Rzecz Nauki Polskiej. Głównie 
z tego powodu obie prace są porównywalne w warstwie metodycznej, a liczne 
odniesienia do rozwoju wytwórczości garncarskiej na ziemi chełmińskiej spra- 
wiają, że ich publikowanie w niniejszej serii jest jak najbardziej uzasadnione. 


Wojciech Chudziak
		

/Magazyn_056_01_011_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 4 
Toruń 2002 


Zakład Archeologii Średniowiecza 
i Czas6w Nowożytnych 
Instytut Archeologii i Etnologii 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu 


Jacek Bojarski 


Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim 
we wczesnym średniowieczu 


Wstęp 


W ostatnim czasie nastąpił wyraźny postęp w badaniach nad pograniczem 
słowiańsko-pruskim. W poważnej mierze przyczyniły się do tego od kilku lat 
prowadzone przez Instytut Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu na szeroką 
skalę prace archeologiczne poświęcone tej tematyce. Ich celem z jednej strony 
jest określenie najdalszego zasięgu osadnictwa zachodniosłowiańskiego na tere- 
nach historycznej Pomezanii i ziemi lubawskiej, z drugiej zaś znalezienie odpo- 
wiedzi na pytania o związki kulturowe, gospodarcze i osadnicze plemion zachod- 
niosłowiańskich i pruskich we wczesnym średniowieczu. Niestety, w przeciwień- 
stwie do innych obszarów Polski, dla których istnieje pokaźna baza źródeł pisa- 
nych, w przypadku tych terenów, a nawet najbliższej im terytorialnie ziemi cheł- 
mińskiej, w badaniach osadniczych zmuszeni jesteśmy opierać się na źródłach 
archeologicznych, a źródła pisane traktować jako ich uzupełnienie. W związku 
z tym wiele problemów wciąż czeka na rozwiązanie. Jednym z najważniejszych 
wydaje się być kwestia przynależności etnicznej Pomezanii i ziemi lubawskiej 
oraz przebiegu granicy politycznej między Polską a Prusami w XI-XII wieku, 
a więc przed rozpoczęciem udokumentowanej źródłowo migracji plemion prus- 
kich w kierunku zachodnim i południowym. Kolejnym ważnym pytaniem jest 
problem chronologii, funkcji i przynależności kulturowej grodów w strefie po- 
granicza, to jest na północ od Osy i Lutryny oraz na wschód od Drwęcy. 
Interesujący nas obszar wchodzi w obręb południowej części Pojezierza 
Iławskiego oraz Garbu Lubawskiego. Pod względem geograficznym stanowi
		

/Magazyn_056_01_012_0001.djvu

			10 


Jacek Bojarski 


dość zwarty obszar ograniczony od zachodu doliną Wisły, od południa doliną 
Osy, od północy Żuławami i wododziałem rzek Dzierzgoń i Liwy, od wschodu 
zaś dolinami Pasłęki i Działdówki. Rzeźba powierzchni ukształtowana w okresie 
polodowcowym czyni z Pojezierza Iławskiego naturalne przedłużenia Pojezierza 
Chełmińsko-Dobrzyńskiego. Teren ten w większości stanowi wysoczyzna more- 
nowa wznosząca się średnio na wysokość 90-100 m n.p.m. Największe pagórki, 
tworzące zarazem wyraźną linię wzniesień, ciągną się łukiem od Kwidzyna po 
samą Ostródę i osiągają maksymalną wysokość 140 m n.p.m. W przeszłości 
w połączeniu z lasami stanowić mogły silną barierę dla rozwoju osadnictwa. 
Garb Lubawski zajmują w całości wzniesienia morenowe dochodzące w okoli- 
cach Lubawy do wysokości 300 m n.p.m. Omawiany obszar, z wyjątkiem Garbu 
Lubawskiego, pokrywa gęsta sieć rzek, mniejszych cieków, jezior, z najwięk- 
szym wśród nich Jeziorakiem oraz rynien subglacjalnych i dolin wód roztopo- 
wych. Sieć hydrograficzną dodatkowo wzbogacają rozległe mokradła, bagna, 
równiny zastoiskow
 stanowiące naturalne bariery wraz z towarzyszącymi im 
polami piasków sandrowych pokrytych jeszcze dziś lasami. 


Zasiedlenie Pojezierza Iławskiego w świetle językoznawstwa 


Większość językoznawców przyjmuje, że tereny wzdłuż dolnej Wisły zostały 
zasiedlone przez ludność posługującą się narzeczem kujawskim tworzącym ob- 
szar gwary borowiackiej lub "zaborskiej", natomiast ziemie Pojezierza Cheł- 
mińsko-Dobrzyńskiego oraz południowa część Pojezierza Iławskiego okolo VII- 
-VIII wieku opanowane zostały przez ludność kujawsko-mazowiecką (grupa 
kociewska; Labuda 1998, s. 47, tam dalsza literatura). Prawdopodobnie w tym 
samym okresie ludność pruska mogła docierać w rejon Żuław, a nawet na lewy 
brzeg Wisły, świadczą o tym nazwy wodne i miejscowe spotykane na tym obsza- 
rze (Labuda 1998, s.47). Jest to jednak sprzeczne z faktami archeologicznymi 
(por. wyżej). O natężonych kontaktach słowiańsko-bałtyjskich w okresie wcze- 
snego średniowiecza infonnuje duża liczba zapożyczeń językowych z pogranicza 
polsko-pomorskiego, czytelnych na terenie historycznej Pomezanii. Jeśli chodzi 
o zasięg słowiańskich nazw wodnych i miejscowych to sięgają one daleko w głąb 
Pojezierza Iławskiego, trudno jednak ustalić ich chronologię (Powierski 1973, 
s.75). 


Pogranicze polsko-pruskie w historiografIi polskiej 


Obecnie zdaje się nie podlegać wątpliwości przynależność etniczna miesz- 
kańców ziemi chełmińskiej i południowo-zachodniej Pomezanii do obszaru języ-
		

/Magazyn_056_01_013_0001.djvu

			Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim... 


11 


kowego zachodniej Słowiańszczyzny. O wiele więcej kłopotu sprawia his- 
torykom ustalenie przebiegu granicy politycznej między państwem polskim 
i plemionami pruskimi we wczesnym średniowieczu. Punktem wyjścia do analizy 
przebiegu tej granicy są nieliczne źródła pisane powstałe u schyłku wczesnego 
i na początku póżnego średniowiecza. Nikła baza źródłowa związana z tym ob- 
szarem prawdopodobnie spowodowana była słabym zainteresowaniem peryfe- 
riami państwa wczesnopiastowskiego oraz brakiem instytucji klasztornych na 
tym terenie. Pierwsze dokumenty pojawiły się dopiero w XIII wieku w związku 
z akcją chrystianizacyjną prowadzoną przez biskupa pruskiego Chrystiana, jak 
również z dokonanymi wówczas nadaniami w ziemi chełmińskiej, potwierdzony- 
mi wystawionym przez księcia mazowieckiego Konrada dokumentem z Lonyl. 
Jednakże brak w nich danych na temat położonego bardziej na północ Pojezierza 
Iławskiego. 
W starszych pracach historycznych przeważa pogląd, że ziemia chełmińska 
weszła w skład monarchii pierwszych Piastów w początku X wieku (m.in. Bie- 
niak 1970, s, 37; Labuda 1988, s, 83), innego zdania jest natomiast Henryk 
Lowmiański, który moment ten datował na przełom XI i XII wieku (Lowmiański 
1967, s. 150-153). Można oczywiście postawić pytanie, czy wraz z ziemią 
chełmińską w jej historycznych granicach pod panowanie Piastów dostała się 
również Pomezania i ziemia lubawska, obie zasiedlone przez plemiona zachod- 
nio-słowiańskie. Jeśli tak, to w którym momencie to nastąpiło. Z analizy doku- 
mentów związanych z nadaniem Chrystianowi grodów i posiadłości ziemi cheł- 
mińskiej można wnosić, że północna granica ziemi chełmińskiej, a więc i państwa 
polskiego na początku XIII wieku przebiegała na północ od Osy obejmując wło- 
ści w okolicach Pokrzywna, Gruty, Partęczyn(?) oraz w okolicy jeziora Płowęż 
(ryc. 1; Powierski 1973, s. 21). Ostatecznie Osa stała się rzeką graniczną w mo- 
mencie rozgraniczenia posiadłości diecezji chełmińskiej i pomezańskiej 
(1243 rok). Prawdopodobnie do posiadłości związanych z ziemią chełmińską 
można również zaliczyć ziemię przęsławską po północnej stronie Osy znajdującą 
się w zlewni Gardei (tereny między Szembrukiem, Szynwałdem i Czarnem Dol- 
nym - tak zwane dobra czarnocińskie, od dóbr Scharnotten; Powierski, 1973, 
s. 24-26). Oprócz ziemi chełmińskiej w granicach Polski na początku XIII wieku 
znajdowała się ziemia świecka (od połowy XIII wieku michałowska), sprzedana 
Krzyżakom dopiero w 1317 roku. Granice tej ziemi w znaczeniu nadanym jej 
przez Jana Powierskiego (1973, s. 57) obejmowałyby obszar środkowego dorze- 
cza Drwęcy sięgając na północy poza Nowe Miasto Lubawskie, a na wschodzie 
po okolice Lidzbarka (Bieniak 1970, s. 44-45). Prawdopodobnie po 1240 roku 


I Analiza dwóch znanych wersji dokumentu - tzw. wersja A i B - dokonana została przez 
J. Powierskiego (1979; Chudziak 1996, s. 25-34).
		

/Magazyn_056_01_014_0001.djvu

			. 1 -.-.1, 
. 2 11111 
5 
D 3 

 
O 
, 



 
() 
'\. 
... 
.ł. 


R.yc. 1. Ziemia chełmińska w granicach z XII-XIII wieku (wg Powierski 1979, mapka, 
s. 9; Chudziak 1996, ryc. 1). Legenda: l - centra jednostek administracyjnych, 
2 - quondam castra wymienione w dokumencie z Lonyz w wersji B, 3 - quon- 
dam castra wymienione w dokumencie z Lonyz w wersji A, 4 - granica ziemi 
chełmińskiej, 5 - obszary pograniczne bądź o wątpliwej przynależności. Wykaz 
miejscowości: l - BieIsk, 2 - Bobrowo, 3 - Chełmonie, 4 - Głębokie(?), 
5 - Grudziądz, 6 - Gzin, 7 - Jabłonowo, 8 - Kolno, 9 - Kowalewo, 10 - Mi- 
liszewy, 11 - Niewierz, 12 - Osetno, 13 - Ostrowite, 14 - Pień, 15 - Plowęż, 
16 - Płutowo, 17 - Pokrzywno, 18 - PostoIsko (Toruń?), 19 - Ruda, 20 - Turz- 
no(?), 21 - Wabcz, 22 - Wądzyń, 23 - Wieldządz 
Fig. 1. Chełmno Land with its 12 th _ and 13 th -century borders (after Powierski ]979, 
map, p. 9; Chudziak 1996, fig. 1). Legend: 1- administrative centres, 2 - quon- 
dam castra mentioned in version B of the Lonyz document, 3 - quolldam castra 
mentioned in version A of the Lonyz document, 4 - borders of Chełmno Land, 
5 - borderlands and areas of uncertain territorial status. List of places: 
l - BieIsk, 2 - Bobrowo, 3 - Chełmonie, 4 - Głębokie(?), 5 - Grudzjądz, 
6 - Gzin, 7 - Jabłonowo, 8 - Kolno, 9 - Kowalewo, 10 - Miliszewy, ] l - Nie- 
wierz, 12 - Osetno, 13 - Ostrowite, 14 - Pień, 15 - Płowęż, 16 - Płutowo, 
17 - Pokrzywno, 18 - Postolsko (Toruń?), 19 - Ruda, 20 - Turzno(?), 
21- Wabcz, 22- Wądzyń, 23 - Wieldządz
		

/Magazyn_056_01_015_0001.djvu

			Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim... 


13 


administracyjną funkcję grodu kasztelańskiego przejął gród w Michałowie, zatem 
i te tereny musiały wchodzić w obręb państwa polskiego. Najtrudniejszą kwestią 
jest przynależność polityczna ziemi lubawskiej, istnieją jednakże nikłe przesłanki 
źródłowe wskazujące na jej silne związki zarówno z ziemią chełmińską, jak 
i ziemią michałowską (obie w XIII wieku w granicach administracyjnych księ- 
stwa mazowieckiego). Niewykluczone, że ziemia lubawska lub przynajmniej jej 
południowa część, wchodziła w skład kasztelanii świecko-michałowskiej (Po- 
wierski 1973, s. 73). Potwierdzałyby to późniejsze pretensje biskupów chełmiń- 
skich do dwóch trzecich ziemi lubawskiej oraz książąt mazowieckich zgłaszane 
przez cały XIII wiek (Bieniak 1970, s. 45). Zgadzałoby się to również z koncep- 
cją Wojciecha Kętrzyńskiego o szerokich granicach ziemi świecko-michałow- 
skiej, która przejściowo mogła sięgać daleko w głąb ziemi lubawskiej (Powierski 
1973, s. 78). Minimalny zasięg ziemi michałowskiej w kierunku północnym 
obejmowałby teren do linii Brzozie - Bryńsk. Analizując przebieg granic ziemi 
chełmińskiej J. Powierski stwierdza, że do XII wieku ziemia ta obejmowała 
oprócz właściwej kasztelanii chełmińskiej kilka jednostek administracyjnych: 
terytorium świeckie między Lutryną a Górznem oraz południową część histo- 
rycznej ziemi lubawskiej po obu stronach Drwęcy, podporządkowaną grodowi 
w Świeciu (Powierski 1973, s. 82-83). Historycy zgodnie przyjmują, że po roku 
1138 (podział dzielnicowy) tereny te wraz z ziemią chełmińską znalazły się 
w obrębie Mazowsza, stąd nadania, które otrzymali Chrystian, a potem Krzyża- 
cy pochodziły z rąk księcia Konrada i jego następców oraz biskupa płockiego. 
Janusz Bieniak uważa, że kasztelania świecko-michałowska stanowiła w XIII 
wieku ziemię stosunkowo "świeżo" skolonizowaną, za czym według niego prze- 
mawiać miała późna, bo XII-wieczna metryka grodów. Początkowo miał być to 
obszar puszczański, skoro jeszcze w 1252 roku tereny te określano mianem "Za- 
borowa" (Bieniak 1970, s. 46). Termin ten zapewne można tłumaczyć jako zie- 
mie leżące "za borem", oddzielone od Mazowsza pasem puszcz rozciągających 
się między "kolanem" Drwęcy, a Górznem. 
O zasięgu osadnictwa słowiańskiego na północ od Osy i na wschód od górnej 
Drwęcy świadczą nie tylko dane językowe (hydronimia i toponimia), ale również 
i inne przesłanki. Wśród nich wymienić można obecność majątków rodów pol- 
skich na tych terenach na początku XIII wieku; chodzi tu o dobra 
w okolicach Partęczyn, Płowęża i Szynwałdu (tzw. grupa czarnocińska; Powier- 
ski 1979, s. 15). Najlepiej zdaje się być poświadczony klucz Scharnotten zgru- 
powany w rejonie dzisiejszej wsi Szynwałd. Jego północne granice według opisu 
z 1254 roku biegły od jeziora Goryń obok miejscowości Kanten, na północ od 
Szynwadu (być może wzdłuż koryta Gardei) do Wełcza koło Grudziądza. Opis 
ten znajduje swoje odbicie w późniejszych podziałach administracyjnych tego 
terenu (m.in. granica powiatów i województw). Do dóbr czarnocińskich zaliczo- 
ne zostały również Szembruk oraz Czarne (stąd może nazwa "Czarnocin"). Do- 


--
		

/Magazyn_056_01_016_0001.djvu

			14 


Jacek Bojarski 


bra te ograniczały od wschodu i południa duże naturalne bariery w postaci la- 
sów, pól sandrowych i gleb torfowych, a od zachodu i północy moreny czolowe 
(Powierski 1979, s. 29). Obecność nazw polskich w okolicach jeziora Kucki 
świadczyłaby, że i tutaj można spodziewać się osadnictwa polskiego, wyprze- 
dzającego przypadającą na wiek XIII kolonizację pruską. Napływ osadników 
pruskich znajduje poświadczenie w źródłach pisanych dopiero od 2. polowy 
XIII wieku, kiedy to masowo zaczęli uzyskiwać nadania ziemi z rąk biskupa 
pomezańskiego (Powierski 1979, s. 37-38). Za pruską w tym okresie (początek 
XIII wieku) uznać można leżącą w rejonie Prabut i jeziora Ozierzgoń ziemię 
Resya traktowaną jako obszar zwartego osadnictwa plemienia Pomezanów. 
Wcześniej siedziby tego ludu znajdowałyby się nad rzeką Ozierzgoń 
i dalej na wschód (Powierski 1979, s. 11). Inny pogląd reprezentował Gerard 
Labuda (1988, s. 83), który ekspansję pruską przesuwał na okres wcześniejszy, 
jednocześnie opowiadając się za mieszanym charakterem zasiedlenia Pomezanii, 
a nawet ziemi chełmińskiej. Napływ na te tereny osadnictwa polskiego przypa- 
dałby według niego dopiero na początek XII wieku. Ze źródeł pisanych jasno 
jednak wynika, że do końca XII wieku osadnictwo polskie było w ofensywie. Za 
ekspansją terytorialną szła akcja chrystianizacyjna, której początki wiązać moż- 
na z misją św. Wojciecha, a widoczne efekty osiągnięte zostały w XII i początku 
XIII wieku (informacja o masowych chrztach na ziemi pasłęckiej i lubawskiej
 
Labuda 1988, s. 87). Mimo to nie udało się tych terenów na trwałe związać 
z Polską. Na przeszkodzie stanął przybierający na sile od XII wieku napór ple- 
mion pruskich na Pomezanię i ziemię lubawską (Ślaski 1970, s. 26-27). 
O intensywnych walkach polsko-pruskich informował już kronikarz Wincenty 
Kadłubek, walki te jednak dotyczyły pogranicza mazowiecko-jaćwięskiego (La- 
buda 1988, s. 84-85). O podobnych wypadkach zachodzących w XII wieku na 
terenie Pojezierza Iławskiego źródła, niestety, milczą. Pierwszy, poświadczony 
źródłowo najazd drużyn pruskich docierających aż do ziemi chehnińskiej miał 
miejsce w 1213 roku. Jeszcze poważniejsze konsekwencje miały najazdy z lat 
1216 i 1220, podczas których spustoszone zostały wszystkie pograniczne ziemie. 
Największą stratą było zniszczenie centralnego grodu ziemi chełmińskiej Chełm- 
na (Chudziak 1998, s.231). Kolejny najazd w 1226 roku, o którym najwięcej 
informacji dostarcza Piotr Dusburg, spowodować miał krótkotrwałe(?) zajęcie 
ziemi chełmińskiej. W tym samym czasie liczyć się należy z trwałym podbojem 
Pojezierza Iławskiego. Brak możliwości osobistej interwencji zmusił księcia 
Konrada do wyręczenia się rycerzami Zakonu NMP, którzy mieli nie tylko 
wzmocnić obronność granic księstwa mazowieckiego, ale również odzyskać 
utracone tereny. Przewaga militarna Prusów nie została osłabiona od razu, po- 
nieważ jeszcze w 1252 roku w dokumencie dotyczącym terytorium zaborskiego, 
mówi się o poważnym zagrożeniu tego obszaru (Guldon, Powierski 1974, 
s. 168). Jako przyczynę ekspansji pruskiej historycy uznają głównie przypadają- 


'- 


........
		

/Magazyn_056_01_017_0001.djvu

			Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim... 


15 


cy na początek XII wieku rozwój własności feudalnej oraz pojawienie się odpo- 
wiednich mechanizmów do wykształcenia ustroju wczesnopaństwowego, wykra- 
czającego poza ramy wspólnoty lokalnej. Musiały temu towarzyszyć konsolida- 
cja militarna i polityczna. Na okres ten przypadła częściowa izolacja gospodar- 
cza ziem pruskich wynikająca z ogólnego upadku handlu w strefie Morza Bał- 
tyckiego, a także w Europie środkowej, spowodowana morską działalnością roz- 
bójników słowiańskich, duńskich i estońskich. W efekcie spowodowało to zwięk- 
szenie zainteresowania rynkiem wewnętrznym oraz zwrócenie się z ekspansją 
polityczną, militarną, a w dalszej kolejności osadniczą na tereny, z którymi dotąd 
utrzymywane były stosunki raczej pokojowe, czego nie można powiedzieć 
o kontaktach mazowiecko-jaćwięskich (m.in. Labuda 1988, s. 84-85). 
Z powyższych rozważań można wyciągnąć następujące wnioski. Jedyne in- 
formacje jakie posiadamy na temat przynależności politycznej terenów położo- 
nych na pólnoc i północny wschód od ziemi chełmińskiej dotyczą schyłku wczes- 
nego średniowiecza. Wynika z nich, że w granicach Polski pozostawała tzw. 
ziemia przęsławska (dobra czarnocińskie) oraz późniejsza kasztelania michałow- 
ska o nieustalonej do końca granicy północnej. Na terenach tych liczyć się należy 
z intensywnym osadnictwem polskim zasilanym z Mazowsza i ziemi chełmiń- 
skiej, aż do chwili rozpoczęcia kolonizacji tych ziem przez zakon krzyżacki. 
Brak natomiast danych na temat zasiedlenia i przynależności etnicznej wyżej 
wspomnianych terenów w okresie wcześniejszym. W tej kwestii w chwili obecnej 
rozstrzygającej odpowiedzi mogą udzielić jedynie źródła archeologiczne analizo- 
wane w kontekście chronologicznie młodszych źródeł pisanych. 


Pogranicze słowiańsko-pruskie w świetle źródeł archeologicznych 


Okres plemienny (IX-początku XI wieku). W okresie tym można zauważyć 
stopniowe przesuwanie się ludności zachodniosłowiańskiej z terenu Pomorza 
Wschodniego na lewym brzegu Wisły i z ziemi chełmińskiej za Osę oraz 
w górę Drwęcy. W strefie tej dotąd niezasiedlonej pojawiły się pojedyncze osady, 
miejscami skupione w niewielkich grupach złożonych z dwóch, trzech osiedli 
oddalonych od siebie o 4-6 km. W większych skupiskach powstały grody 
w Tymawie, Klasztorku, Kołodziejach, Baldramie - wszystkie w zachodniej 
części Pojezierza Iławskiego (ryc. 2). Funkcję centrów osadniczych pełniły także 
większe osiedla położone w miejscach z natury obronnych. Takie centrum znaj- 
dowało się w Szembruku w osadzie położonej na półwyspie jeziornym i nad Je- 
ziorem Lasińskim (na wyspie). O wiele uboższy był stan zasiedlenia dorzecza 
środkowej, a zwłaszcza górnej Drwęcy. Odkryto tam pojedyncze ślady obecności 
niewielkich grup ludzi przesuwających się w górę Drwęcy. Nie wiadomo jak
		

/Magazyn_056_01_018_0001.djvu

			16 


Jacek Bojarski 


Ryc. 2. Zasiedlenie Pojezierza Chełmińskiego, Pojezierza Iławskiego i Garbu Lubaw- 
skiego w I fazie osadniczej (okres plemienny: IX-początku XI wieku). Legen- 
da: l - grodzisko, 2 - teren zasiedlony, 3 - zasięg lasów współczesnych. Wy- 
kaz grodzisk: 1- Baldram, stanowisko l, 2 - Bobrowo, stanowisko l, 3 - Ja- 
guszewice, stanowisko l, 4 - Klasztorek, stanowisko 4, 5 - Kołodzieje, stano- 
wisko l, 6 - Tymawa, stanowisko l, 7 - Świecie nad Osą, stanowisko l, 
8 - Wąbrzeźno, stanowisko 2 
Fig. 2. Settlement pattem in Chełmo Lakeland (pojezierze Chełmińskie), Iława Lake- 
land (pojezierze Iławskie) and Garb Lubawski in the first settlement phase (tri- 
bal period: 9 th -early 11 th century). Legend: l - stronghold sites, 2 - inhabited 
area, 3 - extent of present-day forests. Stronghold sites: 1- Baldram, site l, 
2 - Bobrowo, site l, 3 - Jaguszewice, site l, 4 - Klasztorek, site 4, 5 - Koło- 
dzieje, site 1,6 - Tymawa, site l, 7 - Świecie nad Osą, site l, 8 - Wąbrzeźno, 
site 2 


wyglądała sytuacja osadnicza we wczesnym średniowieczu u ujścia Welu, po- 
nieważ nie przeprowadzono tam dotąd rozpoznania archeologicznego. Rzutuje to 
na ogólny obraz zasiedlenia tego obszaru również w okresach następnych. 
W dorzeczu środkowej Drwęcy wyraźnie wyodrębnia się obszar późniejszej zie-
		

/Magazyn_056_01_019_0001.djvu

			Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim... 


17 


mi świeckiej, gdzie mimo braku grodów 2 datowanych na ten okres występujące 
tu osiedla tworzą czytelną strukturę osadniczą. Od zachodniej części Pojezierza 
Iławskiego teren ten oddzielają zachowane do dziś w całej strefie Pojezierza 
Brodniekiego rozległe kompleksy leśne ciągnące się z południa na północ. Więk- 
sze zespoły puszcz występowały zapewne w części wschodniej i południowo- 
-wschodniej tego terytorium w rejonie Górzna i Lidzbarka, w strefie sandru od- 
dzielającego ten obszar od Mazowsza. Ze wszystkich stanowisk osadniczych 
odkrytych w zachodniej i południowej części Pojezierza Iławskiego i Garbie Lu- 
bawskim pochodzi ceramika pod względem morfologii i zdobnictwa nawiązująca 
do garncarstwa pomorskiego, w ramach którego mieści się również garncarstwo 
chełmińskie. Wspólny dla calej tej strefy rytm przemian w wytwórczości cerami- 
ki naczyniowej wskazywać może na wspólne korzenie zarówno osadnicze, jak 
i kulturowe. Napływ grup Słowian na teren zachodniej Pomezanii i ziemi lubaw- 
skiej (część południowa) rozpoczął się najwcześniej w IX wieku. Świadczy o tym 
datowanie na podstawie analizy naczyń ceramicznych oraz wyniki badań pali- 
nologicznych przeprowadzonych w Klasztorku (Noryśkiewicz 1997, s. 57-74). 
Zwłaszcza zmiany w spektrum pyłków są dowodem pojawienia się na tym ob- 
szarze gospodarki rolniczej. Uzyskane dane wskazują, że do IX wieku Pojezierze 
Iławskie pokrywały wielkie kompleksy leśne i dopiero z początkiem IX wieku 
rozpoczął się proces odlesiania tego terenu (wzrost ilości pyłków NAP i pojawie- 
nie się Secale i Cerealia). Zbiegło się to w czasie z pojawieniem się niewielkich 
grup osadników przybywających na Pojezierze Iławskie z południa (Chudziak 
1999, s. 89). Obserwując rozmieszczenie stanowisk w zachodniej Pomezanii 
można zauważyć liniowy ich układ, który był zapewne wynikiem stopniowego 
przesuwania się grup Słowian wzdłuż jednej linii począwszy od ujścia Lutryny 
do Osy w kierunku Jeziora Łasińskiego, a stąd wzdłuż rynien subglacjalnych, 
zajętych przez jeziora: Nogat, Czarne, Klasztorne, Małeczno-Grażymowskie. 
Drugą naturalną arterią, wzdłuż której następowało przesuwanie się zasiedlenia 
była w tym okresie Drwęca. Wykształcone na tych terenach niewielkie wspólnoty 
lokalne istniały niezależnie od tworzących się na południu struktur plemiennych 
(Chudziak 1999, s. 89). Na czoło tych autonomicznych struktur - wysp osadni- 
czych - wysuwały się w IX-X wieku osiedla obwarowane (grody w Klasztorku, 
Kołodziejach) lub osady quasi-otwarte (w Szembruku). Stale utrzymywane po- 
między tymi wspólnotami terytorialnymi kontakty polityczne i gospodarcze miały 
wpływ na ujednolicenie kulturowe tego obszaru, o czym świadczą między innymi 
podobieństwa w materiale ceramicznym. Pewne wydają się również związki 
z ziemiami położonymi na południe od Osy, które mogły rozwijać się wzdłuż
		

/Magazyn_056_01_020_0001.djvu

			18 


Jacek Bojarski 


poświadczonego źródłowo dla następnego okresu szlaku komunikacyjnego łączą- 
cego Kujawy z Pomezanią (por. Bojarski 1997, s. 185); w tym okresie naj praw- 
dopodobniej urywał się on w Kołodziejach. Na pewno bariery osadniczej nie 
stanowiła ani Osa, ani tym bardziej Lutryna, wzdłuż której powstały w tym cza- 
sie grody w Bobrowie, Jaguszewicach i Świeciu nad Osą, pełniące najprawdopo- 
dobniej funkcję głównych ogniw szlaku handlowego łączącego Mazowsze z Po- 
morzem Wschodnim (Chudziak 1997). Ze szlakiem tym związane były również 
osiedla w Szembruku i Baldramie. Jeśli chodzi o zasięg osadnictwa pruskiego w 
tym okresie to w świetle analizy występowania znalezisk interpretowanych jako 
bezsprzecznie baltyjskie wydaje się, że nie przekraczało ono linii rzeki Dzierz- 
goń. Jeszcze na początku VI wieku osiedla pruskie występowały tylko po 
wschodniej stronie Pasłęki, wyłączając rejon jeziora Drużno (m.in. Odoj 1970, 
s. 54; Labuda 1988, ryc. 1-2). 
Okres wczesnej ekspansji państwa polskiego (początek XI-X/lXII wieku). 
W 2. połowie X wieku nastąpił upadek grodów na Pojezierzu Chełmińsko-Dob- 
rzyńskim, fakt ten wiązać można z ekspansją pierwszych Piastów. Moment 
zniszczenia centrów osadniczych na ziemi chełmińskiej wyznacza odkrywana 
w warstwach demolacyjnych grodzisk ceramika naczyniowa datowana na fazę 
lIla rozwoju garncarstwa z dorzecza Drwęcy (Chudziak 1991, s. 121-122). Po- 
łożenie tego obszaru na drodze w kierunku Prus oraz ujścia Wisły czyniło 
z niego przedmiot polityki militarnej państwa polańskiego. W pierwszym rzędzie 
zniszczone zostały centra plemienne położone na ziemi chełmińskiej, sąsiadującej 
bezpośrednio z Mazowszem i Kujawami. Konsekwencją tej polityki było również 
zniszczenie skupisk osadnictwa w południowej części Pojezierza Iławskiego. 
Upadły wówczas grody na północ od Osy (Baldram, Klasztorek, Kołodzieje, 
Tymawa). W ich miejscu lub częściowo translokowane, -powstały nowe osiedla 
pełniące teraz funkcję lokalnych ośrodków administracji państwowej (Bojarski 
1998, s. 202; Chudziak 1999, s. 92). W następstwie ekspansji militarnej rozpo- 
częto proces chrystianizacji nowo włączanych terenów. Punktem wyjścia do 
działalności misyjnej stał się gród w Chełmnie 3 , w którym na początku XI wieku 
wznosić zaczęto bazylikę (Chudziak 1998, s. 229). Na okres ten przypada dalszy 
rozwój zasiedlenia zachodniej i południowej części Pomezanii, stymulowany 
napływającą z obszaru ziemi chełmińskiej ludnością słowiańską. Początki tego 
procesu dostrzec można było już w okresie wcześniejszym (o czym wyżej). 
W wyniku bezpośredniego włączenia tych ziem w granice państwa polskiego 
wzmocnieniu uległy związki kulturowe i gospodarcze z Kujawami za pośred- 
nictwem ziemi chełmińskiej. Rozwój kontaktów z centrum państwa polskiego 


3 Pozostałości grodu oraz zachowane w jego warstwach ruiny murowanej bazyliki trójnawowej 
odkryto podczas prowadzonych w latach 1996-2000 badań archeologicznych na grodzisku 
w Kałdusie (historyczne Chełmno), woj. kujawsko-pomorskie (łac. Culm).
		

/Magazyn_056_01_021_0001.djvu

			Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim... 


19 


odbywał się wzdłuż nowo zorganizowanego szlaku komunikacyjnego. Szlak ten 
oparty był o system grodów wzniesionych planowo w regularnych odstępach 
według podobnych założeń (ryc. 3). Spełniały one nie tylko funkcję ośrodków 
administracji państwowej (powinności militarne i fiskalne), ale również funkcję 
organizacji wytwórczości i wymiany. Najdalej na północ położonym grodem 
państwowym był obiekt odkryty w Szynwałdzie 4 - na lewym brzegu jeziora No- 
gat, wokół kórego skupiało się kilka osiedli tworzących znaczny kompleks osad- 
niczy. Na północ od niego występowały już tylko pojedyncze osady układające 
się wzdłuż wspomnianego szlaku. 
W stosunku do okresu poprzedniego uległa również zmianie sytuacja osadni- 
cza w dorzeczu Lutryny (ryc. 3). Przede wszystkim nastąpił upadek znajdują- 
cych się wzdłuż jej biegu grodów plemiennych i zapewne biegnącego tędy szlaku 
z Mazowsza. Towarzyszyło temu przesunięcie osadnictwa w rejon środkowej 
Drwęcy oraz w górę tej rzeki, co można tłumaczyć ucieczką grup ludzi 
z terenów włączanych w skład monarchii Piastów. Niewielkie skupiska osiedli 
powstały w tym czasie na wschód od Uawy i na północ od Lubawy. Prawdopo- 
dobnie z obszarem państwa polskiego wiązać można jedynie teren późniejszej 
ziemi świeckiej gęsto zasiedlonej już w poprzednim okresie. Być może datowany 
na połowę XI wieku gród w Nielbarku pełnił analogiczną funkcję jak gród 
w Szynwałdzie (gród graniczny). Wskazywałaby na to forma obiektu (solidne 
wały i niewielkie wnętrze) oraz bardzo dogodne położenie z punktu widzenia 
obrony i kontroli połączeń komunikacyjnych biegnących wzdłuż Drwęcy. Grani- 
ca państwowa mogła w tym czasie przebiegać między Szynwałdem a Nielbar- 
kiem, wzdłuż linii opisanej w XIII-wiecznych źródłach pisanych. 
Oddzielnego potraktowania wymaga kwestia położonego daleko od więk- 
szych centrów osadniczych grodu w Łaniochu nad jeziorem Silm (ryc. 3; Chu- 
dziak, Bojarski 1997; Bojarski 1998, s. 202). W bezpośrednim otoczeniu obiektu 
nie stwierdzono dotychczas stanowisk archeologicznych, które można by łączyć 
w większe skupisko osadnicze. Najbliżej położony obszar o względnie intensyw- 
nym zasiedleniu występuje w odległości 8-10 km na wschód, w dorzeczu górnej 


.. Z dotychczasowych badań (Bojarski 1997, s. 163-186) wynika, Ze gród w Szynwałdzie funk- 
cjonował w XI-wiecznej strukturze administracyjnej państwa polskiego. Jego połoZenie w nie- 
wielkiej odległości od Osy, na północnych peryferiach dość zwartego osadnictwa, świadczy 
o jego istotnej roli w zabezpieczaniu granic kasztelanii chełmińskiej od strony Prus. Rangę 
militarną tego obiektu potwierdzają wybitne walory obronne i niewielki majdan w stosunku do 
powierzchni wałów. Na związki z obszarem wielkopolsko-kujawskim wskazuje równieZ odkryta 
tu ceramika naczyniowa o cechach typowych dła garncarstwa tego obszaru oraz nizinna topogra- 
fia obiektu, znajdującego się w rynnie jeziora od strony południowo-zachodniej, jak równieZ 
przekładkowa konstrukcja wału. Grody tego typu, mogące pełnić role twierdz pogranicznych, 
wzniesiono w tym czasie (tj. w 1. połowie XI w.) w Nielbarku nad środkową Drwęcą (Grą:2:aw- 
ski 1997) i Przedzamczu koło Kwidzyna.
		

/Magazyn_056_01_022_0001.djvu

			20 


Jacek Bojarski 


Ryc. 3. Zasiedlenie Pojezierza Chełmińskiego, Pojezierza Iławskiego i Garbu Lubaw- 
skiego w II fazie osadniczej (XI-Xl/XII wieku). Legenda: l - grodzisko, 2 - te- 
ren zasiedłony, 3 - zasięg lasów współczesnych. Wykaz grodzisk: l - Gaw- 
łowice, stanowisko I, 2 - Łanioch, stanowisko 9, 3 - Mełno, stanowisko l, 
4 - Nielbark, stanowisko l, 5 - Ryńsk, stanowisko l, 6 -' Słup, stanowisko 3, 
7 - Szynwałd, stanowisko l 
Fig. 3. Settlement pattern in Chełmo Lakeland (Pojezierze Chełmińskie), lIawa Lake- 
land (pojezierze Iławskie) and Garb Lubawski in the second settlement phase 
(11 th -early 12 th century). Legend: 1- stronghold sites, 2 - inhabited area, 
3 - extent of present-day forests. Stronghold sites: l - Gawłowice, site l, 
2 - Łanioch, site 9, 3 - Mełno, site l, 4 - Nielbark, site l, 5 - Ryńsk, site l, 
6 - Słup, site 3, 7 - Szynwałd, site l 


Drwęcy; oddziela go jednak od grodziska w Łaniochu pas lasu oraz jezior. Po- 
dobny obszar pustek występuje w kierunku zachodnim oraz poludniowo- 
-zachodnim (ryc. 3). Oczywiście taki obraz osadnictwa może wynikać z obecne- 
go stanu rozpoznania tego terenu, mocno niewystarczającego. Obecnie grodzisko 
w Łaniochu traktować należałoby jako najdalej wysunięty na północny wschód 
punkt osadniczy związany z rejonem dorzecza Osy i górnej Drwęcy. Jednocze- 
śnie byłby to punkt tranzytowy położony na szlaku łączącym zicmię chełmińską
		

/Magazyn_056_01_023_0001.djvu

			Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim... 


21 


z północno-wschodnią Pomezanią. Kierunek tego szlaku można hipotetycznie 
zrekonstruować na podstawie liniowego rozkładu stanowisk, dobrze czytelnego 
zwłaszcza w następnej fazie (por. ryc. 4), między Jeziorem Łasińskim i jeziorem 
Silm oraz odkrytego na tej linii w okolicy jeziora Popówko skarbu datowanego 
po 1006 roku (Bojarski 1998, s. 202-203 ). Prawdopodobna wydaje się schro- 
nieniowa funkcja grodu, szczególnie na początku XII wieku, gdy bardziej real- 
nym stało się zagrożenie ze strony Prusów. Gród w Łaniochu, jak wskazuje na to 
analiza materiału źródłowego, pozyskanego z warstw rumowiskowych, zniszczo- 
ny został najpóźniej na początku XII wieku 5 . 
Okres maksymalnej ekspansji państwa polskiego (XII-początku XII/(?) wie- 
ku). W okresie tym miał miejsce dalszy przyrost punktów osadniczych, zarówno 
w zachodniej Pomezanii, jak i w północnej części ziemi lubawskiej (ryc. 4). Za- 
siedlone zostały wówczas nowe tereny położone jeszcze bardziej na północ, tj. 
w górnym biegu Liwy, nad jeziorem Dzierzgoń i nad górną Drwęcą - na połu- 
dnie od Ostródy. Również tam, gdzie w poprzednich okresach nie odkryto śladów 
osadnictwa pojawiły się nowe osiedla. Zlokalizowano je w okolicach jezior Tru- 
pel, Karaś oraz Jeziora Skarlińskiego. Szczególnie intensywny wzrost gęstości 
zasiedlenia zarejestrowano w północnej części ziemi lubawskiej, w rejonie jeziora 
Łabędź, wzdłuż górnej Drwęcy i jej dopływów. Statystycznie rzecz biorąc nastą- 
pił czterokrotny przyrost liczby stanowisk datowanych na XII-XIII wieku. Za- 
pewne w zjawisku tym znalazła odbicie rzeczywista kolonizacja tych ziem pro- 
wadzona od początku XI wieku. Ten pozbawiony grodów obszar (choć może być 
to wynik słabego rozpoznania istniejących tu grodzisk) mógł wchodzić w skład 
kasztelanii świeckiej, której istnienia już w XII wieku domyślają się historycy 
(Bieniak 1970; Powierski 1973). Duże problemy sprawia wyjaśnienie składu 
etnicznego tych peryferyjnych obszarów państwa polskiego. Nie można uznać 
w tym wypadku jako wyznacznika zasięgu osadnictwa polskiego ceramiki na- 
czyniowej, w okresie tym nastąpiło bowiem ujednolicenie techniki produkcji na- 
czyń oraz ich zdobnictwa w całej strefie słowiańsko-pruskiej. Biorąc jednak pod 
uwagę postępy osadnictwa polskiego w kierunku północnym i wschodnim (roz- 
kład chronologiczny stanowisk) można przyjąć, że akcja kolonizacyjna tych tere- 
nów wcześniej zainicjowana została przez stronę polską i z tej przyczyny jej 
ludności należy przypisać dominującą pozycję w składzie etnicznym ziemi lu- 
bawskiej. Dopiero w XII wieku inicjatywę przejęli Prusowie. Dodatkowym do- 


s Datowanie to uzyskano na podstawie analizy ceramiki naczyniowej nawiązującej pod wzglę- 
dem cech techniczno-stylistycznych do najbli
szego terytorialnie garncarstwa "chełmińskiego" 
(Chudziak 1991). Z uwagi jednak. na znaczne oddalenie od centnun ziemi chełmińskiej periody- 
zacja garncarstwa z terenu górnej Drwęcy może ulec pewnej korekcie, tj. "odmłodzeniu", stąd 
też niewykluczone jest trwanie grodu w Łaniochu w głąb XII w. (wzrost liczby punktów osadni- 
czych na tym terenie; ryc. 4), a jego zniszczenie można byłoby wiązać z najazdami pruskimi.
		

/Magazyn_056_01_024_0001.djvu

			22 


Jacek Bojarski 


wodem na wsparcie tej koncepcji mogą być omówione wyżej źródła pisane po- 
świadczające związki ziemi lubawskiej z ziemią chehnińską i Mazowszem. 
W związku ze wzrostem zagrożenia ze strony napierających z północy Prusów 
zaistniała potrzeba budowy stałych punktów obrony. Grody takie powstały 
w układzie równoleżnikowym w Nowym Dworze, Zwiniarzu i Gutowie (ryc. 4). 
Bardziej na południe znajdowały się grody w Pokrzydowie, Trzcinie i Tarczy- 
nach, leżące również równoleżnikowo. Niestety, ich funkcja, poza oczywistą 
funkcją strażnic granicznych, pozostaje nie do końca wyjaśniona. Najprawdop0- 
dobniej centrum administracyjne tej ziemi znajdowało się w Świeciu, którego 
archeologicznym odpowiednikiem jest grodzisko w Grążawach (dawniej Długi 
Most; Kola 1994, s. 56-59), wyróżniające się zarówno rozbudowaną, wieloczło- 
nową formą, jak i położeniem. Gród zabezpieczał przeprawę w kierunku ziemi 
chełmińskiej, przez Drwęcę i w kierunku Mazowsza - przez Pisę-Brynicę (Chu- 
dziak 1997). W pobliżu grodu jeszcze w XIX wieku odkryto pozostałości prze- 
prawy mostowej przez znajdujące się tu rozlewiska i mokradła. Z ziemią świec- 
ką, oprócz ziemi lubawskiej (zwłaszcza jej południowej części), związane były 
tereny leżące dalej na południu i południowym wschodzie (Bieniak 1970; Po- 
wierski 1973 - opis granic administracyjnych kasztelanii świecko-michałow- 
skiej), zaliczane do późniejszej, XIII-wiecznej kasztelanii michałowskiej ze stoli- 
cą w Michałowie-Brodnicy. 
W okresie tym odbudowane zostały grody na linii Lutryny, które tym razem 
oprócz osiedli kierujących handlem tranzytowym mogły być grodami graniczny- 
mi. Z końcem XII wieku inicjatywa militarna w całej strefie Pojezierza Iławskie- 
go przeszła w ręce pruskie. Efektem tego stał się upadek wszystkich grodów 
położonych w Pomezanii, w ziemi lubawskiej i ziemi świeckiej. Mogło nastąpić 
to równocześnie lub, co jest bardziej prawdopodobne, stopniowo, poczynając od 
grodów położonych na północy. Niestety, z powodu braku pewnych wyznaczni- 
ków chronologii, w tym dat 14C i dendrochronologicznych, datować możemy 
tylko na podstawie wyników analizy ceramiki naczyniowej. Opracowana dla 
najbliższej terytorialnie ziemi chehnińskiej periodyzacja rozwoju garncarstwa 
(Chudziak 1991), nie musi jednak obejmować garncarstwa z terenu Pojezierza 
Iławskiego, którego rozwój mógł przebiegać w innym rytmie, stąd liczyć się na- 
leży z pewnym opóźnieniem w tempie zmian zachodzących w technice produkcji 
i zdobnictwie naczyń. Na podstawie analizy stylistyczno-technologicznej mate- 
riałów zabytkowych pochodzących z warstw rumowiskowych większości gro- 
dzisk z terenu Pomezanii i ziemi lubawskiej czas upadku grodów przypadałby na 
wiek XII. Być może jednak, uwzględniając powyższe uwagi odnoszące się do 
precyzji tradycyjnego datowania w oparciu o schemat opracowany dla ziemi 
chełmińskiej należałoby zniszczenie grodów pogranicznych przesunąć bliżej po- 
czątku XIII wieku; byłoby to również w zgodzie ze źródłami pisanymi. 



 


--
		

/Magazyn_056_01_025_0001.djvu

			Ryc. 4. Zasiedlenie Pojezierza Chełmińskiego, Pojezierza Iławskiego i Garbu Lubaw- 
skiego w III fazie osadniczej (XII-początku XIII? wieku). Legenda: l - gro- 
dzisko, 2 - teren zasiedlony, 3 - zasięg lasów współczesnych. Wykaz grodzisk: 
l - Bobrowo, stanowisko l, 2 - Brodnica-Michałowo, stanowisko l, 3 - Choj- 
no, stanowisko l, 4 - Grążawy, stanowisko l, 5 - Gutowo, stanowisko l, 6 - Ja- 
błonowo, stanowisko l, 7 - Jaguszewice, stanowisko l, 8 - Lembarg, stanowi- 
sko 6. 9 - Łanioch, stanowisko 9, 10 - Mełno, stanowisko l, II - Nowy Dwór 
Bratiański, stanowisko l, 12 - Osieczek, stanowisko l, 13 - Podzamcze, stano- 
wisko l, 14 - Pokrzydowo, stanowisko l, 15 - Pokrzywno, stanowisko l, 
16 - Radzyń Chełmiński, stanowisko 2, 17 - Rogóźno Zamek, stanowisko l, 
18 - Słup, stanowisko 3, 19 - Szczuka, stanowisko l, 20 - Tarczyny, stano- 
wisko 1,21 - Trzcin, stanowisko l, 22 - Wabcz, stanowisko l, 23 - Wieldządz, 
stanowisko l, 24 - Zwiniarz, stanowisko l 
Fig. 4. Settlement panem in Chełmo Lakeland (pojezierze Chełmińskie), Iława Lake- 
land (pojezierze Iławskie) and Garb Lubawski in the third settlement phase 
(12 th -early 13 th century). Legend: 1- stronghold sites, 2 - inhabited area, 
3 - extent of present-day forests. Stronghold sites: l - Bobrowo, site l, 
2 - Brodnica-Michałowo, site l, 3 - Chojno, site l, 4 - Grążawy, site l, 
5 - Gutowo, site l, 6 - Jabłonowo, site l, 7 - Jaguszewice, site l, 8 - Lembarg, 
site 6,9 - Łanioch, site 9, 10 - Melno, site l, 11 - Nowy Dwór Bratiański, site 
l, 12 - Osieczek, site l, 13 - Podzamcze, site l, 14 - Pokrzydowo, site l, 
15 - Pokrzywno, site l, 16 - Radzyń Chełmiński, site 2, 17 - RogóŹI1o Zamek, 
site l, 18 - Słup, site 3, 19 - Szczuka, site l, 20 - Tarczyny, site 1,21 - Trzcin, 
site l, 22 - Wabcz, site l, 23 - Wieldządz, site 1,24 - Zwiniarz, site l
		

/Magazyn_056_01_026_0001.djvu

			24 


Jacek Bojarski 


Najazdy pruskie, szczególnie intensywne na początku XIII wieku, przyczy- 
niły się do spadku gęstości zasiedlenia, ale na pewno nie spowodowały całkowi- 
tego wyludnienia ani Pomezanii, ani ziemi lubawskiej. O kontynuacji osadnictwa 
na tych terenach świadczą nie tylko źródła pisane, ale również pozostałości osie- 
dli datowanych na XIII wiek. Prawdopodobnie z najlepiej poświadczoną konty- 
nuacją osadnictwa w głąb XIII wieku liczyć się należy w rejonie Szynwałdu 
(grupa czarnocińska) oraz Świecia nad Drwęcą (ziemia świecka). W wyniku 
stałego zagrożenia centrum kasztelanii świeckiej przeniesione zostało bardziej na 
południe do Brodnicy-Michałowa. Taki stan zasiedlenia zastali przybyli na te 
tereny Krzyżacy. Szybkość z jaką Zakon Krzyżacki podporządkował sobie zie- 
mię lubawską i Pomezanię tłumaczyć można albo słabym zaludnieniem tych 
terenów, albo słabym oporem Prusów zamieszkujących tu od niedawna. Poważ- 
niejszy opór stawiali Prusowie dopiero w okolicach Ozierzgonia, gdzie na po- 
czątku XIII wieku wznieśli szereg twierdz, w tym największą na tych terenach 
twierdzę w Starym Dzierzgoniu, być może centrum osadnicze plemienia Pome- 
zanów (Schleif 1935, s. 218-227; Langsdorf, Schleif 1937, s. 80-82). 


Podsumowanie 


Mimo postępu w badaniach nad pograniczem słowiańsko-pruskim wiele py- 
tań nadal pozostaje bez odpowiedzi. Co prawda można już stwierdzić, że we 
wczesnym średniowieczu w zasięgu oddziaływania osadnictwa Słowian i zwią- 
zanej z nimi kultury znajdowała się nie tylko ziemia chełmińska ograniczona Osą 
i Drwęcą, ale również obszary wykraczające daleko poza te umownie ustalone 
granice. Rozwoju przestrzeni osadniczej nie ograniczały na pewno plemiona 
pruskie pozostające na niższym szczeblu organizacji plemiennej, o mniejszym 
potencjale ludnościowym oraz przez dłuższy czas nie zainteresowane ekspansją 
militarną i polityczną. Dopiero zmiany w organizacji wewnętrznej i rozwój sto- 
sunków feudalnych dokonane w XI i XII wieku umożliwiły rozpoczęcie budowy 
struktur protopaństwowych i dążenie do rozszerzenia granic etnicznych. Nie 
nastąpiło to jednak, jak wynika ze źródeł pisanych i archeologicznych, wcześniej 
niż na początku XII wieku, a apogeum osiągnęło w wieku XIII. Do tego okresu 
wyraźną granicą etniczną była rzeka Dzierzgoń i wielka równina sandrowa zajęta 
przez potężny kompleks wód Jezioraka oraz rozciągające się w tej strefie lasy.
		

/Magazyn_056_01_027_0001.djvu

			Wczesno.
redniowieczne grodzisko w Szynwałdzie. woj. toruńskie. Bada- 
nia IV 1995 roku, [w:] Wczesno.
redniowieczny szlak lądowy z Kujaw do 
Prus (XI wiek). Studia i materia{v, red. W. Chudziak. Tomil. s. 57-74. 
Weryfikacja grodzisk wczesno.
redniowiecznych na Pojezierzu Iławskim 
w latach 1995-1997, Acta Archaeologica Pomoranica, t. I, s. 199-210. 
Chudziak W. 
1991 Periodyzacja rozwoju wczesno.
redniowiecznej .ceramiki naczyniowej 
z dorzecza dolnej Drwęcy (VII-XlIX]] w.). Podstawy chronologii proce- 
sów zasiedlenia, TOruli. 
Quondam castra w świetle badalI wczesnośredniowiecznych grodzisk zie- 
mi chełmińskiej, Archaeologia Historica Polona, t. 3, s. 25-34. 
Dalekosię:tne szlaki komunikacyjne w strefie chełmińsko-dobrzyńskiej 
w X-Xl wieku, [w:] Benedyktyl1ska praca. Studia historyczne ofiarowane 
O. Pawłowi Sczanieckiemu w BO-tą rocznicę urodzin, Kraków-Tyniec, 
s. 101-118. 
Wczesno.
redniowieczny ze:.pół osadniczy w Chełmnie, Acta Archaeologi- 
ca Pomoranica, t. l, s. 227-235. 
Ze studiów nad pograniczem s/owiańsko-bałtyjskim we wczesnym śred- 
niowieczu. Problem przyna/e:tności etnokulturowej Pomezanii w IX- 
-Xl wieku, [w:] Pogranicze polsko-pruskie w czasach św. Wojciecha, red. 
M. Jagodziliski, Elbląg, s. 81-98. 
Chudziak W., Bojarski J. 
1997 Sprawozdanie z badmi sondażowych na grodzisku w Lanioclm (woj. 
olsztYliskie), (maszynopis w archiwum PSOZ w Olsztynie), Tomń. 
Chudziak W., Bojarski J., WeinkaufM. 
1998 Sprawozdanie z badań sondażowych przeprowadzonych na grodzisku 
w Nowym Dworze. stan. l, gm. Nowe Miasto Lubawskie, woj. tormiskie 
w 1998 roku, (maszynopis w archiwum PSOZ w Toruniu), Toruń. 
Grążawski K. 
1997 Sprawozdanie z badail weryfikacyjno-sondażowych prowadzonych na 
grodzisku w Nietbarku, gm. Kurzętnik w 1997 r., (maszynopis w PSOZ 
w Tomniu), Toruń. 
Guldon Z., Powierski J. 
1974 Podziały administracyjne Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w XIII-XIV wieku, 
Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, nr 15. 


Bieniak J. 
1970 


Bojarski J. 
1997 


1998 


1996 


1997 


1998 


1999 


Kola A. 
1994 


Z hadań nad pograniczem słowiańsko-pruskim... 


25 


Literatura 


Studia nad dziejami ziemi che/mińskiej w okresie piastowskim, Rocznik 
Gmdziądzki, t. 5-6, s. 5-69. 


Grążm",y. gm. loco, [w:] Wczesno.
redniowieczl1e grodziska ziemi che/- 
mińskiej. Katalog źródeł. red. 1. Chudziakowa, Toruń, s. 56-59.
		

/Magazyn_056_01_028_0001.djvu

			26 


Jacek Bojarski 


Labuda G. 
1988 Część I. Prusy rodzime, [w:] Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach. 
Gospodarka - Społeczeństwo - Państwo - Ideologia, red. E. Babińska, 
Gdańsk, s.31-95. 
Langsdorf S., Schleif H. 
]937 Ausgrabungen auf dem "Schlossberg" von Alt-Christburg. Kr. Mohrun- 
gen, Nachrichtenblatt fur Deutsche Vorzeit, L 13, z. 4, s. 80--82. 
Lowmiański H. 
1967 Początki Polski, L 3, Warszawa. 
Noryśkiewicz B. 
1997 Zmiany szaty roślinnej w okolicy Jeziora Klasztornego (woj. elbląskie) 
pod wpływem czynników antropogenicznych w czasie ostatnich 5 tysięcy 
lat, [w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus (XI wiek). 
Studia i materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s. 57-74. 


Odoj R. 
1970 


Dzieje Prusów do czasów krzyżackich, Komunikaty Mazursko-War- 
mińskie, nr 17, s. 51-65. 


Powierski J. 
1973 


1979 


Studia nad strukturą administracyjną ziemi chełmińskiej i michalowskiej 
w okresie piastowskim, Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa 
Naukowego, nr 9, s. 3-86. 
Osadnictwo nad średnią Gardęgą. Ze studiów nad polsko-pruskim pogra- 
niczem etnicznym w południowej Pomezanii, Rocznik Elbląski, l. 8, s. 11- 
-38. 


Schleif H. 
]935 


Die "Schwedenschanze" bei Altstadt. Kreis Mohrungen, Prahistorische 
Zeitschrift, t. 26, s. 218-227. 


Ślaski K. 
1970 


Przyczyny polityczne zaboru ziemi chelmińskiej przez Prusów w XIII wie- 
ku, Acta Baltico-Slavica, t. 7, s. 23-30. 


REMARKS ON THE SLA VONIC-PRUSSIAN BORDERLAND 
IN THE EARL Y MIOOLE AGES 


Summary 


The present article is concerned with a part of the southern part of Iława Lakeland 
(Pojezierze Iławskie) and Garb Lubawski. It is demarcated by the Vistula to the west, 
the river Osa to the south, the Żuła\\)' and the divide of rivers Dzierzgoń and Liwa to 
the north, and by the rivers Pasłęka and Dzialdówka to the easl. The moraine hills tha. 
form a łarge part of that region reach an average of 90--100 m above the sea leveI, 
rising to a maximum height of 300 m above the sea level only near Lubawa.
		

/Magazyn_056_01_029_0001.djvu

			Z badań nad pograniczem słowiańsko-pruskim... 


27 


Nowadays, the ethnic identity of the inhabitants of Chełmno Land and south- 
-western Pomezania is undisputed: they belonged to the west-Slavonic Ianguage group. 
The reconstruction of the political boundaries which divided the Polish state from 
Prussian tribes in the early Middle Ages is, however, more problematic. The main 
difficulty is a lack of early-medieval written sources pertaining directly to the region 
under discussion, with the earliest documents appearing only in the thirteenth cen tury. 
An anałysis of these indicates that at the beginning of the thirteenth century the north- 
ern border of Chełmno Land, and therefore of the Polish state, ran to the north of the 
Osa and encompassed estates in the vicinity of Pokrzywno, Grota, possibly Partęczyny 
and Lake Płowęż, as well as the so-called Przęsław Land (ziemia przęsławska). In 
addition to Chełmno Land, at the beginning of the thirteenth century the Polish bor- 
ders included Świecie-Michałów Land (ziemia świecko-michałowska), which at that 
time would have encompassed the middle Drwęca basin and stretched beyond Nowe 
Miasto Lubawskie (in Lubawa Land; ziemia lubawska) to the north and as far as Lidz- 
bark to the easl. Written sources do not furnish any evidence of an inf1ux of Prussian 
settlers into those areas umil the second half of the thirteenth cen tury. However, the 
land known as Resya, situated in the vicinity of Prabuty and Lake Dzierzgoń and held 
by the tribe of the Pomezanians, can be regarded as being Prussian at the beginning of 
the thirteenth century. 
As demonstrated by archaeological sources, three periods can be distinguished in 
the progression of habitation in the southern parts of nawa Lakeland and Lubawa 
Land. 
The tribal period (the ninth to the early tenth century). During this time, the west- 
-SIavonic population moved from Pomerania to the right bank of the Vistula and from 
Chełmno Land to the areas beyond the river Osa and up the river Drwęca. As a result, 
single settlements or clusters of severaI settlement units appeared in as yet uninhabited 
regions. Moreover, strongholds emerged in the western part of nawa Lakeland (e.g. 
Tymawa, Klasztorek, Kołodzieje, Baldram). The role of central settlement units was 
ałso performed by łarge settlements situated in naturally defensive Iocations. In the 
middle Drwęca basin, the region which was to become Świecie Land stood clearly 
apart, separated from the western part of nawa Lakeland with extensive forested areas. 
Large complexes of primevaI forests grew aIso in the eastern and south-eastern parts of 
that region, thus separating it from Mazovia. At that time, Prussian settlement did not 
extend beyond the river Dzierzgoń. 
Period oj the early expansion oj the Polish state (beginning of the tenth to the tum 
of the twelfth cen tury). The second half of the tenth cen tury saw the decline of strong- 
holds in Chełmno-Dobrzyń Lakeland, which must have been due to the first Piasts' 
northward expansion. Another consequence of this policy was the destruction of the 
settlement clusters Iocated in the southern part of nawa Lakeland. The strongholds si- 
tuated north of the river Osa feli, to be replaced by new settlements functioning as IocaI 
centres of state administration. Moreover, this period sawa further development of 
settlement in western and southern Pomezania, which was the result of an inf1ux of 
a SIavonic population from Chełmno Land. As communication routes were crucial for 
the development of contacts with the centre of the Polish state, settlement was not 
unaffected in the Lutryna basin. Tribal stronghołds located along the river banks feli 


--
		

/Magazyn_056_01_030_0001.djvu

			28 


Jacek Bojarski 


and so did the IocaI communication trailleading to Mazovia. This was accompanied by 
a settlement shift into the middle and upper Drwęca basin, with smalI settlement clus- 
ters emerging east of Iława and north of Lubawa. A stronghold at Lanioch on Lake 
Silm, situated at some distance from the Iarger settlements centres, must have func- 
tioned as a transit point for contacts with the nearby Prussian łands. 
Period oJ the moximum expansion oJ the Po/ish state (the twelfth to the beginning 
of the thirteenth cen tury). This period saw the settling of new Iands, Iocated to the 
north of those already occupied, Le. areas around the upper Liwa, Lake Dzierzgoń and 
upper Drwęca, to the south of Ostr6da. New settłements emerged in the as yet desolatc 
Iands near the Iakes Trupeł, Karaś and Skarlińskie. A rapid increase in settlement 
density can be noticed in the northern part of Lubawa Land, near Lake Labędź and 
along the upper Drwęca, which were colonised from the Świecie-Michałów castellany. 
With Lubawa Land endangered by Prussian pressure from the north, new strongholds, 
arranged in a west-east line, emerged at Nowy Dwór, Zwiniarz and Gutowo, and to the 
south of these, at Pokrzydowo, Trzcina and Tarczyny. At the same time, the fallen 
strongholds along the Lutryna were rebuilt. The administrative centre of this region 
was Iocated in Świecie (Grążawy stronghołd). At this time Świecie Land encompassed, 
in addition to Lubawa Land, areas lying towards the south and south-east, which would 
be considered as parts of the Michałów castellany in the thirteenth cen tury. At the end 
of the twełfth century, Prussian tribes took over the mili tary initiative in the entire zone 
of Iława Lakeland. As an effect of Prussian raids, which were especially intense at the 
beginning of the thirteenth cen tury, habitation in the area dwindled. Only settlements 
around Szynwald (Czarnocin group) and Świecie on Drwęca (in Świecie Land) sur- 
vived well into the thirteenth cen tury. 


-
		

/Magazyn_056_01_031_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 4 
Toruń 2002 


Zakład Archeologii Średniowiecza 
i Czasów Nowożytnych 
Instytut Archeologii i Etnologii 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu 


Dariusz Poliński 


Osadnictwo średniowieczne w Chełmży i najbliższej okolicy 
na podstawie 
naj nowszych badań archeologicznych (1995-1997) 


Skromne i często przestarzałe informacje dotyczące średniowiecza, a zwla- 
szcza jego wczesnego stadium, zawarte w niedawno opublikowanej monografii 
dziejów Chełrnży (Czarciński 1994) wymagają weryfikacji i znacznego posze- 
rzenia. W ostatnich latach, w związku z programami badawczymi Instytutu Ar- 
cheologii i Etnologii UMK w Toruniu oraz prowadzoną przez Zarząd Miasta 
Chelmża modernizacją Rynku (dawnego Placu Wolności), zaistniały możliwości 
realizacji badań archeologicznych o różnym stopniu szczegółowości. Przeprowa- 
dzono badania: wykopaliskowe o charakterze szerokopłaszczyznąwym zespołu 
osadniczego przy jeziorze Archidiakonka; archeologiczno-architektoniczne (roz- 
poznawcze) Rynku; sondażowo-wierceniowe wielokulturowego stanowiska 21 
w Chełmży; powierzchniowe półwyspu Strużal oraz penetrację podwodną jeziora 
Archidiakonka i Jeziora Chełmżyńskiego. 


Zespół osadniczy przy jeziorze Archidiakonka w Chełmży 
(grodzisko - stanowisko 20 i osada - stanowisko 11)* 


Grodziskiem zainteresowano się już pod koniec XIX wieku, w późniejszym 
okresie I'poradycznie przeprowadzano tu badania powierzchniowe i weryfikacyj- 


.Stanowisko 11 we wcześniejszych publikacjach określano błędnie jako 28 (wyró:2:niano 
i nwnerowano dwie części tego samego stanowiska).
		

/Magazyn_056_01_032_0001.djvu

			30 


Dariusz Po/iński 


no-sondażowe. Również okolice grodziska stały się obszarem penetracji po- 
wierzchniowych, co doprowadziło do odkrycia na południowy zachód od niego 
śladów wczesnośredniowiecznej osady (Poliński 1997a, s. 100-101; tam starsza 
literatura). Systematyczne badania wykopaliskowe zespołu podjęte zostały w la- 
tach 1995-1996 przez Instytut Archeologii i Etnologii UMK; ich głównym celem 
była weryfikacja chronologii grodu oraz uściślenie wzajemnych relacji przes- 
trzenno-chronologicznych i funkcjonalnych pomiędzy grodem a osadą. W 1996 
roku skupiono się na rozpoznaniu osady, zwłaszcza jej wielkości, rodzaju zabu- 
dowy, chronologii oraz funkcji. Realizowany program badawczy dotyczył rów- 
nież określenia roli jaką zespół spełniał w interregionalnym szlaku lądowym łą- 
czącym w XI wieku Kujawy z Prusami (Chudziak 1997). 
W części południowo-wschodniej grodziska wytyczono trzy wykopy o łącz- 
nej powierzchni 45 m 2 . Badaniami wykopaliskowymi objęto również partię osady 
położoną na południowy zachód od grodziska. Wyeksplorowano osiem wykopów 
o łącznej powierzchni około 160 m 2 . Ogółem na obydwu stanowiskach przebada- 
no powierzchnię 205 m 2 (Poliński 1997a, s. 10 l, ryc. 2). W 1995 roku przepro- 
wadzono także rekonesans podwodny jeziora Archidiakonka, który nie dostarczył 
jednak spodziewanych wyników (na północny wschód od grodziska wydobyto 
tylko wczesnośredniowieczny rak żelazny; Niegowski 1997a, s. 220). 
Grodzisko. Jednoczłonowy obiekt ma kształt nieregularnego, mocno wydłu- 
żonego owalu o powierzchni około 0,3 ha. W części wschodniej i zachodniej 
występują elipsowate wypiętrzenia o wysokości około 0,5 m będące pozostało- 
ścią wałów. Ograniczają one względnie płaski majdan o powierzchni około 
0,1 ha (Chudziak 1994, s. 42). Obszar, na którym znajdują się obydwa stanowi- 
ska jest intensywnie eksploatowany rolniczo; w wyniku orki między innymi zo- 
stał zniszczony wał grodu. 
Miąższość warstw kulturowych w wykopach założonych na grodzisku wy- 
niosła 1,5-3,5 m. Najbardziej czytelny układ stratygraficzny zaobserwowano 
w wykopie wytyczonym na wewnętrznym stoku wału grodziska. Odkryte 
w nim warstwy kulturowe o charakterze niwelacyjno-nasypiskowym, występują- 
ce do głębokości 1-1,2 m od wspólczesnej powierzchni, były związane z czasami 
nowożytnymi oraz najprawdopodobniej z okresem późnego średniowiecza, od tej 
głębokości zaś zalegały warstwy wczesnośredniowieczne (Poliński l 997a, 
s. 101-102). Większość warstw zaobserwowanych w pozostałych wykopach 
stanowiło efekt destrukcji wczesnośredniowiecznego wału grodowego wykonane- 
go w konstrukcji przekładkowej. Niektóre z nawarstwień mogą być jednak śla- 
dem po istniejącym w okresie halsztackim grodzie kultury łużyckiej. W wyniku 
analizy układu stratygraficznego oraz materiału ceramicznego wyróżniono dwie 
wczesnośredniowieczne fazy osadnicze: fazę starszą - przedgrodową'? (faza I 
zespołu) i fazę młodszą - grodową (faza III zespołu; Poliński 1997a, s. 101-103, 
106).
		

/Magazyn_056_01_033_0001.djvu

			Osadnictwo średniowieczne w Chełmży... 


31 


Osada. Wielkość osady zlokalizowanej na południowy zachód od grodziska, 
na podstawie dotychczasowych wyników badań archeologicznych można szaco- 
wać na 1-1,5 ha (Poliński l 977a, s. 100). Wszystkie odkryte na jej obszarze 
obiekty wczesnośredniowieczne pod względem formalnym podzielono na trzy 
grupy. Najbardziej interesującą grupę stanowiły cztery wziemne domostwa (pół- 
ziemianki). Górne partie ich ścian zbudowano ze słupków drewnianych, łącząc je 
plecionką i wzmacniając gliną. Rzuty poziome tych domostw były dość regular- 
ne, pierwotnie zapewne czworokątne bądź czworokątne z zaokrąglonymi naroż- 
nikami, o powierzchni 11-18 m 2 . Wejścia do półziemianek znajdowały się naj- 
prawdopodobniej od strony wschodniej. W jednym z obiektów zaobserwowano 
dwa poziomy użytkowe, a w innym w południowo-wschodniej części zarejestro- 
wano ślady paleniska. Drugą grupę tworzyły cztery wziemne obiekty gospodar- 
cze o nieokreślonej bliżej funkcji. Struktury te charakteryzowały się regularnym 
kształtem, zbliżonym do owalu oraz niewielką powierzchnią (w większości do 
2 m 2 ; tylko jeden obiekt w kształcie wydłużonego owalu miał powierzchnię około 
6 m 2 ). Wreszcie do grupy trzeciej zaliczono palenisko o średnicy około 0,7 m 
usytuowane na zewnątrz obiektów mieszkalnych (Poliński 1997a, s. 107-108; 
1998, s. 212-213). 
Z eksplorowanych na terenie osady wczesnośredniowiecznych obiektów kul- 
turowych oraz z warstwy powstałej w wyniku ich częściowego zniszczenia 
i przemieszania, głównie wskutek intensywnej uprawy rolnej, wydobyto bogaty 
materiał zabytkowy: fragmenty ceramiki naczyniowej, przede wszystkim całko- 
wicie obtaczanej (także częściowo obtaczanej i prażnie) oraz przedmioty żelazne 
(noże, haczyki na ryby, ostrogę, grot strzały do łuku), z poroża (szydła 
i grzebienie), kościane szydło i kamienne osełki, a także przęśliki wykonane 
z gliny i różowego łupku (Poliński 1997a, s. 107; 1998, s. 212-213). 
Większość odsłoniętych obiektów pochodziła z horyzontu chronologicznego 
synchronicznego z młodszą fazą osadniczą stwierdzoną na grodzisku (faza III 
zespołu). Tylko jeden obiekt datowano na okres wcześniejszy, ze względu na 
dominujący udział naczyń częściowo obtaczanych zalegających w jego wypełnis- 
ku - ponad 80% (Poliński 1998, s. 213). W związku z tym istnieje możliwość 
hipotetycznego wydzielenia starszej fazy na osadzie (faza II zespołu), co po- 
twierdzałyby również wyniki badań powierzchniowych (w materiale zabytkowym 
wystąpiły między innymi dwa fragmenty wczesnośredniowiecznej ceramiki przy- 
krawędnie obtaczanej oraz fragmenty naczyń częściowo obtaczanych zbliżonych 
technologicznie i stylistycznie do wykonywanych na ziemi chehnińskiej w podfa- 
zie llla, czyli w przedziale czasowym od 2. połowy X do XlXI wieku; Chudziak, 
Poliński 1997, s. 87-90). 
Wczesnośredniowieczne nawarstwienia odkryte na obszarze omawianego ze- 
społu związane są najprawdopodobniej z trzema fazami zasiedlenia: faza 1- 
- osada (gród?) z IX-l. połowy X wieku, faza II? - osada z 2. połowy X-
		

/Magazyn_056_01_034_0001.djvu

			32 


Dariusz Po/iński 


-1. połowy XI wieku, faza III - gród i osada przygrodowa z 2. połowy XI- 
-XI/XII wieku (Poliński 1997a, s. 127; 1998, s. 213). W okresie plemiennym 
(faza I) najprawdopodobniej istniała osada o niewielkiej powierzchni (do 
0,5 ha?), stanowiąca element organizacji o bliżej nieokreślonym charakterze. 
Następne stadium rozwojowe wiązało się z okresem wczesnopiastowskim. Na 
przełomie X i XI wieku lub na początku XI stulecia zapewne cala strefa Pojezie- 
rza Chełmińskiego w wyniku podboju znalazła się w obrębie państwa Polan (La- 
buda 1986, s. 83). Zreorganizowano wówczas sieć osadniczą w oparciu o system 
grodowy, który stanowił podstawowe ogniwo polityczno-gospodarcze i militarne 
monarchii wczesnopiastowskiej. W tym celu początkowo wykorzystywano mię- 
dzy innymi nadal istniejącą przy jeziorze Archidiakonka osadę (faza II). Budowa 
grodu wiąże się jednak dopiero z następną fazą zasiedlenia (faza III), co zapewne 
należy łączyć ze wzrostem znaczenia omawianego zespołu osadniczego, który 
być może stał się lokalnym ośrodkiem władzy. O jego randze w tym okresie mo- 
gą świadczyć znalezione w obrębie osady fragmenty naczyń wykonanych z "bia- 
łej" gliny, które najprawdopodobniej pochodziły z obszaru podkrakowskiego oraz 
fragment przęślika z różowego łupku, stanowiącego import z Wołynia. Wyroby 
te na omawiany obszar mogły się dostać za pośrednictwem Kujaw i Mazowsza. 
Oprócz rolnictwa i chowu zwierząt dużą rolę w systemie ekonomicznym opi- 
sywanego ośrodka odgrywał wyrób przedmiotów z poroża. W XI -wiecznych 
nawarstwieniach bowiem znaleziono bogato zdobiony grzebień oraz fragmenty 
dwóch innych egzemplarzy, dziewięć szydeł, a także dużą liczbę półproduktów 
i odpadków produkcyjnych. Ze względu na położenie w pobliżu jeziora duże 
znaczenie miało rybołówstwo (odkryto dwa haczyki na ryby oraz rybie łuski). 
Znaleziono również znaczne ilości materiału kostnego pochodzącego zarówno od 
zwierząt domowych, jak i dzikich, co wskazywałoby na istotną rolę chowu 
i myślistwa. Zajmowano się także smolarstwem-dziegciarstwem, czego dowodem 
są dna naczyń z wybitymi otworami, na których stwierdzono pozostałości smo- 
ły/dziegciu. Ówczesny kompleks osadniczy (z około połowy XI wieku) o całko- 
witej powierzchni około 1,5 ha, stał się ważnym ogniwem winterregionalnym 
szlaku lądowym łączącym Kujawy z ziemiami pruskimi (Poliński 1997a, s. 128- 
-129; 1998, s. 214). Na podstawie źródeł archeologicznych kres istnienia tego 
zespołu datować można na koniec XI, nie później jednak niż na początek XII 
wieku. 
W związku z tym, że jezioro Archidiakonka identyfikuje się z występującym 
w źródłach pisanych jeziorem Głębokie istnieje bardzo duże prawdopodobień- 
stwo łączenia leżącego nad nim grodziska z jednym z obiektów określonych w 
dokumencie z Lonyz z lat 1222/1223 jako quondam castra, czyli niegdyś grody, 
pod nazwą Glamboki (Powierski 1993, s. 102-103; tam starsza Jiteratura). Jeśli 
tak, to nazwa Głębokie dotyczy z pewnością młodszej fazy osadniczej stwierdzo- 
nej na grodzisku oraz pobliskiej osadzie (faza III zespołu), a być może także 


--
		

/Magazyn_056_01_035_0001.djvu

			Osadnictwo średniowieczne w Che/mży... 


33 


wcześniejszych faz osadniczych wczesnośredniowiecznego kompleksu nad Ar- 
chidiakonką (fazy I-II). W późnym średniowieczu obszar ten był eksploatowany 
gospodarczo, o czym świadczy przekaz z 1275 roku mówiący o nadaniu przez 
radę miejską Chełmży (Culmense) Teodorykowi de Wangrin (z Węgorzyna?) 
i Henrykowi de Morauia (z Moraw?) ośmiu łanów pastwiska miejskiego z przy- 
ległą częścią jeziora Głębokiego (stagnum Clambok) z prawem rybołówstwa za 
roczny czynsz trzech wiardunków od łana (Powierski 1993, s. 103). Istnieje rów- 
nież możliwość istnienia w późnym średniowieczu rycerskiego gródka na miejscu 
wczesnośredniowiecznego grodu Głębokie. Na taką ewentualność wskazują nie- 
liczne ułamki ceramiki stalowoszarej znalezione w obrębie badanego zespołu 
oraz pośrednio niektóre przekazy pisane, jak chociażby wyżej przytoczony. Jed- 
nakże stan zniszczenia badanych stanowisk, zwłaszcza związanych z najmlodszą 
fazą osadniczą (w szczególności z domniemaną fazą późnośredniowieczną gro- 
du), jest tak duży, że dotychczasowe badania wykopaliskowe nie potwierdziły tej 
hipotezy. 


Problem wczesnośredniowiecznej osady Łoza 


Lokalizacja wczesnośredniowiecznej osady (od XII do początku XlII wieku), 
znanej ze źródeł pisanych pod nazwą Łoza (Loza). położonej najprawdopodob- 
niej w obrębie dzisiejszej Chełmży bądź w bardzo bliskim jej sąsiedztwie (m. in. 
Powierski 1993, s. 123), nadal wzbudza liczne kontrowersje. Wynika to w dużej 
mierze ze stosunkowo słabego rozpoznania archeologicznego miasta i najbliż- 
szych jego okolic. Położenie Chehnży na wyniesieniu wśród jezior i topografia 
późnośredniowiecznego założenia miejskiego pozwalają przypuszczać, że tylko 
na pewnym ograniczonym terenie mogła taka osada istnieć. Stare tradycje osad- 
nicze (gród książęcy Głębokie wraz z podlegającymi mu osadami oraz bezgro- 
dowy ośrodek włości książęcej w Łozie i jej okolicy - circa Lozam, obejmujący 
między innymi Mirakowo i Zajączkowo), zapewne mniej dotkliwe skutki najaz- 
dów pruskich oraz usytuowanie całej włości w stosunkowo najszybciej rozwija- 
jącej się i reorganizowanej przez wprowadzanie prawa niemieckiego zachodniej 
części ziemi chełmińskiej spowodowały, że pierwszy biskup pruski Chrystian 
i następnie pierwszy biskup chełmiński Heidenryk właśnie tutaj wybrali sobie 
najobszerniejszą posiadłość (340 łanów, czyli ponad połowa całej posiadłości 
ziemskiej biskupów chełmińskich na początku 2. ćwierci XlII wieku). Logiczne 
więc jest, że także to miejsce wybrano na stolicę diecezji (Powierski 1993, s.l 04, 
109, 123). Łozę wzmiankowano jeszcze w źródłach z 1246 roku, jednakże już 
dwa lata później wymieniana jest już Chełmża (Culmense). W l. połowie 
XlII wieku Łoza-Chehnża najprawdopodniej nie tylko utrzymała się jako główny
		

/Magazyn_056_01_036_0001.djvu

			34 


Dariusz Poliński 


ośrodek dawnych dóbr łozińskich, ale również przejęła funkcję grodu Głębokie 
(Powierski 1993, s. 110-111). 
Jednym z miejsc, na którym mogła się znajdować poszukiwana osada Łoza, 
jest obszar położony na południowy zachód od jeziora Archidiakonka. Przepro- 
wadzone na tym terenie badania wykopaliskowe udowodniły, że zlokalizowane 
jest tam wielokulturowe stanowisko. Między innymi potwierdzono istnienie 
wczesnośredniowiecznego zespołu osadniczego (gród i osada) datowanego od IX 
do około końca XI wieku. Tym samym łączenie tego stanowiska z Łozą, przy- 
najmniej w świetle dotychczasowych badań archeologicznych, nie jest możliwe. 
Brak bowiem śladów osadnictwa z XII i początku XIII wieku, kiedy to wspo- 
mniana osada z pewnością istniała. 
Drugim miejscem godnym zainteresowania w interesującym nas kontckście 
badawczym jest wcinający się w zachodnią część Jeziora Chełmżyńskiego pół- 
wysep (w większej części znajdujący się na gruntach wsi Strużal), położony do- 
kładnie naprzeciwkfi) konkatedry p.w. Trójcy Świętej. Na obszarze tym na zlece- 
nie Zarządu Miasta Chełmża przeprowadzono w 1996 roku badania powierzch- 
niowe w ramach projektu "Łoza" (Poliński 1996a). Odkryto 13 nowych stano- 
wisk archeologicznych, w tym osiem datowanych na okres średniowieczny 
(tab. 1; ryc. l). Na szczególne zainteresowanie zasługiwało stanowisko 21 
w Chełmży, między innymi osada z XII-początku XIII wieku, datowana na pod- 
stawie serii ceramiki naczyniowej charakterystycznej dla fazy IV rozwoju garn- 
carstwa na ziemi chełmińskiej (Poliński 1996b, s. 169-173). 
W związku z tym, że jedynie na stanowisku 21 w Chełmży znaleziono cera- 
mikę datowaną na schyłek wczesnego średniowiecza, zaistniała możliwość łącze- 
nia tego stanowiska z osadą Łoza, stąd też w 1997 roku przeprowadzono na nim 
uzupełniające badania sondażowo-wierceniowe oraz penetrację podwodną Jezio- 
ra Chełmżyńskiego, między innymi wokół tegoż stanowiska (Poliński l 997b; 
Niegowski 1997b). Założono dwa wykopy sondażowe o łącznej powierzchni 
7 m 2 , natomiast cały obszar stanowiska sprawdzono 17 odwiertami. Wyniki ba- 
dań wskazują na jego znaczne zniszczenie; zaobserwowano przemieszany mate- 
riał zabytkowy w obrębie warstw kulturowych o nieznacznej miąższości (około 
30-75 cm, włącznie z humusem wspólczesnym). W większości odwiertów nie 
stwierdzono warstwy kulturowej. Jednocześnie na powierzchni stanowiska wy- 
stępowały liczne fragmenty pradziejowej i wczesnośredniowiecznej (XII do po- 
czątku XIII wieku) ceramiki naczyniowej, co potwierdzało wcześniejsze obser- 
wacje. Biorąc to wszystko pod uwagę, zwłaszcza zaś brak warstwy kulturowej 
datowanej z dużym prawdopodobieństwem na XII do początku XIII wieku, nie 
jest możliwe łączenie badanego obszaru z miejscem lokalizacji osady Łoza, sta- 
nowiącej bezgrodowy ośrodek włości książęcej (Poliński 1997b). Co najwyżej 
stanowisko to można wiązać z jedną z osad określonych w źródłach pisanych 
jako circa Lozam (zob. wyżej).
		

/Magazyn_056_01_037_0001.djvu

			Osadnictwo średniowieczne w Chełmży... 


35 


Tabela l. Stanowiska archeologiczne z okresu średniowiecza na półwyspie StrużaI na 
podstawie badań powierzchniowych 


Lp. Miejscowość AZP NSM NSa Rodzaj stanowiska Chronologia 
l Chełmża, 36-43 4 4 ślad osadnictwa pś 
gm. loco. 
2 Chełmża, 36-43 21 86 osada wś (Xli-pocz. xm w.); 
gm. loco pś (2. pol. XIV-l. poło 
XV w.) 
3 Chełmża, 36-44 3 19 osada pś 
gm. loco. 
4 Chełmża, 36-44 24 20 ślad osadnictwa pś 
gm. loco. 
5 Chełmża, 36-44 25 21 ślad osadnictwa pś 
gm. loco. 
6 Chehnża, 36-44 26 25 ślad osadnictwa pś 
gm. loco 
7 Chełrrct.a, 36-44 27 26 ślad osadnictwa pś 
gm. loco 
8 Strużal, 36-44 8 22 ślad osadnictwa pś 
gm. Chełmża 
9 Strużal, 36-44 9 23 ślad osadnictwa pś 
gm. Chełmża 
10 Strużal, 36-44 10 24 ślad osadnictwa pś 
gm. Chehnża 
11 Strużal, 37-44 3 l punkt osadniczy pś 
gm. Chełmża. 
12 Strużal, 37-44 2 2 punkt osadniczy pś 
gm. Chehnża. 
13 Strużal, 37-44 4 4 ślad osadnictwa pś 
gm. Chełrrct.a. 
14 Strużal, 37-44 5 61 punkt osadniczy pślnw 
gm. Chełrrct.a 
15 Strużal, 37-44 6 62 ślad osadnictwa ps 
gm. Chełrrct.a 


· Stanowiska późnośredniowieczne znane z wcześniejszych badań powierzchniowych. 
Skróty: NSO - nr stanowiska na obszarze; NSM - nr stanowiska w miejscowości; 
wś - wczesne średniowiecze; pś - późne średniowiecze; pś/nw - przełom późnego 
średniowiecza i czasów nowożytnych. 


Celem penetracji podwodnej w Jeziorze Chełmżyńskim było stwierdzenie, 
czy na jego dnie zachowały się obiekty związane z poszukiwaną osadą. Zbadano 
pas jeziora o łącznej długości około 500 m i szerokości 30 m w następujących 
jego strefach: a) w północnej części nasady półwyspu Strużal, przy stanowisku
		

/Magazyn_056_01_038_0001.djvu

			36 


Dariusz Po/iński 


21 w Chełmży; b) w bezpośrednim sąsiedztwie konkatedry p.w. Trójcy Świętej; 
c) w pobliżu półwyspu przy północnym brzegu jeziora (tzw. plaża "płatna"); d) 
przy zachodnim brzegu wyspy jeziornej (ryc. 1). Penetracje podwodne nie przy- 
niosły jednak spodziewanych rezultatów, nie natrafiono bowiem na materiał śre- 
dniowieczny. Decydujący wpływ na to miała również warstwa mułu o miąższości 
powyżej l m, którą stwierdzono w zachodniej zatoce Jeziora Chełmżyńskiego, 
między innymi w pobliżu stanowiska 21 oraz przy konkatedrze (Niegowski 
1997b). 
Tak więc dotychczasowe archeologiczne próby lokalizacji wczesnośred- 
niowiecznej Lozy na terenie półwyspu Strużal oraz przy jeziorze Archidiakonka 
zakończyły się niepowodzeniem. Jej śladów nie znaleziono również podczas prac 
wykopaliskowych w centrum Chełmży (zob. niżej). Poszukiwania zaginionej 
osady będą jednak w przyszłości kontynuowane. 


Badania rozpoznawcze na Rynku (Placu Wolności) w Chełmży 


Badania archeologiczno-architektoniczne w obrębie dawnego rynku średnio- 
wiecznego przeprowadzono w 1997 roku na zlecenie Zarządu Miasta Chełmży. 
Miały one na celu rozpoznanie stratygrafii kulturowej oraz umiejscowienie pozo- 
stałości architektury, w tym przede wszystkim ratusza miejskiego. Prace wyko- 
paliskowe prowadzono w obrębie sześciu wykopów sondażowych o szerokości 
3 m i łącznej długości około 83 m. Ogółem przebadano powierzchnię około 
250 m 2 . Całkowita miąższość nawarstwień kulturowych wynosiła przeciętnie od 
0,5 do około 2 m, natomiast w partiach gdzie znajdowały się pozostałości archi- 
tektury do około 3 m (Poliński, Gurtowski 1997). Stwierdzone pozostałości to 
partie fundamentowe i piwnice dwóch sąsiadujących ze sobą murowanych bu- 
dynków z końca XIX i początku XX wieku. Użyty materiał budowlany to przede 
wszystkim wtórnie wykorzystane cegły o cechach średniowiecznych. Pozyskano 
je zapewne z rozbiórki starego ratusza, wcześniej najprawdopodobniej stojącego 
w tym samym miejscu, lub z murów miejskich. W zachodniej części Rynku od- 
kryto ślady dwóch faz osadnictwa późnośredniowiecznego o charakterze miej- 
skim, oddzielonych od siebie warstwami niwelacyjno-nasypiskowymi. Wydobyty 
materiał zabytkowy, przede wszystkim zaś ceramika stalowoszara, pozwala obie 
fazy datować na 2. połowę XIV do l. połowy XV wieku (podfaza Vb rozwoju 
garncarstwa na ziemi chełmińskiej; Poliński 1996b, s. 179-180). Należy podkre- 
ślić, że odkryte nawarstwienia późnośredniowieczne nie są związane z zabudową 
dawnego rynku, mają one charakter akumulacyjny o czym świadczy ich układ 
(zbliżony do poziomego), stosunkowo niewielka miąższość (5-40 cm, wyjątkowo 
do 70 cm), w miarę jednolita struktura geologiczna (ciemnoszary gliniasty piasek
		

/Magazyn_056_01_039_0001.djvu

			'" a O 
b . 
3. .. .& 
JArchidiokonko ł> 
... e . 
I CI 
g . 


CHE-lMlA 


, 


t 


Jeziora Chetmżyńskie 


Iq 
 
 


Ryc. 1. Stanowiska archeologiczne z okresu średniowiecza w Chełmży i na Strużalu: 
a - ślad osadnictwa późnośredniowiecznego, b - osada wczesnośredniowieczna, 
c - grodzisko późnośredniowieczne, d - osada wczesno- i późnośredniowieczna, 
e - miasto późnośredniowieczne, f - osada z przełomu późnego średniowieczna 
i z czasów nowożytnych, g - obszary penetracji podwodnej Jeziora Chełmżyń- 
skiego. 1 - Chelmża, stanowisko 3, 2 - Chełmża, stanowisko 4, 3 - Chelmża, 
stanowisko 11, 4 - Chelmża, stanowisko 20, 5 - Chełmża, stanowisko 21, 
6 - Chehnża, stanowisko 24, 7 - Chełmża, stanowisko 25, 8 - Chełmża, stano- 
wisko 26, 9 - Chełmża, stanowisko 27, 10 - Chełmża-Rynek, 11 - Strużal, sta- 
nowisko 2, 12 - StrużaI, stanowisko 3, 13 - Strużal, stanowisko 4, 14 - StrużaI, 
stanowisko 5, 15 - StrużaI, stanowisko 6, 16 - StrużaI, stanowisko 8, 17 - Stru- 
żal, stanowisko 9, 18 - Strużal, stanowisko 10 (rys. T. KUŹIna) 
Fig. 1. MedievaI archaeologicaI sites in Chelmża and StrużaI: a - traces of Iate-medievaI 
settlement, b - early-medievaI settlement, c - early-medievaI stronghold, 
d - early- and Iate-medievaI settlement, e - late-medievaI town, f - early post- 
-medievaI seulement, g - areas of Lake Chelmżyńskie subjected to underwater 
examination. 1 - Chelmża, site 3, 2 - Chełmża, site 4, 3 - Chełmża, site 11, 
4 - Chelmża, site 20,5 - Chełmża, site 21,6 - Chelmża, site 24, 7 - Olełmża, 
site 25, 8 - Chełmża, site 26, 9 - Chełmża, site 27, 10 - Chełmża-Rynek, 
11 - Struża1, site 2, 12 - StrużaI, site 3, 13 - StrużaI, site 4, 14 - Struża1, site 5, 
15 - Strużal, site 6, 16 - StrużaI, site 8, 17 - StrużaI, site 9, 18 - Struża1, site 10 
(drawn byT. Kuźma)
		

/Magazyn_056_01_040_0001.djvu

			38 


Dariusz Poliński 


ze spalenizną) oraz zalegający w nich materiał zabytkowy. Z późnośrednio- 
wiecznym osadnictwem najprawdopodobniej można wiązać również obiekty 
kulturowe, które odsłonięto w południowo-zachodniej części Rynku. Nie sposób 
jednak bliżej określić ich funkcji Gamy - negatywy posłupowe?), tym bardziej, że 
w większości nie stwierdzono materiału zabytkowego (Poliński, Gurtowski 
1997). Nie odkryto zaś żadnych nawarstwień, które wiązałyby się z okresem 
wczesnośredniowiecznym 
W trakcie badań na terenie dawnego rynku średniowiecznego wydobyto 
głównie fragmenty naczyń stalowoszarych. Z innych przedmiotów na uwagę 
zasługują: klucz żelazny do kłódki o powierzchni powlekanej srebrem lub cyną, 
z laską i piórem zdobionymi ornamentem rytym oraz elementy rzędu końskiego 
i oporządzenia jeździeckiego - wędzidła i podkowy (Poliński, Gurtowski 1997). 


Podsumowanie 


Podkreślić należy, że odkryte ślady osadnictwa z okresu średniowiecza wska- 
zują, że rejon dzisiejszej Chełmży i jego najbliższa okolica stanowił wówczas 
jeden z ważniejszych rejonów ziemi chełmińskiej. Dotyczy to już okresu plemien- 
nego, gdy ośrodek wspólnoty terytorialnej, zapewne typu civitas, znajdował się 
nad jeziorem Archidiakonka (Chudziak 1997, s. 27). Po podporządkowaniu ob- 
szaru ziemi chełmińskiej państwu Polan w tym też miejscu powstał, należący do 
włości książęcej, gród Głębokie. Z kolei u schyłku wczesnego"i na początku póź- 
nego średniowiecza dużą rolę odgrywał bezgrodowy kompleks osadniczy nad 
Jeziorem Chełmżyńskim, z centrum Loza, położonym najprawdopodobniej na 
terenie dzisiejszej Chełmży. Do tej pory brak jednak dokładniejszej lokalizacji tej 
osady. Dała ona początek późnośredniowiecznemu założeniu miejskiemu. 
W połowie XIII wieku ustanowiono w Culmense - Chełmży stolicę biskupstwa 
chełmińskiego i rozpoczęto budowę katedry, co stanowiło szczytowy moment w 
rozwoju tego ośrodka. 


Literatura 


Wykaz skrótów 


Wczesnośredniowieczny szlak - Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do 
Prus (XI wiek). Studia i materiały, red. W. Chu- 
dziak, Toruń
		

/Magazyn_056_01_041_0001.djvu

			Osadnictwo średniowieczne w Chełmży... 


39 


Chudziak W. 
1994 Chełmta, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska ziemi chełmińskiej. Ka- 
talog iródeł, red. 1. Chudziakowa, Toruń, s. 42-45. 
1997 Wczesnośredniowieczny szlak komunikacyjny z Kujaw do Prus - studium 
archeologiczne, [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 9-32. 
Chudziak W., Poliński D. 
1997 Podstawy datowania wczesnośredniowiecznego szlaku lądowego z Kujaw 
do Prus, [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 83-96. 
Czarciński I. 
1994 Dzieje Chełmty do połowy XV wieku, [w:] Dzieje Chełmży, red. M. Woj- 
ciechowski, Chełmża, s. 25-46. 
Labuda G. 
1986 Powstanie i rozwój państwa krzytackiego w Prusach, część 2, [w:] Dzieje 
zakonu krzytackiego w Prusach. Gospodarka - Społeczeństwo - 
- Państwo -Ideologia, red. G. Labuda, M. Biskup, Gdańsk, s. 96-263. 
Niegowski J. 
1997a Sprawozdanie z badań podwodnych przeprowadzonych w ramach pro- 
gramu Adalbertus, [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 219-229. 
1997b Sprawozdanie z podwodnych penetracji archeologicznych w Jeziorze 
Chelmżyńskim, (maszynopis w Instytucie Archeologii i Etnologii, dalej 
IAiE, UMK), Toruń. 
Poliński D. 
1996a Opracowanie \\)'ników badań powierzchnio\\)'ch pół\\)'spu polożonego 
w zachodniej części Jeziora Chelmżyńskiego na terenie miejscowości 
Chelmża i StrużaI (w granicach obszarów AZP 36-43, 36-44 i 37-44), 
(maszynopis w IAiE UMK), Toruń. 
1996b Przemiany w wytwórczości garncarskiej na ziemi chełmińskiej u schyłku 
wczesnego i na początku póinego średniowiecza, Archaeologia Historica 
Polona, t. 4. 
1997a Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Chełmży, woj. toruńskie (ba- 
dania w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak, s. 97-130. 
1997b Sprawozdanie z badań sondażowo-wiercenio\\)'ch na wielokulturo\\)'m 
stanowisku 21 w Chełmży (obszar AZP 36-43, nr stan. na obszarze - 86), 
(maszynopis w IAiE UMK), Toruń. 
1998 Z badań nad wczesnośredniowiecznym zespołem osadniczym w rejonie je- 
ziora Archidiakonka w Chełmży, woj. toruńskie (stanowiska 20 i 28), Acta 
Archaeologica Pomoranica, t. l, s. 211-226. 
Poliński D., Gurtowski P. 
1997 Sprawozdanie z badań archeologiczno-architektonicznych na Placu Wol- 
ności w Chelmży (dawny rynek miejski), (maszynopis w Instytucie Ar- 
cheologii i Etnologii UMK), Toruń. 


Powierski J. 
1993 


O początkach miasta Chełmży i kapituły chełmińskiej (chełmtyńskiej) , 
[w:] Ojczyzna b/itsza i dalsza, red. 1. Chrobaczyński, A. Jureczka, 
M. Śliwa, Kraków, s. 101-123. 


-
		

/Magazyn_056_01_042_0001.djvu

			40 


Dariusz Poliński 


MEOIEVAL HABITATlON IN CHELMŻA 
AND ITS IMMEOIATE SURROUNDlNGS IN THE UGHT 
OF RECENT ARCHAEOLOGICAL RESEARCH (1995-1997) 


Summary 


A recently published monograph study 'Dzieje Chełmży' ('The History of Cheł- 
1llŻa') contains meagre and often very outdated information about the medievaI history 
of the town, especially in its earliest phases. It is therefore necessary to verify and 
expand on this information. 
Research programmes Iaunched in recent years in Chełmża by the Institute of Ar- 
chaeology and Ethnology of Nicolas Copernicus University, as well as a modernisation 
project conducted in the Town Square (Plac Wolności) by the municipal government, 
have enabled a range of archaeologicaI examinations in the area. These included open- 
-plan excavations of a seulement complex near Lake Archidiakonka, which dates from 
the ninth to the turn of the twelfth cen tury (1995-1996); the archaeologicaI and archi- 
tecturaI reconnaissance of the Town Square, once a medieval market square (1997); 
triaI trenching and probing of multiculturaI site 21 in Chełmża, which yielded traces of 
a seulement dating from the twelfth and early thirteenth centuries (1997); fieldwalking 
on the StrużaI Peninsula (1996); and underwater investigations of lakes Archidiakonka 
(1995) and Chełmżyńskie (1997). 
Surviving traces of medievaI habitation indicate that present-day Chcłmża and its 
immediate surroundings constituted one of the most prominent medievaI centres in 
Chełmno Land. This was already the case during the tribal period, when the centre of 
the territorial community was situated on the shores of Lake Ardiidiakonka. After 
Chełmno Land had been subjected to the early state of the Polanie, a centre of the ducaI 
estate - the stronghold Głębokie - was founded there. This stronghold became a cruciaI 
Iink in an interregionaI land route which connected Kuiavia with Prussia in the elev- 
enth cen tury. Later, namely at the end of the early-medievaI period and at the begin- 
ning of the Iate Middle Ages, an important function was performed by an unfortified 
settlement complex on the shores of Lake Chełmżyńskie. Its centre, Loza, which may 
have been situated on the site of the present-day Chełmża, gave rise to a late-medieval 
town. In the mid-thirteenth cen tury, Culmense (Latin for Chełmża) was elevated to the 
status of the capital of the Chełmno bishopric. The construction of a cathedral that 
folIowed marked a climax in the development of the town. 


-
		

/Magazyn_056_01_043_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 4 
Toruń 2002 


Zakład Archeologii Średniowiecza 
i Czasów Nowożytnych 
Instytut Archeologii i Etnologii 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu 


Marcin Weinkauf 


W czesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa, 
woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 1 


W stęp 


W trakcie badań wykopaliskowych prowadzonych w 1998 roku, na terenie 
cmentarzyska szkieletowego w Kałdusie (stanowisko l) datowanego na XII 
i początek XIII wieku, odkryto wczesnośredniowieczny obiekt o funkcji miesz- 
kalne{ Stanowisko położone jest w obrębie krawędziowego, obniżonego denu- 
dacyjnie fragmentu wysoczyzny morenowej płaskiej, wznoszącej się około 50 m 
ponad dnem doliny Wisły. Teren objęty badaniami przylega do zbocza doliny 
Wisły oraz zbocza - rozcinającej morenę - dolinki erozyjnej. W centrum zespołu 
osadniczego usytuowane jest cmentarzysko szkieletowe (stanowisko 1), w miej- 
scu gdzie wcześniej funkcjonowała osada podgrodowa. Obniżona wysoczyzna 
zbudowana jest z glin zwałowych i odsłaniających się utworów międzymoreno- 
wych (piasków wodnolodowcowych oraz mułków i iłów zastoiskowych). W dnie 
doliny w bezpośrednim sąsiedztwie jej zbocza położone jest jezioro Starogrodzkie 
(starorzecze), pozostałość dawnego ramienia Wisły (ryc. 1). 


6 Pierwsze kompleksowe prace prowadzili polscy i niemieccy badacze już pod koniec XIX W., 
przy okazji rozpoznania bogatego, w sensie wyposaZenia grobów, cmentarzyska szkieletowego 
(stanowisko 1). Badania konserwatorsko-wykopaliskowe prowadzone w latach 50-tych XX w. 
pod kierunkiem ówczesnego Konserwatora Zabytków Archeologicznych na województwo byd- 
goskie H. Wiklaka, przyczyniły się do dalszego poznania osady podgrodowej usytuowanej 
u podnóża wału, na południowy wschód od grodziska (Wiklak 1959, s. 329-330; również Matu- 
szewska-Kola 1972). W roku 1996 Zakład Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych 
Instytutu Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu, pod kienmkiem dra W. Chudziaka rozpoczął 
systematyczne prace archeologiczne wczesnośredniowiecznego zespołu osadniczego w Kałdusie.
		

/Magazyn_056_01_044_0001.djvu

			42 


Marcin Weinkauf 


.10 
.....':... 
.... <
-
 
,":""IIii":
' 
,..... ... 
,...... 
.....-c. 
.....?:
? 


/..... 
. 
';, 
/" " \ ;'0. . 
'/ '...' " 
'

, \ ..J 
.... ':' ',...., , 
',":.(.... '.:--,,,, ". 
" ':' .... ,
, 
>,,,.-. 
>""<. 
 ....... ". : 
, 
- ....... 'lo \.... 
 
, .... ........... .... \ .... -= 

 

 'to.... __ '\ ' o.... 
..... ..... 
- ...... 
.
 
:: 
 y" U.G,;. 
;: ....:

.::" . 


/ 
I 


o 


1km 
I 


Legenda O I - cmentarzysko szkieletowe (stanowisko l); 
() 2 - osada podgrodowa (stanowisko 2); 
. J - grodzisko (stanowisko 3) 


Ryc. I. Kaldus, woj. kujawsko-pomorskie. Plan sytuacyjny zespolu osadniczego 
Fig. l. Kaldus. Kuiavian-Pomeranian Voivodeship. Map ofthe seulement complex 


Opis obiektu mieszkalnego 


Za szczególnie cenne odkrycie z punktu widzenia formy i charakteru zabu- 
dowy wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego w Kałdusie, należy 
uznać obiekt 244 (ar 1070/890, ćw. A-D), który interpretować można jako po- 
zostałość chaty mieszkalnej - półziemianki. Natrafiono na niego w północno-
		

/Magazyn_056_01_045_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa ... 


43 


-zachodniej części stanowiska, przy krawędzi zbocza dolinki erozyjnej (ryc. 2f. 
Zarys obiektu uchwycono pod warstwą silnie przemieszanego brunatnego (hu- 
mus) oraz szarobrunatnego piasku (warstwa II) na głębokości około 0,4 do 0,8 m 
od poziomu gruntu (82,77/82,63 m n.p.m.). Procesy destrukcyjne sprawiły, iż 
granice obiektu 244 nie wyróżniały się na tym poziomie na tle innych jam osad- 
niczych, co w znacznej mierze utrudniało ustalenie wzajemnych relacji stratygra- 
ficznych. Bardziej wyraźne granice obiektu uchwycono dopiero na głębokości 
około 0,82 m od poziomu gruntu, pomimo to w części północno-zachodniej były 
one nadal trudne do określenia. Pierwotna struktura wypełniska obiektu 244 
została zniszczona przez siedem wkopanych w niego w okresie późniejszym 
obiektów pochodzących zarówno z wczesnego średniowiecza (obiekty 245-248, 
405,406) jak i z czasów nowożytnych (obiekt 409). Dzięki dwóm dodatkowym 
cięciom profilowym (c-d) czytelniejsze okazały się relacje stratygraficzne zacho- 
dzące w obrębie obiektu 244. 
Jama w zarysie zbliżona była do czworokąta o wymiarach 4,3 x 3,8 m 
i głębokości 1,12 m. Strukturę wewnętrzną obiektu stanowiły nawarstwienia 
związane z procesami podepozycyjnymi. Na wielowarstwowe wypełnisko 
obiektu (ryc. 3: a-c, 4) składały się: 
- uchwycona na dnie warstwa ciemnopomarańczowo-jasnoszarej gliny ciężkiej 
(warstwa 6); 
- warstwa drobnoplamistego, żóhoszarego piasku przemieszana z jasnoszaro- 
-czarnym, luźnym piaskiem i drobnymi fragmentami węgli drzewnych, 
o miąższości dochodzącej do 0,46 m (warstwa 3 -112/98)8; 
- warstwa jasnoszaro-brunatnego piasku z fragmentami węgli drzewnych 
o miąższości około 0,3 m (warstwa 2 - 89/98); 
- soczewka jasnoszarego piasku z fragmentami węgli drzewnych o miąższości 
około 0,14 m (warstwa 2a), 
- soczewka brunatno-jasnoszaro-żóhego piasku o strukturze drobnoplamistej 
(warstwa 4). 
Na poziomie stropu obiektu zalegał jasnoszary piasek przemieszany z jasno- 
brunatno-żółtym piaskiem luźnym z fragmentami węgli drzewnych o miąższości 
około 0,16 m (warstwa 1- 81/98). Warstwę, o miąższości dochodzącej do l m 
(warstwa 5), związaną z procesem użytkowania pólziemianki, występującą na 
obrzeżach obiektu stanowił drobnoplamisty czarny piasek przemieszany z ciem- 
nożółto-szarym piaskiem i fragmentami węgli drzewnych. Obiekt rozpoznano 
w obrębie ciemnożółtego, luźnego piasku (warstwa 1). 


7 Prace badawcze prowadzono w ramach badań ratowniczych w 1998 oraz 2000 r., eksplorując 
etapami początkowo wschodnią, a następnie zachodnią jego część. 
8 W celu rozstrzygnięcia kwestii chronologii i stratygrafii obiektu dokonano synchronizacji 
warstw stanowiących wypełnisko obiektu 244. Nadano im kolejne nwnery arabskie.
		

/Magazyn_056_01_046_0001.djvu

			1. 
--:- 
KAŁDUS 


. 


- 


. . 


Ryc. 2. Kaldus, woj. kujawsko-pomorskie. Plan warstwicowy zespołu osadniczego 
z zaznaczoną lokalizacją wykopu z 1998 i 2000 roku 
Fig. 2. Kałdus, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship. Contour map of the settlement 
complex showing the Iocation of trenches of 1998 and 2000
		

/Magazyn_056_01_047_0001.djvu

			.£I 


ł 

 
:i 


" 


Co) 


Ej 
... 
o 
:! 

 

 
lllID 
III 
o 
Iii 
... 
[IJ 

 

 
B 
.. 
D 
... 
E'3 
.. 
EB 
... 
'2J 
... 
IQ 



 
. .::J 
.. ._ "1 

J
 - ' 
 
.. 


.£I 


'lapOliMF 


"I 


... 


- ....
 F="1":":- 
I.t: 
 II") D 
 'S 
e.- '" 
 .s '" 
c..-8 ! 
 t:5 
 8- 
I I "'.- l:: '" ... 
.&J 
u_1 

 
 
 1 
_ 
i.:.:- 
. u
_ 

 
 
N'
 
IU"'
 lU 00 
.- 
 N I G E lU o 
.&J......II")O 
 
0

-ł5.. lU 
>':>:E;'
 
'= 
S"<=)>.e""'.I:: 
.
 1 1 .
 S 
 
 
o N 00 - 
 .
 I 
c.. .

 
NO 
...

 
 1 ...- 
S 
 
 'a..&J 
-D 
I <=) t) 1 
- b 

 I 


 
 

 
!""I
-c.. _ 
"'" . 
 , 
 
"'" .
 
- 
 
N!;t
-",IU
 
::INN
'-'"EN 

....ł.e..i-ł::J(':SG) 
.
 
 
 
 N oS E 
.&J:S:S"'IUI
 
ooo
...
"'" 

 I l.a.
 1 
I.t:N 1 !""I 
-C\ 
o .
 r-- - "'" ... .
 
... \Ci .
 .
..... lU II") 
c..
 !""I '; o 
 ... 

N"'

_

 
o

t!G

 
>':S 
 
 o N ':i. 
SO

ł5..IUN 
.9 I 
 1 
 !3 lU 
t3-



!3
 
c..Co;jN 
 oS
u 

 ... 'S! 
 gj 
 , oS >. 
"'IU 
 - :> 
lU ._ Q..!""I I '" 
0.0.&J "
 lU 
. Q) o..c:-r--oo..c: 
-
 I I s
..;; 1 

 S' \Ci :::'VJ lU b 11") _ 
II> ... .
 '= 
 
.,... 
 '" u ci..I:: 
. 
 
::t Q) N 00 ..... "" _ -o 

:g


oS-.i; 
.;9 ......
I
'" 
;,,
"'
o NIU 

 ... 
.- :> N lU '" 
lU g 
 .&J 'S . 
 E 8 


-.i
;>
"'1' 

 c..
 o c oS 
 
S ...... N -ł.
 CD I -ł 
o I.t: ;:;! -D 
 E r-- .:.< 
c.. e lU "''''.
_ 
o c..;s '" Q) oS !""I b 

Io
@'b
 

 

 I 
 c,. - 
_ 
.
 .a 
 
 
 -t:i -
 1 
] 
 N -.i'> 5 =t 
 
..- 
 
 '" 0.0 N . 
 
'=.&J .. N'!:j Q _ 
00... ;:I....jlU b 

.- 
 
:::od .!3 >. 
.., c co: tU ,-.........._ 
II> 
 :> .- "r lU '" ,
 
::IO...&J::I_IU- 

..c: 
0
1.t:"'" I 
';j

 '';je IN 
::..::: N N C\::"::: c..\Ci - 


1074 


.! 


!""I 

 


('f') 
bO 
u::
		

/Magazyn_056_01_048_0001.djvu

			46 


Marcin Weinkauf 


Analizując stratygrafię obiektu pod kątem rekonstrukcji jego użytkowania 
należy stwierdzić, iż spąg obiektu, zalegał na warstwie ceglastego piasku ilaste- 
go. Zbita a zarazem równa powierzchnia dna stanowiła poziom użytkowy pół- 
ziemianki (por. Madera 1998, s. 357
 tam dalsza literatura), pełniąc funkcję 
"podłogi" - klepiska. W niewielkiej odległości od południowo-wschodniej ściany, 
na poziomie calca uchwycono negatyw jamy posłupowej o średnicy około 0,2 m 
i głębokości dochodzącej do 0,26 m (obiekt 408). Najprawdopodobniej poza 
jedynym śladem po słupie za pozostałości konstrukcji ścian i dachu uznać należy 
warstwę 5, występującą na krawędzi obiektu (dobrze czytelną we wschodniej 
jegÓ części). Stwierdzono w niej znaczną koncentrację drobnych fragmentów 
węgli drzewnych. 
Bezpośrednio na ilastym podłożu natrafiono na zbliżone do czworokąta pale- 
nisko o wymiarach 1,2 x 1,4 m i miąższości około 0,24 m. Odsłonięto je w części 
północno-zachodniej półziemianki, na głębokości 1,25 m od poziomu gruntu 
(82,22 m n.p.m.
 ryc. 5, 6: a). Tworzyła je zwarta warstwa ostrokrawędzistych, 
przepalonych kamieni podobnej wielkości. Od północno-zachodniej ściany chaty 
zaobserwowano zwężenie w kształcie paleniska. 
W części północno-wschodniej półziemianki na głębokości około 0,33 m od 
poziomu gruntu zarejestrowano zbliżony do prostokąta "korytarzyk" o po- 
wierzchni około 0,5 m 2 (ryc. 6: a; por. Zoli-Ada mikowa 1997, s. 161). W profilu 
poprzecznym przypominające nieckę wejście, zagłębiało się w kierunku chaty. 
Uchwycona część "korytarza" dłuższą osią przylegała równolegle do północno- 
-wschodniej ściany chaty. 
Obiekt mieszkalny z Kaldusa, o czworokątnym, niemal kwadratowym zary- 
sie, zagłębionej powierzchni użytkowej (około 16 m 2 ) i najprawdopodobniej kon- 
strukcji dachu osadzonej na elementach nośnych licujących ściany ziemne, był 
charakterystyczną budowlą dla terenu Słowiańszczyzny, w tym i dla ziemi cheł- 
mińskiej (por. Parczewski 1985, s. l86
 Kobyliński 1988
 Chudziak 1996, 
s. 105). Poza kształtem wyróżniającą cechą budowli było umieszczenie paleniska 
przy jej północno-zachodnim narożniku. Takie umiejscowienie paleniska zapew- 
niało mieszkańcom większą przestrzeń użytkową (Madera 1998, s. 358). Usytu- 
owanie pieca bądź paleniska w narożniku budynku było charakterystyczne dla 
ziemianek w naj starszych fazach wczesnego średniowiecza na terenie Słowiańsz- 
czyzny Zachodniej (por. Chudziak 1990, s. 328). Pod względem konstrukcji 
istotną rolę spełniały odkrywane w tych obiektach jamy posłupowe, na których 
wspierano element konstrukcyjny dachu - ślemię. 
Uchwycona wewnętrzna struktura (warstwa 5) związana z krawędzią obiek- 
tu, była najprawdopodobniej pozostałością wzniesionej w tym - miejscu ściany 
w technice zrębowej (ryc. 6: b). Przypuszczalnie zniszczony przez obiekt 246 
drugi ze słupów, znajdował się na tej samej osi, na przeciwległej, zachodniej 
ścianie budynku. Słup usytuowany w połowie ściany południowo-wschodniej
		

/Magazyn_056_01_049_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa... 


47 


trzymywał dach, naj prawdopodobniej dwuspadowy (por. Zakościelna, Ourba 
1993, s. 14, tam dalsza literatura; Oulinicz 2001, s. 149). Analogiczny obiekt, 
którego dach wsparty został na dwóch słupach usytuowanych w jednej linii od- 
kryto między innymi w Bajc- Vlkanovo na Słowacji (Oonat 1980, s. 59). Odkryte 
w narożniku północno-wschodnim zagłębienie najprawdopodobniej pełniło funk- 
cję wejścia; określane mianem "korytarza" występowały przy budynkach miesz- 
kalnych mających tzw. urządzenia grzewcze. Bardzo często lokalizowano je przy 
ścianach leżących naprzeciw pieca bądź paleniska (por. Zoll-Adamikowa 1997, 
s. 163; s. 167, przypis 7 tam dalsza literatura). Około 2. połowy X do X/XI wie- 
ku obiekty tego typu stały się bardzo rozpowszechnioną fonną budownictwa, 
wyróżniającą zwłaszcza osiedla obronne (Chudziak 1996, s. 105). 


Analiza materiału źródłowego 9 


Z wypełniska obiektu 244 wydobyto w sumie 208 fragmentów ceramiki na- 
czyniowej (tab. 1,2), wśród których 25 fragmentów pochodziło z naczyń ręcznie 
lepionych, częściowo obtaczanych do strefy największej wydętości brzuśca 
(12%), 183 fragmenty natomiast, to elementy naczyń ręcznie lepionych, całkowi- 
cie obtaczanych (88%). 
Najliczniejszy zespół wystąpił w warstwie 2 (4 fragmenty GT III-IV, 140 
fragmentów GT V). Mniej liczne serie odkryto w warstwie 1 (5 fragmentów GT 
III-IV, 32 fragmenty GT V) oraz warstwie 5 (3 fragmenty GT III-IV, 11 frag- 
mentów GT V). Za najbardziej jednorodny uznano zespól naczyń z warstwy 3 
(13 fragmentów OT III-IV). Ze względu na wielokulturowy charakter stanowi- 
ska w wypełnisku obiektu znalazły się również materiały starsze, nie związane 
z jego użytkowaniem - kultury pucharów lejkowatych (12 fragmentów) oraz 
z wczesnej epoki żelaza (42 fragmenty). Pozyskano ponadto stosunkowo nielicz- 
ny materiał osteologiczny w postaci 39 fragmentów kości zwierzęcych. 
W wypełnisku obiektu (warstwa 2) natrafiono ponadto na mocno skorodo- 
wany nóż żelazny oraz osełkę kamienną z łupku ilastego. 


Ceramika ręcznie lepiona. częściowo obtaczana (GT III-IV) 
Częściowo obtaczana ceramika naczyniowa reprezcntowana była przez 10 
fragmentów partii brzegowych naczyń (40%), lot tTagmcntów partii środkowych 
(56%) oraz l fragment dna (4%). Większość nacz
ń charakteryzowało złe wy- 
sortowanie materiału klastycznego i zmienne jego obtoczenie (60%). Zawierał on 


9 W analizie materiału ceramicznego wykorzystano ustalenia zawarte w schemacie Wlalizy 
opisowej wczesnośredniowiecznej ceramiki naczyniowej (por. Chudziak, Poliński, Moszczyński 
1997, s. 231-243).
		

/Magazyn_056_01_050_0001.djvu

			48 


Marcin Weinkauf 


zarówno frakcje ostrokrawędziowe "tłuczeń", jak i obtoczone "piasek" o składzie 
granulometrycznym SG.1 ze wszystkimi grupami granulometrycznymi oraz SG.3 
z materiałem schudzającym w postaci domieszki drobno (00)- i średnioziarnistej 
(OŚ); brakowało tu natomiast frakcji OG I-III. Bezwzględną przewagę stanowiły 
naczynia grubościenne grupy pierwszej (CG I) o grubości większej niż 7 mm, 
a mniejszej lub równej 10 mm (66,7%). Na jedynym odkrytym fragmencie dna 
naczynia częściowo obtaczanego zaobserwowano kompozycję podsypki mineral- 
nej o granulacji drobnoziarnistej (PM.I), zawierającej frakcje obtoczone ("pia- 
sek") mniejsze od 0,25 mm. Zachowany fragment dna bez pierścienia (O), wklę- 
słego niewyodrębnionego (II. l ) zaklasyfikowano do grupy pierwszej den gru- 
bych, wyróżniającej się parametrami większymi od 7 mm, a mniejszymi lub rów- 
nymi 1 O mm. Analiza barwy powierzchni naczyń oraz ich przełamów pozwoliła 
stwierdzić, iż wypał ich odbywał się w warunkach typowych dla garncarstwa 
wczesnośredniowiecznego, tzn. w atmosferze utleniająco-redukcyjnej. 
W grupie naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych przeważały kra- 
wędzie proste oraz zaokrąglone, o prosto ufonnowanym wylewie w partii we- 
wnętrznej (Sk.III.I.a, c - 70%). Przeważająca większość naczyń ręcznie lepio- 
nych, częściowo obtaczanych zdobiona była narzędziem wielodzielnym, w posta- 
ci ciągłych pasm poziomych (Ua) bądź falistych (Ub) występujących samo- 
dzielnie (SO.!), jak i tworzących układy dwuwątkowe równorzędne (SO.I1.I). 


Ceramika ręcznie lepiona, całkowicie obtaczana (GT f) 
Grupa naczyń całkowicie obtaczanych liczyła 26 fragmentów partii brzego- 
wych (14,2%), aż 143 w różnym stopniu zachowania partii środkowych naczyń 
(78,1%) oraz 14 fragmentów przydennych partii naczyń (7,7%). W grupie tej 
stwierdzono stosowanie w 37,3% domieszki schudzającej o składzie granulome- 
trycznym SG.3, zawierającym materiał schudzający wyłącznie w postaci ostro- 
krawędziowego "tłucznia" oraz obtoczonego "piasku", zarówno drobno (OD)- 
jak i średnioziarnistego (OŚ). Rzadziej stosowanym był skład granulometryczny 
zbliżony do SG.4 (27%) zawierający prawie wyłącznie frakcje drobnoziarniste 
(OD), w postaci piasku z niewielką ilością frakcji średnioziarnistych (OŚ). 
Większość fragmentów naczyń, zwłaszcza grubościennych grupy pierwszej oraz 
drugiej charakteryzował skład granulometryczny SG.2 (23,8%), nie zawierający 
frakcji o najgrubszym uziarnieniu (powyżej 2 mm). Grubości ścianek naczyń 
mieściły się w ceramice średniościennej (CŚ) oraz grubościennej grupy pierwszej 
(CGI), których parametry można by umieścić w przedziale większym od 4 mm, 
a mniejszym bądź równym 10 mm (90%). W przypadku 42,9%-den nie stwier- 
dzono występowania jakiejkolwiek podsypki. Identyczny udział procentowy cha- 
rakteryzował dna naczyń całkowicie obtaczanych, w przypadku których stwier-
		

/Magazyn_056_01_051_0001.djvu

			., .t .' 
I 


.,. 
. .....:.. 

 I '. 


" 
- 


.. ""'.. 
. . .). 


.
.
 -:' 


'f 
... 


. ' 


.' 


IJ 


. ',.. 


.,. ., 


.
 w. 


I . , 


'.. 



.'. 


L 


\; 


.r .A 


. .. 


r. _, 


,,:,]
 



 


- 
. 


.. 
._
}. ... 


,', 


. I 


., 

....- 


.. ,... 


'1- 


" 


! .. 


... . ".- 


., 


Ryc. 4. Kaldus, woj. kujawsko-pomorskie. stanowisko l. Profil zachodni obiektu 244 
(fot. M. Weinkauf) 
Fig. 4. Kaldus, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. Western profile of feature 
244 (phot. by M. Weinkaut)
		

/Magazyn_056_01_052_0001.djvu

			'4 


." . 


":."' 


J 


. . 


- 


.... 


..... 


", 


.. 
"". 
. 


< 
 
.. 


.., 
. 


"'" .' 


,i 


t, 


." " 
. 
:
 


- ...: 


" 
o- 
t '" 

 
 
. ",. 
,. 
"- 


...4
 
, .' 


Ryt:. 5. Kaldus, woj. kujawsko-pomorskie. stanowisko l. Rzut poziomy paleniska- 
- obiekt 244 (fot. M. Weinkauf) 
Fig. 5. Kałdus. Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. Plan of the hearth - feature 
244 (phot. by M. Weinkauf)
		

/Magazyn_056_01_053_0001.djvu

			.U' 

 
o 
.
 
N 

 
e 


] 

 
u 
.U' 
e 
N 

 
.
 
o 

 
.... 
.", 

] 
Q) o 
tj .... 


 
Q) a- 

- 
o 
 
:
 .
 
o e 


 
Q) (\j 
'S e. 
.
.
 
t} 
 


 
....;U 

 
o N 
.:.:: u 
.
 'S 

.c 
8 
 
s c.. 
:
 

'fi 
.... >. 


 
o bO 
'f-
 
] 
 

 8- 
(\j 
.= C':I 
]:0 
'5>
 

 .a 


 
"O .- 
7a'8 

 N 


....; 


C':I 

 
E-< 


.J- 


8 
 t"> o -o \r) " -o " 
ts .
 
a- \l:> " I I I N 
-o 
oC 
;>. 

 -o f' t"> t"> o " 
oC 
;>. 

 
CLI I I I I N I -o -o " t"> N 

 

 
en 
8 
'::. '" N N 
 

 

 
 -o a- a- a- a- - -o a- IX 
e) 
 00 00 
 00 00 - 
 00 
:E 
 
 
 
 
 
 
O 
 
.... N N N N N N N 
00 00 00 00 00 00 00 00 
... 
 g; 
 g; g; g; g; 
 g; 
Z .S f' o t"> f' a- t"> 
\r) a- N t"> t"> "	
			

/Magazyn_056_01_054_0001.djvu

			.
 

 
o 
l 
N 

 
C 


] 
t 
u 
.
 
C 
N 

 
.
 

 
... 
.", 
O........ 

] 

 e 

8 
CI.) o 

N 
o 
 
ot) CIS 
;g
 
CI.) CIS 
os .e, 
o
.
 
;s U 
'" 
 

-= 
.u 
-
 
o u 
7:j 'S 
o
 ..c: 
o 
 

'; 

 
 
CI.) 

fj 

 
 
5:0 
8.
 
I N 

 
 

 8. 
'
CIS 
]::a 
06
 
ON 

 E 


 
gj.
 
'O.&J 
Ci! o 

 N 
N 
CIS 

 
E-< 


e v V) V) - <'I - - - r-- - 

 I I I I I I I I I 00 
<'I 
., 
r:: I - - I I I I I I I I I I I I -< I I I M 
"C 
> 
b CI) 
o 
-
 V V v I - I <'I - I I - I - I I v I I -< M 
<'I 
.c 
>. 

 
CI) I I I I I I I I I I I I I I I <'I I I I <'I 
>. 

 
; I I I - I - I I - <'I I <'I <'I - <'I I - - - V) 
- 
., ""0 
r:: I I I I I I I I I I I I I I I I I - I - 

 "C 
S 
b CI) 
.
 .,... .,... 
I I I I I I I I - -< I <'I <'I - -< I I I I 00 
.c 
>. 

 
CI) I I I - I - I I I - I I I I - I - I - \D 
>. 

 
., 
'[ 
 
0 8 
 o- <'I - I o- - - - <'I - <'I - <'I o- 
00 I I - 00 00 00 00 00 I - 00 I - 00 - I 00 
.fi - - - - 

 

 
en 
J;i 
 V) V) M - V) 
 
 - - 
 M - 
 M 
 M V) <'I 
CI) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 -- 
 
 
:E 
 
 
 v e 
v 
o <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I <'I 
 
U U U o::: 
u u u u u u u u u r:o r:o u u 
r:o r:o r:o r:o r:o r:o r:o r:o r:o 
c.. o 
 
 
 
 o o 
 
 
 o 
 o o 
 
 
 o o 
o o- o- o- o- o- o- o- o- 

 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 00 
es es -- es es es es -- es es es -- es es -- es es es -- 
o o o o o 
r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- r-- 
o o o o o o o o o o o o o o o o o o o 
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - 
... 
 
 8 
 
 8 8 
 
 
 
 
 
 
 
 
 8 
 
 8 
z -- 0\ -- 
 -- 
.5 00 r-- \D 00 00 0- M V V) \D 
- <'I <'I v v r-- r-- r-- 00 o- o- o- o- - - - 
- - - -<
		

/Magazyn_056_01_055_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa... 


51 


J! 


K2.12I11I1.I),n._ 


a 


I 


1m 


b 


-
 


Ryc. 6. Kałdus, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Rzut poziomy obiektu z na- 
niesionym paleniskiem, wejściem - ,,korytarzykiem" (a) oraz prawdopodobna 
rekonstrukcja półziemianki (b) 
Fig. 6. Kałdus, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. Plan of feature 244 showing 
the hearth and the 'corridor' entrance (a) and a tentative reconstruction of the 
pit-hut (b) 
dzono stosowanie podsypki z kredy łąkowej (PX). Na wielu egzemplarzach den 
zaobserwowano ślady łączenia partii przydennych naczyń, jak również wystę- 
powanie pierścieni dookolnych, zachowanych jednak w stanie szczątkowym. 
Zmienność grubości den ograniczała się w dużej mierze w przedziale od 4 mm do 
10 mm. Parametry te zawierały się w grupie den średnich (OŚ - 57,1 %), jak 
i grubych grupy pierwszej (OGI - 28,6%). Grupę naczyń ręcznie lepionych, 
całkowicie obtaczanych wyróżniała nieznaczna plamistość ścianek. 
Duży stopień rozdrobnienia materiału pozwolił na rekonstrukcję jedynie 
dwóch naczyń ręcznie lepionych, całkowicie obtaczanych i tylko w trzech 
czwartych wysokości. Na podstawie kryterium ukształtowania brzuśca wyróż- 
niono zarówno egzemplarz esowaty (ryc. 7: c) oraz dwustożkowaty, jednak 
o cechach naczynia esowatego (ryc. 7: i). Wskaźniki proporcji naczyń w obu 
przypadkach były niemal identyczne i mieściły się w tych samych przedziałach 
zmienności. Obie formy charakteryzujące się znaczną przysadzistością (h.II) 
zaliczyć można do okazów o wysoko (w.II) usytuowanej największej wydętość 
brzuśca
 brzuśce zaś były słabo wydęte (B.I). Wylewy natomiast charakteryzują-
		

/Magazyn_056_01_056_0001.djvu

			52 


Marcin Weinkauf 


ce się średnim wychyleniem (Sw.!I) odznaczały się podobieństwem form. W obu 
przypadkach wyróżniały się wklęsłą ścianką wewnętrzną bez okapu, z krawędzią 
prostą i zaokrągloną. Dna naczyń ręcznie lepionych, całkowicie obtaczanych 
wykonane były zarówno z pierścieniem (Dp - 42,8%), jak. i bez pierścienia do- 
okolnego (D - 57,1%). Zdecydowanie przeważały tu dna wklęsłe z niewyodręb- 
nioną stopką (11.1 - 92,8%). Naczynia zaliczone do GT V charakteryzowały się 
krawędziami prostymi, zaokrąglonymi oraz spiczastymi, w wewnętrznej partii 
prosto bądź wklęsło uksztahowanym wylewem, od zewnątrz bez okapów 
(Sk.IIL1, 3.a, c, d - 66,7%). W przypadku naczyń ręcznie lepionych, calkowicie 
obtaczanych mieliśmy do czynienia z dominacją zdobnictwa wykonanego narzę- 
dziem jednodzielnym, w postaci ciągłych dookolnie-spiralnych pasm poziomych 
(II. la) występujących w systemie jedno- (SD.!) lub dwuwątkowym, zwykle zhie- 
rarchizowanym (Sa.II.2). 


Chronologia obiektu 


Materiał masowy w 88% reprezentowany był przez ceramikę ręcznie lepioną, 
całkowicie obtaczaną. Cechą najbardziej charakterystyczną było występowanie 
na najniższym poziomie (warstwa 3) użytkowym obiektu wyłącznie materiału 
częściowo obtaczanego. Ta kategoria ceramiki rozpowszechniła się - w zależno- 
ści od regionu - już w 2. połowie VIII oraz IX wieku. Naczynia w tym stylu 
wykonywane były jeszcze w XI wieku (Chudziak. 1991, s. 75). W materiale czę- 
ściowo obtaczanym dominowały najprawdopodobniej formy dwustożkowate lO 
(ryc. 7: a, d, ł-p), najbardziej charakterystyczne dla garncarstwa zachodniosło- 
wiańskiego (rodzina typów "D") na Pomorzu Zachodnim, których to zespoły 
datowano na 2. połowę VIII do l. połowy IX wieku (Łosiński, Rogosz 1986, 
s. 14, ryc. 4, 5), jak. również dla terenu ziemi chełmińskiej, gdzie analogiczne 
formy datowane były na IX-X wieku (Chudziak. 1991, s. 76, tam dalsza literatu- 
ra). Również w przypadku dwóch fragmentów naczyń ręcznie lepionych, jednak 
obtaczaniem sięgającym poniżej załomu brzuśca (GT IV?) niemożliwa okazała 
się rekonstrukcja (ryc. 7: e, f). Zachowane partie przykrawędne miały swoje 
analogie w materiałach z Jedwabna, stanowisko 2 (obiekt 19/88; 2. polowa X- 
-X/XI wieku; Chudziak 1991, s. 80, ryc. 28) oraz ze stanowiska 1 (I faza osad- 
nicza grodu; 2. połowa X-XlXI wieku; Chudziak. 1991, s. 84, ryc. 31), gdzie 
natrafiono na podobny fragment o dość archaicznych cechach (por. ryc. 7: e). 
W zestawie naczyń z obiektu 244 w Kałdusie ważne miejsce zajmowały dwie 
zrekonstruowane formy naczyń esowatego (ryc. 7: c), dwustożkowatego (ryc.7: i) 


10 Nie udało się zrekonstruować ani jednego naczynia częściowo obtaczanego. 


---AIIIt.
		

/Magazyn_056_01_057_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa n. 



Ia. 
I
 '- I 




 I 

 ;;-J_>:- I 

, - 
-= - 
)1J - I 
U;.ł; .:: 
. -.. 
];J -.--- 
-r- _.:. 
... .-. 

-r- kf 


I
 

 


\ 


QJ 


.t! 



--r-:-« 


. 


53 


. 
 
f
 


?l-t! 
i# 
 
ł 


9--ł---:"
 




} 


o 


10_ 


Ryc. 7. Kaldus, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Naczynia ceramiczne 
z obiektu 244: a---c (warstwa l); d-l (warstwa 2); l-p (warstwa 3). GT III: a, d, 
ł-p; GT IV: e, f; GT V: b, c, g-l 
Fig. 7. Kałdus, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. Pouery retrieved from featu- 
re 244: a---c (layer I); d-I (layer 2); l-p (layer 3). GT III: a, d, ł-p; GT IV: e, f; 
GT V: b, c, g-l 


oraz pozostałe fragmenty naczyń całkowicie obtaczanych (ryc. 7: b, g, h, j-l). 
Nawiązywały do nich egzemplarze z Gronowa, stanowisko l (II faza osadnicza 
grodu; Chudziak 1991, s. 95, ryc. 39; Poliński 1996, s. 92, ryc. 42) Jedwabna, 
stanowisko l (I faza osadnicza grodu; Chudziak 1991, s. 84, ryc. 31), Kałdusa, 
stanowisko 3 (2 faza osadnicza; Chudziak 2000, s. 88, 90, ryc. 5). Piotrkowa, 
stanowisko Sa (grodzisko; Chudziak 1991, s. 86, ryc. 32; 2000, s. 88, 90, 


-ł-
		

/Magazyn_056_01_058_0001.djvu

			54 


Marcin Weinkauf 


ryc. 5), a także z Wieldządza, stanowisko l (wykopu 3/95, warstwy VIII; Bogu- 
wolski, Poliński 1997, s. 150, ryc. 9), Szynwałdu, stanowisko l (wykop 1/95, 
warstwa IV-IVa, obiekt l; Bojarski 1997, s. 178, ryc. 8) zespołów datowanych 
już od 2. połowy X do XI/XII wieku. 
Jedynym przedmiotem nieceramicznym był fragment noża żelaznego. Analo- 
giczne formy znane są z większości stanowisk wczesnośredniowiecznych, wystę- 
pując w nawarstwieniach osadniczych i zespołach grobowych z IX-XIII wieku 
(por. Miśkiewicz 1969, s. 248; Malinowska-Łazarczyk 1982, s. 113; Rogosz 
1983, s. 265; Lukasiak 1995, s. 104-105). 
Obiekty półziemiankowe (ryc. 8; tab. 3) charakterystyczne były zarówno dla 
obszarów ościennych (por. Chudziak 1996, s. 106-107, tam dalsza literatura; 
Madera 1998; Urbański 1998; Dulinicz 2001), jak i strefy chełmińsko-dob- 
rzyńskiej. Zarejestrowane zostały na kilkunastu stanowiskach (pomimo, iż więk- 
szość z nich nie została rozpoznana w całości) jako regularne w zarysie obiekty 
tego typu bądź jamy o cechach pozwalających zaliczyć je do omawianej katego- 
rii. Znane są między innymi z Bobrowa (2. połowa X-początek XI wieku; Grą- 
żawski 1994, s. 37), Borzymina (2. połowa X-XIX I wieku; Chudziak 1996, 
s. 106), Rzęczkowa (2. połowa X-X/XI wieku; Chudziak, Tokarski 1994, 
s. 159), Słupskiego Młyna (XI-XII wieku; Informator Archeologiczny 1974, 
s. 215-216), Wabcza (2. połowa X-X/XI wieku; Bojarski 1994, s. 180-181) 
oraz Chojna (2. połowa X-X/XI wieku; Chudziak 1996, s. 106). W niektórych 
z odkrytych obiektów stwierdzono pozostałości urządzeń grzewczych (IX- 
-x wieku; Gruczno, Informator Archeologiczny 1969, s. 240; 2. połowa X- 
-początku XI wieku; Jedwabno, Chudziak 1994, s. 75; 2. połowa X do X/XI 
wieku; Świecie nad Osą, Boguwolski, Kola, Poliński 1994, s. 166) oraz elementy 
konstrukcji budynków (2. połowa X-początku XI wieku; Jaguszewice, Boguwol- 
ski 1994, s. 69). Pojedyncze przykłady obiektów półziemiankowych znane były 
także z terenu Pomorza Gdańskiego, między innymi z Ciepłego (silnie zniszczona 
konstrukcja drewnianej chaty z XI wieku; Informator Archeologiczny 1974, 
s. 168), Chmielna (IX-połowy X wieku; Podgórski 1979, s. 319-320), czy To- 
polna, gdzie odkryto dwie jamy-paleniska najprawdopodobniej pozostałości do- 
mostw typu półziemiankowego (2. połowa X-początku XI wieku; Kuszewska 
1965, s. 252-258). W tym kontekście półziemianka z Kałdusa uzupełnia bazę 
obiektów mieszkalnych rozpoznanych w strefie dorzecza dolnej Wisły. 
W wyniku analizy porównawczej ceramiki naczyniowej z obiektu 244 
stwierdzono, że występujący na jego najniższym poziomie użytkowym materiał 
ceramiczny częściowo obtaczany stanowi zespół o dość wczesnej metryce. Kom- 
ponentem tego zespołu (warstwa 3) były formy dwustożkowate?, udokumento- 
wane na ziemi chełmińskiej już dla IX-X wieku. Reprezentująca wyższy poziom 
techniczno-technologiczny ceramika całkowicie obtaczana miala swoje odpo- 



 


--łIIII.
		

/Magazyn_056_01_059_0001.djvu

			BAL TIC SEA 


'---- 



 
O 


Rys:. 8. Strefa dorzecza dolnej Wisły. Lokalizacja obiektów typu półziemiankowego 
datowanych na X-XI/XII wieku 
Fig. 8. Lower Vistula basin. Location of pit-huts from the 10 th to the early 12 th century
		

/Magazyn_056_01_060_0001.djvu

			.
 

 
>< 

 

 

 
o 

 
..Q 
Ul 

 
.= 
.s 
O 
"O 
!3 

 
O 
"O 
N 
O 

 
Q) 

 
O 

 
's 
Q) 
'r:3 
=& 
::I 

 
- 
>. 
-i 

 



 0\ ..... .. 

 
 
] 
 I 
;::00 
 0\ 0\ 
...., ",\O \O 
.
 r...: t--" .
 - . '
"8 . .
 .!:IU .!:I uj 'I 
 
.so N ł>o .\0 .so ł>o ł>o 
1 ...., oS ": t: oSc..
 c .. oS V) 


\Ó ..f" t-- 
! 
 . uj c'V C .. <") 
 . ] uj uj 

 S\ rn. 

I 0\ 


 N ....," 

 
-<") 0\ ..f" 'l5 

1 'V 0\ '-'-V) ,-,_0\ 
- '-'iN U - 
'" 0\ 
 ..t-- 
I- ... . 
. 
 
 
uj .q::..!. .q::-,,: 
- 00 0\ r-<") ..
 :.;;! 
..'V rt" "V)- .. \O . "0\ .. \O - - 
;:J c_ :.;;;! c-
 c """" 
 c_ 
uj
 i3 '" 
 
 
i'! . 0\ i i'! uj '" i'! .0\ i'! . "O 

: - 
"'r- 

 
 .- 
 'N 'N 

 -<,:s .0\ 

 'V _ .g,gg
 6'0' -c -c 
.g,r- .g,
,g .g,
:.;;! .g,r- .g, \O ::I ::I 
o .k;
:g 0 0 ..<:: ..<:: 
.k;
 ....:I .k;-u 
""""(I) .k;
 .k;
 c:o'l u u 

 
 
'" 
.
 >< 
o 
 ;j ;j 

 
'" ;j s 
 
0:1 V) I .ę. I 
 I 1 I I I I 
'60 
 
o 
 >< > 
"O 
] 
U > 
I ' .- ó 
 
.::I 
....,
 Es .:.: 

f 5-8 
 
 
 
'" o "1j' 8. 
t> '""' !S :;j >< 'O .
 I 
.
 - 

 l:! :g
 
... 
 
 P.. .=>< 

 "ar o N '" 

 
 E:: 0:1 
 

 '-'o E:: » .ę. 
. o 
 
0:1 1: o... 
-c ..ł N 0:1 
 

 
 

 
 
'fi 
ł i .
 I 
 i 0:1 ł 's 
 
; "" 
t> "ij "ij 
:E .!:! o !;i 'V' o .

 
o .
 's .tle . c 1ii 
 "
 "s "s i
 . 
 ;.:: 's 
o '8. 
 
 t> '8 '" o o "-
 
 o 
:8 :a 


 

0:I o :.8 :.8 :.8 o 
 :.8 
0:I
 
 
 
8. .J::j .
 
'8. "8. V) ::I '8. "8. "8. '8..g 
 "8. 
I
 	
			

/Magazyn_056_01_061_0001.djvu

			I 
 
:g 
 
ob 
 
 
 
 
 
 
 
f:: \Ó 
C"I .!:/ .!:/
 .!:/ 
 -!:/!::;
 .!:/ .!:/ .!:/ .!:/ o-. .!:/ .!:/ 
.so 
 
 t>o. .so .so .so .so C"I .so t>o 
en .s'" . en c 

.;f 
 - cv);g
 "O 
VI 
  .  
o-. ..s:: ..s:: "f' ..s:: 
s:.
"'" ..s:: ..s::
 ..s::
 ..s:: 00 \O ..s::.... ..s:: 
\D
 
 
...., .., \l5 (...I .....ł 'O vj 
 
i 
-: ..,00 o-. ..,0\ 
 

 . 
 
 .. CI) . 
i .... ...- 

 . 
oo 
 . 

 
....; 

 ...'" ... ...C"I - ...8"8
 ...\0 ...!;t ...
 ...r- 
 "'00 
C!::; i 

 c
 
 CC"IQ.,O\ c
 c_ c_ i
 c_ i
 
l
 i:! . i:! . 
. - i:! . i:! . i:! . :
 i:! . 
E '" L
 ';;1 '" .- L
 E; E
 E; 
ri "O . ..0\ 
onC"l .g,


 o 
.g, 00 .g,oo_ .g, 00 ::3 .g, 00 .g, 00 .g, 00 .g,r- c; .g,r- .g, 00 
NC"I 

 s: 0\ . 

 O 

IU; 

 

 

 

 ::r: 

 

 
CI:) I ....-'" 
...... 

 
 

 '" 

 
 . ';;1 
 
 :>< 
 

 1 
1 
= = - = = 
 = 
V) I :>< ><: ><: s'":' I ><: ><: I o I 
 
..1 ..1 
 
 ..1 ..1 c; 
:>< ><: X > 
 ><: ><: er 

 
 
i!
 
'" 
[8 

 
 '""' 
 
 
.... 

 
 l:! = 
s::
 >f '" 
U
 
 = ]: 
 S 
"'" ><: >. 
 o 

.
 ... .
 ..1 'ł oS 
 'V 
'" ł 
..<:: i i ><: 
 i i 
o :.8 O" N 
0:.8 ?;> >. 1 
<;j 

'8. s:: -
 's '8. ! .
 ..<:: .
 's .
 

 QJ i '" o QJ 
-8 . >. 
 's 
QJ.
 
 :.8 -:.8 :.8 QJ :.8 :.8 :.8 
<;j 'i 
'(;3' ..... "fi '" '8. '8. '8. QJ "8. ,0 "8. 
0...E :>< ol:: o "O "O ';;1 o.. 

 
 
 
 
 
'" '" '" '" '" ",-8 '" '" '" '" '" '" '" 
';;1 "O "O ';;1 
 ';;1 '" 
 "O "O 
 ';;1 ';;1 "O 
r<) '" '" '" '" '" 
1 '" '" 1 '" "8
 
 '" 
 '" 1 1 '" 
o o o o o o 
t1J ..... 
6 ] 
ł :.d" :.d" N 
g ,
 O 
'(;3 '" £ 
eJ' eJ' 
 'a 
>. 
 
 Ó 6 "O 8 

 o 
 
 -; 
 6 Ci 

 
 
 QJ 
 s:: .i .S N 
 
 
N] 
 .
 O 
 .
 
 
 
f-<.c QJ QJ 
i .
 QJ a a 
 j 


 
r- .- a ;g 
CI:) 
j; .c 

C"I CI:) -...,. ...,. 


 .\0 .
M .on " C"I 
] 
] (1)_ on 
o o o o 

 

 ó
 

 

 
o 

 o 
.
 

 

 
 Ci .
 

.
 o.
 o""
 
 '" 
.
 .£"
 g.
 g"
 ć'
 

'i 
"
 
"
 Ń'i N :.g ..... 

 o o o 
! 
 o 
 o .
 o i: o o o 
o 
o 's o "O o 
"
 
 

 
 

 

 .S 
 .c
 '(;3
 

 o..
 o..
 9
 .
 
 
t3
 
.... '" ;:..::'" ;:..::'" ...;I", 3", 
 '" z", 0'" ° '" o", o", 
-
 ...., ...,. on \O !::; 00 0\ o - C"I ...., ...,. 
.... - - - - - C"I C"I C"I C"I C"I
		

/Magazyn_056_01_062_0001.djvu

			i:' ..£ 
] f; i:'= 
 :5 
 ..... 
 
N 
 N..c: ;f V) 00 
.
 o
 U -.i .
 .
 U .
 C'I ..... .
 
..... Ó 

 C>() r- 
 C>() C>() r...: 
 
:.;2 oS .. ..". C .. oS .,; 00 
C C \O ° 
 . 
9a\ C of\O ..... 
 . 
'" 'IJ.....OO .,; ..... ..... v) 
'IJ :.! 'IJ 

 
7"'" r-" 
c; 
7C'1 
 
$ 
 .,; 
&1 

 
 l:: V) 
 I::C'I 
8
 l:: #, 1::..... 
\Q .. 
 r- ..... 

 . 
..... '" a- 
I ..( C'I ": 
 . ;i"": 
I 
..C'I .. C'I \Ó ..... ..M .. \O ..:8 '" a- ..C'I 
C!:: 
 
.,;g; :.;2 CO 
.,;g; CC'I '" '" 
 ..... C
 
a . a
 a . -0..£ '" :.;2 a . 
'" 
 

; 'N ° 
 ...... ... 
; 
 -..... 

 

 L:: 

 
 . '" 
'O a- :.! 

OO ;:S V) 
t!
 "8 
r- 
1;
 
r- 
..... ",00 
OO 
..c:..... 0:.;2 ;:S V) '0' 
s: a- u.,; s:a-N c... ,!:;
 ,!:;.....'O ,!:;
 ::.0::7 co s: a- 
..... ..... ..... ..... 'O co '" ..... ..... 

 
:i :i :i 
 :i :i 
::= 
 1:::= >< - X 
\I") I I >< >< 
 ><: I I I 
J.. J.. 
 
 
><: ><: o 
""8 
p.. 
N 
>!: I .

 , . . 
 
V""" 
:f < 8. 

 ""8 S .a 
p.. o 08. .
 

 N 

 'O ,....., ] 
V C'-. .... 
. 
N '-"" .... 8 N 
"<1">< 6 1 fo 13N 
"'g 
'UJ 
 os.. .
 .
 
ł . . v '5 
i. .t! 'fi :1l.
 -... ..... >< v 
 
o v 6
 o .
 ł:i 
.
 '5 
 v i:: B 
 '" 
 o 
 ° o !3 
 .
 
'8 
 's.. o '" '3 o 
 '3 o 
E
 .U" ....8 
 
1
 "'oc .

 
B .
 
 ]-8 o 
 0- B 
'" 8:5 I N '" 
's.. 's.. I :c 
 o s.. Oc N '0 
.", I 'O 'Ol p.. 
] ] ] ] o o ] ] ] 
'" '" 
 
 
'" '" '" '" '" '" '" '" '" 
'O ON ON 'N 'O ON ON ON 'N ON 'N 
..., '" '" 
'" "8 1 1 '" 1 1 1 1 1 1 
o o 

 
g g 
N V = 
l 
 t Ń v 

 
 'u of 
.", v 
v o -8 .
 
 

 .
 rl" 
 B c 
 tIJ Ń o 

 
N oS 
 
 
 
 ó 
 
N 
 
 
;a. 
 l:: 
M 
 
M tIJ oS" 
..... g..... B 
..... 

 ..... ...... 8. c-. . a- l::..... 

 VJ..... 
o .
 
] ł] ....0 
] -o o o =] 
] &f] 
N 7;; c
 1
 . '" 
N:.12 .
 
.
 .
 1f'
 '" v o
 8 o
 Ń'
 .
 '" 
u.... 8 .
 

.
 o '5 
 .
 o ..... o ,g6 ] Oj 
u o p.. o .... o 
o ] o S o g.
 

t3
 dJ'
 ..2
 '8
 2'B tIJ
 

 .
 
 "'B 

'" tIJ '" tIJ", VJ", VJ", tIj", I-< '" 
 '" 
- 
 \O r- 00 a- o ..... C'I M ..". V) 
C'I C'I C'I C'I M M M M M M
		

/Magazyn_056_01_063_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa ... 


59 


wiedniki morfologiczne w zespołach naczyń mieszczących się w ramach od 
2. połowy X do XI/XII wieku. Przy ustaleniu chronologii względnej obiektu 
ważnym czynnikiem był brak w warstwie 3 ceramiki calkowicie obtaczanej (GT 
V). Na wartość poznawczą całego zespołu wpływa również mała frekwencja 
naczyń częściowo obtaczanych. Forma obiektu - budynek częściowo zagłębiony 
poniżej poziomu gruntu - była powszechną kategorią budownictwa mieszkalne- 
go, dobrze udokumentowaną dla IX-XI wieku w strefie dorzecza dolnej Wisły. 
Biorąc pod uwagę wszystkie zgromadzone dane, stwierdzić można, że przy- 
puszczalnyokres powstania i użytkowania obiektu przypadał w przedziale obej- 
mującym 2. połowę X do początku XI wieku. Najprawdopodobniej półziemianka 
z Kałdusa była jednym z wielu obiektów funkcjonujących na osadzie podgrodo- 
wej (stanowisko 2) i użytkowanym w tym samym czasie cmentarzu szkieletowym 
(stanowisko 4). Zarówno osada jak i cmentarz stanowiły część dużego komplek- 
su osadniczego z usytuowanym w pólnocnej jego części grodem (stanowisko 3). 


Literatura 


Wykaz skrótów 


AUNC - Acta Universitatis Nicolai Copernici, Toruń 
PA - Pomorania Antiqua, Gdańsk 
Wczesnośredniowieczne grodziska - Wczesnośredniowieczne grodziska ziemi chełmi- 
ńskiej. Katalog źródeł, red. J. Chudziakowa, 
Toruń 1994 


Boguwolski R. 
1994 Jaguszewice, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 69-74. 
Boguwolski R., Kola A., Poliński D. 
1994 Świecie nad Osą, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 166-170. 
Boguwolski R., Poliński D. 
1997 Wczesnośredniowieczne osiedle w Wieldządzu, woj. toruńskie (badania 
w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus 
(XI wiek). Studia i Materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s. 131-161. 


Bojarski J. 
1994 
1997 


Wabcz, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 177-184. 
Wczesnośredniowieczne grodzisko w Szynwałdzie, woj. toruńskie (badania 
w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus 
(Xl wiek). Studia i Materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s. ł63-186. 
Choińska E. 
1975 Stan i potrzeby badań archeologicznych nad osadnictwem na zachodnim 
brzegu dolnej Wisły we wczesnym średniowieczu, PA, t. 6, s. 151-189.
		

/Magazyn_056_01_064_0001.djvu

			60 


Marcin Weinkauf 


Chudziak W. 
1990 Z problematyki wczesnośredniowiecznego budownictwa w dorzeczu środ- 
kowej Wisły, Sprawozdania Archeologiczne, t. 41, s. 327-332. 
Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki naczyniowej 
z dorzecza dolnej Drwęcy (VII-XI/XII w.). Podstawy chronologii proce- 
sów zasiedlenia, Toruń. 
Jedwabno, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 74-84. 
Zasiedlenie strefy chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu 
(VII-XI wiek), Toruń. 
Wyniki badań weryfikacyjnych i rozpoznawczych na ziemi chełmińskiej, 
[w:] Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie zjazdu gnieźnień- 
skiego, red. A. Buko, Z. Świechowski, Warszawa, s. 85-100. 
Chudziak W., Poliński D., Moszczyński A. 
1997 Analiza technologiczno-stylistyczna wczesnośredniowiecznej ceramiki, 
[w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus (XI wiek). 
Studia i materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s. 231-243. 
Chudziak W., Tokarski W. 
1994 Rzęczkowo, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 155-159. 
Donat P. 
1980 Haus, Hofund Doifin Mitteleuropa vom 7. bis 12. Jahrhundert, Berlin. 
Dulinicz M. 
2001 Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium ar- 
cheologiczne, Warszawa. 
Grążawski K. 
1994 Bobrowo, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 35-41. 
Hołowińska Z. 
1965 Wczesnośredniowieczne grodzisko w Otominie, pow. Pruszcz Gdański, 
PA, t. 1, s. 289-307. 
Infonnator Archeologiczny 
1969 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1968, Warszawa. 
1971 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1970, Warszawa. 
1973 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1972, Warszawa. 
1974 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1973, Warszawa. 
1975 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1974, Warszawa. 
1977 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1976, Warszawa. 
1979 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1978, Warszawa. 
1980 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1979, Warszawa. 
1981 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1980, Warszawa. 
1982 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1981, Warszawa. 
1984 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1983, Warszawa. 
1985 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1984, Warszawa. 
1986 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1985, Warszawa. 
1987 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1986, Warszawa. 
1988 Infonnator Archeologiczny. Badania rok 1987, Warszawa. 


1991 


1994 
1996 


2000
		

/Magazyn_056_01_065_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa ... 


61 


Kobyliński Z. 
1988 Struktury osadnicze na ziemiach polskich u schyłku starotytności i w po- 
czątkach wczesnego średniowiecza, Wrocław. 
Kuszewska E. 
1965 Tymczasowe wyniki badań na grodzisku wczesnośredniowiecznym w To- 
polnie, pow. Świecie nad Wisłą, PA, t. 1, s. 227-287. 
Losiński W., Rogosz R. 
1986 Metody synchronizacji warstw kulturowych wczesnośredniowiecznych 
obiektów wielowarstwowych na podstawie analizy ceramiki ze Szczecina, 
[w:] Problemy chronologii ceramiki wczesnośredniowiecznej na Pomorzu 
Zachodnim, Warszawa, s. 9-59. 


Luka A. 
1974 


Lukasiak J. 
1995 


Madera P. 
1998 


Sprawozdanie z działalności Muzeum Archeologicznego w Gdańsku 
w 1969 roku, PA, t. 5, s. 411-431. 


Osada wczesnośredniowieczna w Napolu, woj. toruńskie, stanowisko 6, 
(maszynopis w bibliotece IAiE UMK), Toruń. 


Wczesnośredniowieczny budynek mieszkalny ze Stryjna, stan. 32, gm. 
Wińsko, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, t. 40, s. 351-362. 
Malinowska-Lazarczyk H. 
1982 Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Cedyni, Szczecin. 
Matuszewska-Kola W. 
1972 Badania archeologiczne wczesnośredniowiecznej osady podgrodowej 
w Kałdusie, pow. Chełmno w 1957 roku, AUNC, Archeologia, t. 45, 
s.95-124. 
Miśkiewicz M. 
1969 Wczesnośredniowieczny obrządek pogrzebowy na płaskich cmentarzy- 
skach szkieletowych w Polsce, Materiały Wczesnośredniowieczne, t. 6, 
s.241-302. 
Parczewski M. 
1985 Odkrycie chaty wczesnosłowiańskiej w Bach6rzu, woj. przemyskie, na 
stanowisku 16, Archeologia Polski, t. 30, s. 175-191. 
Podgórski J. T. 
1977 Sprawozdanie z działalności Muzeum Archeologicznego w Gdańsku w za- 
kresie ochrony zabytków archeologicznych w województwie gdańskim 
w latach 1972-1973, PA, t. 7, s. 461-483. 
Sprawozdanie z działalności Muzeum Archeologicznego w Gdańsku w za- 
kresie ochrony zabytków archeologicznych w województwie gdańskim 
w latach 1974-1975, PA, t. 8, s. 303-334. 


1979 


Poliński D. 
1996 


Przemiany w wytwórczości garncarskiej na ziemi chełmińskiej u schyłku 
wczesnego i na początku późnego średniowiecza, Archaeologia Historica 
Polon a, t. 4.
		

/Magazyn_056_01_066_0001.djvu

			62 


Marcin Weinkauf 


Rogosz R. 
1983 


Obróbka i zastosowanie telaza, [w:] Szczecin we wczesnym średniowie- 
czu. Wzgórze Zamkowe, red. E. Cnotliwy, L. Leciejewicz, W. Losiński, 
Wrocław, s. 262-267. 
Szymańska A. . 
1995 Wstępne wyniki badań archeologicznych na grodzisku wczesnośrednio- 
wiecznym w Junkrowach, gm. Skarszewy, PA, t. 16, s. 271-298. 
Urbański A. 
1998 


Półziemianka wczesnośredniowieczna z Guciowa, stan. IX. woj. zamoj- 
skie, Archeologia Polski Środkowowschodniej, t. 3, s. 148-150. 


Wiklak H. 
1959 OsatJa wczesnośredniowieczna w Kałdusie, pow. Chełmno, Wiadomości 
Archeologiczne, t. 26, z. 3-4, s. 330-331. 
Zakościelna A., Gurba J. 
1993 Obiekt mieszkalny z początków wczesnego średniowiecza ze stanowiska 
28 w Świerszczowie Kolonii, .woj. zamojskie, Archaeoslavica, t. 2, s. 7-24. 
Zoll-Adamikowa H. 
1997 Wczesnośredniowieczne półziemianki z tzw. korytarzykami z grodziska 
w Stradowie, Archeologia Polski, t. 42, s. 161-173. 


THE EARLY-MEOIEVAL PIT-HUT FROM KALDUS, 
KUlA VIAN-POMERANIAN VOIVOOESHIP, SITE 1 


In 1998, archaeologicaI excavations conducted at Kałdus, at an inhumation ceme- 
tery dating from the eleventh to the thirteenth cen tury (site l) yielded the remains of an 
early-medievaI habitation structure. The site is located on a denudation sIope a llat 
moraine upland, which rises about 50 m above the lloor of the Vistula valley. A part of 
the valley lloor, in the immediate vicinity of its sIope, is occupied by Lake Starogrodz- 
kie, which is a remnant of an oId bed of one of the Vistula arms (fig. l). . 
Among the most remarkable discoveries pertaining to the form and character of 
the buildings occupying the early-medievaI complex at Kałdus was feature 244 (are 
1070/890, quarter A-D), which may be interpreted as a remnant of a habitation struc- 
ture: a pit-hut. It was Iocated in the north-western part of the site, at a sIope edge of 
a smalI erosion valley (fig. 2). The outline of the feature emerged under the Iayers of 
thoroughly mixed brown sand (topsoiI) and greyish-brown sand (layer II), at approxi- 
mately 0.4 to 0.8 m below the ground IeveI (82.77/82.63 m above the sea IeveI). The 
stratigraphy of feature 244 had been disturbed by seven intrusive early- and post- 
medievaI features (early-medievaI: 245-248, 405, 406; post-medievaI: 409). 
The approximately rectangułar outline of the pit measured 4.3 x 3.8 m and was 
1.12 m deep. Its multi-Iayer filling (fig. 3: a-c, 4) comprised five secondary culturaI 
Iayers (layers 1-4, 6) and only one Iayer which was directly linked to the usage of the 
pit-hut (Iayer 5). A stratigraphic analysis of the feature, carried out with a view to 
reconstructing the stages of its use, revealed that the feature lloor was deposited on
		

/Magazyn_056_01_067_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa ... 


63 


a Iayer of silty sand which itself constituted the usage Ievel of the pit-hut. The only 
remains of wall and roof constructions seem to be represented by a single visible post- 
hole (feature 408) and most probably by layer 5. The floor of the pit-hut must have 
featured a rectangular hearth which was discovered in its north-western part (fig. 5: a, 
6). Measuring 1.2 x 1.4 m and approximately 0.24 m deep, the hearth survived as 
a compact Iayer of bumt sharp-edged stones. The north-eastern part of the pit-hut yieI- 
ded a roughly rectangular 'corridor', whose channelled bouom was sIoping down to- 
wards the hut (fig. 5: a; cf. Zoll-Adamikowa 1997, p. 161). 
The habitation structure discovered at Kałdus, with its rectangular, almost square 
outline, sunken floor (c. 16 m 2 ) and probably with a roof which rested on supports 
lining earthen walls, was typical of the entire Slavonic zone, including Chełmno Land 
(cf. Parczewski 1985, p. 186; Kobyliński 1988; Chudziak 1996, p. 105). In addition to 
the shape of the hut, an equally typical characteristies is the placing of the hearth in its 
north-western eomer. CruciaI elements in the construction of sueh pits-huts are holes 
Ieft by posts supporting roof tie-beams. The remains of an internaI structure discovered 
at the edge of the Kałdus pit-hut (layer 5) must have been Ieft by a frame-construction 
wall (fig. 5: b). One of the surviving post-holes, situated in the rniddle of the south- 
-eastem wall, is very likely to have held a post supporting a roof, most probably a pi- 
tched one (cf. Zakościelna, Gurba 1993, p. 14 and further references; Dulinicz 2001, 
p. 149). A similar structure, with the roof resting on two aligned posts, was discovered 
at Bajć- Vlkanovo in SIovakia (Donat 1980, p. 59). 
The filling of feature 244 yielded 208 potsherds in totaI (tab. 1,2). Twenty-five of 
them represented hand-formed vessels that were wheeI-finished above the maximum 
girth (12%), while 183 came from hand-formed, entirely wheel-finished vessels (88%). 
The most uniform poUery assemblage was retrieved from Iayer 3 (13 fragments repre- 
senting technological groups III-IV). Because of the multi-culturaI nature of the Kał- 
dus site, the pit filling contained oIder material which was unrelated to the usage of the 
pit-hut itself (12 fragments of the FunneI Beaker culture pOUery and 42 potsherds from 
the early Iron Age). Moreover, it yielded relatively sparse osteologieaI material and an 
iron knife retrieved from Iayer 2. 
Partly wheel-finished pouery was represented by 10 rim fragments (40%), 14 body 
fragments (56%) and one base fragment (4%). In a majority of vesseIs the clastic mate- 
rial added to the fabric was poorly sorted, with particles showing different degrees of 
smoothness and roundness (60%). The fabric contained both sharp-edged and rouoded 
grades (broken material and sand respectively) of the granulometrie compositions SG.l 
(comprising all the granulometrie groups) and SG.3 (eomprising only fine- and me- 
dium-grained temper; DD and DŚ respectively). By far the most common were thick- 
-walled vesseIs of group I (CG 1-66.7%). The only base fragment of a partly wheeI- 
-finished vessel retrieved from the feature bore traces of a fine mineraI temper which 
had been sprinkled on the tumtable during the wheeI-finishing process (PM.l). Con- 
cave, with no footring (11.1 - 100%) and no cover-plate marks (D), the base was clas- 
sified as thick, group I. Partly wheel-finished vesseIs featured mainly straight and ro- 
unded rim-edges (Sk.III.1.a, e -70%), and they were mostly decorated with multiple 
stamped designs of continuous horizontaI (l.1a) or wavy bands (Ub) occurring on 
their own (SO.I) or forming coordinate double-motif systems (SO.II.l).
		

/Magazyn_056_01_068_0001.djvu

			64 


Marcin Weinkauf 


The group of entirely wheeI-finished vesseIs comprised 26 rim fragments (14.2%), 
as many as 143 variously preserved body fragments (78.1 %) and 14 base fragments 
(7.7%). The temper used in 37.3% of the vesseIs contained only sharp-edged broken 
material and rouoded sand partieles of the granulometrie composition SG.3. A major- 
ity of sherds coming from thick-walled vesseIs of groups I and II were characterised by 
granulometric composition SG.2 (23.8%). Wall thicknesses ranged from medium (CŚ) 
to thick, group I (COl - 90%). Wbile 42.9% of the available base fragments did not 
show any evidence of temper having been sprinkled on the turntable, precisely the 
same number of bases did bear traces of chalk temper (PX) that was used for that pur- 
pose. Base thicknesses were either medium (DŚ - 57.1 %) or thick, group I (DGI- 
- 28.6%). 
As far as vessel body shapes are concerned, it was possible to distinguish an S- 
-shaped vessel (fig. 7: c) and a biconical vesseI with S-shaped characteristics (fig. 7: i). 
Both forms were very squat (h.II), with high-set maximum girths. Their bellies were 
only sIightly buIging (B.I), and the medium-everted rims (Sw. II) were similar in form. 
Some bases of entirely wheel-finished vessels did bear cover-plate marks (Dp - 
42.8%), while others did not (D - 57.1 %); most bases were concave, with no footrings 
(lU - 92.8%). Rim-edges of this group of vesseIs were straight, rounded or pointed 
(Sk.III.l, 3.a, c, d-66.7%). Entirely wheeI-finished vesseIs were decorated predomi- 
nantly with a single-point instrument, with the ornaments forming continuous, encir- 
eling, horizontaI spiral bands (I1.1a) arranged either into a single-motif system (SO.I) 
or into a double-motif, often hierarchical one (SO.I1.2). 
A noteworthy characteristics of feature 244 was the exelusive presence of partly 
wheeI-finished pouery at the IeveI corresponding to its bouom (layer 3). This category 
of vesseIs became widespread, depending on the region, as early as the second half of 
the eighth and in the ninth century, and the manufacture tradition continued well into 
the eleventh cen tury (Chudziak 1991, p. 75). Partly wheeI-finished pouery was 
probably dominated by biconical forms (fig. 8: a, d, 1-0), which were the most typical 
of Western Pomeranian pouery industry (type family 'D') and whose assemblages are 
datable from the mid-eighth to the mid-ninth centuries (Łosiński, Rogosz 1986, s. 14, 
figs. 4, 5). BiconicaI forms are also common in Chełmno Land, where they can be 
dated to the ninth and tenth centuries (Chudziak 1991, p. 76 and further references). 
Two potsherds coming from hand-made vesseIs with wheeI-finish extending below the 
maximum girth (GT IV?; fig. 7: e, f) had'paralleIs in the material from Jedwabno, sites 
2 (feature 19/88; late 10 th to the beginning of the 11 th cen tury; Chudziak 1991, p. 80, 
fig. 28) and l (fust seulement phase of the stronghold; Iate 10 th to the beginning of the 
11 th cen tury; Chudziak 1991, p. 84, fig. 31). Two important items present in the 
pottery assemblage retrieved from feature 244 at Kałdus were reconstructed vessels, 
one of them S-shaped (fig. 7: c) and the other biconicaI (fig. 7: i). Their paralIeIs exist 
among vessels from Gronowo, site l (second settlement phase of the stronghold; end of 
the 11 th and beginning of the 12 th century; Chudziak 1991, p. 95, fig. 39; Poliński 
1996, p. 92, fig. 42); Jedwabno, site l (the first seulement phase of the stronghold; Iate 
10 th to early 11 th century; Chudziak 1991, p. 84, fig. 31); Kaldus, site 3 (second 
seulement phase; early l] Ih cen tury; Chudziak 2000, pp. 88, 90, fig. 5), Piotrkowo, site 
5a (stronghold; ca. 1010-1040; Chudziak 1991, p. 86, fig. 32); as well as among the 


----ł....
		

/Magazyn_056_01_069_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna półziemianka z Kałdusa ... 


65 


mid-eleventh- to early-twelfth-century assemblages from Wieldządz, site l (trench 
3/95, Iayer VIII; Boguwolski, Poliński 1997, p. 150, fig. 9) and Szynwałd, site l 
(trench 1/95, Iayers IV-IVa, feature l; Bojarski 1997, p. 178, fig. 8). The only non- 
ceramic chronological indicator found in the Kałdus pit-hut, namelya fragment of an 
iron knife, has paralIeIs at most early-medievaI sites (cf. Miśkiewicz 1969, p. 248; 
Malinowska-Lazarczyk 1982, p. 113; Rogosz 1983, p. 265; Lukasiak 1995, pp. 104- 
-105). 
Identified at over ten sites, pit-huts survive as features with regular outlines or as 
pits whose characteristics allow us to identify them as pit-hut remains. They were 
identified at sites at Bobrowo (Grążawski 1994, p. 37), Borzymin (Chudziak 1996, 
p. 106), Rzęczkowo (Chudziak, Tokarski 1994, p. 159), Słupski Młyn (Informator 
Archeolgiczny 1974, pp. 215-216), Wabcz (Bojarski 1994, pp. 180-181) and Chojno 
(Chudziak 1996, p. 106). Some of them yielded remains of heating devices (Gruczno, 
lnformator Archeologiczny 1969, p. 240; Jedwabno, Chudziak 1994, p. 75; Świecie 
nad Osą, Boguwolski, Kola, Poliński 1994, p. 166) and constructionał elements 
(Jaguszewice, Boguwolski 1994, p. 69). Single pit-huts occurred also in Gdańsk 
Pomerania, for example at Cieple, where a heavily damaged wooden hut structure was 
discovered (Informator Archeologiczny 1974, p. 168), as well as at Chmielno 
(podgórski 1979, pp. 319-20) and Topolno (Kuszewska 1965, pp. 252-258). . 
The Kaldus pit-hut is a remnant of a stronghold settlement which was Iocated 
severaI dozen metres south of the outer foundation of the stronghold rampart. It was 
probably associated with a functioning seulement and inhumation cemetery situated in 
the southern part of the complex (site 4), which are datable to the first half of the 
eleventh cen tury on the basis of archaeologicaI artefacts. The pit-hut itself, which may 
have been in use in the second half of the tenth and at the beginning of the eleventh 
cen tury, must have been one of many structures functioning as a part of the stronghold 
seulement (site 2) and the contemporaneous inhumation cemetery (site 4).
		

/Magazyn_056_01_071_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 4 
Toruń 2002 


Zakład Archeologii Średniowiecza 
i Czasów Nowotytnych 
Instytut Archeologii i Etnologii 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu 


Marcin Weinkauf 


Ceramika naczyniowa z wczesnośredniowiecznego grodziska 
i osady w Skępem, woj. kujawsko-pomorskie (stanowiska 1,2) 


Zagadnienia wstępne 


Celem niniejszej pracy jest charakterystyka ceramiki naczyniowej pochodzą- 
cej z grodziska (stanowisko 1) i osady (stanowisko 2) w Skępem na Pojezierzu 
Dobrzyńskim, a zwłaszcza, próba uchwycenia przemian w lokalnej wytwórczości 
garncarskiej oraz określenie faz rozwojowych garncarstwa "skępskiego". Do 
zrealizowania tego zamierzenia posłuży analiza ceramiki naczyniowej, ukierun- 
kowana na dwa zasadnicze aspekty: technikę wykonania naczyń oraz klasyfika- 
cję stylistyczną wyrobów garncarskich. Pierwszy etap analizy pozwoli na szeroki 
wgląd w miejscowe sposoby produkcji naczyń, drugi natomiast umożliwi okreś- 
lenie głównych zależności między lokalną wytwórczością garncarską a produkcją 
naczyń na innych obszarach Niżu Polskiego. Problematyka badawcza dotyczyć 
również będzie kwestii porównania ceramiki naczyniowej z obu stanowisk w as- 
pektach technologiczno-stylistycznym oraz chronologicznym. 
Ramy czasowe pracy wiążą się ściśle z okresem istnienia wczesnośrednio- 
wiecznego grodu (stanowisko 1) i związanej z nim osady (stanowisko 2). Dolną 
granicę wyznacza moment pojawienia się naj starszych śladów osadnictwa wczes- 
nośredniowiecznego, reprezentowanych przez zespół jam (obiekty 16, 20, 21) 
zawierających ceramikę częściowo obtaczaną, datowaną na IX wiek (faza II 
rozwoju garncarstwa w dorzeczu dolnej Drwęcy
 por. Chudziak 199Ia). Górna 
granica przypada na wiek XII - faza IValIVb rozwoju garncarstwa na ziemi 
chełmińskiej (Poliński 1996).
		

/Magazyn_056_01_072_0001.djvu

			68 


Marcin Weinkauf 


Pierwsze informacje dotyczące grodziska w Skępem pochodzą z 1889 roku 
i dotyczą trzech "okopów" na polach miejskich Skępego (Słownik 1889, s. 666- 
-668). Dokładniejszy opis grodziska zamieścił A. Zalewski: "grodzisko między 
Wymyślinem a Skępem, nad wschodnią połową jeziora Skępe, z północnej jego 
strony..." (Zalewski 1892, s. 8; por. też Zielonka 1959, s. 31; 1965, s. 29; Anto- 
niewicz, Wartałowska 1964). Pierwsze badania o charakterze powierzchniowym 
przeprowadził na grodzisku R. Jakimowicz (1924, s. 315). W 1922 roku znalazł 
on, na wschodnim i południowym (zewnętrznym) skłonie wału, kilka fragmentów 
ceramiki wczesnośredniowiecznej. Z informacji zamieszczonych w kartotece 
Biura Badań i Dokumentacji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków we Wło- 
cławku \\-}11ika, że pierwszymi badaniami wykopaliskowymi w 1939 roku kiero- 
wał J. DelektalI (Gajda 1981, s. 212). Cała dokumentacja według wszelkiego 
prawdopodobieństwa zaginęła jednak w czasie zawieruchy wojennej. W 1959 ro- 
ku wstępne pomiary oraz badania terenowe wykonał K. Żurowski (Kajzer, Ho- 
ronziak 1995, s. 193). W 1969 roku J. Chudziakowa sporządziła tzw. różową 
kartę konserwatorską. Ponowne zainteresowanie wczesnośredniowiecznym osad- 
nictwem w Skępem, wiązane było z przeprowadzonym przez A. Gajdę w 1980 
roku rozpoznaniem powierzchniowym tychże okolic. Ostatnie prace weryfikacyj- 
no-sondażowe na stanowisku l miały miejsce w 1992 roku, realizował je zespól 
Katedry Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego wraz z Wojewódzkim Konserwa- 
torem Zabytków we Włocławku. W ich trakcie założono jeden wykop sondażo- 
wy, w którym wyróżniono sześć warstw kulturowych (Kajzer, Horonziak 1995, 
s. 193-195). Pozyskany materiał zabytkowy datowano na 2. połowę XII-XlII 
wieku. 
Pierwsze wzmianki o osadzie (stanowisko 2) pojawiły się w pracy R. Jaki- 
mowieza: "na nieużytku za fosą i na polu, położonym na wale morenowym na 
wschód od fosy znaleziono ślady osady wczesnohistorycznej" (Jakimowicz 1924, 
s. 315). Z notatki zamieszczonej w kartotece archiwum Instytutu Historii Kultury 
Materialnej PAN w Warszawie \\-}11ika, że w roku 1959 podczas badań K. Żu- 
rowskiego na polu między cmentarzem a grodziskiem (stanowisko l) zlokalizo- 
wano wczesnośredniowieczną osadę przygrodową (stanowisko 2). Spośród do- 
tychczasowych badań terenowych, \\-}11ika jednoznacznie, że jedynie systema- 
tyczne prace prowadzone przez J. Delektę w 1939 roku przyniosły odkrycie 
znacznej liczby materiału ceramicznego. 
Wczesnośredniowieczny zespól osadniczy w Skępem położony jest pomiędzy 
zabudowaniami Skępego - Wymyślina a Skępego, na południe od drogi Skępe- 
- Wymyślin (Majewski 1900, s. 141; Krystosik 1934, s. 7-9; por. Kostanecki 


II Ceramika naczyniowa pochodząca z tych badań stanowi podstawę źródłową niniejszego ar- 
tykułu. 


.......
		

/Magazyn_056_01_073_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 69 


O l . 1km 


Ryc. 1. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowiska l i 2. Plan sytuacyjny zespołu 
osadniczego w okolicy Skępego. l - grodzisko, 2 - osada 
Fig. 1. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, sites l and 2. Location map of the 
settlement complex near Skępe. 1 - stronghold, 2 - seulement 


1960, s. 13). Grodzisko (stanowisko 1) zwane lokalnie "Okop" lub "Grzempa", 
jak i osada (stanowisko 2) położone są we wschodniej części Pojezierza Dob- 
rzyńskiego wchodzącego w skład makroregionu Pojezierza Chełmińsko-Dob- 
rzyńskiego (Kondracki 1988, s. 251). Oba stanowiska usytuowane są po północ- 
nej stronie jezior wytopiskowych znanych w literaturze jako Jezioro Skępskie 
Wielkie i Jezioro Skępskie Małe (ryc. l). Zajmują one obszar dolinno-rynnowy, 
na wyniesieniu w dnie rynny subglacjalnej otoczonej licznymi dolinkami rzecz- 
nymi i sandrami (ryc. 2). Wzdłuż brzegu jezior występuje pas torfowej równiny 
biogenicznej. Natomiast po stronie południowej rozciąga się mocno eksponowany 
oz, o stromych zboczach sięgających 10-20 m i nachyleniu 12-20°. Odnotował 
to już A. Zalewski, który pisał o wysokim wzgórzu na południowym brzegu je- 
ziora, wyższym niż samo grodzisko (Zalewski 1892, s. 8). Na wysokości Jeziora 
Małego okresowo zanika wypływająca z Jeziora Likieckiego rzeka Mień (zwana
		

/Magazyn_056_01_074_0001.djvu

			70 


Marcin Weinkauf 


także Mienią lub Lipnianką), wpływająca do doliny Wisły poniżej Brzeźna (Po- 
dział 1983, s. 715). Do południowo-zachodniej części Jeziora Wielkiego docho- 
dzi ciągnący się na szerokość około 2 km pas lasów, porośnięty głównie sosną. 
W przypadku obu stanowisk mamy do czynienia z glebami bielicoziemnymi, 
w skład których wchodzą gleby rdzawe i skrytobielicowe (ryc. 3). Do północno- 
-wschodniego brzegu Jeziora Skępskiego Małego dochodzi płat gleb torfowych, 
roztaczający się szerokim pasem od środkowego biegu rzeki Skrwy. 


o -- o o o o o o o 
-- 
o o o o o o o o o 

- 
o o o o o o o o o o 
o o o o o o . o. o Q 
. . 
o o o o o o o 
o o o 
- 
o 


\ . 
o o 
"' 
'\o 
 o 
L "\ 
\ oj. ,.t. o ....... o o 
Q o o 
,. 
o. o o o o o 
o o Q o o o 
o o o o o o o 
Q . 1km 


AG 8 16">1 c 1::-:--:1 D
 E[IT]] F
 


Ryc. 2. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie. Szkic geomorfologiczno-hydrologiczny. Le- 
genda: A - sandr, B - wał ozów, C - równiny biogeniczne (głównie torfowe), 
D - zbocza, E - skarpy (naturalne i sztuczne), wykopy, nasypy, F - jeziora 
i cieki naturalne. 1 - grodzisko, 2 - osada 
Fig. 2. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship. GeomorphologicaI and hydrological 
map. Legend: A - outwash, B - esker ridge, C - biogenic plains (mainly peat), 
D - sIopes, E - escarpments (naturaI and artificiaI), trenches, mounds, F - Ia- 
kes and naturaI flowing. 1 - stronghold, 2 - settlement
		

/Magazyn_056_01_075_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


71 


Na północ od grodziska rozpościera się wąski pas terenu porośnięty gęsto ro- 
ślinnością trawiastą, który prawdopodobnie w odległych latach był zalany wo- 
dami jeziora. Obiekt przez to mógł tworzyć osobną formę terenową (takiego 
opisu stanowiska dostarczają źródła XIX-wieczne; Zalewski 1892, s. 8, ryc. 2). 
Efektem przeprowadzonych w latach 50-tych XX wieku prac ziemnych związa- 
nych z niwelacją terenu, był sztucznie utworzony od strony północno-zachodniej 
grodziska wąski przesmyk o szerokości około 6-8 m. Otoczone wodami jezior 
grodzisko, dzięki usypaniu sztucznego cypla, którego szerokość sięga około 3 m, 
połączone zostało od południowego wschodu ze stałym lądem. Rzeźba terenu 
wskazuje na denno-półwyspowy charakter stanowiska 1 12 (ryc. 4, 5). 
Grodzisko w Skępem zaliczyć można do obiektów jednoczłonowych-pierś- 
cieniowatych, ksztahu owalnego, o wymiarach 76 x 56 m licząc od zewnętrznej 
podstawy wału i 53 x 35 m mierząc po jego koronie (ryc. 4, 5). Dobrze zacho- 
wany (w części północno-zachodniej) wał obronny ma w maksymalnym prze- 
wyższeniu (licząc od poziomu wody) około 5,3 m. Po stronie południowo- 
wschodniej jego wysokość wynosi 4 m. Szerokość rozsypiska wału w jego części 
południowo-wschodniej sięga 15 m, w części północno-zachodniej natomiast 
około 26 m. Majdan o powierzchni wynoszącej obecnie 0,07 ha, po przeprowa- 
dzonych w 1958 roku pracach ziemnych związanych z niwelacją terenu, w części 
północno-zachodniej został wybetonowany (ryc. 6). Dookolny, betonowy plac 
otoczony jest pozostałościami sztucznie wykonanych na wewnętrznym stoku 
wału tarasów (Kajzer, Horonziak 1985, s. 193). Ponadto w części południowo- 
-wschodniej majdanu, na znacznym podwyższeniu znajduje się wybetonowany 
plac - prawdopodobnie estrada. Uwagę zwraca również fakt przecięcia wału w 
jego południowej części (Jakimowicz 1923, s. 223), w którym to miejscu, po- 
wierzchnię (w okresie późniejszym) wyłożono betonowymi płytami chodnikowy- 
mi (ryc. 7). Z podobnych płyt wykonano również dookoła grodziska spacerową 
aleję. W roku 1975 dokonano kolejnych zmian w wyglądzie obiektu, wówczas to 
na istniejących jeszcze resztkach wału posadzono drzewa i krzewy. 
W kierunku północnym od grodziska zlokalizowano ślady osady podgrodo- 
wej (stanowisko 2). Teren ten, stanowi część wału morenowego, podciętego od 
strony południowej (północna część Jeziora Skępskiego Małego) zabagnionymi 
i podmokłymi łąkami. 
Zachodnią część stanowiska 2 zajmuje obecnie cmentarz, którego powstanie 
wiązać można z okresem sprzed I wojny światowej. Od strony wschodniej sta- 
nowisko zostało częściowo zniszczone przez nowe budynki mieszkalne (ryc. 8). 
Wszelkie próby określenia wielkości i kształtu osady napotykają na trudności 
związane z nieodwracalnymi zmianami spowodowanymi obecną zabudową oraz 
gęsto porastającą obszar stanowiska zielenią. 


12 Typ E według D. Bienias (1993; por. Molewski 1994, s. 21).
		

/Magazyn_056_01_076_0001.djvu

			72 


Marcin Weinkauf 


O J 


A
 


B I-----
 
- - 


c
 


Ryc. 3. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie. Szkic pokrywy glebowej. Legenda: A - gleby 
brunatne wyługowane i kwaśne, B - gleby torfowe i mułowo-torfowe, C - gleby 
antropogeniczne. 1 - grodzisko, 2 - osada 
Fig. 3. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship. Soil cover sketch. Legend: 
A - brown soils, leached and acid, B - peat soils and silty peat soiIs, C - man- 
-made soils. 1 - stronghold, 2 - seulement 


Całość bazy źródłowej pochodzi z badań wykopaliskowych prowadzonych 
w 1939 roku przez J. Delekt ę 13. 
Z grodziska (stanowisko l) pozyskano łącznie 1548 fragmentów naczyń ce- 
ramicznych, w tym 70 ułamków naczyń obtaczanych częściowo, 90 l ułamków 
naczyń obtaczanych całkowicie i 576 fragmentów naczyń mało charakterystycz- 
nych, które poddano szczególowej analizie. 


13 Materiał przechowywany jest w Dziale Archeologicznym Muzewn Okręgowego w Toruniu, 
pod numerami inwentarza: 1167, 1207-1209, 1242-1244, 1289, 1298-1311, 1313, 2791-2793, 
2822,2823.
		

/Magazyn_056_01_077_0001.djvu

			Ceramika naczynio\\'o... 


73 


Jezioro Mate 


Jezioro Wielkie 


o 


25m 


... 


.... 


Ryc. 4. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Plan warstwicowy grodziska 
Fig. 4. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. Contour map of the strong- 
hold 


W przypadku ceramiki z tego stanowiska nie mamy do czynienia z materia- 
łem inwentaryzowanym w ramach zwartych jednostek stratygraficznych. Brak 
jest oznaczeń wykopów i warstw, co obniża wartość poznawczą źródeł. Jak wy- 
nika z dostępnych danych, informacje umieszczone na kartonach i metryczkach 
zawierały wyłącznie numer inwentarza, stanowisko, miejsce pochodzenia oraz 
zawarty przedmiot. Kontrowersje budziły kartony z dwiema bądź trzema me- 
tryczkami oraz rozbieżności dotyczące informacji zawartych na kartonach i me- 
tryczkach (nr inw. l243d). Niewątpliwie kłopot sprawiły kartony o tym samym 
numerze inwentarza, jednak o zupełnie innym miejscu pochodzenia. W tym też 
celu dla zachowania logicznego porządku dokonano rozróżnienia poszczególnych 


........
		

/Magazyn_056_01_078_0001.djvu

			74 


Marcin Weinkauf 


zbiorów. Zastosowano dodatkowe wyróżniki w postaci liter: a, b, c, d. Również 
księga inwentarzowa muzealiów archeologicznych w charakterystyce badanego 
materiału odbiegała swoją treścią od informacji zawartych w kartach katalogo- 
wych (nr inw. 1289). 
W okresie II wojny światowej zaginęła cała dokumentacja rysunkowa i opi- 
sowa. W związku z tym nie posiadamy jakiejkolwiek dokumentacji z badań 
w 1939 roku. 
Inaczej rzecz się ma w przypadku materialów z osady (stanowisko 2). 
W trakcie prac archeologicznych prowadzonych przez J. Delektę zgromadzono 
łącznie 1781 fragmentów ceramiki, z tego 251 ułamków naczyń obtaczanych 
częściowo, 1052 ułamki naczyń obtaczanych całkowicie oraz 478 fragmentów 
naczyń mało charakterystycznych. Pozyskany materiał w przeważającej części 
(około 80%) został zebrany w obrębie zespołów zwartych. O miejscu pochodze- 
nia zabytków świadczą wyłącznie informacje zawarte na metryczkach l4 . 
Ze względu na brak dokumentacji nie znany był stopień przebadania po- 
szczególnych stanowisk, usytuowanie oraz wielkość wykopów. Brak również 
danych dotyczących miąższości nawarstwień i ich charakteru. Analizowane ze- 
społy ceramiki charakteryzowały się bardzo dużym rozdrobnieniem, co szczegól- 
nie negatywnie wpłynęło na stopień wiarygodności rekonstrukcji cząstkowo za- 
chowanych egzemplarzy. Powszechnym mankamentem były trudności w ustale- 
niu średnicy wylewu, dna oraz kąta wychylenia krawędzi (por. Moszczyński 
1994). 
Dotychczasowe próby klasyftkacji technologiczno-stylistycznej ceramiki na- 
czyniowej wniosły duży wkład w rozwój metodyki badań nad wczesnośrednio- 
wiecznym garncarstwem. Nie były jednak w stanie rozstrzygnąć wszystkich jego 
problemów. Mankamentem tychże procesów były różnorodne schematy analizy 
opisowej ceramiki naczyniowej. Zważywszy na to, w roku 1995 zespół złożony 
z pracowników Zakładu Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych 
Instytutu Archeologii i Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu 
oraz Zakładu Archeologii Mazowsza i Podlasia Instytutu Archeologii i Etnologii 
Polskiej Akademii Nauk w Warszawie podjął próbę syntetycznego opracowania 
kwestionariusza zasadniczych cech technologicznych oraz stylistycznych wczes- 
nośredniowiecznej ceramiki naczyniowej (Chudziak, Poliński, Moszczyński 


14 Sposób zabezpieczenia i prlcchowywania materiałów był identyczny jak na grodzisku. Do- 
datkowym problemem, na który natknięto się w trakcie pracy było zgromadzenie części mate- 
riałów w ramach poszczególnych zespołów zwartych łącznie, bez wyodrębnienia kolejnych 
poziomów głębokości lub charakterystycznych partii jam. Przemieszanie materiału ceramicznego 
przysporzyło problemów w przypisaniu go konkretnym obiektom. Taka sytuacja miała miejsce w 
obiekcie 11/14 (nwner inwentarza 1243c) oraz 15/17 (nwner inwentarza 1289a). Należy wspo- 
mnieć, że omawiane jamy były oznaczone kolejnymi cyframi arabskimi, począwszy od I do 21 
(z wyjątkiem nr 5, 10, 18, 19 - których brak).
		

/Magazyn_056_01_079_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


75 


1997, s. 231-243). System ten stanowił podstawę klasyfikacji wczesnośrednio- 
wiecznej ceramiki naczyniowej ze Skępego. 
Etap pierwszy opisu dotyczył wyróżnienia pięciu grup technicznych naczyń 
(GT V), wydzielonych w oparciu o zasięg i stopień obtaczania ich partii we- 
wnętrznych. Schemat analizy materiałów, przedstawiony został w aspekcie tech- 
niczno-technologicznym oraz stylistycznym. Etap ten poparty został wynikami 
specjalistycznych badań petrograficznych, przeprowadzonych na wczesnośre- 
dniowiecznych materiałach ceramicznych. Punktem wyjścia było tu wydzielenie 
dziewięciu grup granulometrycznych (OD I-DG III), które stanowiły podstawę 
wyróżnienia pięciu składów granulometrycznych (SG l-S), a w ich efekcie 
ośmiu grup masy garncarskiej (RMG I-VIII). Rodzaj zastosowanej podsypki 
mineralnej został ujęty w ramach ośmiu składów podsypek mineralnych (PM. 1- 
-8), które to przy uwzględnieniu stopnia obtoczenia materiału schudzającego, 
stały się punktem wyjścia do wydzielenia kilkunastu wariantów kompozycji pod- 
sypek mineralnych. 
Kolejny etap analizy dotyczył opisu cech części przydennych oraz grubości 
ścianek naczyń, (wydzielono grupy cienko-, średnio- i grubościennych ścianek 
naczyń). 
Druga część procesu przebiegała czterotorowo z uwzględnieniem form na- 
czyń, krawędzi, den oraz zdobnictwa. Z uwagi na morfologię całych naczyń po- 
działu dokonano w ramach trzech poziomów systematyzacji. Uwzględniono kry- 
terium segmentacji, ukształtowanie brzuśca oraz formy naczyń. Systematykę 
górnych form naczyń przeprowadzono trójtorowo, przyjmując za podstawę sto- 
pień kątowego wychylenia wylewu (Sk), kształt oraz krawędź wylewu. Punktem 
wyjścia klasyfikacji den był brak bądź występowanie pierścienia dookolnego. 
Za podstawę analizy struktur zdobniczych przyjęto rodzaj wykonanego or- 
namentu, uwzględniając rodzaj użytego narzędzia oraz sposób jego użycia (WZ). 
Liczba motywów w danym systemie, hierarchia wątków jak również miejsce 
wątków uzupełniających w stosunku do głównego motywu w danym systemie, 
cechowały drugi etap analizy opisowej zdobnictwa. 
Przedstawiony schemat opisu ceramiki naczyniowej dla wczesnego śred- 
niowiecza stanowił podstawę tego opracowania. Z uwagi na specyfikę materia- 
łów "skępskich", niektóre z jego elementów zastąpiono charakterystycznymi dla 
tychże materiałów przedziałami metrycznymi. 


........
		

/Magazyn_056_01_080_0001.djvu

			76 


Marcin Weinkauf 


KlasyfIkacja ceramiki naczyniowej z grodziska (stanowisko l) 


Technologia 


Ceramika ręcznie lepiona, częściowo obtaczana (GT II-IV). Z ogólnej licz- 
by 1548 fragmentów naczyń ze stanowiska l, tylko 50 fragmentów pochodziło 
z naczyń częściowo obtaczanych (3,2%; tab. I). Z całości uwzględnionych partii 
brzegowych naczyń l, l % należało do grupy ręcznie lepionych, przykrawędnie 
obtaczanych (GT II), natomiast 9% do grupy naczyń ręcznie lepionych, częścio- 
wo obtaczanych do strefy największej wydętości brzuśca (GT III) oraz tylko 
0,5% do grupy naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych poniżej wspo- 
mnianej wcześniej strefy (GT IV; tab. 2). Fragmenty środkowych partii naczyń- 
- brzuśców, reprezentowane były przez 0,6% (tab. 3). Sporą natomiast część 
stanowiła grupa den ręcznie lepionych, wynosząca aż 30,6% (tab. 4). 


Tabela l. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Frekwencja grup 
technicznych (GT) w poszczególnych zespołach naczyń 


Lp. Nr inw. Ceramika naczyniowa - grupy techniczne (GT) 
GT U-IV GTV m.ch. 
N % N % N % 
l 1167 l 8,3 6 50 5 41,7 
2 1207 10 3,8 171 65 82 31,2 
3 1208a I 0,6 108 63,2 62 36,2 
4 1208b l3 6,1 122 56,7 80 37,2 
5 1208c 8 2,9 164 59 106 38,1 
6 1209a - - 12fi 64 7l 36 
7 1209b - - 46 96 2 4 
8 1243d 9 27,3 l3 39,4 11 33,3 
9 1289b - - 23 85,2 4 14,8 
10 1313 5 5 69 67 29 28 
11 2792 - - l3 7,7 156 92,3 
12 2793 - - 28 100 - - 
l3 2822 3 100 - - - - 


m.ch. - mało charakterystyczne. 


Wyróżnikiem dla grup GT II i GT III były ślady po obtaczaniu sięgające 
partii brzegowych 	
			

/Magazyn_056_01_081_0001.djvu

			-f 


Ceramika naczyniowa... 


77 


rystyczne było wygładzanie zewnętrznych powierzchni naczyń, czego efektem 
bywa tworząca się niekiedy na ściankach warstewka "angoby" (Parczewski 
1988, s. 29). Liczne ślady w postaci dołków popaleowych bądź sfałdowań (śla- 
dów pierścieniowych złączeń) występujące po zewnętrznej i wewnętrznej stronie 
naczyń świadczą o formowaniu naczyń w technice ugniatania lub wałeczkowo- 
-pierścieniowej (Hołubowicz 1950, s. 150-154). 


Tabela 2. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Zestawienie 
ilościowo-procentowe fragmentów ceramiki (wylewy) w poszczególnych 
grupach technicznych (GT) 


Liczba Grupy techniczne Razem 
GTII GTID GTIV GTV 
N 2 17 l 168 188 
% 1,1 9 0,5 89,4 100 


Tabela 3. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Zestawienie 
ilościowo-procentowe fragmentów ceramiki (brzuśce) w poszczególnych 
grupach technicznych (GT) 


Liczba 


Grupy techniczne (GT) 
GT II-IV GT V 
8 671 
0,6 52, l 


Razem 


N 
% 


ITI.ch. 
608 
47,3 


1287 
100 


m.ch. - mało charakterystyczne. 


Naczynia częściowo obtaczane różniły się między sobą rodzajem stosowanej 
masy garncarskiej. Rozbieżności te niekiedy były trudno uchwytne. 
Fragmenty naczyń obtaczanych przykrawędnie (GT II) charakteryzowała 
masa garncarska o złym wysortowaniu materiału klastycznego i zmiennym jego 
obtoczeniu. Zawierała ona wyłącznie frakcje ostrokrawędziowe - "tłuczeń,,15, 
o składzie granulometrycznym SG.2, nie zawierającym materiału klastycznego 
o uziarnieniu powyżej 2 mm (OG II-III). Rzadziej mamy do czynienia ze skła- 
dem granulometrycznym SG.3 zawierającym wyłącznie materiał schudzający, 
w postaci domieszki drobno (00)- i średnioziarnistej (OŚ); brakuje tu natomiast 


15 Tłuczeń kamienny, dzięki ostrokrawędzistości ziaren, zwiększa w wyrobach garncarskich 
wytrzymałość mechaniczną. Ceramika schudzona materiałem klastycznym w postaci tłucznia 
wyróżnia się zwiększoną odpornością w trakcie suszenia i wypalania. Dużą odpornością ter- 
miczną tłumaczy się zwiększoną ilością skalenia w tłuczniu (Buko 1990, s. 96). 


........
		

/Magazyn_056_01_082_0001.djvu

			78 


Marcin Weinkauf 


frakcji OG I-III. Komponentem tej grupy surowcowej bywa również - 
- dodawana w ilościach wskazujących na celowe - domieszka organiczna l6 . 


Tabela 4. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Zestawienie 
ilościowo-procentowe fragmentów ceramiki (den) w poszczególnych grupach 
technicznych (GT) 


Liczba Grupy techniczne (GT) Razem 
GT U-GT IV GTV 
N 22 50 72 
% 30,6 69,4 100 


Wyróżniono tu również masę garncarską charakteryzującą się domieszką mi- 
neralną w postaci dużej ilości średnio (OŚ)- i drobnoziarnistego (DO) piasku, 
a czasami pojedynczych żwirów (por. Chudziak 1991a, s. 33). Ola naczyń ręcz- 
nie lepionych, częściowo obtaczanych do strefy największej wydętości brzuśca 
(GT III) również charakterystyczny był skład granulometryczny SG.3 oraz bar- 
dzo do niego zbliżona kompozycja granułometryczna wyróżniająca się średnią 
ilością domieszki schudzającej, w postaci drobno (00)- i średnioziarnistego (OŚ) 
piasku i tłucznia kamiennego. W omawianej grupie granulometrycznej wystąpiły 
przypadki równoczesnego stosowania "tłucznia" oraz frakcji obtoczonych 
w postaci "piasku" 17. Ziarna wchodzące w skład ostrokrawędziowego tłucznia 
kamiennego (bądź frakcje obtoczone - "piasek"), ze względu na niedokładne 
wymieszanie komponentów masy surowcowej wystawały ponad powierzchnię 
nadając szorstkość ściankom naczynia. 
Również w grupie naczyń ręcznie lepionych, jednak z obtaczaniem sięgają- 
cym strefy poniżej największej wydętości brzuśca - tzw. ceramika przejściowa 
(nawiązująca do egzemplarzy określanych jako silnie fonnująco-częściowo obta- 
czane) mieliśmy do czynienia z masą garncarską o składzie granulometrycznym 
zbliżonym do SG.3. Powierzchnia tych naczyń mimo, iż chropowata bywała 
bardziej wygładzona. 


16 Z ostatnich badań nad ceramiką wynika, :!e występowanie domieszki organicznej w masie 
garncarskiej moZe być powodem niedokładnego oczyszczenia gliny z resztek roślin (Poliński 
1996, s. 78). Znane jest bowiem zjawisko występowania domieszki organicznej w postaci tzw. 
sieczki roślilUlej, która jest stalym składnikiem porastających partii złóz surowców iglastych 
(Buko 1990, s. 102). 
17 Odbywa się to często przy wyraźnej dominacji jednej z domieszek. Frakcje występujące 
w mniejszej ilości stanowiły (co jest dm:ym prawdopodobieństwem) naturalny składnik złóZ, 
podczas gdy pozostale mogły być dodawane. Znane są jednak kompozycje, w których material 
nieplastyczny przekracza znacznie przyjęte nonny (Bulw 1990, s. 84). 


-.....ł....
		

/Magazyn_056_01_083_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


79 


Przy analizie metrycznej naczyń zwrócono uwagę na zakres zmienności gru- 
bości ścianek (tab. 5); pomiarów dokonano w partiach środkowych (brzuśce) 18. 
Wśród materiałów częściowo obtaczanych (GT II, GT III) bezwzględną przewa- 
gę miały fragmenty o grubości większej niż 7 mm, a mniejszej lub równej 10 mm 
(ceramika grubościenna - CG I). W GT II mieliśmy do czynienia wyłącznie 
z ceramiką grubościenną, natomiast już w GT III jej frekwencja spadla do 
69,2%. Dla naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych (GT III) charakte- 
rystyczna była również ceramika średniościenna (CŚ - 30,8%), której grubości 
ścianki mieściły się w przedziale większym od 4 mm, a mniejszym lub równym 
7 mm. Grupa o takich właśnie parametrach dominowała natomiast wśród naczyń 
GT IV. Było to zapewne związane z rodzajem masy surowcowej stosowanej do 
wyrobu tychże naczyń. Glina ta była niejednokrotnie bardziej plastyczna (mniej 
frakcji ostrokrawędziowych), dzięki czemu ściankom naczyń nadawano mniejszą 
i bardziej jednolitą grubość (por. Holubowicz 1950, s. 161). 


Tabela 5. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Zestawienie 
procentowe grubości ścianek dla poszczególnych grup technicznych naczyń 
(GT) 


GT Grubości ścianek 
CC CŚ CGI CGO 
GTO - - 100 - 
GTill - 30,8 69,2 - 
GTIV - 100 - - 
GTV 4 84,1 11,9 - 


CC - ceramika cienkościenna, ścianki o grubości nie większej niż 4mm (G mu < 4 mm); 
CŚ - ceramika średniościenna, ścianki o grubości większej od 4 mm, a mniejszej lub 
równej 7 mm (4 mm 10 mm). 


W celu uniknięcia przywierania dolnej powierzchni dna naczynia do pod- 
kładki lub tarczy koła garncarskiego stosowano podsypkę, której pozostałości 
widoczne były na wielu naczyniach (tab. 6). Najczęściej stosowanym rodzajem 
podsypki wśród den ręcznie lepionych (GT II-IV) był materiał mineralny (PM), 


18 Naczynia ceramiczne w miejscach największej wydętości brzuśca charakteryzują się naj- 
mniejszą grubością, natomiast partie powy!ej i poni2ej tej strefy (części przykrawędne 
i przydenne) poddawane były procesowi pogrubiania.
		

/Magazyn_056_01_084_0001.djvu

			80 


Marcin Weinkauf 


który stanowił aż 45,4%. Przeprowadzona analiza rodzaju "kompozycji" podsy- 
pek mineralnych wskazywać może, na powszechne stosowanie drobno- i średnio- 
ziarnistych frakcji ostrokrawędziowych ("tłucznia"). Wyróżniono cztery "kom- 
pozycje" podsypek mineralnych: 
a) o granulacji średnioziarnistego "tłucznia" (PM.2a-3a), zawierająca materiał 
równy bądź większy od 0,25 mm, a mniejszy od 0,75 mm (50%); 
b) o granulacji drobno- i średnioziarnistego "tłucznia" (PM.1a-3a), zawierająca 
materiał mniejszy od 0,75 mm (14,3%); 
c) o granulacji średnio- i gruboziarnistego "tłucznia" (PM.2a-6a), zawierające 
materiał większy bądź równy 0,25 mm, a frakcje gruboziarniste mniejsze od 
2 mm (14,3%); 
d) o granulacji gruboziarnistego "tłucznia" (PM.3a-7a), zawierająca materiał 
równy lub większy od 0,5 mm, a mniejszy od 3 mm (14,3%). 


Tabela 6. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Zestawienie 
procentowe rodzaju użytej podsypki dla den ręcznie lepionych (GT II-IV) 
oraz całkowicie obtaczanych (GT V) 


GT Rodzaje podsypki Brak 
PM PO PX PM+PO 
GT n-IV 45,4 9,1 - 18,2 27,3 
GTV 71,7 - 2,2 4,4 21,7 


PM - podsypka mineralna; PO - podsypka organiczna; PX - kreda łąkowa. 


Tylko w nielicznych przypadkach (około 9%) mieliśmy do czynienia ze sto- 
sowaniem podsypki organicznej (PO). W przypadku około 18% fragmentów den 
stwierdzono ślady równoczesnego stosowania podsypki mineralnej i organicznej 
(PM+PO). W takim zestawieniu podsypkę mineralną charakteryzował materiał 
ostrokrawędziowy, o domieszce średnio- i gruboziarnistej (PM.2a-3a, PM.3a- 
-8a). Warto zwrócić uwagę na fakt, że na ponad 27% den ręcznie lepionych nie 
stwierdzono śladów podsypki 19 . 
Na 36,4% naczyń wystąpiły ślady łączenia partii przydennych z częścią 
brzuśca. Na nielicznych natomiast fragmentach den zaobserwowano ślady pro- 
dukcyjne po podważaniu (P) partii przydennych naczyń (około 9%). 


19 Brak na dnie śladów po podsypce nie świadczy o braku jej stosowania. W wyciu mogły być 
środki nie pozostawiające po sobie tak wyraźnych śladów, np. podsypka popiołu (potwierdzona 
na fragmentach den z Gdańska i Wrocławia). Materiał ten wygładzał dno naczynia nie pozosta- 
wiając tak charakterystycznych śladów, jak ma to miejsce w przypadku podsypek nieorganicz- 
nych (Hołubowicz 1950, s. 111; Lepówna 1968, s. 75; Buko 1990, s. 111; Rzeźnik 1995, s. 39).
		

/Magazyn_056_01_085_0001.djvu

			....... 


.'1""':'"". 


... 




 


ł 



I 


.. . 


- 
. . 
. 


t ' 


'" 


Ryc. 5. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Widok grodziska od strony 
zachodniej (fol. M. Weinkauf) 
Fig. 5. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, sit e l. Vi ew ol' the stronghold from 
the west (phol. by M. Weinkauf)
		

/Magazyn_056_01_086_0001.djvu

			'C'. 
 . 
...\ .. 
;... . ,. 
"'" 


,;1 



i'" 
.. 


.\ 



. 



 ---- 


:. --:i. 


----... 


, ... 
-' 


-- --- ...:.: 


'v 


, . . 


....... t 


-', - 
"' J
 


., 


, ,,
 
 ' 


. 
rl. I, . I. .. 
. ł.. . 
 
,'j.', . 


.1 
., ., 
 ", 
" 
" . 
, 
 
 '" 
o _" 
 


- ;'
' 
..' \;', 


" 
t 


Ryc. 6. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Widok majdanu od strony 
zachodniej (fot. M. Weinkauf) 
Fig. 6. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. View of the stronghold cour- 
t yard from the west (phot. by M. Weinkauf) 


---AllII..
		

/Magazyn_056_01_087_0001.djvu

			', ,"- 


, ; 
.., 


i "'.... _. 
'. 


" '!; 


-\' . 


1." 
l\. 


ił' '. ", 
-.......;. , 
-... 
...r... 


',. ., 


,j 
, 


, . 


, 
i 


'.. . 


" 


Ił 
( ',"'-, , 


.- 
.,. ,".' 


.- 


.....' 


., 

., 


-......:.. 




 .... - -. - 


=.". 


'" ..... 


. 
'1 
.... 


.'- 


.-
.' 


. ' 
.-. 


\. 


-.. 


,. ....... 
'", 



 . 


.. 


.( .

 I
. -:..- Aj 
. ." 


.. 


"I 


Ryc. 7. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Widok południowo-wschod- 
niej części grodziska (fot. M. Weinkauf) 
Fig. 7. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. View of the soUlh-eastern part 
of the strongbold (phot. by M. Weinkauf)
		

/Magazyn_056_01_088_0001.djvu

			\ 


., '" .. 


-.. 


"t- 


, . 


. 
 


". 


-:.... 
 .. . 
. 
... . 
!. 

 - 
.; 'L,."", ..... 
.- ,. 
-... . ':- 
"-':'", 
-.. .. "t' - . . . -- 
.. -- I 
 .. 
.. -- 


Ryc. 8. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Widok osady od strony polud- 
niowej (fot. M. Weinkauf) 
Fig. 8. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. View of the settlement from 
thc south (phot. by M. Weinkauf)
		

/Magazyn_056_01_089_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


8] 


Ceramika GT II-IV charakteryzowała się dużą zmiennością grubości den na- 
czyń, w przedziale od 4,5 mm do 13,5 mm (tab. 7). Wyróżniono zatem grupę den 
średniogrubych (ŚG) i grubych (G I), stanowiących 90% calości, w tym okolo 
50% to dna mieszczące się w przedziale od 7,5 mm do 10,5 mm (ŚG), natomiast 
40% to dna grube (G I) - od 10,5 mm do 13,5 mm. Tylko w skrajnych przypad- 
kach (około 10%) grubości den osiągały przedzial od 4,5 mm do 7,5 mm (dna 
średnie - Ś). 


Tabela 7. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Zestawienie 
procentowe grubości den dla poszczególnych grup technicznych naczyń (GT) 


GT Grubości den 
C Ś ŚG Gl Gn 
GT D-IV - 10 50 40 - 
GTV 4,5 43,2 43,2 6,8 2,3 


Wypał określono na podstawie barwy powierzchni oraz ilości zabarwicnia 
widocznego na przelamach naczyń. Powierzchnie zachowanych fragmentarycznie 
naczyń miały niejednorodną barwę i charakteryzowały się różnymi odcieniami 
koloru brunatnego Gasnobrunatnego przechodzącego w kolor pomarańczowy) aż 
po kolor czarny. Zjawisko to było bardzo dobrze widoczne na egzemplarzach 
częściowo zrekonstruowanych, gdzie wspomniana gama barw mogla wystąpić 
równocześnie. Około 50% fragmentów naczyń mialo przelamy trójbarwne. 
Na podstawie wyżej wymienionych obserwacji można bylo stwierdzić, że 
wypał odbywał się w warunkach typowych dla garncarstwa wczesnośrednio- 
wiecznego, tzn. w atmosferze utleniająco-redukcyjnej. Charakterystyczne bylo 
tzw. niedopalanie naczyń objawiające się "kontrastową" barwą przełamów. Wią- 
zało się to ze zbyt krótko trwającym procescm wypału bądź ze zbyt niską tempe- 
raturą panującą podczas wypalania naczyń. Na uwagę zasługuje również fakt 
umiejscowienia naczynia na palcnisku w momencie wypału. Osiągnięcie tempe- 
ratury w okolicach 800°C (o takich temperaturach mowa jest w literaturze 
przedmiotu) było możliwe tylko w piecach garncarskich. Tymczasem w świetlc 
dotychczasowej wiedzy wydaje się prawdopodobnym wypal w otwartych ogni- 
skach. Efektem tego wypału mogła być duża plan1istość materialów ceramicz- 
nych oraz słaba trwałość naczyń (Parczewski 1988, s. 30; Poliński 1996, s. 84- 
-87). 


Ceramika ręcznie lepiona. całkowicie obtaczana (GT V). Do grupy tej nale- 
żało 889 fragmentów (56,8%; tab. l). Proporcjc te ksztaltowały się odmiennie 
dla poszczególnych części naczyń. Partie brzegowe naczyń stanowiły aż 89,4% 
(tab. 2) ogółu wylewów, fragmenty brzuśców - aż 52, l % (tab. 3) całości uw-
		

/Magazyn_056_01_090_0001.djvu

			82 


Marcin Weinkauf 


zględnionych partii środkowych, natomiast części przydenne naczyń - 69,4% 
(tab. 4) ogółu rozpatrywanych den. 
Grupa naczyń ręcznie lepionych, całkowicie obtaczanych (GT V) wyróżniała 
się dwoma rodzajami mas ceramicznych. Pierwszy charakteryzował się składem 
granulometrycznym zbliżonym do SG.3 (por. Chudziak, Poliński, Moszczyński 
1997, s. 231-243), jednak o średnicj ilości domieszki schudzającej, w postaci 
drobno (00)- i średnioziarnistych (OŚ) frakcji obtoczonych ("piasek") oraz 
ostrokrawędziowych ("tłuczeń"). Charakterystyczne dła tej masy surowcowej 
było równomierne stosowanie obu frakcji schudzających. Kolejną z proponowa- 
nych grup surowcowych była masa ceramiczna o składzie granułomctrycznym 
SG.4. Grupa ta zawierala prawie wyłącznie frakcje drobnoziarniste (DO), 
w postaci piasku oraz niewielką ilość frakcji średnioziarnistych (OŚ) - tłucznia 
kamiennego bądź żwiru. W skład obu mas surowcowych wchodziły ziarna mniej- 
sze i mniej zróżnicowane wielkościowo (poniżej 1,5 mm), umieszczone bardziej 
równomiernie w strukturze masy ceramicznej. Charakterystyczne smugi, ślady 
po wygladzaniu powierzchni nakładały się na wcześniejsze ślady po obtaczaniu, 
wskazując na stosowanie doskonalszej techniki lepienia - wałeczkowo-pierście- 
niowej (Buko 1990, s. 116). Plastyczność struktury ciasta ceramiczncgo wpły- 
wała na względnic gładką powierzchnię naczyń. Drobna domieszka w postaci 
piasku ulatwiała obtaczanie ścianek naczyń. "Tłuczeń" w tym przypadku utrud- 
niałby nadawanie naczyniom odpowiedniego ksztahu, rysując powierzchnię oraz 
kalecząc ręce garncarza. Powierzchnia ścianek naczyń charakteryzowala się 
szorstką, a mimo to względnie gładką powierzchnią, której nie powlekano glinia- 
nym mazidłem (por. Parczewski 1988, s. 29). 
W wyniku analizy grubości ścianek naczyń stwierdzono spory zakres zmien- 
ności mctrycznej w obrębie grup naczyń ręcznie lepionych, całkowicie obtacza- 
nych (tab. 5). Wśród materialów GT V bezwzględną przewagę stanowiła ccra- 
mika o ściankach średniej grubości (CŚ), większej od 4 mm, a mniejszej łub 
równej 7 mm (84,1%). Niewielką liczebnością (około 12%) wyróżniała się cera- 
mika grubościenna (CG I), o grubości większej od 7 mm, a mniejszej lub równej 
10 mm. Zdecydowanie najmniej liczną grupę stanowił tu materiał cienkościcnny 
(CC), o grubości nie większej niż 4 mm (4%). 
W grupie den naczyń całkowicie obtaczanych stwierdzono sporą rozbieżność 
procentową rodzaju stosowanej podsypki (tab. 6). Dominowała tu podsypka 
mincralna (PM), występująca na 71,7% den, o różnych rodzajach "kompozycji": 
a) o granulacji średnioziarnistego "tłucznia" (PM.2a-3a), zawierająca materiał 
równy lub większy od 0,25 mm, a mniejszy od 0,75 mm (22,8%); 
b) o granulacji drobno- i średnioziarnistego "tłucznia" (PM.la-4a), zawierająca 
matcriał większy lub równy 0,25 mm, a mniejszy od l mm (60%); 
c) o granulacji średnio- i gruboziarnistego "tłucznia" (PM.2a-6a), zawierająca 
matcriał większy łub równy 0,25 mm, a mniejszy od 2 mm (5,7%); 


-....ł....
		

/Magazyn_056_01_091_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


83 


d) o granulacji średnio- i gruboziarnistego tłucznia (PM.3a-7a), zawierająca 
materiał większy lub równy 0,5 mm, a mniejszy od 3 mm (2,8%); 
e) o granulacji drobno- i średnioziarnistego piasku (PM.I-3), zawierająca mate- 
riał nmiejszy od 0,75 mm (5,7%); 
t) o granulacji gruboziarnistego piasku (PM.2-3), zawierająca materiał większy 
lub równy 0,25 mm, a mniejszy od 0,75 mm (2,8%). 
Analiza rodzajów "kompozycji" podsypek minerałnych wskazuje, że najbar- 
dziej powszechne było stosowanie wyłącznie frakcji ostrokrawędziowych ("tłucz- 
nia"), szczególnie o drobno- i średnioziarnistej granulacji. 
Najprawdopodobniej tylko w nielicznych przypadkach używano podsypki 
w postaci kredy łąkowej (PX), której występowanie potwierdzono jedynie na 
2,2% den naczyń całkowicie obtaczanych. 
Zbliżony udział procentowy (4,4%) zaobserwowano wśród den ze śladami 
równoczesnego występowania podsypki mineralnej z organiczną (PM+PO). 
W takim to zestawieniu podsypka mineralna w postaci nieobtoczonych frakcji 
ostrokrawędziowych charakteryzowała się dwojakim rodzajem "kompozycji": 
a) o granulacji drobno- i średnioziarnistej (PM.la-3a), zawierająca materiał 
mniejszy od 0,75 mm; 
b) o granulacji średnio- i gruboziarnistej (PM.3a-7a), zawierająca materiał więk- 
szy lub równy 0,25 mm, a mniejszy od 3 mm. 
Ponad 2 l % fragmentów den naczyń całkowicie obtaczanych nie miało oznak 
stosowania wyżej wymienionych komponentów. 
Kolejnych danych dotyczących lepienia i formowania partii przydennych do- 
starczyły dna z pierścieniem dookolnym20. (PO). Stwierdzono aż 56,7% dcn 
z pierścieniem pojedynczym. Na jednym fragmencie dna natrafiono na ślady 
pozostawione po usunięciu pierścienia dookolnego. 
Jednym ze sposobów ściągania naczynia z koła garncarskiego bylo odcinanie 
(O) oraz podważanie (P) obserwowane na krawędzi den, a występujące w 6,5% 
(por. Buko 1990, ryc. 43: a-b; Rzeźnik 1995, ryc. II: c). Około 39% den naczyń 
calkowicie obtaczanych nosiło ślady łączenia, widoczne zarówno na przc1amach, 
jak i w miejscach występowania bruzd dookolnych. 
Zmienność grubości den zamykala się w dość szerokim przedziale od 4,5 mm 
do 13,5 mm (tab. 7). Bezwzględną przewagę stanowiły dna określane jako śred- 
nie (Ś) i średniogrube (ŚG), liczące po 43,2%. Najmniejszy odsetek stanowily 
dna cienkie (C - 4,5%) oraz grube (G.II - 2,3%). Bardziej liczna była grupa den 
grubych (G.l), występująca w 6,8% ogółu fragmentów den naczyń calkowicie 
obtaczanych. Wynikałoby z tego, że najbardziej charakterystyczne dla naczyń 


20 W literaturze przedmiotu wskazano na różne możliwości tworzenia się pierścieni dookol- 
nych (por. Hołubowicz 1950, s. 159; Kruppe 1961, s. 121; Bobrinskij 1978, s. 39; Buko 1990, 
s. 98). Wstępnego rozróżnienia tych śladów dokonał P. Rzeźnik (1995, s. 31-36).
		

/Magazyn_056_01_092_0001.djvu

			84 


Marcin Weinkauf 


GT V byly dna, o grubości od 4,5 mm do 10,5 mm. Sporadycznie natomiast 
w grupie tej wystąpily dna grubsze od 10,5 mm oraz cieńsze od 4,5 mm. 
Grupę naczyń ręcznie lepionych, całkowicie obtaczanych wyróżniala duża 
plamistość ścianek. Zazwyczaj naczynia miały barwę od jasnopomarańczowej do 
barw ciemnych (brunatno-czarnych). Również i przełamy naczyń były najczę- 
ściej wielobarwne (dwu- i trójbarwne). 


Stylistyka naczyń 


Morfologia. Trudności w procesie klasyfikacji naczyń wynikały między in- 
nymi, z fragmentarycznego stanu zachowania części ceramiki "skępskiej". Cha- 
rakterystykę poszczególnych jednostek taksonomicznych (o wysoce indywidual- 
nych cechach) zaprezentowano w oparciu o systematykę morfologiczną naczyń 
(por. Chudziak, Poliński, Moszczyński 1997, s. 23ł-247i l . Przedstawia się ona 
następująco: 
Naczynia ręcznie lepione, przykrawędnie obtaczane (GT II): ro- 
dzina form esowatych (ryc. 9). 
Naczynia esowate (E); wyłącznie okazy o wysoko umieszczonej najwięk- 
szej wydętości brzuśca (0,2
W<0,33, E 2 - 100%; tab. 8): 
E 2 : a - naczynia górą silnie profilowane, o słabo wychylonym wylewie (Sw	
			

/Magazyn_056_01_093_0001.djvu

			Gr II 
( B2'O 
 ! E]:o \ 
E2: 0 D]:o 
B,:d ) 
E 2 ' b B]:o 


OH ( E 2 'o ) 
( B,'. 

 ( 
EJ:o 
 
( B,: , 

 
BJ:o 

 8 2 :0 ) 


Ryc. 9. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowiska 1,2. Zestawienie form ceramiki 
naczyniowej (GT II-V) 
Fig. 9. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, sites l, 2. VesseI forms (GT II-V)
		

/Magazyn_056_01_094_0001.djvu

			86 


Marcin We inka uf 


Naczynia ręcznic lepione, całkowicie obtaczanc (GT V): rodziny 
form - baniaste, esowate i dwustożkowatc (ryc. 9, 10). 
Naczynia baniaste (B); najlicznicjsze w GTV (54,5%; tab. 8); naczynia 
zarówno o wysoko (0,2
W<0,33, 8 2 - 50%), jak i nisko (W
0,33, 83 - 50%) 
umieszczonej największej \-vydętości brzuśca (tab. 8): 
B 2 : a - naczynia szcrokootworowe, o słabo wychylonym \-vylewie (Sw	
			

/Magazyn_056_01_095_0001.djvu

			( 83:. 
 
( E2: C S 
E 2 :. 
 
°1: C 
 
E2: h 
? D 2 :0 
 
( °2: C 
 D2:g 
D3" f 
( D2:. ) 
? D2: 1 
 
) °3:. \( 
:h 


Ryc. lO. Skępc. woj. kujawsko-pomorskie. stanowiska l, 2. Zestawienie form cenuniki 
naczyniowej (GT V) 
Fig. 10. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship. sites l, 2. VesseI forms (GT V)
		

/Magazyn_056_01_096_0001.djvu

			W.IV.4a W.III.le W.nJ.3e W.I.la 

D 
D 
D 
n 
D 

CL 

u 
u W.UI4a 

D W.III.ID W.I.le 

n W.III.ld 
D 
D 

D 

CL Au 

u 
u 
u 
WIV.
 
n W.I.3a 

D W.IV.1a W.III.le 
D 

D 
CL 
g 

u W.I.la 

u 
. 
u 
D 

n W.IV.ID W.1I1.4D 
n 
u 

CL 
D 
g 
CL 
a 

. 
u 
. W.II.ID 
W.lV.le 
D 
ń- 
D 
- W.II.le 
W.lV.4d WIV.1d WIIJ.4e W 11.20 

g 
D 
D 
D 
g 
W.IV.5e 
u 

u W.III.2e 

D W.IV.2e Ag 
a 
W.lV.5d 
g 
n W.II.3a 

D 
CL 
u 
D 

u W.III.4d W.III.30 
.. 
W.IV.6a W.'V.2d 
D 
D 

D AD 
a 
W.III.Sa 
u 
WIVle W.IV. 30 
D 

n W.II.3D 

a 
o 
D 
W.1I1.5e 

u W.IV.3b 
o 
CL 

D W.II.3e 

u 
D 
W.IV.ld WIII.3D 

 W 111.10 

D D 
D 

.. 
u 
a 


;: 
'0 
::= 

 

. 

 
C':! 
= 
N 
U 
'SO 
O 
;g 
O 
S 

 
 
p
 
C':!.... 
a a 

C2 
;;.. . 
VJN 
r-i"": 

 ." 
- (1) 
.... 

 "Vl 
.
 ci. 
::= .- 
o
 
B (1) 
.,,"8 
:> 
]'0 
.,,> 
:5 
 
a.- 
o 
 
rr
 
o EJ 

 o 

o.. 
.
 
 
::1.- 

 :> 
. C':! 
"et":; 
::=
 
aJ aJ 
p., p., 
(l)- (l)- 


 
VJ VJ 


-- 
-- 
u . 
;;...
 
C:::J,l... 


-...ł...
		

/Magazyn_056_01_097_0001.djvu

			C':S 
:a 
E 
.E 



 



 I I I I 
C') 
CI 
Z I I I I 

 I I I o 
on 
C'I 
CI 
Z I I I -- 
l:!< I I I o 
on 
-- 
CI 
Z I I I -- 
C'I 
CI 
 I I , 00 
-- 
l:!< I I 8 I 
-- 
&1 
z I I -- I 

 8 I I 8 
-- -- 

 
z C'I I I C') 
l:!< I I I I 
@ 
IZ I I I I 
C') 

 l:!< 8 I o r-: 
o C'I 
-- -- 
o I o 

 I o on 
-- 
C') 
CD 
Z I -- I C') 

 I I I o 
on 
C'I 
CD 
Z I I I C') 

 
 I I I I 
-- 

 CD 
C Z I I I I 

 on 
N CD l:!< I 8 I ..; 

 on 
'" -- 
8- C'I -- -- -- 
z -- 
b 
 s 
 > 


c 

 
e 
G) 

 

 
8 
e 
9- 
o 

 
o 
.... 
u 
.", 

 


G) 
'= 
G) 
.
 
i'3 
VJ 

 


t 

 
th 
'-" 


.... 


o 

 
o
 
0,-... 
S E-< 
t5Q 

.s:: 
]
 
'" c 

 N 
o U 
S .... 
&.2 
I 
 
o _ 

c.. 

 
oS' .s:: 

 


.
..... 

-o 



 

 
00 
oó 

 

 
E-< 


lU 

 

 
o 

 
o 
... 

 
"'O 

 
i 
N 
U 

 
C 
I 
o 
Y' 

 

 
o 
rs 

 
i 
N 

 
C 
I 
l.t.1 
ar 
m 
.
 
oC 

 
.
 
N 

 
C 
I 

 



 
.s:: 
u 

 
=o 
OJ) 
G) 
N 
U 
N 
'" 
8- 
C':S 
:a 

 
-o 
OJ) 
G) 
t2 
oC 

 
G) 

 
o 
= 
G) 
u 
o 
.... 
c.. 
G) 
'= 
G) 
.
 

 

 


]' 
'" 
t 
'-" 
.... 


\O 8 

 I I I 

 .... 
on 8 

 I I I 

 - 
C'I 8 

 I I I 

 .... 
-- 

 I I 8 , 

 -- 
\O 8 
ej I I I 

 .... 
on 8 
ej I I I 

 .... 
v 8 
ej I I I 

 - 
C') M 
ej l- 
I -.6 I M 

 \O M 
C'I 8 
ej I I I 

 - 
-- 
ej on on I o 

 N C'I \£) 
-- 8 
= I I I 

 -- 
... 

 b 
 s 
> 


o 

 
VJ 
o
 

 
ai 

 
.... 
S 
o 
9- 
o 

,-... 

E-< 
0=0 
]:;; 
° u 
.=;>-. 
o c 

 N 

 u 
&. 
G).'.E 

 
00 
a- 

 

 
E-<
		

/Magazyn_056_01_098_0001.djvu

			90 


Marcin Weinkauf 


W.m.1 - głównie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych GT V (50%), ręcz- 
nie lepionych, przykrawędnie obtaczanych GT II (25%) oraz ręcznie lepionych, 
częściowo obtaczanych do strefy największej wydętości brzuśca GT III (25%), 
charakteryzowały się wychyleniem kątowym od 26 do 75° oraz prostym kształ- 
tem wylewu; do najczęściej występujących należały wylewy o prostym 
(W. III. la), wklęsłym (W.III.lb) oraz zaokrąglonym (W.III.lc) kształcie krawę- 
dzi; 
W.III.2 - wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych (GT V), wyróż- 
niały się one okapem przy prostym kształcie wylewu; do najczęściej występują- 
cych należały formy o prostym (W.II1.2a) i zaokrąglonym (W.III.2c) kształcie 
krawędzi; 
W.III.3 - głównie w grupie naczyń częściowo obtaczanych do strefy najwięk- 
szej wydętości brzuśca GT III (66,7%) oraz w niewielkiej ilości w grupie naczyń 
całkowicie obtaczanych GT V (33,3%), wyróżniały się one wklęsłym ksztahem 
wylewu; do najczęściej występujących form należały wylewy o prostym 
(W.III.3a), wklęsłym (W.IlI.3b) oraz zaokrąglonym (W.IIl.3c) kształcie krawę- 
dzi; 
W.III.4 - wyłącznie wśród naczyń zaliczonych do GT V, charakteryzowały się 
one okapem przy wklęsłym kształcie wylewu oraz głównie formami o prostym 
(W.III.4a), wklęsłym (W.III.4b), zaokrąglonym (W.III.4c) i spiczastym (W. III. 
4d) kształcie krawędzi; 
W.III.5 - wyłącznie w grupie naczyń częściowo obtaczanych (GT V), charak- 
teryzowały się one dwuwklęsłym ksztahem wylewu oraz formami o prostym 
(W.III.5a) i zaokrąglonym (W.III.5c) kształcie krawędzi; 
W.III.6 - wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych (GT V), charak- 
teryzowały się okapem przy dwuwklęsłym kształcie wylewu; do przewodnich 
form należały egzemplarze o krawędziach zaokrąglonych (W.III.6c) i spiczastych 
(W.III.6d); 
W.lV.1 - wyłącznie w grupie naczyń częściowo obtaczanych poniżej strefy 
największej wydętości brzuśca (GT IV), charakteryzowały się wychyleniem ką- 
towym (Sk) powyżej 75° oraz prostym ksztahem wylewu; do form przewodnich 
należały krawędzie o prostym (W.IV.la), wklęsłym (W.IVlb), zaokrąglonym 
(W.IVlc) i spiczastym (W.IV.ld) kształcie; 
W.lV.2 - wyłącznie w grupie naczyń GT V, wyróżniały się okapem przy pro- 
stym kształcie wylewu; stwierdzono obecność form wylewów o zaokrąglonym 
(W.IV.2c) oraz spiczastym (W.IV.2d) kształcie krawędzi; 
W.lV.5 - wyłącznie w grupie ceramiki całkowicie obtaczanej (GT V), charak- 
teryzowały się dwuwklęsłym kształtem krawędzi; do form przewodnich zaliczono 
zaokrąglone (W.IV5c) oraz spiczaste (W.IV.5d) ksztahy krawędzi; 


--
		

/Magazyn_056_01_099_0001.djvu

			- 


Ceramika naczyniowa... 


91 


W.IV.6 - wyłącznie wśród naczyń GT V, wyróżniały się dwuwklęsłym kształ- 
tem wylewu z okapem i fonnami o prostym (W.IY.6a), zaokrąglonym (W.IV.6c) 
i spiczastym (W.IV.6d) kształcie krawędzi. 
Na podstawie analizy przydennych partii naczyń, przeprowadzonej w obrębie 
poszczególnych grup technicznych stwierdzono, że w grupie naczyń ręcznie le- 
pionych, przykrawędnie i częściowo obtaczanych (GT II-IV) dominowały eg- 
zemplarze o dnach płaskich. Stanowiły one aż 63,6% wszystkich den (ryc. }2, 
tab. 10). Dna bez pierścienia dookolnego, płaskie, niewyodrębnione (0.1.1) wys- 
tąpiły zarówno wśród naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych (GT 11- 
-IV - 31,8%
 tab. 11), jak również całkowicie obtaczanych (GT V), gdzie ich 
udział był zdecydowanie większy i wynosił aż 68,2% (tab. 11). Podobna prawi- 
dłowość charakteryzowała także dna wklęsłe (67,4%
 tab. 10), które dominowały 
w grupie technicznej piątej. Dna bez pierścienia dookolnego, wklęsłe niewyod- 
rębnione (D .11.1) przeważały wśród egzemplarzy całkowicie obtaczanych, gdzie 
ich udział wynosił aż 62,5% (tab. 11), w grupie z ceramiką częściowo obtaczaną 
(GT II-IV) natomiast wystąpiły one w niewielkiej ilości (37,5%
 tab. 11). Naj- 
większy odsetek den bez pierścienia dookolnego, wklęsłych, wyodrębnionych 
(0.11.2) stwierdzono w grupie ceramiki ręcznie lepionej, częściowo obtaczanej 
(GT II-IV - 100%
 tab. 11). Dna z pierścieniem dookolnym, wklęsłe (Op.II.I), 
jak i płaskie niewyodrębnione (Op.I.}) były charakterystyczne dla ceramiki cał- 
kowicie obtaczanej (GT V - 100%
 tab. 11). Do liczniejszych fonn den zaliczyć 
należy grupę Op.I1.I. 


Tabela 10. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Rozkład pro- 
centowy kształtów den naczyń w poszczególnych grupach technicznych 
(GT) 


GT Kształt den 
wklęsłe płaskie 
GT II-N 36,4 63,6 
GTV 67,4 32,6 


Zdobnictwo. Szczegółowa analiza zdobienia naczyń miała na celu prześle- 
dzenie zmian "stylistycznych" oraz wychwycenie cech wyróżniających grupę 
naczyń "skępskich". W analizie tej oparto się na wypracowanych już wcześniej 
założeniach metodycznych. Wyróżniono wątki zdobnicze (WZ), a w dalszej ko- 
lejności stworzono schemat systemów ornamentacyjnych (SO). 
Najwięcej infonnacji dostarczyły ułamki naczyń z zachowaną w całości 
kompozycją ornamentu. Przy dużej ilości mało charakterystycznych fragmentów 


--
		

/Magazyn_056_01_100_0001.djvu

			') 2 
J 
 J mi 
Wff
 
J 
J 
 
D 1 

 

 

 
J J 
 
rai 
101: J 
 
J 
J 
J 

 

 


Ryc. 12. Skępe, \\oj. kUJawsko-pomorskie, stanowiska 1,2. Systematyka morfologiczna 
den 
Fig. 12. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, sites 1,2. Base types 


........
		

/Magazyn_056_01_101_0001.djvu

			'
 

 


CI! 
:a 
-= 
Q) 
"C 



 


Q) 

 
o 
1:: 
Q) 
u 


 
'E-< 
0 0 


 
:f1 'fi 


 
'S 
 
Q) 
 
.
 .g 

.
 
'" u 

 .
 
o 
'O
 

 u 

 
 
o o 


 

.... 
-...L 
.... 

b 
.
 
 
o..c:: 

ł 
Q)
 
 

.g 

 
 
&.8 
o '!(j, 

[j 

 
 
.
..c:: 
]
 
.0 
"E' . s.. 


 

 Q) 

.
 
...Io:
 
tJ) ... 


- 
- 



 

 
E-< 



 I I I 
C'I 
= 
ci.. 
o 
Z I I I 
tł: o 8 
I o 
- - - 
= 
ci.. 
o M M 
Z I C'I C'I 

 I 8 8 
- - - 
.... 
ci.. 
o 
Z I M M 

 8 I 8 
C'I - - 
= 
eS 
z - I - 
V") V") 

 r: Ń 8 
- M \&) 
= - 
eS 
Z M V") 00 

 I I I 
C'I 
.... 
eS 
Z I I I 
00 C'I 

 -:-00 8 
M \&) 
- - 
.... 
eS 
Z !-V") 
 
- 

 e 
b 
 :> 
 


<.?.1 
 
-& 8' o 
o .
v.: U'v.: 
U'v.:



sg 
-= 
 o -= o '0::1 o 
o -= '0::1 o '0::1 I::; '0::1 
'S o I::;.s 1::;.l:J I::; 
ł%łłłii 

 .g 
 
 
 .
 
 
.Q) 
'S N'S S N 
S N 
 
 Q)
 Q)
 
ar C1r
 
 .
f'tij 
 







 
Q.Q.

Q.

 
o
 ó 6h 6h s:f s:f s:f 


Q)Q)


 


.E.E.Eoo 
--000...10:...10: 
ii88


 
"C"C"C"C,,", S S 

 
.
.
 S Q) Q) 
's= 's= 5 5.Q) 's 's 
Q) Q)......
 S Q) Q) 
'13 .
 .u .(1) .Q) '13 '13 
.", ,(1) 
 ... 
..".." 
li) Ii).
 .
.... Ii) li) 
.""", ..... 
 Q.. v .""", ..... 
Q.. Q.. N N . s.. Q.. Q.. 
NN,8,8NNN 
,8,8




 


-a-a
 I I 
I I I I -r-1 
..-4N
f"i:== 
. '::::1 t::I . . . 


 . . Q.. Q.. Q. 
0000000
		

/Magazyn_056_01_102_0001.djvu

			94 


Marcin Weinkauf 


Q b c d e f g h I 

 
 tV .
 CIb. 
- I

 
- " 
 ... - 
Ń I
 - 
 17
 
3: 
 - :, 
 -"'Ii;;: 



 Rf Hlm- !fil 
 
 
 
PI .;. Co 
 
 ". l..../. Ił 

 .. 
 .. &.. ... ':-.:--. II .. ' '" , 

 
 
 , .. '" 1'11 
N .. .. .. 
 
 
 --:. -i.,:- .... "' , , 
3: . .. .. "c , 
.-' 
"" o c c .ł....
. 
! 
- 
.- - :==::=r .
 .
 
-- - - VV\.r /"\../'- 
- -- 
N - --= 
- 
 
3: ====-- -" 
Ń \'" 4- 

""\r)1 
3: 
M o CI 
@@ t:7o t1 CI o 
"co 
N O . 

 

 0/::YY.""/ łłH',...
 
Ń 
3: 

ś

 .. Yfr
 
- 
 
 
 
 » 
2: 
N 

 


Ryc. 13. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowiska l, 2. Systematyka wątków zdob- 
niczych 
Fig. 13. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, sites 1,2. Decorative motifs 


naczyń możliwe było wydzielenie jedynie wątków zdobniczych (Dzieduszycki 
1982, s. 50; Bojarska 1993, s. 23-28). 
Wyróżniono dziewięć podstawowych grup wątków zdobniczych (WZ)22, cha- 
rakteryzujących się odmiennym sposobem wykonania (ryc. 13, tab. 12): 


22 Dla potrzeb niniejszego opracowania schemat ten uproszczono o następujące wątki zdobni- 
cze: WZ.I.la, WZ.I.lb, WZ.n.la, WZ.n.lb oraz WZ.IV.2. 


.......
		

/Magazyn_056_01_103_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


95 


WZ.L1 - różnorodne pasma wykonane grzebykowym narzędziem wielozęb- 
nym, charakterystyczne dla naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych 
GT III (33,3%), zdobienie to stwierdzono również na naczyniach całkowicie 
obtaczanych GT V (66,7%), w tej grupie wyróżniono zarówno pasma ciągłe, jak 
i ciągłe faliste
 


Tabela 12. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Zestawienie 
procentowe wątków zdobniczych (WZ) dla poszczególnych grup technicz- 
nych (GT) 


Wątek zdobniczy GTU GTm GTIV GTV 
WZ.I.1 - 33,3 - 66,7 
WZ.I.2 - 100 - - 
WZ.I.3 - - - 100 
WZ.U.1 - 1,5 98,5 
WZ.U.2 40 40 - 20 
WZ.U.3 - 33,3 - 66,7 
WZ.U.4 - - - - 
wZ.m - - - - 
WZ.IV.1 - - 100 


WZ.L2 - różnorodne układy przerywanych żłobków wykonanych grzebyko- 
wym narzędziem wielozębnym, wystąpiły wyłącznie w grupie naczyń ręcznie 
lepionych, częściowo obtaczanych (GT III)
 
WZ.L3 - różnorodne odciski grzebykowych narzędzi wielozębnych, wystąpiły 
wyłącznie na naczyniach całkowicie obtaczanych (GT V)
 
WZ.lL 1 - różnorodne układy linii wykonanych narzędziem jednozębnym, cha- 
rakterystyczne dla naczyń całkowicie obtaczanych GT V (98,5%), w niewielkiej 
liczbie wystąpiły wśród naczyń częściowo obtaczanych poniżej strefy najwięk- 
szej wydętości brzuśca GT IV (1,5%), wyróżniono także linie ciągłe, dookolne, 
poziomo-spiralne, grupa ta cechowała się największą liczbą form zdobnictwa
 
WZ.1I.2 - różnorodne linie przerywane wykonane narzędziem jednozębnym, 
wystąpiły między innymi na naczyniach częściowo obtaczanych GT II-III (80%) 
oraz w niewielkim stopniu na ceramice całkowicie obtaczanej GT IV (20%)
 
WZ.II.3 - różnorodne odciski wykonane rylcem, wystąpiły głównie w grupie 
naczyń całkowicie obtaczanych GT V (66,7%), w mniejszym natomiast stopniu 
w grupie naczyń częściowo obtaczanych GT III (33,3%)
 
WZ.lV.1 - ornament plastyczny w postaci listwy przyklejanej do ścianki na- 
czynia, wystąpił wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych (GT V). 
Systematyka ornamentów naczyń uwzględniała oprócz wyróżnionych pod- 
stawowych wątków zdobniczych ich kompozycję (liczbę motywów, hierarchię
		

/Magazyn_056_01_104_0001.djvu

			96 


Marcin Weinkauf 


oraz mIejsce wątku w systemie). Wyróżniono oSIem podstawowych grup23 
(ryc. 14, tab. 13): 


o b c d e t g h 
£
 A 
 - 
?\! 
 

 
 -- - 
- ' - -- 



 _ 
 3:::_ -.:: 
: 
 
..... - 
VI ,,, ,.". 
- - .". 



 - - .. 
o --- -='" ::::..-"'"::-- - - 
 I III 
 
.. 

 
 II 1,( ¥l 4A :a A " -- . . . 

 
' - ...--- /I I I .-:...-:--- 
o - - =- 
. - ----== - 
VI 

 - 


oC ;
": 
N""" 

 
Ó =-- 
VI 



 
- 


o 

 
'J- 
o 
VI 


.D 
C:! .",.-..... 
o 


 
Ó
 
VI 
..;... : I 

 . . . 
--- 
Ó --- 
VI - 


;"" 
 - 
 


 
-----=- ---- 
- 



 ---{/ .... 
 
d 
 
VI _ - 


Ryc. 14. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowiska 1,2. Systemy ornamentacY.ine 
Fig. 14. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, sites 1,2. Ornamentation systems 


50.1 - układy jednowątkowe, pasma wykonane narzędziem wieI ozębnym 
(WZ. I.l), jak. również różnorodne linie wykonane narzędziem jednozębnym 
(WZ.II.2), występujące na naczyniach ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych 
GT III (28,6%) w strefie powyżej największej wydętości brzuśca, gdzie były 


23 Na potrzeby tego opracowania rozbudowano schemat ornamentacyjny o jednostkę 
SO.n.la/lb, ajednocześnie system pierwotny uproszczono o następtYące systemy ornamentacyj- 
ne: SO.m.I, sO.m.
 oraz SO.IV.
		

/Magazyn_056_01_105_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


97 


jedynym systemem ornamentacyjnym; do tej grupy zaklasyfikowano również 
różnorodne układy linii wykonanych narzędziem jednozębnym (WZ. n.l), wystę- 
pujące na całej niemalże powierzchni naczyń całkowicie obtaczanych GT V 
(71,4%), system był najbardziej charakterystyczny dla grupy form naczyń eso- 
watych (E 2 - 42,8%; tab. 14); 


Tabela 13. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Zestawienie 
procentowe grup technicznych (OT) oraz systemów ornamentacyjnych (SO) 


System ornamentacyjny GTm GTIV GTV 
SO.I 28,6 - 71,4 
So.U.I - 100 - 
SO.D.2a - - 100 
SO.U.2b - - 100 
SO.D.2e - - 100 
SO.U.2a12b - - 100 
SO.m.2a - - 100 


sa.II.1 - układy dwuwątkowe: 
Sa.n.1- układy dwuwątkowe, różnorodne, występujące wyłącznie na naczy- 
niach częściowo obtaczanych do strefy największej wydętości brzuśca (GT IV); 
były także charakterystyczne dla grup form naczyń esowatych (E 3 ; tab. 14); 
składały się z wątków w postaci dookolnych pasm ciągłych oraz linii falistych 
wykonanych narzędziem jednozębnym (Sa.n.lc), ornament występował poniżej 
strefy największej wydętości brzuśca; 


Tabela 14. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (grodzisko). Zestawienie 
procentowe grup form naczyń oraz systemów ornamentacyjnych (SO) 


System ornamentacyjny B2 B3 E2 E3 Dl D2 
SO.I 28,6 28,6 42,8 - - 
SO.D.I - - - 100 - - 
SO.U.2a - 50 - - 50 - 
SO.D.2b 100 - - - - - 
SO.U.2e - - 100 - - 
SO.D.2a12b - - 100 - - - 
SO.m.2a - - - - - 100 


Sa.n.2a - układy dwuwątkowe, zhierarchizowane, występujące wyłącznie na 
naczyniach całkowicie obtaczanych (GT V); składały się z wątku głównego 
w postaci dookolnych żłobków (linie poziome i faliste) wykonanych narzędziem
		

/Magazyn_056_01_106_0001.djvu

			98 


Marcin Weinkauf 


jednozębnym oraz ornamentu uzupełniającego występującego w oddzielnej stre- 
fie; system najbardziej charakterystyczny. dla grupy fonu naczyń baniastych 
(B 3 - 50%; tab. 14) oraz dwustożkowa tych (D) - 50%; tab. 14); 
Sa.II.2b - układy dwuwątkowe, zhierarchizowane, występowały wyłącznie na 
naczyniach całkowicie obtaczanych (GT V); składały się z wątku głównego 
w postaci dookolnych linii poziomo-spiralnych wykonanych narzędziem jedno- 
zębnym oraz wątku uzupełniającego jako "zwieńczenia" w postaci linii falistej 
bądź odcisków narzędzia wielozębnego; system występował jedynie w grupie 
fonu naczyń baniastych (B 2 ; tab. 14); 
Sa.II.2c - układy dwuwątkowe, zhierarchizowane, występowały wyłącznie na 
naczyniach całkowicie obtaczanych (GT V); składały się z wątku uzupełniające- 
go w postaci linii prostej na wątku głównym (dookolne żłobki poziomo-spiralne 
wykonane narzędziem jednozębnym); system występował jedynie w grupie fonu 
naczyń esowatych (E 2 ; tab. 14); 
Sa.II.2a/2b - układy dwu wątkowe zhierarchizowane, występowały wyłącznie 
na naczyniach całkowicie obtaczanych (GT V); składały się z wątku głównego 
w postaci dookolnej linii poziomej i motywu uzupełniającego występującego 
w oddzielnej strefie, całość systemu zwieńczono wątkiem w postaci linii falistej 
wykonanej narzędziem jednozębnym; system był charakterystyczny dla grupy 
fonu naczyń esowatych (E 2 ; tab. 14); 
Sa.III.2a - układy trój wątkowe, zhierarchizowane, występowały wy- 
łącznie na naczyniach calkowicie obtaczanych (GT V); składały się z wątku 
głównego w postaci żłobków dookolnych oraz wątków uzupełniających usytu- 
owanych w oddzielnych strefach; system był charakterystyczny dla grupy fonu 
naczyń dwustożkowatych (D 2 ; tab. 14). 


W wyniku wieloaspektowej analizy technologiczno-stylistycznej ceramiki na- 
czyniowej z grodziska w Skępem otrzymano podstawę do wyróżnienia tu kolej- 
nych faz rozwojowych garncarstwa. Mając na uwadze heterogeniczność scha- 
rakteryzowanych powyżej materiałów ceramicznych założyć można, że fazę naj- 
starszą reprezentowały naczynia ręcznie lepione, przykrawędnie obtaczane (GT 
II) oraz ręcznie lepione, częściowo obtaczane do strefy największej wydętości 
brzuśca (GT III). W obrębie tego nurtu wystąpiły głównie przysadziste naczynia 
esowate, zdobione systemem ornamentacyjnym SOJo Były to egzemplarze przy- 
krawędnie obtaczane o niezbyt silnie profilowanych krawędziach III.lc. 
W większości zostały wykonane z glin schudzonych materiałem ostrokrawędzio- 
wym o uziarnieniu poniżej 2 mm (SG.2). Pojawiły się tu również naczynia bania- 
ste, nieornametowane, obtaczane do strefy największej wydętości brzuśca o słabo 
profilowanych krawędziach (III.3a). Wykonano je z glin schudzonych drobno 


-....ł....
		

/Magazyn_056_01_107_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


99 


(OD)- i średnioziarnistym (DŚ) piaskiem bądź tłuczniem kamiennym (SG.2, 
SG.3). 
Fazę młodszą wyznaczył moment pojawienia się ceramiki naczyniowej cał- 
kowicie obtaczanej, silnie profilowanej o przysadzistej formie. Dominowały tu 
egzemplarze baniaste, esowate oraz dwustożkowate (zbliżone pod względem 
morfologicznym do naczyń esowatych). Większość z nich wykonano z glin schu- 
dzonych drobno (DD)- i średnioziarnistymi (OŚ) frakcjami obtoczonymi 
i ostrokrawędziowymi (SG.3) bądź wyłącznie drobnoziarnistymi (SG.4). Na 
podstawie analizy mikromorfologicznej stwierdzono przewagę form krawędzi 
stosunkowo silnie profilowanych (III, IV) oraz dominację systemu ornamentacyj- 
nego SO.I1.2a, charakteryzującego się dookolnymi poziomymi żłobkami wyko- 
nanymi narzędziem jednozębnym. 
Najmłorlszy horyzont chronologiczny reprezentowały zdobione, silnie profi- 
lowane naczynia esowate, baniaste oraz dwustożkowate. Charakteryzowały się 
one silnie wykształconymi krawędziami (III i IV) oraz bogatym systemem orna- 
mentacyjnym (SO.II, SO.III). W grupie tej najczęściej wystąpiły formy o wysoko 
umieszczonej największej wydętości brzuśca i łagodnym bądź ostrym jego zało- 
mie oraz naczynia z wyodrębnioną szyjką. Pod względem technologicznym na- 
wiązywały one do egzemplarzy wcześniejszego nurtu. 


KlasyfIkacja ceramiki naczyniowej z osady (stanowisko 2) 


Technologia 


Ceramika ręcznie lepiona, częściowo obtaczana (GT II-III). Z ogólnej licz- 
by 1781 fragmentów naczyń 210 (11,8%) należało do naczyń ręcznie lepionych, 
przykrawędnie i częściowo obtaczanych (tab. 15). Udział ilościowo-procentowy 
ceramiki wczesnośredniowiecznej ksztahował się odmiennie dla poszczególnych 
części naczyń. Partie brzegowe w grupie GT II stanowiły 8,7%, natomiast w GT 
1II aż 21,6% (tab. 16) ogółu wylewów. Fragmenty brzuśców były reprezentowa- 
ne przez 5, l % (tab. 17) partii środkowych, części przydenne naczyń stanowiły 
45,5% ogółu den zaliczanych do grupy ręcznie lepionych (tab. 18). 
Ceramika GT II wykonana była z masy garncarskiej charakteryzującej się 
złym wysortowaniem materiału klastycznego, jak i złym bądź zmiennym jego 
obtoczeniem (zawierała wyłącznie frakcje ostrokrawędziowe - "tłuczeń"), 
o składzie granulometrycznym SG.2 (por. Chudziak, Poliński, Moszczyński 
1997, s. 231-243) nie zawierającym materiału klastycznego o uziarnieniu powy- 
żej 2 mm (DG II-III). Naczynia GT III wyróżniały dwie masy garncarskie. 
Pierwsza swoim składem granulometrycznym nawiązywała do grupy SG.3. Eg- 
zemplarze wykonane z tej masy (sporadycznie występują w GT II) charaktery-
		

/Magazyn_056_01_108_0001.djvu

			100 


Marcin Weinkauf 


zawały się gliną schudzoną dużą ilością domieszki drobno (00)- i średnioziarni- 
stej (OŚ), nie zawierając frakcji o uziarnieniu powyżej 1,5 mm (OG I-III). Inną 
stosowaną masą ceramiczną była glina schudzona średnią ilością domieszki 
drobno (00)- i średnioziarnistego (OŚ) piasku i tłucznia kamiennego. Zauważo- 
no tu, w skrajnych przypadkach równoczesne występowanie frakcji ostrokrawę- 
dziowych i obtoczonych. 


Tabela 15. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Frekwencja grup 
technicznych (GT) w poszczególnych zespołach naczyń 


Lp. Nr Nr Ceramika naczyniowa - grupy techniczne (GT) 
jamy inw. GT II-IV GTV m.ch. 
N % N % N % 
l l 1300 9 5,8 108 69,2 39 25 
2 2 1304 8 25,8 5 16,1 18 58,1 
3 2 1243a 3 1,5 174 84,9 28 13,6 
4 2 13 li 3 2,7 83 75,4 24 21,9 
5 3 1303 - - 41 87,2 6 12,8 
6 4 1307 l 2,5 18 45 21 52,5 
7 6 1305 7 8,2 53 62,3 25 29,5 
8 7 1302a l 1,2 71 86,6 10 12,2 
9 8 1298a 3 6 42 82,3 6 lI,7 
10 9 1301 3 2,6 106 90,6 8 6,8 
li li 1243b l 4,5 15 68,2 6 27,3 
12 11114 1243c 12 34,3 7 20 16 45,7 
13 12 1309 14 20,3 48 69,6 7 10,1 
14 13 1308 3 5,7 32 60,3 18 34 
15 15/17 1289a 2 lI,1 9 50 7 38,9 
16 16 1306 4 33,3 - - 8 66,7 
17 20 2791 4 100 - - - - 
18 21 1242 61 28,3 35 16,2 120 55,5 
19 21 1299 26 26,8 8 8,2 63 65 
20 - 1244 6 6 65 64 30 30 
21 - 1298b 4 lI,8 - - 30 88,2 
22 - 1302b l 0,8 103 80,5 24 18,7 
23 - 1310 8 27,5 16 55,2 5 17,3 
24 - 2823 3 42,9 4 57,1 - - 


m.ch. - mało charakterystyczne. 


Wśród najstarszych egzemplarzy naczyń zaobserwowano częstsze występo- 
wanie domieszki o dużej granulacji. Znalazło to odbicie w wyglądzie powierzchni 


......
		

/Magazyn_056_01_109_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


101 


naczyń ręcznie lepionych, przykrawędnie obtaczanych, jak również ręcznie lepio- 
nych, częściowo obtaczanych do strefy największej wydętości brzuśca - struk- 
tura ścianek była chropowata bądź szorstka. Poza celowo dodawaną domieszką 
mineralną występowała tu również, jako komponent masy ceramicznej, domiesz- 
ka organiczna. 


Tabela 16. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie ilo- 
ściowo-procentowe fragmentów ceramiki (wylewy) w poszczególnych gru- 
pach technicznych (GT) 


Liczba Grupy techniczne (GT) Razem 
GTII GTill GTV 
N 26 64 207 297 
% 8,7 21,6 69,7 100 


Tabela 17. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie ilo- 
ściowo-procentowe fragmentów ceramiki (brzuśce) w poszczególnych gru- 
pach technicznych (GT) 


Liczba Grupy techniczne (GT) Razem 
GT II-GT IV GTV m.ch. 
N 70 785 519 1374 
% 5,1 57,1 37,8 100 


m.ch. - malo charakterystyczne. 


Tabela 18. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie ilo- 
ściowo-procentowe fragmentów ceramiki (den) w poszczególnych grupach 
technicznych (GT) 


Liczba Grupy techniczne (GT) Razem 
GT II -GT IV GTV 
N 50 60 110 
% 45,5 54,5 100 


Na podstawie zestawienia procentowego grubości ścianek (tab. 19), za naj- 
częściej występujące w grupie naczyń ręcznie lepionych, przykrawędnie obtacza- 
nych oraz częściowo obtaczanych do strefy największej wydętości brzuśca, 
UZDano egzemplarze mieszczące się w przedziale metrycznym większym od 
7 mm, a mniejszym bądź równym 10 mm (ceramika grubościenna CG I). Warto- 
ści te charakteryzowały obie grupy techniczne naczyń, występując wokoło 50%
		

/Magazyn_056_01_110_0001.djvu

			102 


Marcin Weinkauf 


egzemplarzy (obiekty 7, 8, 9, 20; tab. 20). Równie licznie w grupie GT II i GT 
III występowała ceramika średniościenna (CŚ) o przedziale metrycznym więk- 
szym od 4 mm, a mniejszym lub równym 7 mm (obiekty 4,6,9, 13, 16; tab. 20). 
Najmniejszym udzialem w grupie naczyń częściowo obtaczanych (GT II - 6,7%, 
GT III - 4,4%) wyróżniała się ceramika grubościenna (CG II) o parametrach 
przekraczających 10 mm (obiekty 2, 11/14,21; tab. 20). 


Tabela 19. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie pro- 
centowe grubości ścianek dla poszczególnych grup technicznych naczyń 
(GT) 


GT Grubości ścianek 
CC CŚ CGl CGll 
GTII - 40 53,3 6,7 
GTm - 41,3 54,3 4,4 
GTV 1,6 75,6 22,8 - 


CC - ceramika cienkościenna, ścianki o grubości nie większej niż 4mm (G max < 4 mm); 
CŚ - ceramika średniościenna, ścianki o grubości większej od 4 mm, a mniejszej lub 
równej 7 mm (4 mm 10 mm). 


Za najbardziej typową i najczęściej stosowaną uznano podsypkę mineralną 
(PM), która reprezentowała 58,8% (tab. 21) ogółu dcn naczyń ręcznie lepionych, 
częściowo obtaczanych, występując w "kompezycjach": 
a) o granulacji średnioziarnistego "tłucznia" (PM.2a-3a) materiał większy lub 
równy 0,25 mm, a mniejszy od 0,75 mm (10,5%); 
b) o granulacji drobno- i średnioziarnistego "tłucznia" (PM.I a-3a), materiał 
poniżej 0,75 mm (52,6%); głównie na dnach z obiektów 1, 11/14, 12, 15/17, 
16,21; 
c) o granulacji średnio- i gruboziarnistego "tłucznia" (PM.2a-6a), materiał więk- 
szy lub równy 0,25 mm, a mniejszy od 2 mm (26,4%); głównie w obiektach 6 
i 21; 
d) o granulacji drobno- i średnioziarnistego piasku (PM.I-3), materiał mniejszy 
od 0,75 mm (10,5%); głównie w obiektach 11/14 i 12. 
Na blisko 9% den stwierdzono ślady równoczesnego stosowania podsypki 
mineralnej (PM) i organicznej (PO). W tym przypadku wykorzystano głównie 
"kompozycję" mineralną:
		

/Magazyn_056_01_111_0001.djvu

			-
 

 
= 
..c: 

 
8. 
." 
CI) 
N 

 
.:.:: 
CI) 
= 
ro 
'!J 
-." 
'!J 
-." 
O 
'2 
bO 
CI) 

 
O 
E 
CI) 
8 
Q. 
CI) 
'a 
CI) 
.
 

 

 
,..:.. 

 

 
o 
- 
C'I 
o 
.:.:: 
." 
.
 

 


= 
o I I I I I I I I I I I I I I I I 
U 
- .... <"1 N r- <"1 
O 
 O 
 <"1 ri \l5 I 00 I O O V) I I I O 
U <"1 <"1 N .... V) V) N 
 
> 
6 0\ r- 00 <'"!. 
 
-00 
 o o $ r-:- <"1 8 M 8 o o V) 8 o 
u r- 
 r- 00 00 V) V) r- I I N 
.... .... .... 
<"1 
U I I I I I I 00 I I I I I I I O 
U N 
= <"1 
O I V) I I I I I I I ..£ I I I I I I 
U N ..... 
<"1 ..... 
- M V) 8 8 r-:- V) <"1 
o <"1 r- I I I I I V) r- I I I I M 
U ..... ..... M 
S 
6 r- 
 r- 
-00 \l5 8 8 8 00 V) 8 8 $ 
u 
 I I I I I N N I I 
.... ..... .... ..... ..... 
U I I I I I I I I I I I I I I I I 
U 
= r- 
eJ I I I I I I I I I I I I I I I \l5 
u .... 
- 8 8 o 8 o 
o I I I I I I I I V) I I I V) 
U .... .... .... 
= 
f-o 
o M 
-00 O 8 8 M 
U I I I I I I I I I I V) I I M 
.... .... 
U I I I I I I I I I I I I I I I I 
U 
i .
 
 r- 
N 
 
 ..... .... N M .... 
 O .... 
.... M r- 00 0\ .... ..... .... ...... ..... .... N N 

 a .... V) 
.... .... 


u 

 
." 
.... 
o 
e 
o 
Q. 

 

 
.= 
] 


"5' 

 
g 
.:.:: 
t/) 

 
ro 
] 
ro 
E-< 


.

 
""o 

v 

J 
ę 
 
er- 
e- 
i! 
r-'ii)' 
'ii)' 
 

 -8,..:.. 
;g
:E
 
e .E! .
;:; 

 'ii)' ." 1\ 
V N'ii)' 
 

.
.
 c 

.
 ro i 

 ro


o 
:
r-;; 
''::1 "CI o 
""..,. 0'= 
'
"8'ii)' 
 
.".= N.:.:: 

 
 
 .g- 
.
 
 .g- 
 
CI) .C!)- 
 '!J 
'a 
 '!J -." 




:8i 


 
o 
bObOo
 
.0.0 
 
 






 
-'P"'I o 
 
..
 "
r\ t-4r\ :; 
e	
			

/Magazyn_056_01_112_0001.djvu

			104 


Marcin Weinkauf 


a) o granulacji drobno- i średnioziarnistego "tłucznia" (PM.1a-3a), materiał 
mniejszy od 0,75 mm (66,6%); 
b) o granulacji średnio- i gruboziarnistego "tłucznia" (PM.2a-6a), materiał więk- 
szy lub równy 0,25 mm, a mniejszy od 2 mm (33,3%), 
Fragmenty den ze śladami równoczesnego stosowania obu podsypek 
(PM+PO) stwierdzono w zespole naczyń z obiektu 21. 


Tabela 21. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie pro- 
centowe rodzaju użytej podsypki dla den ręcznie lepionych (GT II-IV) oraz 
całkowicie obtaczanych (GT V) 


GT Rodzaje podsypki Brak 
PM PO PX PM+PO PM+PO+PX 
GT D-IV 58,8 2,9 - 8,8 2,9 26,6 
GTV 62,5 - 3,6 3,6 - 30,3 


PM - podsypka mineralna; PO - podsypka organiczna; PX - kreda łąkowa. 


W niektórych przypadkach dna naczyń częściowo obtaczanych formowano 
wyłącznie na podsypce organicznej (PO) (obiekt 21 - 2,9%; tab. 21; ryc. 15: f). 
Stosunkowo rzadko stosowano trzy rodzaje podsypki (PM, PO, PX) (obiekt nr 
11/14 - 2,9%; tab. 21). W przypadku niektórych den nie stwierdzono śladów 
stosowania podsypek (26,6%; tab. 21). W grupie GT II znalazło się dziewięć 
fragmentów den, na których nie zaobserwowano jakichkolwiek negatywów po 
stosowanych podsypkach (głównie z obiektów 2 i 13, w tym obiekcie na jednym 
z den stwierdzono odciski słojów drewna). 
Zabieg podważania (P) zaobserwowano na ośmiu fragmentach den (obiekty 
2,8, 13, 16,21). Na czternastu egzemplarzach partii przydennych widoczne były 
ślady łączenia (szczególnie z obiektów 11/14 i 21). 
Płaskie bądź lekko zaokrąglone wklęśnięcia występujące na spodniej stronie 
dna, odczytuje się jako odciski osi koła garncarskiego (OK) (obiekty 11/14 i 21; 
ryc. 15: k; 16: f, g). Płytki, prawdopodobnie owalny odcisk na dnie naczynia 
z obiektu nr 21 otoczony był dookolnym wypukłym wałeczkiem. Wskazywałby 
on na zastosowanie "spracowanego" dysku z przetartym otworem i nową nieru- 
chomą osią wystającą nieznacznie ponad powierzchnię otworu. Średnica otworu 
była większa od średnicy osi, stąd glina wciskala się w szpary formując wypukły 
wałek (por. Szymański 1967, s. 269; Buko 1990, ryc. 42: 4). Negatywy śladów 
osi nie były umiejscowione w centrum dna i miały średnice od 28 mm do 36 mm, 
natomiast stopień ich zagłębienia w osi koła sięgał od 2 mm do 1 ° mm. W jed- 
nym tylko przypadku mieliśmy do czynienia z negatywem osi koła garncarskiego
		

/Magazyn_056_01_113_0001.djvu

			r 



 
@J 
.- . \ ,. . 
-, --- ---- b 
 '.1'_ C 
n J Y£i
 
Dl
 


Q 


.--------....... 
,,," .............., 
'" , 
/ , 
/ ' 
I 
/ 
I 
I ",...--- 
I / 
I / 
, I 
\ \ 
\ \ 
\ \ 
\ ',,,, 
, ---.., 
", //

 
 t1 
',,,----------,; Lid_
h 
 jgj 
T'V""I'! f
 M

 

 '


I
 
J I. I 
"/
(. 
I" 


---- 
" 
"- 
" 


9 
I 


,. 
/ 
/ 
I 
I 
I 
I 
\ 
\ 
\ 
\ 
" ",'" 
'- ....' 
--- 


oUt, 


Iocm 


I 
\ 
\ 
\ 
" 
" .../ 
......_---
 


oo-e.q-k; 


8cm 


Ryc. ]5. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 21: a-ł. GT II: a-i; GT V:j-ł 
Fig. 15. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pottery fragments. Feature 
21: a-ł. GT II: a-i; GT V:j-ł
		

/Magazyn_056_01_114_0001.djvu

			9 bl
 ,\ 



)- q y( 
tt. 

T] 


f 



 

 -, 
.- - 
 
t. .-"'-----' 
 



 


r EJt 
\ J 


:--+=.. .- 


.: -1 



k
 A 
I ,/'---"',,1 
 _.M, 
" , 
I 
I 
\, / 'Dl
 
---- 



. .,
. .,.-.::: r
 Ob,.'\il.ł,Q 
DqC.
-U(,m.n; 
n 


iocm 


8cm 


Ryc. 16. SkCpc. woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt l I: n, o; obiekt 11/14: a-m. GT III: a-h, ł, o; GT V: i-l, m, n 
Fig. 16. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pouery fragments. Feature 
11: n, o; feature 11/14: a-m. GT III: a-h, ł. o; GT V: i-l, m, n 


-a...
		

/Magazyn_056_01_115_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


107 


umiejscowionym centralnie (ryc. 17: a). W jego środkowej części, stwierdzono 
nieznaczną wypukłość, prawdopodobnie odcisk po wklęsłości w osi kola garn- 
carskiego (por. Buko 1990, ryc. 42: 3). 
Fragmenty den charakteryzowały się sporym zróżnicowaniem grubości 
(tab. 22). Dominowały dna średniogrube (ŚG - 48,5%) o wartościach większych 
od 7,5 mm, a mniejszych lub równych 10,5 mm (obiekty 11/14 i 21). Znacznie 
mniej liczna była grupa den średnich (Ś) o przedziale większym od 4,5 mm, 
a mniejszym lub równym 7,5 mm (obiekty l, 2, 6, 21). Zdecydowanie najmniej 
liczną grupę (około 24%), stanowiły egzemplarze grubościenne (G.I, G.II) prze- 
kraczające 10,5 mm grubości (obiekty 9, 15/17,21). 


Tabela 22. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie pro- 
centowe grubości den dla poszczególnych grup technicznych naczyń (GT) 


GT Grubość den 
C Ś ŚG Gl GIl 
GT 11- IV - 27,3 48,5 15,1 9,1 
GTV 4 62,7 29,3 4 - 


Grupę naczyń ręcznie lepionych częściowo obtaczanych (GT II-GT Ill) wy- 
różniała (podobnie jak. w przypadku naczyń z grodziska) plamistość ścianek 
naczyń o szerokiej gamie barw (od ciemnopomarańczowej do szarobrunatnej). 
Przełamy naczyń częściowo obtaczanych były najczęściej dwu- i trójbarwne. 
Ceramika ręcznie lepiona, całkowicie obtaczana (GT V). Z ogólnej liczby 
1781 fragmentów, 1052 (59,1%) należało do naczyń całkowicie obtaczanych 
(tab. 15). Dla poszczególnych części naczyń zestawienie ilościowo-procentowe 
kształtowało się odmiennie. Partie brzegowe stanowiły 69,7% (tab. 16), brzuś- 
ce - 57,1% (tab. 17) wszystkich fragmentów partii środkowych naczyń, części 
przydenne natomiast stanowiły 54,5% całości rozpatrywanych den (tab. 18). 
Ceramika GT V wyróżniała się dwoma przewodnimi rodzajami mas garncar- 
skich. Pierwsza w swoim składzie była zbliżona do SG.3. Wyróżniała ją jedynie 
średnia ilość domieszki schudzającej, w postaci drobno (00)- i średnioziarniste- 
go (OŚ) "piasku" oraz ostrokrawędziowego "tłucznia". Charakterystyczne dla tej 
grupy było równorzędne stosowanie obu domieszek schudzających. Omawiając 
kolejną z grup surowcowych należy zaznaczyć, że w swoim składzie zbliżona 
była do SG.4. Zawierała ona wyłącznie frakcje drobnoziarniste (DO), w postaci 
piasku, jak również niewielkie ilości ostrokrawędziowych domieszek średnioziar- 
nistych (OŚ), często w postaci żwiru. W przedstawionych wyżej dwóch grupach 
przeważało uziarnienie o wielkości poniżej 1,5 mm.
		

/Magazyn_056_01_116_0001.djvu

			v .....'..- \ 
-. -:: . 
I 
°l, - 
, 
. b 
D 
 


D l 


. ." I 
. . 
. .. 
. . 
.. 
 .... 

 ł to. .0." 
..... '. 
';. ., . 
i l 
f 
h
 \b LJ 

 
I 


g 


Jg l 


DO, 


'cm 


Oa-t.h-J. 


&cm 


Ryc. 17. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej, brak bliższej lokalizacji. GT II: a, b; GT IlI: c-j 
Fig. 17. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, sit e 2. Pouery fragment s, precise 
location unknown. GT II: a, b; GT III: c-j
		

/Magazyn_056_01_117_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


109 


Za najbardziej charakterystyczne uznano naczynia o ściankach średniej gru- 
bości (CŚ), większych od 4 mm, natomiast mniejszych lub równych 7 mm 
(obiekty 8, 11, 15/17 -75,6%
 tab. 19). Stwierdzono je w zespołach naczyń 
z obiektów 8, II 15/17 (tab. 20). Ceramika grubościenna (CG I) o wartościach 
większych od 7 mm a mniejszych lub równych 10 mm stanowiła 22,8% i była 
charakterystyczna dla większości zespołów ceramicznych (tab. 19, 20). Wśród 
naczyń całkowicie obtaczanych (GT V) z reguły grubsze ścianki charakteryzo- 
wały naczynia o funkcji zasobowej. Najmniej liczną grupę reprezentowały eg- 
zemplarze o ściankach mniejszych od 4 mm (CC) (obiekty 9 i 21 - 1,6%; 
tab. 19,20). 
Również na dnach naczyń ręcznie lepionych, całkowicie obtaczanych stwier- 
dzono stosowanie podsypek a często też ślady ich usuwania. Materiał całkowicie 
obtaczany charakteryzował się dominacją podsypki mineralnej (PM), która wy- 
stąpiła aż w 62,5% den (tab. 21). Stwierdzono tu kilka "kompozycji": 
a) o granulacji średnioziarnistej w postaci ostrokrawędziowego "tłucznia" 
(PM.2a-3a), materiał większy lub równy 0,25 mm, a mniejszy od 0,75 mm 
(5,7%); jedynie w obiekcie 7; 
b) o granulacji drobno- i średnioziarnistego "tłucznia" (PM.1a-3a), materiał 
mniejszy od 0,75 mm (48,6%)
 najwięcej w obiektach 1,2,6, 9, l2
 
c) o granulacji średnio- i gruboziarnistego "tłucznia" (PM.2a-6a), materiał więk- 
szy lub równy 0,25 mm, a mniejszy od 2 mm (25,7%); w obiektach 2 oraz 
11/14; 
d) o granulacji drobnoziarnistego piasku oraz drobno- i gruboziarnistego tłucznia 
(PM.1I1a-4a), materiał mniejszy od 1,0 mm (2,8%)
 w obiekcie 2
 
e) o granulacji drobno- i średnioziarnistego "piasku" (PM.I-3), materiał mniej- 
szy od 0,75 mm (17,2%); w obiektach 1,2,7, 12. 
Na naczyniach obtaczanych całkowicie stwierdzono ponadto współwystępo- 
wanie podsypki mineralnej i organicznej (PM+PO - 3,6%). Materiał mineralny 
charakteryzował się "kompozycjami": 
a) o granulacji drobno- i średnioziarnistego "tłucznia" (PM.la-3a), materiał 
poniżej O, 75 mm
 w obiekcie nr 4
 
b) o granulacji średnio- i gruboziarnistego "tłucznia" (PM.2a-6a), materiał więk- 
szy lub równy 0,25 mm, a mniejszy od 2 mm; w obiekcie 3. 
Na dnach naczyń calkowicie obtaczanych sporadycznie zaobserwowano wy- 
stępowanie śladów stosowania kredy łąkowej (PX - 3,6%, obiekt 2). O ile ślady 
po omawianych dotąd podsypkach są wyraźne, to negatywy pozostawione na 
dnie naczynia z obiektu 9 są słabo widoczne i mogą wskazywać na zastosowanie 
jako podkładki ("podsypki") tkaniny. Na 17 dnach GT V brak jakichkolwiek 
negatywów po podsypkach. Najwięcej takich den stwierdzono w obiektach l, 2, 
7, 9 (30,3%). Podczas analizy partii przydennych stwierdzono obecność egzem-
		

/Magazyn_056_01_118_0001.djvu

			110 


Marcin Weinkauf 


plarzy Z pierścieniem dookolnym powstałym jako negatyw podłoża, na którym 
lepiono naczynie (60,7% ogółu analizowanych den; obiekty 2 i 9). 
Na ośmiu egzemplarzach den zaobserwowano ślady podważania (P), wi- 
doczne zwłaszcza na krawędziach pierścieni dookolnych (obiekty l, 2, 3, 6, 7, 
11114, 12). Na 29 fragmentach partii przydennych stwierdzono ślady łączenia, 
występujące w postaci ukośnych rys widocznych na przełamach naczyń (obiekty 
1,2,7). 
Za ewidentny ślad produkcji związany z lepieniem podstawy naczynia uzna- 
no bruzdę dookolną. Najistotniejsze w jej interpretacji są ślady zlepienia wystę- 
pujące na przełamach naczyń (Rzeźnik 1995, s. 32-33). Stwierdzono je na 
dwóch fragmentach den z obiektów nr 3 oraz nr 7 (ryc. 18: g. 19: n). 
W trakcie analizy partii przydennych natrafiono na jeden egzemplarz z odci- 
skiem pozostawionym przez oś koła garncarskiego (obiekt 21; ryc. 15: k). Ne- 
gatyw ten miał fonnę kolistą o średnicy około 38 mm, umieszczony był centralnie 
i zagłębiony na około 3 mm. Nie stwierdzono tu śladów wskazujących na zmianę 
położenia podłoża względem umieszczonego na nim wyrobu, co pozwoliło przy- 
puszczać, iż był to negatyw po osi ruchomej (por. Buko 1990, s. 42; Rzeźnik 
1995, s. 28-29). 
Grubość den zamykała się w przedziale od 4,5 mm do 13,5 mm (tab. 22). 
Przeważały dna średniej grubości (Ś), większej od 4,5 mm, a mniejszej lub rów- 
nej 7,5 mm (62,7%), występujące w obiektach 2,3, 7. Mniej liczną grupę stano- 
wiły egzemplarze średniogrube (ŚG) o wartościach większych od 7,5 mm, 
a mniejszych lub równych 10,5 mm (29,3%; obiekty l, 2, 21). Najmniej liczną 
grupę reprezentowały egzemplarze cienkie (C - obiekty 3 i 11/14) oraz grube 
(G.I - obiekty l, 13,21) przedstawiające dwie skrajne grupy grubości (4%). 
Grupę naczyń ręcznie lepionych, całkowicie obtaczanych wyróżniała (podob- 
nie jak w przypadku materiałów z grodziska) duża "plamistość" ścianek naczyń 
oraz najczęściej trójbarwny przełam naczyń. Charakteryzowała je szeroka gama 
barw: od pomarańczowo-brunatnej po ciemnoszarą. 


Stylistyka naczyń 


Morfologia. Analiza cech rodzimej ceramiki "skępskiej" pozwoliła na wy- 
różnienie w ramach pięciu grup technicznych (GT), jednostek taksonomicznych 
o wysoce indywidualnym charakterze. Klasyfikacja przedstawia się następująco: 
Naczynia ręcznie lepione, przykrawędnie obtaczane (GT II): ro- 
dziny form - baniaste, esowate i dwustożkowate (obiekt 21 - 40%, 
obiekty 9, 16,20 - po 20%; ryc. 9; tab. 23). 


........
		

/Magazyn_056_01_119_0001.djvu

			n \ 
U \B-
 
tiJ 



 I 

 



 \ 
I 


'ć:l
. 
- J 



 



 


CdN. 


ł.cm 


()O-d,g, j-ł , 


&cm 


RYl:. I t\. Sk
pc, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 3: a-g,j, l; obiekt 4: h, i, k, l. GT lIT: i; GT V: a-h,j-ł 
Fig. 18. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pouery fragments. Feature 
3: a-g, j, l; feature 4: h, i, k, l. GT lIT: i; GT V: a-h, j-ł
		

/Magazyn_056_01_120_0001.djvu

			md 21
 ::r
 

 Q
 ..... ..
.-
; 

i Jl 

 l 
 
------ _ I 
. f 
------ . 
. - 
-. -. -- 
-===-=------ . . 
- . <" . 
 - I - 
ł"':' r--

 
 
',: .:./..' g . ........ h 
- 
 
 - o,. _ f 
_;"' I '.. Ił- .... 
o. _ .,j 
". 
 
 .. - . . . -.'. . .-' . 
,'. k 
j 


}- 



 
C
 


1 
\Jl
 tlJ 


f 


\2i
 


()CI.CIJ-hJJd: 


""!:'"- 


.',- 


L... 


ł 


I,cm 


o b.c:.e.iJ.II1.n. 


Bem 


Ryc. 19. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 7: a-ł1. GT III: a; GT V: b-n 
Fig. 19. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pouery fragments. Feature 7: 
a-ł1. GT III: a; GT V: 
n
		

/Magazyn_056_01_121_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


113 


Naczynia baniaste (B); nieliczne w GT II (16,7%); wysoko umieszczona 
największa 
dętość brzuśca (O,2
W<0,33, B 2 -100%; tab. 24): 
B 2 : a - naczynia o słabo 
chylonym 
lewie (Sw	
			

/Magazyn_056_01_122_0001.djvu

			114 


Marcin Weinkauf 


D3: a - naczynie słabiej wychylone górą, o słabo wydętym brzuscu (Sw	
			

/Magazyn_056_01_123_0001.djvu

			--ł 


CIS 
:a 
e 
eS 



 


l:: 

 
8 



 
o 
'I:: 
Q) 
u 
8 
Cf- 
o 

 
..... 
u 
.", 
o 

 


Q) 
os 
Q) 
o
 

 

 
'"" 

 

 
o 
'-" 


C"I 
o 

 
o
 
o 
E E=: 
"'0 
'-' 
Q)'oJ:: 
::;;! 
 
'" l:: 
... N 
o U 
= os 
O.Q 
Cf-
 
0_ 

c.. 
l
 
].Q 

 
o"':' l:: 


 

 

 N 
k[ 

 
CIS 

 
E-< 


N 

 8 I 
 

 ...... 
Q 
Z ...... I N 
00 

 I I r-:- 
N I' 
Q 
Z I I I' 

 I I I 
...... 
Q 
Z I I I 
Q ........ I' V) 

-.6 I r-:- 

...... 
 
N 

 V)r-:- I 

 NV) 

 
Z ...... ' 



 
ol:: 

 
= 

 
bO 

 

 
'" 
8- 
CIS 
:a 

 
'0 
bO 

 
,rJ 
2' 
bO 
Q) 

 
'I:: 

 
c.. 
Q) 
os 
Q) 
o
 

 

 
ł 
o 
'-" 


C"I 

 
o
 
o 
E 
'" 
Q)' 
::;;! 
'" 
... 
o 
= 

 

 

.-.. 
CIS E-< 
]'Q 
oJ:: 
o"':'
 

 
 

 u 

] 


 

 
CIS 

 
E-< 


\I:i 

 I I 8 

 ...... 
V) 

 I I 8 

 ...... 
'
		

/Magazyn_056_01_124_0001.djvu

			116 


Marcin Weinkauf 


B 2 : f - naczynia słabo profilowane, o średnio wychylonej krawędzi wylewu, 
średnio wydętym brzuścu (l
Sw<2, 1
B<2), przysadziste (O,1
H<1,05). 
Naczynia esowate (E); stanowiły 25% całości GTV (tab. 24); dominowały 
okazy o wysoko umieszczonej największej wydętości brzuśca (0,2
W	
			

/Magazyn_056_01_125_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa.... 


117 


W.I.lc, których największą frekwencję stwierdzono w zespole ceramiki z obiektu 
11/14 (tab. 26); krawędzie te charakteryzowały się wychyleniem kątowym (Sk) 
do 0°; do form przewodnich należały krawędzie o prostym (W.I.la) i zaokrąglo- 
nym (W.Llc) kształcie; 
W.L3 - wyłącznie w grupie naczyń słabo profilowanych, ręcznie lepionych 
częściowo obtaczanych do strefy największej wydętości brzuśca (GT III); do 
najczęściej występujących należały wylewy W.I.3a z obiektów I i 21 (tab. 26); 


Tabela 26. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l (osada). Zestawienie form 
wylewów i wątków zdobniczych w zespołach naczyń 


Lp. Zespół naczyń Fonna wylewu Wątek zdobniczy 
l l 1.3a, n.la, n.3a, m.4a, IV.4a, IV.4e, IV.6a 1.1,1.3, n.l, n.3, nA, 
IV.I 
2 2 Ue, n.la, n.le, m.le, m.2a, m.4a, mAb, U, 1.3, n.l 
ill.4e, IVAe, IV.5e, IV.6e 
3 3 m.la, mAa, m.5a n.l,m 
4 4 n.lb, mAa, mAc, IVAa U, n.l, n.3 
5 6 n.le, m.la, m.3a, m.4a, m.3a, mAa, m.6e, 1.1,1.2, n.l, m 
IV.lb, IVAa 
6 7 ill.lb, mAa, m.6e, m.6d, IV.ld, IV.4a, U, 1.3, n.l, n.3 
7 8 m.la, m.le, mAa, mAb, mAc, m.6e, IVAd, 1.1,1.3, n.l, n.3, m 
IV.5d, IV.6e 
8 9 n.la, m.le, m.3b, m.3e, m.4a, m.4d, IV.4a 1.1, n.l 
9 11 mAa U, n.l 
10 llIl4 l.1a, Ue, n.la, n.le, n.3a, m.le, IV.2e, IV.4c 1.1, n.l, n.2 
11 12 l.1a, n.la, n.3a, n.3b, m.le, m.3a, IV.2d, 1.1,1.2,1.3, n.l, n.3 
IV.3b m 
12 13 n.la, n.3e, IV.4a, IV.4e 1.3, n.l 
13 15/17 IV.4d 1.1, n.l 
14 16 n.le, m.la 1.1 
15 20 m.la, m.2a - 
16 21 Ue, 1.3a, n.la, n.lb, n.le, n.2a, m.la, m.le, 1.1, n.l, n.4 
m.3a, IV.3a 


W.II.1 - w grupie naczyń słabo profilowanych; największy ich udział stwier- 
dzono w obrębie grupy GT III (80%) oraz GT II (20%); dla obu grup najbardziej 
charakterystyczne były formy krawędzi W.I1.la, W.ILlc, które naj liczniej wy- 
stępowały w obiektach 2 i 21; 
W.II.3 - w słabo profilowanych naczyniach GT II (60%) oraz GT III (40%); 
największą frekwencję przewodniej formy W.IL3a stwierdzono w zespole naczyń 
z obiektu 12;
		

/Magazyn_056_01_126_0001.djvu

			118 


Marcin Weinkauf 


W.III.1 - we wszystkich grupach techniemych naczyń; ich największy udział 
stwierdzono w GT III (57,9%), macmy udział form krawędzi W.III.la, W.III.1c 
zaobserwowano w obiektach 11/14 i 12 (tab. 26); 
W.III.2 - wyłącznie w grupie naczyń zaklasyfikowanych do GT V; forma 
W.m.2a wyróżniała naczynia z obiektów 2 i 20; 
W.III.3 - głównie w grupie naczyń GT V (75%) oraz GT III (25%); formy 
W.m.3a, W.III.3c były charakterystycme dla naczyń z obiektów 6, 9, 12, 20; 
W.IIIA - w grupie naczyń GT m (8,3%) oraz GT V (91,7%); stwierdzono 
wśród nich macmy udział form krawędzi W.II1Aa; występujących w zespołach 
naczyń z obiektów 1, 6, 9 (tab. 26); 
W.III.5 - zarówno w GT m (50%), jak i GT V (50%); forma krawędzi 
W.II1.5a należała do przewodnich w obiekcie 3; 
W.III.6 - wyłącznie w GT V; forma W.m.6c cechowała naczynia z obiektów 6 
i 8; 
W.IV.1 - wyłącznie w grupie naczyń GT V; forma W.IV.ld była charaktery- 
stycma dla naczyń z obiektu 7; 
W.IV.2 - wyłącznie w grupie naczyń GT V; forma W.IV.2c była charaktery- 
styczna dla obiektu nr 11/14, natomiast forma W.IV.2d dla obiektu 12; 
W.IV.3 - wyłącznie w grupie naczyń GT V; forma W.IV.3a była charaktery- 
stycma dla naczyń z obiektu 21, natomiast W.IV.3b dla naczyń z obiektu 12; 
W.IV.4 - wyłącznie w grupie naczyń GT V; forma W.IV.4a była charaktery- 
stycma dla naczyń z obiektów 1,4,6,9, 13; 
W.IV.5 - wyłącznie w grupie naczyń GT V; forma W.IV.5d była charaktery- 
stycma dla naczyń z obiektu 8; 
W.IV.6 - wyłącznie w grupie naczyń GT V; forma W.IV.6c była charaktery- 
stycma dla naczyń z obiektu 2 i 8 (tab. 26). 
W oparciu o przedstawione podstawy klasyfIkacji morfologicznej partii przy- 
dennych naczyń zaobserwowano dominację den wklęsłych, zarówno w grupie 
naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych (GT II-IV - 55,9%; tab. 27), 
jak również w grupie naczyń całkowicie obtaczanych (GT V - 85,7%; tab. 27). 
Dna bez pierścienia dookolnego, płaskie, niewyodrębnione (D.I.l) stwierdzono 
wśród naczyń ręcmie lepionych, częściowo obtaczanych (GT II-IV - 55%; tab. 
28, ryc. 8) oraz ręcznie lepionych, całkowicie obtaczanych (GT V - 45%). 
Wśród naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych (GT II-IV) do najbar- 
dziej charakterystycznych form partii przydennych należały dna D.1.2, D.II.2 
(100%). Obie grupy były najliczniej reprezentowane przez zespół ceramiki z 
obiektu 21. Dna bez pierścienia dookolnego, wklęsłe, niewyodrębnione (D .11.1) 
pojawiły się zarówno w przypadku naczyń ręcznie lepionych, częściowo obta- 
czanych (GT II-IV - 59,4%), jak i ręcznie lepionych, całkowicie obtaczanych 
(GT V - 40,6%). Wśród naczyń GT II-IV oraz GT V rozkład den (D.II.1) był 
równomierny w większości obiektów (tab. 29). W grupie naczyń ręcznie lepio- 



 


-....ł.....
		

/Magazyn_056_01_127_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


119 


nych, całkowicie obtaczanych (GT V) najbardziej charakterystyczne były dna z 
I pierścieniem dookolnym Op.L1 (występujące nielicznie, charakterystyczne dla 
obiektu nr 11/14), Op.II.1 (najczęściej spotykane w obiekcie 2) oraz Op.II.2 
(pochodzące z obiektu nr 3) (tab. 29). Zespół ceramiki z obiektu 21 wyróżniał 
największy odsetek den ręcznie lepionych (tab. 29). 


Tabela 27. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Rozkład procento- 
wy kształtów den naczyń w poszczególnych grupach technicznych (GT) 


GT 


Kształt den 


GT n-IV 
GTV 


wklęsłe 
55,9 
85,7 


płaskie 
44,1 
14,3 


Zdobnictwo. W celu prześledzenia przemian zachodzących w sposobie zdo- 
bienia naczyń wyróżniono wątki zdobnicze (WZ), a w dalszej części systemy 
ornamentacyjne (SO). Wyróżniono dziewięć podstawowych grup wątków zdob- 
niczych (ryc. 13, tab. 30): 
WZ.I.1 - pasma wykonane grzebykowym narzędziem wielozębnym, charakte- 
rystyczne dla naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych GT III (47,4%), 
stosunkowo licznie ten typ zdobnictwa wystąpił w grupie naczyń całkowicie 
obtaczanych GT V (39,4%), omawiana grupa ornamentacyjna była najmniej 
charakterystyczna dla naczyń ręcznie lepionych, przykrawędnie obtaczanych 
GT II (13,2%); wątek ten stwierdzono w większości zespołów naczyń (tab. 26); 
WZ.I.2 - różnorodne układy przerywanych żłobków wykonanych grzebyko- 
wym narzędziem wielozębnym, wystąpiły jedynie na naczyniach ręcznie lepio- 
nych, częściowo obtaczanych (GT IlI); obiekty 6 i 12 (tab. 26); 
WZ.I.3 - różnorodne odciski wykonane grzebykowym narzędziem wieIozęb- 
nym, wystąpiły najliczniej w grupie naczyń całkowicie obtaczanych GT V 
(90,9%) w zespołach naczyń z obiektów nr 1 i nr 2 oraz w grupie naczyń ręcznie 
lepionych, częściowo obtaczanych GT III (9,1%) w zespole ceramicznym 
z obiektu 2; 
WZ.II.1 - różnorodne układy linii ciągłych dookolnych, poziomo-spiralnych 
wykonanych narzędziem jednozębnym (rylec), wystąpiły wyłącznie w grupie 
naczyń całkowicie obtaczanych GT V (100%); obiekty 1-9, 11, 11/14, 12, 13, 
15/17, 16,21; 
WZ.II.2 - różnorodne układy linii przerywanych wykonanych narzędziem jed- 
nozębnym, wystąpiły wyłącznie na ceramice ręcznie lepionej, częściowo obta- 
czanej (GT III); obiekt 11/14;
		

/Magazyn_056_01_128_0001.djvu

			CI) 
os 
N 

 
.
 
U 

 


c.:s 
:a 
!:: 
CI) 
"O 

 


CI) 

 
O 
= 
CI) 
g 
...C" 
'il'? 
O E-< 

O 
.- ....... 
.
 .c: 
O u 
::
 
oS B 
o
 Z 
5 o 
'" o
 

 o
 
""':"0 
i
 


 
N::; 
O:>, 

.... 
.
 ...L 
O.... 


 
CI)
 .c: 

ł 


 
'il'.g 

 
 

 O 
c.:s'r, 
]'.
 
.u 
0= 

-fi 

 
 

oS 

j' 
00 
N 
c.:s 

 
E-< 



 I 8 8 
C'I ...... ...... 
= 
ci. 
CI 
Z I ...... ...... 

 I 8 o 
o 
...... ...... ...... 
= 
ci. 
CI C'I C'I 
Z I <') <') 

 I 8 8 
...... ...... ...... 
..... 
ci. 
CI 
Z I ...... ...... 

 8 I 8 
N ...... ...... 
= 
d 
z C'I I N 
V \l) 

 0\ Ó 8 
...... V) V 
= ...... 
d 
z a-. <') C'I 
...... ...... <') 

 8 I 8 
C'I ...... ...... 
..... 
d 
z N I C'I 

 V) V) 8 
V)V 
...... 
...... 
..... 
d 
z :::a-. o 
C'I 
f- G> 8 
C 
 
 
Q::; 


1
		

/Magazyn_056_01_129_0001.djvu

			Tabela 29. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie procentowe grup den w zespołach naczyn 


Zespól GT D-IV GTV 
Naczyń N D.I.1 D.I.2 D.D.1 D.D.2 N D.I.1 D.D.1 Dp.I.1 Dp.I.1 Dp.D.2 
N % N % N % N % N % N % N % N % N % 
1 1 - - - - 1 100 - - 5 - - 1 20 - - 4 80 - - 
2 2 - - - - 2 100 - - 12 3 25 2 16,7 - - 7 58,3 - - 
3 - - - - - - - - - 3 - - 1 33,3 - - 1 33,3 1 33,3 
4 - - - - - - - - - 1 - - 1 100 - - - - - - 
6 2 - - - - 2 100 - - 3 - - - - - - 3 100 - - 
7 - - - - - - - - - 5 - - 2 40 - - 3 60 - - 
8 1 1 100 - - l - - - - - - - - - - - - - - 
9 1 2 50 - - - - - - 6 1 16,7 - - - - 5 83,3 - - 
11/14 4 - - - - 2 50 - - 3 l 33,3 l 33,3 l 33,3 - - - - 
12 2 - - - - 2 100 - - 5 - - 2. 40 - - 3 60 - - 
13 2 - - - - 2 100 - - 2 2 100 - - - - - - - - 
15/15 1 - - - - l 100 - - l - - l 100 - - - - - - 
16 l - - - - l 100 - - - - - - - - - - - - - 
21 9 5 55,6 2 22,2 l 11,1 l 11,1 l 1 100 - - - - - - - -
		

/Magazyn_056_01_131_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


121 


WZ.II.3 - różnorodne odciski wykonane narzędziem o ostrzu jednodzielnym, 
wystąpiły zwłaszcza na naczyniach całkowicie obtaczanych GT V (66,6%), 
w mniejszym procencie na naczyniach ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych 
GT III (33,4%); obiekty 4 i 11/14; 
WZ.II.4 - różnorodne nacięcia wykonane ostrym narzędziem jednodzielnym 
(nożyk), wystąpiły wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych (GT V); 
obiekty 1 i 21; 
WZ.III - różnorodne stemple wykonane narzędziem zakończonym wielodziel- 
nie, charakterystyczne dla ceramiki całkowicie obtaczanej (GT V); obiekt 3; 
WZ.IV.1- ornament plastyczny występujący jedynie na naczyniach całkowicie 
obtaczanych (GT V); obiekt 1. 


Tabela 30. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie pro- 
centowe wątków zdobniczych (WZ) dla poszczególnych grup technicznych 
(GT) 


Wątek zdobniczy GTU GTm GTV 
WZ.I.I 13,2 47,4 39,4 
WZ.I.2 - 100 - 
WZ.I.3 - 9,1 90,9 
WZ.ll.l - - 100 
WZ.U.2 - 100 - 
WZ.U.3 - 33,4 66,6 
WZ.U.4 - - 100 
wZ.m - - 100 
WZ.IV.I - - 100 


Systematykę ornamentacyjną (SO) naczyń przygotowano grupując współwy- 
stępujące ze sobą wątki zdobnicze (WZ), uwzględniając przy tym ich liczbę 
w danym systemie oraz hierarchię. Wyróżniono osiem podstawowych grup 
(ryc. 14, tab. 31): 
SO.I - układy jednowątkowe, pasma wykonane narzędziem wielozębnym 
(WZ.I.1) oraz różnorodne linie wykonane narzędziem jednozębnym (WZ.II.2), 
stwierdzono je zwłaszcza na naczyniach ręcznie lepionych, częściowo obtacza- 
nych GT III (38,9%; obiekty 11/14, 12, 16,21; tab. 32); rzadziej sysfem ten 
występował na fragmentach naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych 
GT II (5,5%; obiekt 9; tab. 32), na których mieścił się on powyżej strefy naj- 
większej wydętości brzuśca i stanowił jedyny systemem ornamentacyjny; najlicz- 
niej reprezentowana była w tym systemie grupa naczyń całkowicie obtaczanych 
GT V (55,6%; obiekty l, 8, 9; tab. 32), dla której charakterystyczne były linie 
wykonane narzędziem jednozębnym (WZ.II.1), występowały one na całej po-
		

/Magazyn_056_01_132_0001.djvu

			122 


Marcin Weinkauf 


wierzchni naczynia; omawiany system wyróżniono dla większości grup fonn 
naczyń (tab. 33); 
So.I1.1 - układy dwuwątkowe równorzędne, występowały na naczyniach ręcz- 
nie lepionych, częściowo obtaczanych GT III (50%; obiekt 2; tab. 32); charakte- 
ryzowały się dookolnymi liniami prostymi i falistymi wykonanymi narzędziem 
jednozębnym (SO.I1.1a); system ten najczęściej występował w grupie naczyń 
całkowicie obtaczanych GT V (50%), składał się z pasm linii falistych oraz na- 
kłuć wykonanych grzebykowym narzędziem wielozębnym, charakterystyczny dla 
naczyń baniastych (B 3 - 50%; tab. 33) oraz dwustożkowatych (0 2 - 50%; 
tab. 33); 


Tabela 31. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie pro- 
centowe grup technicznych (GT) oraz systemów ornamentacyjnych (SO) 


System ornamentacyjny GTII GTm GTV 
SO.I 5,5 38,9 55,6 
SO.II.1 - 50 50 
SO.II.2a - - 100 
SO.II.2b - - 100 
SO.II.2c - - 100 
SO.m.2a - - 100 
SO.m.2b - - 100 


SO.I1.2a - układy dwuwątkowe zhierarchizowane, występowały wyłącznie na 
fragmentach naczyń całkowicie obtaczanych (GT V; obiekty 1,2, 3, 6; tab. 32); 
składały się z wątku głównego w postaci dookolnych żłobków oraz wątku uzu- 
pełniającego występującego w oddzielnej strefie; system ten był najbardziej cha- 
rakterystyczny dla grup fonn naczyń esowatych (E 2 - 28,6%; tab. 33) i dwu- 
stożkowatych (0 2 - 42,8%, 0 3 - 28,6%; tab. 33); 
SO.I1.2b - układy dwuwątkowe zhierarchizowane, występowały jedynie na na- 
czyniach całkowicie obtaczanych (GT V; obiekt 2; tab. 32); składały się z wątku 
głównego w postaci dookolnych linii poziomo-spiralnych wykonanych narzę- 
dziem jednozębnym oraz wątku uzupełniającego jako "zwieńczenia" (w postaci 
linii falistej lub odcisków narzędzia wielozębnego); system ten występował wy_ 
łącznie w grupie naczyń baniastych (B. - 50%, B 2 - 50%; tab. 33); 
Sa.I1.2c - układy dwuwątkowe zhierarchizowane, występowały wyłącznie na 
naczyniach całkowicie obtaczanych (GT V); składały się z wątku uzupełniające- 
go w postaci linii falistej na wątku głównym (dookolne żłobki, poziomo-spiralne 
wykonane narzędziem jednozębnym); system ten występował jedynie w grupie 
fonn naczyń esowatych (E 2 ; tab. 33); 


.......
		

/Magazyn_056_01_133_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


123 


Tabela 32. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie głów- 
nych cech stylistycznych w zespołach naczyń 


Lp. Zespół naczyń Fonny naczyń Fonna wylewu System ornamentacyjny 
l l VBl:f m.4a m.2a 
VB2:a IV .4a I. 
VE2:h IV.4c I. 
VD2:i IV .4a I. 
VD3:f IV.4a 1I.2a 
2 2 mB3:a 1I.1e 11.1 
VB2:a IV.6c 1I.2b 
VE2:e IV.6c 1I.2a 
VD2:h m.4e 1I.2a 
3 3 VD2:e m.la 1I.2a 
4 6 VD3:e m.4a 1I.2a 
5 8 VB2:a m.4a I. 
6 9 II E2:a II. la I. 
VB2:e IV.4a I. 
VB2:f IV.4a I. 
7 11114 mBl:d Ue I. 
mB3:a I.la I. 
mE3:a ill.le - 
8 12 mE3:a m.le I. 
9 16 II E3:a m.la - 
mE2:a II. le I. 
10 20 II D3:a m.la - 
11 21 II B2:a II. le - 
II E2:a m.le - 
mB3:a II. la I. 
mE2:a II. la - 
mE3:a IV.le I. 


SO.III.2a - układy trójwątkowe zhierarchizowane, występowały wyłącznie na 
naczyniach całkowicie obtaczanych (GT V; obiekt l; tab. 32); wyróżniały się 
wątkiem głównym w postaci żłobków dookolnych oraz wątkami uzupełniającymi 
usytuowanymi w odrębnych strefach; system ten zaobserwowano w grupie form 
naczyń baniastych (B. - 50%; tab. 33) oraz esowatych (
 - 50%; tab. 33); 
SO.III.2b - układy trójwątkowe zhierarchizowane, występowały wyłącznie na 
naczyniach całkowicie obtaczanych (GT V); składały się z wątku głównego 
w postaci dookolnych żłobków wykonanych narzędziem jednozębnym oraz wątku 
uzupełniającego w odrębnej strefie lub jako "zwieńczenie"; system ten wyróżniał 
formy naczyń esowatych (E 2 ; tab. 33). 


.......
		

/Magazyn_056_01_134_0001.djvu

			124 


Marcin Weinkauf 


Tabela 33. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Zestawienie pro- 
centowe grup form naczyń oraz systemów ornamentacyjnych (SO) 


System ornamentacyjny Bl B2 B3 E2 E3 D2 D3 
SO.l 5,5 33,3 11,1 16,7 16,7 16,7 - 
SO.n.l - - 50 - - 50 - 
SO.n.2a - - - 28,6 - 42,8 28,6 
SO.n.2b 50 50 - - - - - 
SO.n.2c - - - 100 - - - 
SO.m.2a 50 - - 50 - - - 
SO.m.2b - - - 100 - - - 


Analiza technologiczno-stylistyczna zespołów naczyń 
w ujęciu synchronizacyjnym 


Uszeregowanie na osi czasu zespołów ceramicznych przeprowadzono 
w oparciu o wyniki analizy technologiczno-stylistycznej. Wynikłe w świetle ana- 
lizy porównawczej różnice między poszczególnymi zespołami naczyń mogą od- 
zwierciedlać ich zróżnicowanie czasowe. 
Sprawą o podstawowym znaczeniu jest kwestia liczebności analizowanych 
zbiorów naczyń. Przy małej frekwencji rozkład elementów składowych zespołów 
ceramicznych może być dość przypadkowy. Dotyczy to głównie zbiorów poniżej 
przyjętej granicy pięćdziesięciu fragmentów naczyń. Stwierdzono siedem zespo- 
łów naczyń (43,7%), których wielkość serii mieściła się w przedziale poniżej 
przyjmowanego kryterium wiarygodności (tab. 34). Szczególnie w przypadku 
obiektów nr 16 oraz nr 20 (materiały z tych obiektów reprezentują najstarsze 
tradycje garncarskie) pozyskano niewielką liczbę egzemplarzy. Jednak w przy- 
padku obu obiektów udało się zrekonstruować naczynia, co najmniej do najwięk- 
szej wydętości brzuśca (tab. 35). Bardziej jednorodny technicznie był obiekt 20 
(ryc. 20: i), reprezentowany wyłącznie przez materiał zaliczony do GT II 
(ryc. 21, tab. 32), natomiast obiekt 16 (ryc. 20: a-e) reprezentowany był przez 
12 fragmentów naczyń (33,5%), charakterystycznych dla GT II-IV (ryc. 21). 
Głównym komponentem omawianych zespołów były niezdobione, stosunkowo 
przysadziste naczynia przykrawędnie obtaczane, wśród których najliczniej wy- 
stępowały formy E3: a oraz 0 3 : a (ryc. 22, tab. 32), o brzegach zaklasyfIkowa- 
nych do grupy III.1a (ryc. 23, tab. 32). Naczynia te wykonano z glin schudzo- 
nych materiałem ostrokrawędziowym, pozbawionym domieszek gruboziarnistych 
(OG II-III), przypominające swoim składem granulometrycznym grupę SG.2. 
Ceramika zaliczana do tych zespołów wykazywała zróżnicowanie w zakresie
		

/Magazyn_056_01_135_0001.djvu

			\- 
;,_1 
I 
 

 - - J 
_".I
 
- 
i'- " 
J 
Od.
J. lcm oo-c.e.g-i, 8em 


BI
 


Ryc. 20. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 16: a-e; obiekt 15/17: f-h, j; obiekt 20: i. GT II: a, i; GT III: d, 
f-ł 
Fig. 20. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pouery fragments. Feature 
16: a-e; feature 15/17: f-h, j; feature 20: i. GT II: a, i; GT III: d, f-ł
		

/Magazyn_056_01_136_0001.djvu

			126 


Marcin Weinkauf 


parametrów metrycznych ścianek. Widoczne tu były zarówno okazy średnio 
(CŚ)- jak i grubościenne (CG I; tab. 20). Istotny udział w strukturze zespołu 
z obiektu nr 16 stanowiło ręcznie lepione, częściowo obtaczane do strefY naj- 
większej wydętości brzuśca przysadziste naczynie esowate o formie E 2 : a 
(ryc.22) i krawędzi słabo profilowanej, zaklasyfikowanej do grupy ILlc 
(ryc. 23, tab. 32), zdobione pasmami wykonanymi narzędziem wielozębnym 
(system ornamentacyjny SO.! - 16,7%; tab. 33). Naczynie to wykonano z glin 
schudzonych domieszką w postaci drobno (00)- i średnioziarnistego (OŚ) "pias- 
ku" nie zawierającego frakcji gruboziarnistych (OG I-III), mających cechy cha- 
rakterystyczne dla grupy SG.3. Fonna ta wyróżnia się parametrami o średniej 
(CŚ) grubości ścianek (tab. 20). 


Tabela 34. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Rozklad ilościowy 
ceramiki w obiektach 


Wielkość zespołów ceramicz- I R 
nych w obiektach 
N % N % 
powyżej 200 sztuk 2 12,5 659 45,4 
od 100 do 200 sztuk 2 12,5 273 18,8 
od 50 do 100 sztuk 5 31,3 340 23,5 
poni2:ei 50 sztuk 7 43,7 178 12,3 
Razem 16 100 1450 100 


I -liczba obiektów, w których ilość fragmentów ceramiki zawarta była w danym prze- 
dziale; 
R - łączna liczba fragmentów ceramiki występująca w danym przedziale. 


Dużą zbieżność technologiczno-stylistyczną z omawianymi wyżej zespołami 
wykazywały materiały z obiektu 21 (ryc. 15, 24). Zespól ten liczący ponad 300 
fragmentów był jednym z pokaźniejszych zbiorów ceramiki (tab. 34, 35). Znacz- 
ny procent Gednak odpowiednio niższy niż w obiektach 16 i 20) stanowiły ułamki 
naczyń zaliczanych do GT II-IV (28%; ryc. 21). Nie jest wykluczone, że wystę- 
pujące w niewielkim odsetku (14%) fragmenty naczyń całkowicie obtaczanych, 
znalazły się tu na złożu wtórnym. Podobieństwo w składzie i proporcjach między 
obiektem 21, a zbliżonymi do niego komponentami obiektów 16 i 20 było znacz- 
ne. Materiał reprezentowany był zarówno przez stosunkowo przysadziste naczy- 
nia przykrawędnie oraz częściowo obtaczane do strefY największej wydętości 
brzuśca. Wśród naczyń GT II wystąpił: ..:gzemplarze o fonnach baniastych B 2 : a 
(ryc. 22) i brzegach zaklasyftkowanych do grupy II.1c (ryc. 23, tab. 32) oraz 
esowatych 
: a (ryc. 22), o cl1arakterystycznych krawędziach grupy lILIe (ryc. 


l 


- 


-....ł.....
		

/Magazyn_056_01_137_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


127 


23, tab. 32). Pod względem technologicznym naczynia te wykonano z glin schu- 
dzonych materiałem typowym dla grupy SG.2. Zespół ten charakteryzował się 
szczególnie materiałem grubościennym (CG I, CG II) oraz średniościennym (CŚ; 
tab. 20). Dominowały tu jednak naczynia zaliczane do GT III, wśród których 
wyróżniono formy stosunkowo przysadziste z rodziny baniastych BJ: a (ryc. 22), 
o krawędziach słabo profilowanych II.la (ryc. 23, tab. 32), zdobione pasmami 
wykonanymi narzędziem wielozębnym (SO.I - 11,1 %; tab. 33), stanowiące zara- 
zem przewodni system ornamentacyjny tego zespołu. 


Tabela 35. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2 (osada). Ocena wartości 
poznawczej zbiorów ceramiki w obiektach 


Lp. Nr obiektu I R O 
1 1 156 5 3 
2 2 346 4 2 
3 3* 47 1 3 
4 4* 40 - 1 
5 6 85 1 2 
6 7 82 - 1 
7 8 51 1 2 
8 9 117 3 3 
9 11* 22 - 1 
10 11114* 35 3 4 
11 12 69 l 2 
12 13 53 - l 
13 15117* 18 - 1 
14 16* 12 2 4 
15 20* 4 l 4 
16 21 313 5 2 


I - liczba fragmentów naczyń w obiekcie; 
R - liczba naczyń rekonstruowanych w partii wylewu co najmniej do największej wy- 
dętości brzuśca, 
O - ocena wartości poznawczej zespołu ceramicznego. Ocenę wartości poznawczej 
zespołu ceramicznego (O) dokonano w oparciu o procentowy udział naczyń rekonstru- 
owanych w partii wylewu (R) do liczby fragmentów naczyń pochodzących z obiektu 
(I): l - R=O (niska); 2 - R<2% (śr(!dnia); 3 - 2%< 	
			

/Magazyn_056_01_138_0001.djvu

			128 


Marcin Weinkauf 


nym (SO.l - 16,7%
 tab. 33). Rodzinę tą wyróżniały także krawędzie z grup 
II.3a, III. la oraz IV.3a (tab. 26), charakterystyczne również dla ceramiki całko- 
wicie obtaczanej z tego obiektu oraz system ornamentacyjny SO.II1.2a. Podo- 
bieństwo w składzie i proporcjach masy garncarskiej było zbliżone do materia- 
łów z obiektów 16 i 20. Glinę schudzono dużą ilością domieszki w postaci drob- 
no (DO)- i średnioziarnistego (DŚ) "piasku", nie zawierającego frakcji o uziar- 
nieniu powyżej 1,5 mm (SG.3). Rodzina fonn esowatych wyróżniała się mate- 
riałem cienko (CŚ)- i grubościennym (CG l: tab. 20). 


Udziar procentowY 
ze spór 
naczyn 10 20 30 1.0 50 60 70 80 90 'O) 0/0 
I I I I I I I I I I 
1 = 
2 I
 
3 
Ił- :::o 
6 11=:= 
7 
 
B = 
9 =:J 
11 = 
11/14 
12 
13 = 
15/17 
16 
20 
21 


o ceramika GT II-IV . ceramika Gr V 


Ryc. 21. Diagram występowania poszczególnych grup technicznych (GT II-V) dla 
określonych zespołów naczyń 
Fig. 21. Diagram illustrating the frequency of technicaI groups (GT II-V) in different 
pottery assemblages 


Porównując struktury zespołów reprezentujących najstarsze tradycje garn- 
carskie trudno nie zauważyć podobieństw w proporcjach ich podstawowych 
składników. Występujące różnice dotyczą przede wszystkim rozkładu ilościowe- 
go w poszczególnych zespołach naczyń. Niższą wartość poznawczą (tab. 34, 


- 


-....ł.....
		

/Magazyn_056_01_139_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


129 


35), przedstawiały materiały z obiektu 11/14 (ryc. 16: a-m); dominowały tu 
naczynia ręcznie lepione, częściowo obtaczane do strefy największej wydętości 
brzuśca (34,3%; ryc. 21), przy niewielkim udziale ceramiki całkowicie obtacza- 
nej (20%). W zespole naczyń częściowo obtaczanych pochodzących z omawia- 
nego obiektu przeważaly egzemplarze przysadziste, wśród których na szczególną 
uwagę zasługują formy B 1 : d, B3: a oraz E3: a (ryc. 22). Charakterystyczne dla 
tych rodzin form były grupy wylewów Lic oraz m.lc (ryc. 23, tab. 32). 
W zakresie technologii i stylu egzemplarze te nawiązują do materiałów z obiektu 
21 (ryc. 22, 23, tab. 32). Zespół ten \ryróżniały ponadto krawędzie Ił. la, Ił.lc, 
lI.3a oraz typowe dla naczyń calkowicie obtaczanych IY.2c i IV.4c (tab. 26). 
Omawiane egzemplarze zdobione były w sposób charakterystyczny dla systemu 
ornamentacyjnego SO.! (tab. 33). Naczynia GT m wykonywano z mas schudzo- 
nych średnią ilością domieszki w postaci drobno (DD)- i średnioziarnistego (DŚ) 
"piasku", jak również tłucznia kan1iennego, składem i kompozycją przypomina- 
jąc grupę SG.3. Pojawiające się materiały GT V wykonywano z glin schudzo- 
nych frakcjami drobnoziarnistego (DO) "piasku", chociaż stwierdzono stosowa- 
nie w niewielkich ilościach ostrokrawędziowych domieszek średnioziarnistych 
(OŚ). Taka kompozycja masy surowcowej charakteryzowała grupę SG.4. Cechy 
metryczne ścianek naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych do strefy 
największej wydętości brzuśca, wyróżniały się znacznym udzialem okazów gru- 
bościennych (CG I, CG II), niewielki zaś procent stanowiły materialy średnio- 
ścienne (CŚ), które w grupie naczyń całkowicie obtaczanych wynosiły 50% (tab. 
20). 
Bardziej progresywny nurt technologiczno-stylistyczny reprezentowały ze- 
społy ceramiczne z obiektów l (ryc. 25-26), 3 i 4 (ryc. 18), 6 (ryc. 27), 8 
(ryc. 28), 9 (ryc. 29), 11 (ryc. 16: n, o), 13 (ryc. 30), 15/17 (ryc. 20: f-h, j), 
które ze względu na znaczny udział procentowy naczyń całkowicie obtaczanych, 
charakteryzowały się stosunkowo sporym podobieństwem technologiczno-stylis- 
tycznym (ryc. 21). Wymienione wyżej zespoły ceramiczne pod względem ilo- 
ściowo-jakościowym przedstawiały różną wartość poznawczą. Zbieżności 
w zakresie morfologii wykazywały formy naczyń z obiektów l oraz 8 (ryc. 25- 
-26, 28), były to naczynia przysadziste, baniaste B 2 : a (ryc. 22), o dużym stop- 
niu względnego wychylenia kątowego wylewu - IV.4 (ryc. 23), charakteryzujące 
się układem ornamentacyjnym SO.! (33,3%; tab. 32, 33). Zbieżności wykazy- 
wały też silnie profilowane krawędzie naczyń IY.4a, pochodzących z obiektów 4, 
6, 9 (ściśle związane z forn1ami B 2 : e, B 2 : f, zdobionymi w systemie ornamenta- 
cyjnym SO.!; tab. 32) oraz 13. Oprócz rodziny form baniastych, krawędzie 
IV.4a wystąpiły w naczyniach o formach dwustożkowatych O 2 : i, 0 3 : f (tab. 32). 
Naczynia te zdobione były zarówno w systemie jednowątkowym (SO.!), jak rów- 
nież wątkami zhierarchizowanymi umiejscowionymi w wydzielonej strefie 
(SO.Il.2a).
		

/Magazyn_056_01_140_0001.djvu

			130 


Marcin Weinkauf 


---.. 
Form v noczvh 
zespół c c .CI 
 9 
 cc 
 P 

ą

9





9Y




-' 
noczyh £NNt"Ió' ... t"I N t"I t"I t1jm
&;



.r:(;}óS


B
gg 
=


= III III w UJ w 
=-= = > »»»»»»»»»» 
1 .. . . . 
2 - .- ... - 
3 . 
6 . 
8 . 
9 
 - 
...... 
11/11, .. . 
12 . 
16 'W - 
20 . 
21 - - - 
...... -... 


Ryc. 22. Diagram występowania poszczególnych form naczyń (GT II-V) dla okreś- 
lonych zespołów naczyń 
Fig. 22. Diagram illustrating the frequency of vessel forms (GT II-V) in different po- 
ttery assemblages 


Obiekty 3 (ryc. 18: a-g, j, l) oraz 6 (ryc. 27) charakteryzowały się udziałem 
wyłącznie fonn dwustożkowatych. Były to fonny O 2 : e oraz OJ: e (ryc. 22) re- 
prezentowane głównie przez dwie grupy wylewów III.la i III.4a (ryc. 23, 
tab. 32) oraz system ornamentacyjny SO.I1.2a (charakterystyczny dla naczyń 
dwustożkowatych). Grupa krawędzi III.4a występująca w zespołach naczyń 
z obiektów l, 8, 11 charakteryzowała między innymi przysadziste naczynia ba- 
niaste Bt: f (ryc. 23, tab. 32) z systemem ornamentacyjnym 50.11I (tab. 32). 
W zespole naczyń z obiektu l (ryc. 25-26) oprócz rodzin fonn naczyń ba- 
niastych i dwustożkowatych stwierdzono także przysadziste naczynia esowate E 2 : 
h (ryc. 22), o silnie profilowanym wylewie IVAc (ryc. 23, tab. 32) i zdobnictwie 
typowym dla SO.1. Równie silnie profilowanymi krawędziami wyróżniały się 
naczynia z obiektów 8, 13 oraz 15/17 (ryc. 23, tab. 26), często jednak o więk- 
szym stopniu wychylenia kątowego. 
Dla naczyń ręcznie lepionych, częściowo obtaczanych do strefy największej 
wydętości brzuśca, występujących w niewielkim odsetku w omawianych zespo- 
łach ceramicznych (ryc. 21), charakterystyczne były wylewy słabo profilowane 
1I.la oraz 1II.1a (ryc. 23). 
W przypadku omawianych zespołów naczyń można mówić o wyższym po- 
ziomie technologicznym wykonania. Masę garncarską, z której wyrabiano eg- 
zemplarze GT V schudzano przeważnie średnią ilością drobno (00)- i średnio- 
ziarnistego (OŚ) "piasku" (cecha charakterystyczna dla grupy SG.3). Ilościowo
		

/Magazyn_056_01_141_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


131 


przeważala ceramika o średniej grubości ścianek (tab. 20). W zespołach tych 
stwierdzono niewielki udział fragmentów naczyń zaliczanych do GT II-IV. 


Form y wylewów -- 
...pór 










=




S
!




;;;;



!





! 
nocz)'''- 
_

_
=M=..==
==Ee=-
==
=-------
----



 



;














.




















 
, 0----0------0-- . <>-----O 
2 O O O . o-----e 
3 . 
, O --O 
6 0----0 O O O I 
7 0-0 O I 
8 O O O 0----0 
g O 0----0 . 
" O 
'V" 
 
'2 o--------Q----< 
13 0-0 I 
15"7 O 
16 0-------0 I 
20 O 
2' 0---0-.-- . O 


. _ Pod uwau
 wzl,ta wyl'wy, w przypadku których ",aillwe byto alcreal'nI
 ar.dnley R, 
0- , trau",.nt 
. - 2 trau",. nt y 
.- 3 trau",.nty 


Ryc. 23. Diagram występowania poszczególnych form wylewów (GT II-V) dla okre- 
ślonych zespołów naczyń 
Fig. 23. Diagram illustrating the frequency of rim forms (GT II-V) in different pottery 
assemblages 


Najbardziej progresywne cechy technologiczno-stylistyczne wykazywały zespoły 
naczyń z obiektów 7 (ryc. 19) oraz 12 (ryc. 31). Widoczne były między innymi 
podobieństwa w składzie i proporcjach podstawowych komponentów. Zespół 
naczyń z obiektu nr 12 reprezentowany był między innymi przez stosunkowo 
przysadziste naczynia esowate E3: a (ryc. 22), o słabo profilowanych wylcwach 
Ill.1c (ryc. 23, tab. 32) oraz zdobnictwie charakterystycznym dla systemu orna- 
mentacyjnego SOJo Forma ta nawiązywała do występujących w obiektach 11/14 
i 21 naczyń esowatych, natomiast formy krawędzi były zbliżone do naczyń z 
obiektów 9 i 11/14. Wśród egzemplarzy z obiektów 7 i 12 wykonanych w tech- 
nologii całkowitego obtaczania, dominowały krawędzie słabo (1II.3a) oraz silnie 
profilowane (1II.6c, 1II.6d, IV.4a; ryc. 23, tab. 26). Forma 11I.6 cechowała na- 
czynia o silnie wydętym brzuścu z wysoko umieszczonym załomem (ryc. 19:
		

/Magazyn_056_01_142_0001.djvu

			Q 


CJ\J l LJi\ 
O d
 AP I 

-( 0-' 
 
 
rs? l 
 


 
;i 

 

 
 - i 

 
 Oo-c.e.',h-kJ, 



 


'cm 


Bem 


Ryc. 24. Sk
pc, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 21: a-t. GT II: a--<:, e; GT III: d, f-I 
Fig. 24. Sk
pc, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pouery fragments. Feature 
21: a-t. GT II: a--<:, e; GT III: d, f-ł
		

/Magazyn_056_01_143_0001.djvu

			Jb;j 
!\I i 



 


I Q
 
} 



\:D - -.. , 
-" .-- .- 
.. '. ., .. k 
J 
I
 




 



 


o b.d, 


Oal:,e-l i 


b 


g 


'cm 


ecm 


Ryc. 25. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt l: a-I. GT III: a-e; GT V: f-l 
Fig. 25. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pouery fragments. Feature l: 
a-l. GT 111: a-e; GT V: f-l
		

/Magazyn_056_01_144_0001.djvu

			134 


Marcin Weinkauf 


b, c). Podobieństwo morfologiczne krawędzi III.6, IY.4 widoczne było w zespo- 
łach naczyń z obiektów l, 4, 6, 8, 9, 13 (tab. 26). Pod względem zdobnictwa 
dominowały tu okazy ornamentowane w sposób typowy dla grup SO.II.l, 
SO.II.3. Również w zakresie technologii i techniki wykonania naczyń nie stwier- 
dzono dużych anomalii wśród egzemplarzy całkowicie obtaczanych. 


. \

I 
a 
14 


\2=
lJ 




g 


o b,ei-', 


-
 


I,crn 


Oa.c.g, 


Bem 


Ryc. 26. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt l: a-g. GT V: a-g 
Fig. 26. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pottery fragments. Feature 
l: a-g. GT V: a-g 


Naczynia wykonane tradycyjną techniką CzęsclOwego obtaczania, miały 
swoje odpowiedniki w obiektach 11/14 i 21. Cechą wspólną dla nich była przy- 
sadzista forma naczyń baniastych B3: a (ryc. 22), o stosunkowo słabo profilowa- 
nych krawędziach I.la oraz II.la, II.lc (ryc. 23, tab. 32) oraz systemie orna- 
mentacyjnym 11.1 (tab. 32). Większość z krawędzi grupy GT III miało swoje 
odpowiedniki w zespołach z obiektów 6, 11114, 16, 21. Wartości metryczne 
ścianek naczyń były porównywalne z obiektami 11114 i 21 (tab. 20). Podobień- 
stwa w składzie i proporcjach z omawianymi wcześniej zespołami naczyń wyka- 
zywał materiał z obiektu 2 (ryc. 32-33). Zespól ten wyróżniała duża frekwencja 
ceramiki (tab. 32, 33). 


.....
		

/Magazyn_056_01_145_0001.djvu

			M

 


'OL £i 
r:!2J. 
Pi/1 
 ..
 
r
 \ :.

.._
 [)hf 
'x,-FI ,: 


-L 
 
"" 
 
L 
 

 \ o:?

:t 


Ryc. 27. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 6: a-r. GT III: a-f; GT V: g-T 
Fig. 27. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pottery fragments. Feature 6: 
a-T. GT III: a-f; GT V: g-T 


........
		

/Magazyn_056_01_146_0001.djvu

			'fC) 

';; ,
 
. " 
. ".. 

. .. ". 
. ., 


t ( 
Q ". .....:.:. ':":,. :. b 

 r{J '7'
:'; - \ 
:" I . "! . -, 
" , 
c d 

 u_Jt 

( 
g 

 
I 
:-
h kI 


I 

l 



 I 

 



 I 

 


t') 
J 

 \ 


o bAt hJ<.t I 


ł.cm 


oa.c.e.gJJ.ł, 


Bem 


Ryc. 28. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 8: a-ł. GT III: a, b, d, f; GT V: c, e, g-ł 
Fig. 28. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pottery fragments. Feature 8: 
a-ł. GT III: a, b, d. f; GT V: c, e, g-ł
		

/Magazyn_056_01_147_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


137 


Mająca najwięcej analogii forma naczynia B 2 : a (ryc. 22), charakteryzowala 
się silnie profilowanymi brzegami zaklasyfikowanymi do grupy IV.6c (podobne 
krawędzie wystąpiły w materiale z obiektu 8; ryc. 23) i elementami zdobnictwa 
charakterystycznymi dla SO.II.2b (tab. 32). Pozostałe formy naczyń będące 
komponentami obiektu 2, to przysadziste naczynia esowate E 2 : e oraz dwustoż- 
kowate O 2 : h (ryc. 22), o silnie profilowanych wylewach 1II.4c i IV.6c (ryc. 23, 
tab. 32). Egzemplarze te zdobione były ornamentem o hierarchicznym ukladzie 
wątków, z wątkiem uzupełniającym w wydzielonej strefie (SO.n.2). Wartości 
metryczne ścianek naczyń nie odbiegaly od przedstawionych powyżej przedzia- 
łów (tab. 20). 
Reasumując rozważania dotyczące synchronizacji zespolów naczyń stwier- 
dzono pewne zbieżności cech w zakresie technologii i stylu. Wyróżniono trzy 
"horyzonty": 
1 - starszy, bardziej archaiczny, reprezentowany przez zespoły naczyń z obiek- 
tów 16, 20, 21; 
2 - młodszy, reprezentowany przez serię naczyń z obiektów l, 3, 4, 6, 8, 9, 
11/14, 13, 15/17, 7, 12 (o cechach progresywnych); 
3 - najmłodszy, reprezentowany przez serię naczyń z obiektu 2. 


* 


W wyniku wieloaspektowej analizy technologiczno-stylistycznej ceramiki na- 
czyniowej wyróżniono trzy kolejne fazy rozwojowe garncarstwa na osadzie 
w Skępem. 
Najstarsze stadium reprezentowaly materiały ceramiczne z obiektów 16, 20, 
21, charakteryzujące się występowaniem ceramiki ręcznie lepionej, częściowo 
obtaczanej (GT n, GT III). W przypadku zespołów naczyń z obiektu 21 domi- 
nowały tu w nieznacznym stopniu egzemplarze trzeciej grupy technicznej, o ba- 
niastej i esowatej formie brzuśca, zdobione ornamentem grzebykowym (SO.l). 
Wyróżniały je słabo wychylone krawędzie grupy n i III. Niezdobione formy 
esowate (smukłe i słabo profilowane naczynia nawiązujące do najstarszych faz 
rozwojowych garncarstwa wczesnośredniowiecznego) i baniaste o nieznacznie 
wychylonych krawędziach przeważały wśród naczyń GT II. 
Młodszą fazę na osadzie wyznaczają silnie profilowane, baniaste, esowate 
oraz dwustożkowate naczynia, na ogół dość przysadziste. Niektóre z naczyń 
dwustożkowatych swoim kształtem zbliżone były do egzemplarzy esowatych, 
stanowiących młodsze ogniwo form ceramicznych z tego stanowiska. Analiza 
mikromorfologiczna wykazała silne profilowanie forn1 brzegowych naczyń (gru- 
pa III i IV). Przewodnią formą zdobnictwa były systemy ornamentacyjne SO.II 
oraz SO.III (charakterystyczne dla stylu Piotrkowo). Naczynia reprezentujące ten
		

/Magazyn_056_01_148_0001.djvu

			łKAJ I 

 

 -I ,
 


I _ 
 'f-__- =-i t 
\...- I 
--- ---- 
o- -o _ __ __ 
Q b 


r-- 
\ 


f 


/ 
r-
 
J_ 
 I ;'\ 
\t:1
h 
-1 
 

 
 


-+ 
I 


O
, 


OQc,d.I-I, 



em 


Bem 


Ryc. 29. Skępe '-J. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
. '-'J. Obiekt 9: a-l. GT III: a, c; GT V: d-l 
. ;,kępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pottery fragments. Feature 9: 
a-l. GT III: a, c; GT V: d-l
		

/Magazyn_056_01_149_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


139 


nurt miały bardzo zbliżony do siebie ornament wykonany narzędziem jednozęb- 
nym o dość rzadkich i mało starannie wykonanych żłobkach. Być może była to 
oznaka barbaryzacji zdobnictwa "skępskiego" w pewnym okresie jego rozwoju. 
Baza źródlowa, w oparciu o którą wyznaczono tę fazę zawiera również nie- 
liczne zespoły naczyń o cechach bardziej progresywnych. 
Analiza tych materiałów stała się punktem wyjścia do dalszych ustaleń tech- 
nologiczno-stylistycznych i chronologicznych. 



 



t_ 




 



 
I 


oa.b,d,e,Q, 



m 


OC,f,hJ. 


Bem 


Ryc. 30. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 13: a-i. GT II: a; GT III: b, c, f; GT V: d, e g-i 
Fig. 30. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivoideship. site 2. Pottery fragments. Feature 
13: a-i. GT II: a; GT III: b, c, f; GT V: d, e g-i 


Analiza porównawcza ceramiki naczyniowej z grodziska i osady 


Aspekt technologiczno-stylistyczny 


Podstawową różnicą występującą między zespołami naczyń odkrytych na 
grodzisku i osadzie był stosunkowo niski udział ceramiki częściowo obtaczanej, 
która na grodzisku wystąpiła jedynie w 3, l %, natomiast na osadzie stanowiła 
11,8%. Cechą wspólną dla obu zespołów naczyń był stosunkowo duży udział 
procentowy ceramiki całkowicie obtaczanej, wynoszący na grodzisku 56,8%, 
natomiast na osadzie aż 59,1%.
		

/Magazyn_056_01_150_0001.djvu

			-': _ l 
'''"'- 
c 


Q 


b 


'lZJ I d
 łmi\ 
o
, ó. 1 , 
O 
 . f? '\I
 \ 

 "
 

 
..j. 
ł-' ' ' J ;
?'J 


- r OO-d,f-I\ r lr., (,cm 
o
lt-p, 8cm 


; 
I 
_... 


Ryc. 31. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 12: a-t. GT II: a, b; GT III: c-h; GT V: i-t 
Fig. 31. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pottery fragments. Feature 
12: a-t. GT II: a, b; GT III: c-h; GT V: i-t
		

/Magazyn_056_01_151_0001.djvu

			Q 


a "":r-' - , 
. ,,4.:- I' 
- I 
. - - . 
" - " 
.. . . 
": b 


U ".-- " \ 

-- 
- 
'.- d ">:
\Q-4 


.. 


w - - ) 



-'- -I 



 
I 


ob.d-f; 


4cm 


oa.c,g-i ; 


8cm 


Ryc. 32. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 2: a-i. GT IlI: a-f; GT V: g-i 
Fig. 32. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pottery fragments. Feature 2: 
a-i. GT III: a-f; GT V: g-i
		

/Magazyn_056_01_152_0001.djvu

			142 


Marcin Weinkauf 


Bardzo istotnym elementem była dominacja wśród naczyń ręcznie lepionych, 
częściowo obtaczanych rodziny fonn naczyń esowatych i to zarówno o wysoko 
(E 2 ), jak i nisko (E) umieszczonej największej wydętości brzuśca. W obu przy- 
padkach stanowiły one jedyne fonny w rodzinie naczyń esowatych. W przeci- 
wieństwie do fom1 esowatych najmniej liczna była rodzina fonn naczyń dwu- 
stożkowatych, które stwierdzono wyłącznie na osadzie w 16,7%, jako fonnę 
o nisko umieszczonej największej \vydętości brzuśca (D). Była ona zarazem 
jedyną fonną naczynia d\'v'llstożkowatego w grupie ceramiki częściowo obtacza- 
nej. Na grodzisku (stanowisko 1) stwierdzono ceramikę przejściową, ręcznie 
lepioną jednak ze śladami obtaczania sięgającymi strefy poniżej największej wy- 
dętości brzuśca. Nie miała ona jednak swoich odpowiedników na pobliskiej osa- 
dzie (stanowisku 2). W grupie naczyń całkowicie obtaczanych dominowała. 
w przypadku obu stanowisk, rodzina fonn naczyń baniastych. Były to naczynia o 
wysoko umieszczonej największej wydętości brzuśca (B 2 ), jednak tylko na osa- 
dzie stanowiły fonnę dominującą w tcj rodzinie. Cechą charakterystyczną dla 
osady było występowanie naczyń o bardzo wysoko umieszczonej największej 
wydętości brzuśca (B I). Warto również zauważyć, że w grupie ceramiki całko- 
wicie obtaczancj, w rodzinie fonn naczyń esowatych, występowały jedynie eg- 
zemplarze o wysoko umieszczonej największej wydętości brzuśca (E 2 ). Nato- 
miast w przypadku naczyń dwustożkowatych wspólną fonną dla obu stanowisk 
były egzemplarze o wysoko umieszczonej największej wydętości brzuśca (D 2 ). 
Charaktcryzujące się niezbyt wysokim poziomcm technologicznym naczynia 
drugiej grupy technicznej miały bardzo zróżnicowane (z reguły jednak słabo 
profilowanc) fonny krawędzi. Wydzielono aż cztery grupy morfologiczne krawę- 
dzi: 1.1, 11.1, lU, ilU, przy czym jedynie fonna IlU miała swój odpowiednik 
w materiałach występujących na grodzisku, gdzie stanowi la jedyną fonnę krawę- 
dzi tcj grupy tcchnicznej. Większe podobieństwo widoczne było w przypadku 
trzeciej grupy technicznej, reprezcntowanej na stanowisku 1 przez formy 11.1, 
ilU, ilU mające analogie w zespołach z osady. Warto zauważyć, że ceramikę 
naczyniową z grodziska wyróżnialo nmiejsze zróżnicowanie fonn krawędzi na- 
czyń. 
Rozkład procentowy kształtów den częściowo obtaczanych nie wykazywał 
cech wspólnych. Jednak już w grupie naczyń całkowicie obtaczanych, w przy- 
padku obu stanowisk dominowały dna wklęsłe. Zauważalny był równicż brak 
występowania w grupie GT II-IV den z pierścieniem dookolnym oraz występo- 
wanie dużej ilości den niewyodrębnionych (D.I.l, D.I1.I). 
System ornan1entacyjny SO.l oraz SO.I1.I, występujący na obu stanowi- 
skach, łączony był z grupą naczyń GT II-IV. Pozostałe fonny ornamentacyjne 
stanowiły e1emcnt charakterystyczny dla piątej grupy technicznej. 
W wyniku analizy porównawczej ceramiki stwierdzono duże podobieństwa 
w zakresie grubości ścianek naczyń (podobne przedziały metryczne). Obok ścia-
		

/Magazyn_056_01_153_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


143 


nek cienkich, charakterystycznych dla grupy GT V, występowały ścianki grube 
(CG I) reprezentujące wszystkie grupy za wyjątkiem GT IV. Na osadzie stwier- 
dzono jeszcze jedną grupę o największych parametrach wielkościowych (CG II), 
która nie miala jednak swoich odpowiedników na grodzisku. 
Duże podobieństwo można było zauważyć w przypadku grubości partii 
przydetmych naczyń. Zarówno na osadzie jak i grodzisku w grupie naczyń ręcz- 
nie lepionych, częściowo obtaczanych charakterystycznymi były egzemplarze 
średnie, średnio-grube oraz grube grupy pierwszej, o przewadze dochodzącej do 
50%. Ceramika naczyniowa GT V cechowała się czterema przedzialami me- 
trycznymi (C, Ś, ŚG, G I), jednak największy udział procentowy stanowiły tylko 
dna średnie i średniogrube. 
Zaobserwowano bardzo zbliżoną ilość naczyń częściowo obtaczanych bez 
jakiejkolwiek podsypki oraz brak występowania podsypki z kredy łąkowej. 
W przypadku naczyń GT V, na żadnym ze stanowisk nie zaobserwowano pod- 
sypki organicznej, dominującą natomiast byla podsypka mineralna (od 62,5 do 
71,7%). Podobna sytuacja miała miejsce w grupie naczyń częściowo obtacza- 
nych. 
Zespoły ceramiki reprezentowane przez naczynia zaliczone do GT II-lll wy- 
różniały się masą garncarską SG.2 oraz SG.3 (charakterystyczna dla naczyń GT 
lll). Natomiast ceramika wykonana w technice częściowego obtaczania poniżej 
strefy największej wydętości brzuśca charakteryzowała się składem granulome- 
trycznym zbliżonyn1 do SG.3. 
Analiza naczyń calkowicie obtaczanych pod kątem technologiczno-sty- 
listycznym wykazała, iż większość z nich charakteryzowała się zbliżonymi war- 
tościami oraz parametrami wielkościowymi. W oparciu o te dane wydzielono 
grupę naczyń o cechach wspólnych dla obu stanowisk, a zarazem odróżniających 
je od pozostałych naczyń GT V. Dominowały wśród nich egzemplarze wykonane 
w stylu charakterystycznym dla zespołu naczyń z Piotrkowa (styl II-Piotrkowo, 
wyróżniony dla dorzecza dolnej Drwęcy; por. Chudziak 1991a, s. 61, 122). Jed- 
nak sposób wykonania tych naczyń oraz niektóre z cech morfologicznych po- 
zwoliły na wyodrębnienie grupy o cechach typowych dla stanowisk w Skępem 
(zaliczonej do stylu piotrkowskiego). 
Grupę stylistyczną "Skępe" charakteryzował jednowątkowy system orna- 
mentacyjny SO.I oraz zhierarchizowany, z wątkiem uzupełniającym w wydzielo- 
nej strefie, system SO.II.2a. W mniejszym stopniu zaliczyć można do tej grupy 
systemy SO.I1.2b i SO.II.2c. Pod względem morfologicznym wystąpiły tu za- 
równo naczynia o formach esowatych (17,6%), baniastych (58,9%) oraz dwu- 
stożkowatych (23,5%; ryc. 34). Wśród egzemplarzy baniastych przeważała gru- 
pa form B 2 (60%). Do najbardziej rozpowszechnionych form tego stylu można 
zaliczyć stosunkowo przysadziste naczynia baniaste z krótkim, odgiętym na ze-
		

/Magazyn_056_01_154_0001.djvu

			/łrJ 



 6ł 
,( 
d 
t 
 \ 

(

 

 g -'. . h 


, 



 



fj 

 


\:1lJ 


ob.d.g/'t; 


"cm 


Oa,c.eJ.H, 


8em 


Ryc. 33. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej. Obiekt 2: a-l. GT III: a; GT V: b-I 
Fig. 33. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pouery fragments. Feature 2: 
a-l. GT III: a; GT V: b-I
		

/Magazyn_056_01_155_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


145 


wnątrz brzegiem (B 2 : a, B 2 : e) oraz naczynia dwustożkowate, charakteryzujące 
się łagodnie ukształtowaną wydętością brzuśca i nieznacznym przewężeniem 
powyżej tej strefy (0 2 : c). Również typowe dla tej grupy były brzegi zaklasyfi- 
kowane do III.4a (8%) oraz IV.4a (8,6%; ryc. 34). Pod względem technologicz- 
nym naczynia te nie odbiegały od egzemplarzy całkowicie obtaczanych wystę- 
pujących na obu stanowiskach. Wykonano je z gliny schudzonej średnią ilością 
domieszki drobno (OD)- i średnioziarnistej (OŚ) w postaci frakcji obtoczonych 
bądź ostrokrawędziowych (SG.3). Wystąpiły tu również naczynia wykonane 
z mas schudzonych wyłącznie frakcjami drobnoziarnistymi (SG.4). Grubości 
ścianek naczyń charakteryzowały się dużym zakresem zmienności wynoszącym 
od 4 mm do 10 mm, z tego aż 80% fragmentów zaliczono do ceramiki cienko- 
ściennej (CŚ). Charakterystyczne formy dla tej grupy stylistycznej wystąpiły 
zarówno na grodzisku (stanowisko 1) jak i na osadzie (stanowisko 2), gdzie ich 
obecność stwierdzono w zespołach naczyń z obiektów l, 2, 9. 
Stwierdzono związki morfologiczne naczyń (przyporządkowanych do grupy 
stylistycznej) ze Skępego z ceramiką wykonaną w stylu Piotrkowo. Drobne róż- 
nice stylistyczne widoczne były przede wszystkim w zdobnictwie odznaczającym 
się niestarannością wykonania. Wydzielono tu wątki w postaci dookolnych 
zwielokrotnionych linii wykonanych rylcem (zamkniętych, stykających się ze 
sobą). Prawdopodobnie taki sposób zdobienia naczyń był nieudolną próbą naśla- 
downictwa obcych dla lokalnej wytwórczości wzorców o odmiennych, bardziej 
doskonałych cechach wytwórczości technologiczno-stylistycznej. Potwierdzał to 
również sposób lepienia naczyń odznaczających się, pomimo wszystko, niesta- 
rannością wykonania przez lokalnych wytwórców garncarskich. 


Aspekt chronologiczny 


Zróżnicowana wartość poznawcza zespołów ceramiki pod względem liczeb- 
ności, a przede wszystkim frekwencji, miała wpływ na dobór kryteriów wyod- 
rębniania poszczególnych etapów w rozwoju ceramiki ze Skępego oraz określa- 
nie ich ram chronologicznych. Za momenty przełomowe uznano okresy pojawia- 
nia się nowych elementów pod względem technologiczno-stylistycznym. Ramy 
chronologiczne wyróżnionych faz ustalono w oparciu o analizę związków chro- 
nologiczno-przestrzennych form naczyń oraz analizę frekwencji stylów w zdob- 
nictwie, występujących na ceramice z badanych stanowisk. Na tej podstawie 
wydzielono trzy fazy rozwojowe garncarstwa "skępskiego", 
Duże znaczenie dla ustaleń chronologicznych miała frekwencja w zespołach 
naczyń ceramiki częściowo obtaczanej. Podejmując próbę wyodrębnienia tychże 
zespołów kierowano się nie tylko brakiem występowania ceramiki wykonanej
		

/Magazyn_056_01_156_0001.djvu

			E2'e 
 

 B1'e 
 
0/. 
g 
8 
- B2;. 7 
'- 
6 
5 
, 
] 
2 
8]:0 
III. III. III IV. Gr. 
'o lob 'c '0 mort 
WYlEWY 
W D2: e 
 
O Bem 


D2'1 


Ryc. 34. Schematyczne przedstawienie głównych form oraz udziału procentowego 
charakterystycznych grup brzegów występujących w przypadku egzemplarzy 
zaklasyfikowanych do grupy stylistycznej "Skępe" 
Fig. 34. Schematic representation of the main forms and frequency of charakteristic rim 
groups which occur in vessels belonging to the 'Skępe' stylistic group
		

/Magazyn_056_01_157_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


147 


w technice całkowitego obtaczania, ale również brano pod uwagę kryteria wy- 
pracowane w oparciu o szczegółową klasyfikację form naczyń, brzegów, den 
oraz zdobnictwa. Na tej podstawie stwierdzono, że jedynie obiekt 16 (ryc. 20: a- 
-e), 20 (ryc. 20: i) oraz 21 (ryc. 15, 24) z osady (stanowisko 2), a ponadto nie- 
liczny zespół naczyń GT II i GT III bez bliższej lokalizacji z grodziska (ryc. 35) 
i osady (ryc. 17, 36) można było zaliczyć do starszego horyzontu rozwoju garn- 
carstwa na tym terenie (ryc. 37). Zespół naczyń z obiektu 21 nie stanowił hetero- 
genicznego zbioru, można jedynie przypuszczać że nielicznie występujący mate- 
riał GT V (około 14%) znalazł się tam na złożu wtórnym. Z punktu widzenia 
morfologii, zespół ten reprezentują nieornamentowane formy przykrawędnie 
obtaczanych naczyń baniastych B 2 : a i esowatych 
: a oraz częściowo obtaczane 
formy esowate E 2 : a, E3: a i baniaste B3: a. Wybrane jednostki zdobione były 
w sposób typowy dla systemu ornamentacyjnego SO.1. Naczynia te wykonano 
z mas schudzonych materiałem typowym dla grup SG.II, SG.II1. 
Do omawianej fazy zaklasyfikowano również zespoły naczyń (nie spełniające 
między innymi wymogów liczebności) z obiektu 16 (ryc. 20: a-e), w którym 
dominowały naczynia esowate E 2 : a, E3: a oraz 20 (ryc. 20: i) z przykrawędnie 
obtaczanym, nieornamentowanym naczyniem dwustożkowatym 0 3 : a. Wśród 
form brzegów przeważały krawędzie słabo profilowane grup 11.1, II1.1. 
Starszy etap rozwoju ceramiki naczyniowej na grodzisku reprezentowały na- 
czynia nieornametowane, o formie baniastej (B 3 : a) i słabo profilowanych krawę- 
dziach (III.3a). Równie sporadycznie wystąpiły tam okazy GT ll, zdobione naj- 
częściej różnorodnymi liniami przerywanymi wykonanymi narzędziem jednozęb- 
nym (SO.!). Za charakterystyczne formy uznano przykrawędnie obtaczane na- 
czynia esowate (E 2 : a). Wśród form brzegów dominowały krawędzie m.1c. Na- 
czynia te wykonano podobnie zresztą jak miało to miejsce na osadzie z mas 
garncarskich schudzonych materiałem typowym dla grup SG.2 i SG.3. 
Formy naczyń zebrane w tych zespołach ściśle nawiązywały do materiałów 
z dorzecza dolnej Drwęcy, ze starszych faz wczesnośredniowiecznego grodu w 
Gronowie, datowanych na 2. połowę VII-początku VIII wieku (Chudziak 1993, 
s. 92-93, 120-121) oraz z obiektów na osadzie podgrodowej w Gronowie (sta- 
nowisko 2), których chronologię określono na 2. połowę IX-l. połowy X wieku 
(Grupa 1990, s. 101-102). Na innych terenach okres dominacji analogicznych 
zespołów naczyń i form przypadał na podobne ramy chronologiczne. 
Ścisłe nawiązania do tych egzemplarzy prezentowały okazy z młodszej fazy 
zasiedlenia grodu w Bardach (stanowisko la, woj. zachodniopomorskie). Były to 
naczynia z rodziny typów C, które w największym odsetku wystąpiły w war- 
stwach datowanych na 2. połowę VIII wieku i początki IX wieku (Losiński 1972, 
s. 63-64, ryc. 15; Losiński, Rogosz 1986, s. 54). Podobieństwa widoczne były 
również w typie Szczecin, którego chronologia określana była na połowę IX wie-
		

/Magazyn_056_01_158_0001.djvu

			l 



 . " 
/(;? 



 
k 


. f 9

 
h
 


a 


9-.\ 


c 


t-1 ' 

ga j 


8em 


Ryc. 35. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Fragmenty ceramiki nacLY- 
niowej, brak bliższej lokalizacji. GT II: b, c; GT III: a, d-k 
Fig. 35. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery fragments, precise 
location unknown. GT II: b, c; GT III: a, d-k 


oa-k.
		

/Magazyn_056_01_159_0001.djvu

			Q 



 I 
(
 


oa-e.\j"i, 


uLI' 


g -- 
." 0." 
. . . 
r ....: : .: 
. j 
l
 
 
\ ' . 
'i ' I '!) 

 
 


8em 


{) f, 


I,cm 


Ryc. 36. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko 2. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej, brak bliższej lokalizacji. GT II: a, b, d-f; GT V: c, e, g-ł 
Fig. 36. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site 2. Pottery fragments, precise 
Iocation unknown. GT II: a, b, d-f; GT V: c, e, g-ł 


.......
		

/Magazyn_056_01_160_0001.djvu

			150 


Marcin Weinkauf 


ku po koniec wieku X (Losiński 1972, s. 75-76, ryc. 6, 23). W młodszej literatu- 
rze przedmiotu zaliczano je do rodziny typów D, typ XVI (Losiński, Rogosz 
1986, s, 32). 


Zakres chronolOQicz ny zesporów 
zespór 
nac zyn VIII w. IXw. Xw. Xlw. Xllw. 
1 - 
2 
3 - 
ł. - 
6 - 
7 . - 
8 - 
9 - 
11 . 
11/1 ł. . 
12 -- 
13 - 
15117 - 
16 
20 
21 


Ryc. 37. Tablica chronologiczna zespołów naczyń 
Fig. 37. Chronological table of pottery assemblages 


Zbliżone pod względem frekwencji GT II, GT III oraz występowania form 
naczyń, były zespoły ceramiki odkryte na terenie Mazowsza płockiego- 
- w Cieślinie (stanowisko l, woj. mazowieckie) i Grodnii (stanowisko 2, woj. 
mazowieckie). Okres funkcjonowania tychże osad przypadał orientacyjnie na 
VII-VIII wieku (nie wykluczając przedłużenia go poza wiek VIII; Szymański 
1969, s. 329; 1970, s. 444). Podobieństwa do najstarszych materiałów ze Skępe- 
go widoczne były głównie w smukłych, silnie profilowanych naczyniach dwu- 
stożkowatych (typ II). Zespól naczyń występujący w fazie IV (koniec VII do 
początku VIII wieku) w Szeligach (woj. mazowieckie) nawiązywał do form eso-
		

/Magazyn_056_01_161_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


151 


watych z obiektu nr 16 (Szymański 1967, ryc. 83; 1987, s. 3, 6, 9; Musianowicz 
1969, tabl. 35). 
Chronologię tych zespołów uściślają materiały z dorzecza górnej i środkowej 
Obry, nawiązujące do naczyń esowatych i baniastych z obiektów 16 i 21. Eg- 
zemplarze zaliczone do grupy C (typ Va oraz III) sięgają początku VIII wieku 
i istnieją po wiek X (Hilczerówna 1967,s. 123, ryc. 18-19). 
Analogii do ceramiki naczyniowej z naj starszej fazy w Skępem doszukiwać 
się można także w materiałach z Biskupina (Białęcka, Jasiewicz 1980, s. 218- 
-220, ryc. 7). 
Istotną przesłanką do wnioskowania o chronologii omawianych zespołów na- 
czyń jest występowanie znacznej liczby egzemplarzy przykrawędnie obtacza- 
nych, które w świetle dotychczasowych danych rozpowszechniły się od 2. połowy 
VII wieku (Parczewski 1988, s. 74; Chudziak 1991a, s. 119) oraz charaktery- 
stycznego zdobnictwa wykonanego narzędziem wielozębnym, które upowszech- 
nione zostało na terenie Słowiańszczyzny Zachodniej co najmniej od VIII wieku 
(Trzepacz 1952; Chudziak 1991b, s. 9), 
Zespoły zaliczone do fazy II (przewaga naczyń całkowicie obtaczanych 
w granicach od 45% do 90%; ryc. 21) można uznać za bardziej progresywny 
nurt rozwoju ceramiki. Stanowiły one część materiału ceramicznego, zróżnico- 
wanego jednak pod względem techniczno-stylistycznym. Zapewne na początku 
XI wieku miała miejsce intensyfikacja zasiedlenia Pojezierza Dobrzyńskiego, 
czemu towarzyszył znaczny przyrost punktów osadniczych i ekumeny (Chudziak 
1991a, s. 131; 1996, s. 206). Pojawiły się wówczas bardzo charakterystyczne 
naczynia całkowicie obtaczane (GT V), a udział egzemplarzy wykonanych w 
technice częściowego obtaczania diametralnie spadał do około 20% (ryc. 21). 
Prawdopodobnie z tego okresu pochodziła większość zespołów naczyń z obu 
stanowisk (obiekty 1,2,3,4,6, 7,8,9, 11, 11/14, 12, 13, 15/17; ryc. 37). 
Punktem wyjścia do ustalenia chronologii omawianego etapu rozwoju garn- 
carstwa było datowanie analogicznych pod względem morfologii materiałów 
ceramicznych występujących na ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej oraz na tere- 
nach ościennych. Dominowały tu naczynia, wykonane w stylu Piotrkowo, cha- 
rakterystycznym dla dorzecza dolnej Drwęcy (Chudziak 1991a, s. 61). Swoje 
odpowiedniki wśród naczyń "piotrkowskich" o formach esowatych B 2 : b oraz 
dwustożkowa tych z silnie zaznaczonym załomem brzuśca C 2 : e, znalazły naczy- 
nia baniaste B 2 : a (ryc. 38: d), B 2 : e (ryc, 39: a), B3: a (ryc. 38: c), B J : e (ryc. 38: 
e, 40: b) oraz esowate 
: e (ryc. 38: g). Datowane od połowy 1. do połowy 
2, ćwierci XI wieku materiały ceramiczne z grodziska w Piotrkowie (stanowisko 
5a) znalazły swoje liczne odpowiedniki w zespołach naczyń z obiektów 1,2,3,4, 
6, 7,8,9, 11, 11/14, 12, 13, 15/17. Do dominujących form krawędzi z Piotrko- 
wa IIA oraz IIIB nawiązywały pod względem mikromorfologii, formy 111.1, 111.2,
		

/Magazyn_056_01_162_0001.djvu

			;łi .. 
.. T -' 
. . 
'1 0 ".- 


N 
\ 

 . 
( 


c 


h
 


g 


Oa-h; 


Bem 


Ryc. 38. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej, brak bliższej lokalizacji. GT IV: a; GT V: b-h 
Fig. 38. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery fragments, precise 
Ioca
ionunknown. GT IV: a; GT V: b-h
		

/Magazyn_056_01_163_0001.djvu

			I

Y
D
] 
n Hl]] ill I. 
D Li] ;,,1, .' 
..... 


 



 



 



 


.. 
u 
8 


.
 
:> 
E-< 
o 
:a,.- 
.
 
 
-> 

E-< 
:;'0 
Q) . 
.
 
 
._ o 

i 
... 
,r) c 
. o 
.U'.
 

 g 
'EJ -;; 

.
 
tJ 
 

 5. 
;g
 

 5 
... S 
8 bO 
CI:! 
g . 
e 
 
bO.... 


 
L1., . 
.- 
- Q) 
0.-::: 

 '" 
.
 ci 
0:.2 


 
a)'
 

 o 
",> 
!5 [ij 
e.- 
o [ij 
sr
 
] s 
'" o 

o.. 
CI:! . 
'=[ij 
].
 
. CI:! 
'0"9 


 
a) . 


 
tr.I
 
0\' 
c<'1
 

.
 
g::L1., 


J 


iS 
o
		

/Magazyn_056_01_164_0001.djvu

			154 


Marcin Weinkauf 


111.3, 11I.4, IV.1 oraz IV.6 (ryc. 38-43). Charakterystyczne dla stylu piotrkow- 
skiego zdobnictwo grup IV i IVb, miało odbicie w ornamentyce grup SO.II.2a 
oraz SO.III.2b. 
Odmienna morfologia cechowała naczynia dwustożkowate, które odznaczały 
się dość dużym zróżnicowaniem. Stosunkowo przysadziste naczynia dwustożko- 
wate grupy form O 2 , OI:C (ryc. 39: a, d, h) charakteryzowały się łagodnie 
ukształtowaną wydętością brzuśca oraz nieznacznym przewężeniem powyżej tej 
strefy, co zbliżało je pod względem formalnym do okazów esowatych (ryc. 18: a, 
25: i, 27: i, 36: g, k, 43: d). Naczynia o podobnej formie stwierdzono w materia- 
łach z I fazy osadniczej w Jedwabnie, woj. kujawsko-pomorskie, datowanej na 
2. połowę X-X/XI wieku (Chudziak 1991a, s. 84, ryc. 31; 1994, ryc. 72) oraz 
w zespole naczyń z I fazy grodu w Wabczu, woj. kujawsko-pomorskie (Bojarski 
1994a, s, 182, ryc. 196). W materiałach z I fazy osadniczej grodu w Jedwabnie 
stwierdzono również formy krawędzi o cechach charakterystycznych dla grup 
IV.4 i IV.6. Analogiczny zespół ceramiki odkryto ponadto na wczesnośrednio- 
wiecznym grodzisku w Mędrzycach (woj. kujawsko-pomorskie), datowany 
w szerokich ramach na X-XIII wieku (Chudziak 1991a, s. 122). Na pozostałych 
terenach ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej podobne egzemplarze odkryto między 
innymi w Lipieńku (stanowisko l, woj. kujawsko-pomorskie) oraz w Mełnie 
(stanowisko 1, woj. kujawsko-pomorskie; faza 1). 
Równie bliskie analogie do tychże naczyń można było znaleźć w Kruszwicy, 
w grupie form VIIIa, datowanej od l. połowy XI po 2. połowę XIII wieku. Na- 
wiązywały one do egzemplarzy esowatych oraz baniastych (ryc. 38: c, d, g, 
39: a, 40: b). Widoczne to było w grupie naczyń o łagodnym, esowatym profilu 
oraz nieznacznie wydętym brzuścu (V c), datowanych na 2. połowę X wieku po 
XIII/XIV wieku, a także wśród naczyń esowatych o silnie profilowanym wylewie 
i wydętym brzuścu, mocno zwężającym się w części przydennej (Ve), datowa- 
nych na I. połowę XIII po połowę XIV wieku (Ozieduszycki 1982, s. 38- 
-39). Te ostatnie nawiązywały do form B 2 : a (ryc. 25: g) oraz B 2 : f (ryc. 36: i). 
Podobne egzemplarze stwierdzono w materiale z wczesnośredniowiecznego 
Czerska w warstwie IVc, datowanej na koniec XI po połowę XII wieku (Rauhu- 
towa 1976, s. 109, ryc. 50). 
Formy esowate o wysoko umieszczonej i dużej wydętości brzuśca z obiektów 
7 i 8 (ryc. 19: b, c, 28: g, i) znane są z Mazowsza, gdzie datowane były na XI- 
-XII wieku (Walicka 1960, tabl. I, V; Grodziska 1976, s. 85, 116, 124, 129; 
Szafrański 1983, s. 95). Analogiczna forma (Vb) występowała w Kruszwicy od 
2. połowy XI wieku po połowę XIV wieku (Dzieduszycki 1982, s. 38). 
Naczynia dwustożkowate, o załomie brzuśca D 2 : e (ryc. 36: l), 0 3 : f (ryc. 25: 
f) pod względem technologiczno-stylistycznym nawiązywały do naczyń wystę- 
pujących w Kruszwicy od połowy XI wieku po połowę wieku XIII (VIIc; Ozied- 
uszycki 1982, s. 40). Na bliskie analogie do tych form natknąć się można w ma-
		

/Magazyn_056_01_165_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


155 


teriale z południowo-zachodniej Wielkopolski (grupa O
 Hilczerówna 1967, 
s. 128-129). Ten typ naczyń wystąpił również w zespole naczyń z warstwy IVc 
w Czersku oraz w Proboszczewicach, na stanowisku 1 (woj. mazowieckie; Gro- 
dziska 1976, s. 107). 
Chronologia wymienionych zespołów naczyń z grodziska i osady mieściła się 
w przedziale od połowy l. ćwierci do połowy 2. ćwierci XI wieku. 
Podejmując próbę wyodrębnienia najmłodszego etapu rozwoju ceramiki (faza 
III) w Skępem oparto się przede wszystkim na materiale z grodziska. 
W przypadku osady nie stwierdzono (poza obiektem 2) zespołów naczyń nawią- 
zujących pod względem formalnym do naczyń z grodziska. Analogiczne formy 
naczyń tworzące ten etap rozwojowy stwierdzono w materiałach z ziemi chełmiń- 
skiej datowanych na fazę IIIbrIVb (Chudziak 1991a, s. 123-124; Bojarski 
1994a, s. 10 l 
 Poliński 1996, s. 170-173). 
Młodszy nurt w rozwoju ceramiki całkowicie obtaczanej reprezentowały na- 
czynia z rodziny form baniastych B 2 : e (ryc. 40: a), esowatych Ez: f, E3: a 
(ryc. 38: a, b) oraz dwustożkowa tych O 2 : g (ryc. 41: a) i O 2 : h (ryc. 32: h). Mate- 
riały ceramiczne o zbliżonych cechach do egzemplarzy B 2 : e, z równie wysoko 
umieszczoną największą wydętością brzuśca, odkryto na terenie ziemi chełmiń- 
skiej w Jedwabnie (stanowisko 1; typ Oh O 2 ), w ceramice naczyniowej z II fazy 
osadniczej grodu oraz z obiektu 1/86, (od połowy 2. do połowy 3. ćwierci XI 
wieku; Chudziak 1991a, s. 92-93, ryc. 43, 44). Analogiczne zespoły, datowane 
na l. połowę XII wieku odkryto również w Osieczku, stanowisko l, woj. kujaw- 
sko-pomorskie (podfaza IVa
 Boguwolski, Kola, Poliński 1994, s. 130, ryc. 128
 
Chudziak 1994, s. 83, ryc. 74
 Poliński 1996, s. 169-170, ryc. 45, 46, 50). 
Również w materiałach z IV fazy grodowej w Napolu (stanowisko l, woj. 
kujawsko-pomorskie) datowanej na 2. połowę XII-XII/XIII wieku (Poliński 
1996, s. 170-173, ryc. 56) oraz z Lipieńka (wykop 2/92, warstwa VII) datowa- 
nych na podstawie ceramiki naczyniowej na 4. ćwierć XI-XI/XIII wieku (Bojar- 
ski 1994b, s. 101, ryc. 95) występowały formy analogiczne do reprezentujących 
młodszy nurt rozwoju na grodzisku i osadzie w Skępem. 
Naczynie baniaste o wysoko umieszczonym załomie brzuśca (wokoło 3/4 
wysokości) nawiązywało pod względem formalnym do grupy form VIa wystę- 
pujących w Kruszwicy Gako niezbyt liczna podgrupa) datowanych na 2. połowę 
XI do 2. połowy XIII wieku (Ozieduszycki 1982, s. 39-40). Porównywalne ma- 
teriały pochodzą z południowego Mazowsza (por. Musianowicz 1969, tabl. 35), 
gdzie datowane są na 2. połowę XI do XIII wieku (Czersk, stanowisko 1, woj. 
mazowieckie; grupa III; por. Rauhutowa 1976, s. 40-42, ryc. 13). 
Interesujące podobieństwa mońologiczne zaobserwowano pomiędzy naczy- 
niami dwustożkowatymi z wysoko umieszczonym (wokoło 5/6 wysokości) 
ostrym załomem brzuśca O 2 : g (ryc. 41: a) a formą CI: aJ, występującą w II fazie 
osadniczej grodu w Gronowie (woj. kujawsko-pomorskie), tj. od połowy 2. po
		

/Magazyn_056_01_166_0001.djvu

			156 


Marcin Weinkauf 


połowę 3. ćwierci XI wieku (Chudziak 1991a, s. 92, 123, ryc. 38-40). Podo- 
bieństw do tych form można doszukać się w materiałach kruszwickich, gdzie 
dwustożkowate garnki o ostro i wysoko zaznaczonym załomie występowały od 
połowy XI wieku (VIIc
 Dzieduszycki 1982, s. 40). Ta forma naczyń pojawiła 
się również na stanowisku 1 w Czersku (woj. mazowieckie) w warstwie IVc, 
datowanej na koniec XI wieku po połowę wieku XII (Rauhutowa 1976, s. 40-42, 
ryc. 13, 50). 
Analogie do formy O 2 : g pochodziły również z Płocka, z wykopu założonego 
na podgrodziu przed frontem katedry, z warstwy XI datowanej na przełom X 
i XI wieku 24 (Szafrański 1983, s. 93-96, ryc. 80) oraz na grodzisku w Probosz- 
czewicach (stanowisko 1, woj. mazowieckie) datowanym od XI do XII wieku 
(Grodziska 1976, s. 106-107, ryc. 172
 Miśkiewiczowa 1982, s. 78-82, 
ryc. 28). Również na o
adzie w Grodnie (stanowisko 2, woj. płockie), w mate- 
riałach z XI wieku natrafiono na bardzo zbliżone pod względem formy naczynie 
dwustożkowate (Szymański 1969, s. 328, ryc. 8). Podobieństwa do form naczyń 
esowatych
: f oraz E3: a (ryc. 38: a, b) znajdujemy na terenie Mazowsza płoc- 
kiego, wysoko umieszczony, łagodny załom brzuśca był charakterystyczny dla 
naczyń z Płocka, pochodzących z podgrodzia (warstwa XI) z X/XI wieku (Szaf- 
rański 1983, s. 93-96, ryc. 80). Analogię do formy E3: a, znaleziono na cmenta- 
rzysku w Płońsku (woj. mazowieckie
 Cofta 1951
 Rauhut 1971, s. 526, 
tabl. VII). Stanowisko to R. Jakimowicz datował na X do XII wieku, natomiast 
w oparciu o przedmioty znajdujące się w zespołach L. Rauhut określił chronolo- 
gię stanowiska na połowę XI wieku(?). Podobne cechy morfologiczne co forma 

: f miały naczynia z wielofazowego stanowiska w Czersku (woj. mazowieckie) 
z 2. połowy XI do XII wieku (Rauhutowa 1976, s. 40-42, ryc. 13, 50: 2) oraz 
z ósmego poziomu osadniczego w Gdańsku (stanowisko l) z 1. połowy XII po 
2. połowę XII wieku (Lepówna 1968, s. 161, 167, ryc. 7, 30: a). 
Istotne znaczenie w określeniu ram chronologicznych najmłodszego nurtu 
rozwoju ceramiki naczyniowej na grodzisku w Skępem miało pojawienie się na- 
czyń z wyodrębnioną szyjką (ryc. 38: a). 
Najprawdopodobniej młodszą fazę rozwojową garncarstwa "skępskiego" 
potwierdzoną między innymi w materiałach ceramicznych z grodziska i osady 
należałoby datować na wiek XII (faza IVaIIVb
 por. Chudziak 1991a, s. l24
 
Poliński 1996, s. 170-173). 
Reasumując, w przypadku obu stanowisk możemy wyróżnić następujące fa- 
zy rozwojowe garncarstwa: 
I. faza - VIII (?) bądź IX-l. połowy X wieku (koniec X?), 
II. faza - połowa 1. ćwierci-2. ćwierci XI wieku, 
III. faza - XII wiek. 


24 Chronologię tych materiałów przesuwa się na przełom XI i xn w.
		

/Magazyn_056_01_167_0001.djvu

			--.' , 




 


I. 


. 
 
c 

 .- 
 
b ,'--:::'-
 . 
.. - 

 ..
, · &m 


Ryc. 40. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko l. Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej, brak bliższej lokalizacji. GT V: a-e 
Fig. 40. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery fragments, precise 
Iocation unknown. GT V: a-e
		

/Magazyn_056_01_168_0001.djvu

			t" 
,ry- 


I l 
,--. 


I' 


. ..--..... 



I\ ?
L
n 
;w ', ,\- \ 
 l 
- 

 
 
d 


( 

 


Ryc. 41. Skępe, woj. kujawsko-pomorskie, stanowisko L Fragmenty ceramiki naczy- 
niowej, brak bliższej lokalizacji. GT V: a-e 
Fig. 41. Skępe, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery fragments, precise 
location unknown. GT V: a-e
		

/Magazyn_056_01_169_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


159 


Podsumowanie 


Przeprowadzona w niniejszej pracy wieloaspektowa analiza technologiczno- 
-stylistyczna ceramiki naczyniowej z grodziska (stanowisko 1) i osady (stanowi- 
sko 2) w Skępem oraz interpretacja jej związków chronologiczno-przes- 
trzennych z materiałami tego typu z innych obszarów Niżu Polskiego, stała się 
podstawą do wyłonienia trzech kolejnych faz rozwojowych garncarstwa "skęp- 
skiego" na badanych stanowiskach. 
I. W fazie najstarszej (od IX do l. połowy X bądź końca X wieku) stosowano 
dwie techniki wykonywania naczyń ceramicznych, których efektem były naczynia 
ręcznie lepione, przykrawędnie (GT II) i częściowo obtaczane do strefy najwięk- 
szej wydętości brzuśca (GT III). Pod względem morfologicznym występowały tu 
przysadziste naczynia esowate, zdobione systemem ornamentacyjnym SO.! oraz 
nieornamentowane naczynia baniaste. Były to najczęściej egzemplarze obtaczane 
do strefy największej wydętości brzuśca o słabo profilowanych krawędziach. Dla 
okazów grupy GT II charakterystyczne były w tej fazie również niezdobione 
naczynia esowate (smukłe i słabo profilowane, nawiązujące w zakresie styli- 
stycznym do form naczyń z najstarszych faz rozwojowych garncarstwa wczesno- 
średniowiecznego w Polsce) oraz nieornamentowane naczynia dwustożkowate 
o słabo profilowanych krawędziach. Naczynia te wykonane były z reguły z glin 
schudzonych domieszką drobno (OD)- i średnioziarnistego (OŚ) "piasku" bądź 
tłucznia kamiennego (SG.2, SG.3). 
Na podstawie wyników analizy chronologiczno-przestrzennej można wnio- 
skować o istnieniu w ceramice "skępskiej" tendencji charakterystycznych dla 
garncarstwa pomorskiego z lX-l. połowy X wieku. Łączyć to należy z powiąza- 
niami kulturowymi okolic Skępego ze strefą północno-zachodnio-słowiańską. 
Ślady występowania ceramiki o cechach identycznych mogły być efektem pół- 
nocno-zachodniego impulsu kulturotwórczego pojawiającego się na zasadzie 
dyfuzji oraz co się z tym wiąże przesunięć na obszar dorzecza dolnej Drwęcy, 
a w kolejnym etapie oddziaływań na teren ziemi dobrzyńskiej (okolice Skępego) 
wytwórców ceramiki naczyniowej z tej strefy (por. Chudziak 1991a, s. 146). 
II. Młodszy okres rozwoju ceramiki (reprezentowany przez materiał z obu sta- 
nowisk) przypadał na l. ćwierć XI wieku (faza IIIb! dla dorzecza dolnej Drwę- 
cy). Dominowały tu oprócz naczyń wykonanych w tradycyjnej technice częścio- 
wego obtaczania również egzemplarze całkowicie obtaczane, wytwarzane przez 
wyspecjalizowane warsztaty garncarskie. Wśród nich przeważały zazwyczaj 
okazy silnie profilowane o formach baniastych, esowatych i dwustożkowa tych, 
na ogół dość przysadziste. Większość z naczyń zaliczonych do tej fazy rozwojo- 
wej garncarstwa to egzemplarze określone jako grupa stylistyczna "Skępe" , na- 
wiązujące pod względem technologiczno-stylistycznym do naczyń wykonanych
		

/Magazyn_056_01_170_0001.djvu

			r'
1 

 t 



 



_ :ZzLd1r
 



 
j b
 


d 


.. 


-, 
/ 
tli "-', J 


 \ <
 W
 
'tJl 1 
 


C4
 



em CO-i:.I-h, j -	
			

/Magazyn_056_01_171_0001.djvu

			OQ.
m, 8ćm 



 	
			

/Magazyn_056_01_172_0001.djvu

			162 


Marcin Weinkauf 


w stylu Piotrkowo. Niektóre z występujących tu fonn naczyń dwustożkowatych 
swoim kształtem zbliżone były do egzemplarzy esowatych, reprezentujących 
zarazem młodsze ogniwo fonn ceramicznych z tego stanowiska. Masę cera- 
miczną użytą do wykonania tych naczyń schudzano frakcjami obtoczonymi 
i ostrokrawędziowymi SG.3, SG.4. 
Zaobserwowano tu nawiązania morfologiczne do innych stanowisk z terenu 
ziemi chełmińskiej (Piotrkowo, woj. kujawsko-pomorskie), Kujaw, oraz częścio- 
wo południowej Wielkopolski i Mazowsza płockiego. Brak pełnowartościowego 
opracowania ceramiki z Płocka uniemożliwia określenie ewentualnych związków 
materiałów "skępskich" z wczesnośredniowieczną ceramiką płocką. 
Rozwój w XI wieku grodu i osady w Skępem prawdopodobnie przebiegał 
częściowo w powiązaniu z obszarami kujawskimi, co w rzeczywistości mogło 
mieć charakter lokalnych przesunięć pojedynczych grup ludności wytwarzają- 
cych ceramikę naczrniową o regionalnym charakterze. 
III. Najmłodszy etap rozwoju garncarstwa "skępskiego" (XlI wiek), reprezen- 
towały w przeważającej mierze naczynia ceramiczne z grodziska jak i osady 
(obiekt 2). Oprócz dominujących tu naczyń całkowicie obtaczanych, występo- 
wały także nieliczne (około 4%) egzemplarze częściowo obtaczane. Wśród na- 
czyń całkowicie obtaczanych dominowały silnie profilowane naczynia esowate, 
baniaste oraz dwustożkowate. Występujące fonny charakteryzowały się najczę- 
ściej wysoko umieszczoną wydętością brzuśca i łagodnym bądź ostrym jego za- 
łomem. Pod względem technologicznym nawiązywały one do egzemplarzy wcze- 
śniejszego nurtu. Analogiczne fonny naczyń reprezentujące tę fazę rozwoju 
garncarstwa potwierdzono w licznych zespołach z ościennych terenów Skępego 
i Ziemi Dobrzyńskiej. 
W świetle wyników analizy ceramiki naczyniowej należałoby zauważyć fakt 
trwania tradycji garncarstwa północno-zachodnio-słowiańskiego na wczesnośre- 
dniowiecznych stanowiskach w Skępem. Wskazywałoby to na istnienie silnego 
związku kulturowego tychże stanowisk z garncarstwem Pomorza, a zwłaszcza ze 
strefą chełmińsko-dobrzyńską. Widoczne byłyby one w całym okresie funkcjo- 
nowania zespołu osadniczego w Skępem, a szczególnie w 1.-2. ćwierci XI wie- 
ku. 


Literatura 


Wykaz skrótów 


AUNC 
MW 
SA 


- Acta Universitatis Nicolai Copernici, Toruń 
- Materiały Wczesnośredniowieczne, Wrocław 
- SIavia Antiqua, Warszawa-Poznań
		

/Magazyn_056_01_173_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


163 


Wczesnośredniowieczne grodziska - Wczesnośredniowieczne grodziska ziemi cheł- 
mińskiej. Katalog źródeł, red. J. Chudziakowa, 
Toruń 
W A - Wiadomości Archeologiczne, Warszawa 


Antoniewicz W., Wartałowska Z. 
1964 Mapa grodzisk w Polsce, Wrocław. 
Białęcka F., Jasiewicz E. 
1980 Ceramika wczesnośredniowieczna ze stanowiska 4 w Biskupinie, SA, 
t. 27, s. 209-230. 


Bienias D. 
1993 


Położenie grodzisk wczesnośredniowiecznych ziemi dobrzyńskiej i świec- 
kiej na tle wybranych elementów środowiska geograficznego, (maszyno- 
pis w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu), Toruń. 
Bobrinskij A. A. 
1978 Gancarstvo vostocnoj Evropy. lstocniki i metody izucenia, Moskva. 
Boguwolski R., Kola A., Poliński D. 
1994 Osieczek, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 124-130. 
Bojarska J. 
1993 


Bojarski J. 
1994a 
1994b 


Zdobnictwo wczesnośredniowiecznej ceramiki naczyniowej z ziemi cheł- 
mińskiej, (maszynopis w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w To- 
runiu), Toruń. 


Wabcz, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 177-184. 
Wczesnośredniowieczne grodzisko w Wabczu na ziemi chełmińskiej, [w:] 
Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej. Wybrane 
zagadnienia i materiały, red. J. OIczak, Toruń, s. 111-152. 


BukoA. 
1990 Ceramika wczesnopolska. Wprowadzenie do badań, Wrocław. 
Chudziak W. 
1991a Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki z dorzecza dolnej 
Drwęcy (VII-XJ/Xll w.). Podstawy chronologii procesów zasiedlenia, To- 
ruń. 
1991b Niektóre związki chronologiczno-przestrzenne wczesnośredniowiecznej 
ceramiki naczyniowej z Jedwabna, gm. Lubicz, AUNC, Archeologia, 
t. 17, s. 3-20. 
Z badań nad wczesnośredniowiecznym grodziskiem w Gronowie, woj. to- 
ruńskie, stanowisko l, AUNC, Archeologia, t. 21, s. 87-103. 
Jedwabno, [w:] Wczesnośredniowieczne grodziska, s. 74-84. 
Zasiedlenie strefy chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu 
(Vll-Xl wiek), Toruń. 
Chudziak W., Poliński D., Moszczyński A. 
1997 Analiza technologiczno-stylistyczna wczesnośredniowiecznej ceramiki, 
[w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus (XI wiek). 
Studia i materiały, red. P. Urbańczyk, Toruń, s. 231-243. 


1993 


1994 
1996
		

/Magazyn_056_01_174_0001.djvu

			164 


Marcin Weinkauf 


Cofta A. 
1951 Wyniki badań na grodzisku wczesnośredniowiecznym w Błoniu, pow. 
Grodzisk Mazowiecki, MW, t. 3, s. I-51. 
Dzieduszycki W. 
1982 Wczesnomiejska ceramika kruszwicka w okresie od połowy X w. do poło- 
łIry X/V W., Wrocław. 


Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa z osady podgrodowej 
w Gronowie, woj. toruńskie (stanowisko 2), [w:] Studia nad osadnictwem 
średniowiecznym ziemi chełmińskiej. Gronowski mikroregion osadniczy, 
red. J. Olczak, Toruń, s. 78-105. 
Hilczer6wna Z. 
1967 Dorzecze górnej i środkowej Obry od VI do początku XI wieku, Wrocław. 
Hołubowicz W. 
1950 Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, Toruń. 
Jakimowicz R. 
1923 Sprawozdanie z działalności państwowego Konserwatora Zabytków 
przedhistorycznych na okręg warszawski za rok /922, WA, t. 8, z. 1-2, 
s. 201-224. 
Sprawozdanie z działalności państwowego Konserwatora Zabytków 
przedhistorycznych na okręg warszawski za rok /923, WA, t. 9, z. 1-2. 
s.305-331. 
Kajzer L., Horonziak A. 
1995 Budownictwo obronne ziemi dobrzyńskiej. Wstęp do badań, [w:] Budow- 
nictwo obronno-rezydencjonalne Kujaw i ziemi dobrzyńskiej, część 4, red. 
L. Kajzer, Włocławek. 
Kondracki J. 
1978 Geografiafizyczna Polski, Warszawa. 
Kostanecki T. 
1960 Z przeszłości Skępego, Notatki Płockie, t. 5, z. 2, s. 13-15. 
Krupp
 J. 
1961 


Gajda A. 
1981 


Grodziska 
1976 


Grupa M. 
1990 


1924 


Krystosik J. 
1934 


Lep6wna B. 
1968 


Osadnictwo grodowe ziemi dobrzyńskiej w okresie od VI do XV w., (ma- 
szynopis w Instytucie Archeologii UL w Łodzi), Łódź. 


Grodziska Mazowsza i Pod/asia (w granicach dawnego województwa war- 
szawskiego), red. I. Górska, Wrocław. 


Studia nad ceramiką XIV wieku ze Starego Miasta w Warszawie, Wroc- 
ław-Warszawa. 


Krótka wiadomość o Skępem łaskami Najświętszej Marji Panny wsławio- 
nem, Płock. 


Garncarstwo gdańskie w X-XIII wieku, Gdańsk wczesnośredniowieczny, 
t. 7, Gdańsk.
		

/Magazyn_056_01_175_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


165 


Losiński W. 
1972 Początki wczesnośredniowiecznego osadnictwa grodowego w dorzeczu 
dolnej Parsęty (VII-XlXI w.J, Wrocław. 
Losiński W., Rogosz R. 
1986 Metody synchronizacji warstw kulturowych wczesnośredniowiecznych 
obiektów wielowarstwowych na podstawie analizy ceramiki ze Szczecina, 
[w:] Problemy chronologii ceramiki wczesnośredniowiecznej na Pomorzu 
Zachodnim, Warszawa, s. 9-59. . 
Majewski E. 
1900 Materiały do mapy guberni płockiej, Światowit, t. 2, s. 130-145. 
Miśkiewiczowa M. 
1982 Mazowsze Płockie we wczesnym średniowieczu, Płock. 
Molewski P. 
1994 Środowisko fizycznogeograficzne grodzisk, [w:] Wczesnośredniowieczne 
grodziska, s. 15-24. 
Moszczyński A. 
1994 Analiza ceramiki w tworzeniu względnych i bezwzględnych skal czaso- 
wych na przykładzie stanowiska 2a w Wyszogrodzie w woj. płockim, 
Światowit, t. 39, s. 32-56. 
Musianowicz K. 
1969 Drochiczyn we wczesnym średniowieczu, MW, t. 6, s. 72-37. 
Parczewski M. 
1988 Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce. Krytyka i datowanie źró- 
deł archeologicznych, Wrocław. 


Podział 
1983 


Podział hydrograficzny Polski. Częśt 1. Zestawienie liczbowo-opisowe, 
Warszawa. 


Poliński D. 
1996 


Przemiany w wytwórczości garncarskiej na ziemi chełmińskiej u schyłku 
wczesnego i na początku późnego średniowiecza, Archaeologia Historica 
Polon a, t. 4. 


Rauhut L. 
1971 


Wczesnośredniowieczne cmentarzyska w obudowie kamiennej na Mazow- 
szu i Podlasiu, Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne, t. 1, 
s. 435-656. 
Rauhutowa J. 
1976 Czersk we wczesnym średniowieczu od VII do XII wieku, Wrocław. 
Rzeźnik P. 
1993 


1995 


Przyczynek do studiów nad techniką wykonania naczyń wczesnośred- 
niowiecznych, Przegląd Archeologiczny, t. 41, s. 75-86. 
Ceramika naczyniowa z Ostrowa Tumskiego we Wrocławiu w X-XI wieku, 
Prace Komisji Archeologicznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół 
Nauk, t. 14, Poznań.
		

/Magazyn_056_01_176_0001.djvu

			Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 
red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa. 
Szafrański W. 
1983 Płock we wczesnym średniowieczu, Wrocław. 
Szymański W. 
1967 Szeligi pod Płockiem na początku wczesnego średniowiecza. Zespół 
osadniczy z VI-VII w., Wrocław. 
Badania na stanowiskach Grodnia I i 2 oraz Cieślin w powiecie sierpec- 
kim w latach 1961, 1962 i 1964, SA, t. 20, s. 319-330. 
Osady z początków wczesnego średniowiecza na stanowiskach Grodnia 2 
i Cieślin 1 w powiecie sierpeckim, SA, t. 22, s. 409-444. 
Próba weryfikacji datowania zespołu osadniczego ze starszych faz wcze- 
snego średniowiecza w Szeligach, woj. płockie, Archeologia Polski, t. 32, 
s. 349-376. 
Trzepacz M. 
1952 Ornamentyka ceramiki okresu wczesnośredniowiecznego, Polska Sztuka 
Ludowa, R. 6, nr 3, s. 163-169. 


166 


Słownik 
1889 


1969 


1970 


1987 


Walicka E. 
1960 


Zalewski A. 
1892 


Zielonka B. 
1959 


Marcin Weinkauf 


Materiały z wczesnośredniowiecznych osad i grodzisk z północnej ziemi 
dobrzyńskiej w zbiorach Państwowego Muzeum Archeologicznego, MW, 
t. 5, s. 283-295. 


Kilka wiadomości z dziedziny starożytnictwa, Pamiętnik Fizyograficzny, 
t. 12, s. 8. 


Zabytki archeologiczne województwa bydgoskiego, Bydgoszcz. 


POTTERY AT THE EARL Y -MEOIEV AL STRONGHOLO 
AND SETILEMENT AT SKĘPE, KUlA VIAN-POMERANIAN VOIVOOE- 
SHIP (SITES 1 AND 2) 


Summary 


The source materiał, subjected to various technological and stylistic analyses, 
comes from the excavation of a stronghold and settlement at Skępe, conducted in 1939 
by J. Delekta. The documentation of the original excavations was almost certainly Iost 
during World War II, but the archaeologicaI material is stored at the Archaeological 
Department of the Regional Museum in Toruń. The two sites yielded atotal of 3329 
pottery fragments, of which 321 came from hand-formed vesseIs partly finished on 
a slow wheeI, 1953 from hand-formed vesseIs wheeI-finished over their entire surfaces, 
and 1054 from non-characteristic vesseIs. Only about 80% of the material was recorded 
within coherent stratigraphic units. The rest was grouped within particular assem-
		

/Magazyn_056_01_177_0001.djvu

			1 


Ceramika naczyniowa... 


167 


blages without distinction of the depths of successive IeveIs or characteristic parts of 
pits. In order to retain a logical order to the classification, additionaI markers - letters 
a, b, c and d - were employed. The classification of the pottery retrieved from the two 
Skępe sites was based on the descriptive scheme of the fundamental technological and 
stylistic features of early-medievaI pottery (Chudziak, Poliński, Moszczyński 1995, 
pp. 231-243). 
Of the totaI number of 1548 pottery fragments produced by the stronghold site, 
only 50 fragments belonged to partly wheeI-finished vesseIs (GT II-IV; 3.2%; ta- 
ble l f. These potsherds were made of fabric containing poorly sorted and variously 
smoothed clastic material (granulometrie compositions SG.2 and SG.3). In GT II and 
III, thick-walled pottery (CG I) was predominant, whereas GT IV comprised mainly 
vesseIs with medium wall thickness (CŚ; tables 5 and 7). The most popular temper was 
a mineraI mixture (PM - 45.4%; table 6); other types of temper, i.e. organie (PO - c. 
9%) and mixed organic-mineraI (PM+PO - 18%) were much less common. Marks Ieft 
by the joining of bases with vesseI bodies were observed in 36.4% of vesseIs, and Iev- 
ering marks (P) were present on 9% of bases. The pot surfaces were unevenly coloured 
in various shades of brown (including light-brown turning to orange) and black. Ves- 
seIs were fired in conditions typical of the early-medievaI pottery industry, Le. in an 
oxidizing-reducing atmosphere. 
The entirely wheeI-finished hand-formed vessels (GT V) retrieved from the 
stronghold site were represented by 889 potsherds (56.8%; table l). This group was 
characterised by two kinds of fabric, the granulometric composition of which was 
similar to SG.3 and SG.4. VesseI wall s were Iargely of medium thickness, ranging 
from 4 to 7 mm (CŚ - 84.1 %; table 5). Bases displayed traces of different types of 
mineraI temper (PM -71.7%; table 6); only in few cases were a chalk temper (PX- 
- 2.2%) and mixed organic-mineraI temper (PM+PO - 4.4%) used. Circular marks Ieft 
by turntable cover plates (PD) were present on 56.7% of bases, while only 6.5% of 
bases bore cutting-off marks (O) and levering marks (P). Approximately 39% of the 
bases of entirely wheeI-finished vesseIs hare joining marks. Base thickness ranged 
from 4.5 to 13.5 mm (table 7), with a predominance of medium (Ś) and medium-to- 
thick (ŚG) bases (43.2% in each group). 
The group of hand-formed vesseIs with wheeI-finished rims (GT II) comprised one 
taxonomic unit from the family of S-shaped vesseIs, with the representative form 
: a 


. Abbreviations used in the text: B - globular vessel (naczynie baniaste); C - vessel with 
a eylindrical neek (naczynie z cylindryczną szyjką); CC - thin-walled pottery (ceramika cienko- 
ścienna); CG - thiek-walled pottery (ceramika grubościenna); CŚ - pottery of medium thickness 
(ceramika średniościenna); D - dno (base) or biconical vessel (naczynie dwustożkowate); E - S- 
-shaped vessel (naczynie esowate); GT - technological group (grupa technologicma); 0- 
- cutting-off marks (odcinanie); OK. - potter's wheel pivot (oś koła garncarskiego); P- 
-levering marks (podważanie); PD - cover-plate marks (pierścienie dookolne); PM - mineral 
temper (podsypka mineralna); PO - organie temper (podsypka organicma); PX - ehalk temper 
(podsypka z kredy ląkowej); SG - granulometrie composition (skład granulometryczny); SO- 
- omamentation system (system ornamentacyjny); Ś - basc of medium thiekness (dno średnie); 
ŚG - base of medium-to-thiek thiekness (dno średniogrube); W - rim (Mrylew); WZ - deeorativc 
l110tif (wątek zdobniczy). Translator' s note.
		

/Magazyn_056_01_178_0001.djvu

			168 


Marcin Weinkauf 


(fig. 9). One taxonomic unit was also distinguished in the group of hand-formed ves- 
seIs wheel-finished only above the maximum girth (GT III): here, the representative 
form was B3: a (fig. 9) from the family of gIobular vesseIs. Hand-formed vesseIs 
wheeI-finished below the maximum girth (GT IV) comprised a taxonomic unit from 
the family of S-shaped vessels, with E3: a (fig. 9) as the representative form. Finally, 
the group of hand-formed entirely wheel-finished vesseIs (GT V) represented three 
taxonomic units: globul ar (with B 2 : a, B 2 : e, B3: a and B3: e as the representative 
forms), S-shaped (with 
: e and E 2 : f as the representative forms) and biconicaI (with 
Dl: c and D 2 : g as the representative forms) (figs. 9 and 10). 
FormaI analysis distinguished eleven groups of bases, which were then cIassed 
within technological groups of vesseIs (fig. 11; table 9). In the group of hand-formed, 
partly wheeI-finished vesseIs (GT II-IV), the bases were predominantly fiat (63.6%; 
fig. 12; table 10). Concave bases, in tum, were representative of the group of entirely 
wheeI-finished vesseIs (67.4%; table 10). The Iargest percentage of well-defined con- 
cave bases without cover-plate marks (D.II.2) was recorded in the group of hand- 
-formed, partly wheeI-finished pottery (GT II-IV - 100%; table 11), while concave 
bases with cover-plate marks (Dp.II.I) and poorly-defined fiat bases (Dp.U) were 
characteristic of entirely wheel-finished ware (GT V - 100%; table II). 
Finally, nine basic groups of decorative motifs (WZ) were distinguished, each 
characterised by a different method of execution (fig. 13; table 12). In addition, pottery 
decoration was divided into eight basic groups of omamentation systems (fig. 14; table 
13). 
The settlement site yielded 1781 potsherds, of which 210 were cIassified as coming 
from partly wheeI-finished vesseIs (11.8%; table 15). They were made of fabrics whose 
granulometric compositions corresponded to SG.2 and SG.3. Most fragments belonged 
to thick-walled vessels, with wall thickness ranging from 7 to 10 mm (CG I; table 19). 
As was the case with the pottery retrieved from the stronghold, mineraI temper was 
predominant (PM - 58.8%; table 21). Levering marks (P) were noticeable on eight 
base fragments (features 2, 8, 13, 16,21), and impressions Ieft by potter's wheeI pivots 
(OK) occurred on bases retrieved from features 11/14 (fig. 16: k) and 21 (fig. 15: f, g). 
In this group, medium-to-thick bases were predominant (ŚG - 48.5%; table 22); rang- 
ing from 7.5 to 10.5 mm, they were retrieved from features 11/14 and 21. 
Entirely wheeI-finished vesseIs were represented by 1052 fragments (59.1 %; table 
15). They were made of two kinds of fabric, with granulometric compositions similar 
to SG.3 and SG.4. VesseIs of medium thickness, ranging from 4 to 7 mm, were pre- 
dominant (CŚ - 75.6%; features 8, 11, 15/17; tables 19, 20). Entirely wheeI-finished 
pottery was characterised mainly by mineraI temper (PM - 62.5%; table 21), but mixed 
organic-mineraI was aIso occasionally present (PM+PO - 3.6%), as were some traces 
of chalk temper (PX - 3.6%; feature 2). The Iargest number of bases with no temper 
impressions was recorded in features 1,2, 7 and 9 (30.3%). Eight base fragments hare 
Ievering marks (P), which were visible especially at the edges of cover-plate marks 
(features l, 2, 3, 6, 7, 11/14 and 12). Base thicknesses ranged from 4.5 to 13.5 mm 
(table 22), with the predominance of medium bases measuring from 4.5 to 7 mm (Ś; 
features 2, 3, 7). Hand-formed, entirely wheeI-finished vesseIs had -like the pottery 


L 


-...ł....
		

/Magazyn_056_01_179_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


169 


found at the stronghold site - patchy-coloured surfaces and, very often, three-coloured 
wall sections. 
The group of hand-formed pouery with wheeI-finished rims (GT II) comprised 
three taxonomic units from the families of globul ar vesseIs (with the representative 
form B 2 : a), S-shaped vessels (with the representative forms E 2 : a, E 2 : b, E3: a) and 
biconical vesseIs (with the representative form D3: a) (fig. 9). Two taxonomic units 
were distinguished among hand-formed vesseIs wheel-finished only above the maxi- 
mum girth (GT III): globular (with the representative forms B 1 : d and B3: a) and S- 
-shaped (with the representative forms E 2 :a and E 3 :a) (fig. 9). The group of hand- 
-formed entirely wheeI-finished vesseIs (GT V) included three taxonomic units: 
globul ar (with the representative forms B 1 : e, B 1 : f, B 2 : a, B 2 : e, B 2 : O, S-shaped (with 
the representative forms E 2 : c, E 2 : e, E 2 : h) and biconicaI (with the representative 
forms D 2 ; a, D 2 : c, D 2 : e, D 2 : h, D 2 : i, D3: e, D3: O (figs. 9 and 10). 
As a result of morphological analyses of rims and bases, sixteen rim groups were 
distinguished (fig. 11; table 25) and the predominance of concave bases was observed 
both among hand-formed, partly wheeI-finished vesseIs (GT II-IV, 55.9%; table 27) 
and amon g entirely wheeI-finished ones (GT V, 85.7%; table 27; fig. 12). Moreover, 
nine decorative motifs (WZ; fig. 13, table 30) and eight ornamentation systems (SO; 
fig. 14, table 31) were recognised. 
The findings of technological and stylistic analyses provided the basis for distin- 
guishing three pouery 'horizons': 
1. the older, relatively archaic horizon, represented by pouery assemblages retrieved 
from features 16, 20 and 21. These assemblages contained undecorated, relatively 
squat vessels with wheeI-finished rims (the most numerous forms being E3: a and 
D3: a; fig. 22; table 32); their rims belonged to group lILla (fig. 23, table 32). An- 
other characteristic form comprised vessels from group GT III; relatively squat, they 
represented form B3: a from the gIobular family (figs. 15, 22, 24), and featured 
poorly-defined shoulders II.la (fig. 23; table 32) and bands of combed decoration 
(SO.! - 11.1 %; table 33). 
2. the younger horizon, represented by a series of vesseIs found in features 3, 4, 6, 8, 9, 
11/14, 13 and 15/17, and in 7 and 12 (pottery with progressive characteristics). 
These were squat, globul ar vessels B 2 with strongly everted rims IV.4; biconicaI ves- 
sels D 2 : e and D3: e; and squat S-shaped vessels E 2 : h with strongly-defined rims 
(figs. 22 and 23). 
3. the youngest horizon, represented by a series of vessels retrieved from feature 2 
(figs. 32 and 33). This assemblage was similar in composition to pouery groups dis- 
cussed above. 
The pottery assemblages discovered at Skępe contained a relatively Iarge percent- 
age of entirely wheel-finished vessels (stronghold - 56.8%, seulement - 59.1 %). It is 
noteworthy that among the hand-formed, partly wheeI-finished vesseIs S-shaped forms 
were predominant (E 2 , E 3 ), while biconical forms were the rarest (D 3 ). A characteristic 
feature of the stronghold materiaI was the so-called transitionaI pouery: hand-formed 
but bearing marks of wheeI-finish which extended to below the maximum girth. The 
transitionaI pouery was unique to the stronghold site: it did not occur at the seulement 
(site 2) at all. As far as entirely wheeI-finished pouery is concerned, both sites yielded
		

/Magazyn_056_01_180_0001.djvu

			170 


Marcin Weinkauf 


gIobular vesseIs (B 2 ), which were the predominant forms, and biconicaI vessels with 
a high-set maximum girth (D 2 ). 
Rims of partly wheeI-finished vesseIs were divided into four characteristic mor- 
phologicaI groups: 1.1, 11.1, 11.3 and III. l , with form 111.1 being the only one to occur at 
the stronghold as well as the settlement. In GT II-IV, a Iarge number of poorly-defined 
bases was recorded (D.U, D.II.1). Ornamentation systems SO.I and SO.IU, which 
occurred on the pottery at both sites, were associated with vesseIs from groups GT 11- 
-IV. Remarkable similarities were noted as regards wall thickness of the vessels (GT 
V-C). At the settlement and stronghold alike, the typical hand-formed, partly wheel- 
-tinished vessels were medium, medium-to-thick and thick of group I (Ś, ŚG. G I; up to 
50%). Hand-formed, entirely wheeI-finished pattery (GT V) comprised four ranges of 
thickness: fine, medium, medium-to-thick and thick of group I (C, Ś, ŚG, G I). On 
neither site was organie temper used for GT V vesseIs; mineraI temper was the domi- 
nant type (from 62.5 to 71.7%). Fabrics SG.2 and SG.3 were characteristic of GT II-IV 
vesseIs. 
As demonstrated by the analysis, most vessels shared similar values and parame- 
ters of si ze. On the basis of that data it was possible to distinguish a group of vessels 
whose manufacture ..tyle is reminiscent of a pottery assemblage found in Piotrkowo 
(style 'II-Piotrkowo', characteristic of the Iower Drwęca basin; cf. Chudziak 1991a, 
pp. 61, 122). However, the method of production and some morphologicaI features of 
the vesseIs enabled us to distinguish a special sub-group within the Piotrkowo style, 
whose features are unique to the pottery retrieved from the Skępe sites. 
The characteristic features of the Skępe stylistic group include a single-motif or- 
namentation system SO.I and a hierarchised system SO.II.2. The most common forms 
are globular (B 2 : a, B 2 : e) and biconicaI (D 2 :c), although S-shaped vesseIs are present 
as well (17.6%). Typical rims occurring in this group were classified as 1I1.4a (8%) 
and IV.4a (8.6%; Fig. 39), and the granulometric composition of the fabric belongs to 
SG.3 and SG.4. The typical vesseI forms were present both at the stronghold (site 1) 
and at the settlement (site 2; features nos. 1,2 and 9). 
In the attempt to distinguish the oldest pottery assemblages, we were guided not 
only by an absence of entirely wheel-finished vesseIs but aIso by detailed classification 
criteria pertaining to vesseI forms, rims, bases and ornamentation. It turned out that 
the oIder horizon of pottery-industry development in Chełmno Land (fig. 37) was rep- 
resented only by vesseIs retrieved from features nos. 16 (fig. 20: a-e), 20 (fig. 20: i) 
and 21 (figs. 15,24) at the settlement site, and by small assemblages of GT II and GT 
III vessels found at unspecified locations at the stronghold (fig. 35) and settlement 
(figs. 17, 36). At the stronghold, the oIder pottery phase was represented by undeco- 
rated, globul ar vesseIs (B 3 : a), which have close paralIeIs in material found in the 
Iower Drwęca basin (Gronowo, sites 1,2; Grupa 1990, pp. 101-102; Chudziak 1993, 
pp. 92-93, 120-121) and Western Pomerania (type C, Szczecin; Łosiński 1972, 
pp. 63-64,75-76, figs. 6, 15,23; Łosiński, Rogosz 1986b, p. 54). In terms ofvesseI 
forrns and the frequency of partly wheeI-finished vessels, the oIdest pottery assem- 
blages at Skępe were similar to those discovered in the Płock Mazovia: at Cieślina (site 
l), Grodnia (site 2; Szymański 1969, p. 329; 1990, p. 444) and Szeligi (Mazovian 
Voivodeship; Szymański 1967, fig. 83; 1987, pp. 3,6,9; Musianowicz 1969, table 35).
		

/Magazyn_056_01_181_0001.djvu

			Ceramika naczyniowa... 


171 


The chronology of these assemblages can be refined by analysing pottery material from 
the upper and middle Obra basin (Hilczerówna 1967, p. 123, figs. 18-19). 
Wares representing Phase II (in which entirely wheeI-finished vesseIs constitute 
from 45% to 90% of the assemblage; fig. 21) can be regarded as the product of a more 
progressive trend in pottery development. It is very Iikely that the majority of pottery 
assemblages found at the two Skępe sites came from that period (features 1-4, 6-9, 11, 
11/14, 12-13, 15/17; fig. 37). VesseIs of the 'Piotrkowo' style, which is characteristic 
ofthe Iower Drwęca basin (Chudziak 1991a, p. 61), were predominanł. Globular ves- 
seIs B 2 : a (fig. 38: d), B 2 : e (fig. 39: a), B J : a (fig. 38: c), BJ: e (figs. 38: e, 40: b) and S- 
-shaped vesseIs E 2 : e (fig. 38: g) corresponded to some 'Piotrkowo' forms, such as S- 
-shaped forms B 2 : b and biconical forms C 2 : e with strongly-defined shoulders. They 
were dated to the early eleventh cen tury (Piotrkowo, site 5a). The relatively squat bi- 
conicaI vesseIs D2' Dl: c (fig. 39: a, d, h) were similar to S-shaped forms (figs. 18: a; 
25: i; 27: i; 36: g, k; 43: d). Analogous vesseI forms occurred in Jedwabno (Kuiavian- 
-Pomeranian Voivodeship; Chudziak 1991a, p. 84, fig. 31; 1994, fig. 72), Wabcz (Bo- 
jarski 1994a, p. 182, fig. 196), Lipieniek (site l) and Mełno (site l). Equally close 
analogies to the S-shaped and gIobular vesseIs (figs. 38: c, d, g; 39: a; 40: b) can be 
found at Kruszwica (Dzieduszycki 1982, pp. 38-39). Moreover, S-shaped forms with 
a high-set, Iarge maximum girth (features 7 and 8; figs. 28: g, i; 19: b, c) occur in 
Mazovian materiaIs (Walicka 1960, tables I, V; Grodziska 1976, pp. 85, 116, 124, 129; 
Szafrański 1983, p. 95). BiconicaI vesseIs with sharp shoulders (D2: e; fig. 36: l) and 
form DJ: f retrieved from feature l (fig. 25: f) displayed affinities with vessels occur- 
ring at Kruszwica from the mid-eleventh cen tury onwards (Dzieduszycki 1982, p. 40), 
and well as at Czersk, Proboszczewice (Grodziska 1976, p. 107) and in south-western 
part of Great Poland (Hilczerówna 1967, pp. 128-129). 
The attempt to distinguish the youngest pottery phase at Skępe (Phase III) was 
based mainlyon the material collected from the stronghold site. The settlement - with 
the exception of feature 2 - did not yield pottery assemblages displaying formaI affini- 
ties with the stronghold wares. Analogous vesseI forms, representative of this deve- 
Iopment stage, were present in Chełmno Land materials dated to phases IIIb 2 -IVb 
(Chudziak 1991a, pp. 123-124; Bojarski I994a, p. 101; Poliński 1996, pp. 170-173). 
The youngest trend in the development of entirely wheel-finished pottery was repre- 
sented by globular vesseIs B 2 : e (fig. 40: a), S-shaped vessels E 2 : f and EJ: a (fig. 38: a, 
b) and biconicał vessels D 2 : g (fig. 41: a) and D 2 : h (fig. 32: h). Ceramie materiaIs with 
similar characteristics were discovered at Jedwabno (Chudziak 1991a, pp. 92-93, figs. 
43, 44), Osieczek (Boguwolski, Kola, Poliński 1994, p. 130, fig. 128; Chudziak 1994, 
p. 83, fig. 74; Poliński 1996, pp. 169-170, figs. 45, 46, 50), Napole (poliński 1996, 
pp. 170-173, fig. 56) and Lipieniek (Bojarski 1994b, p. 101, fig. 95). A globular vessel 
with a high-set maximum girth (at about 3/4 of its height) displayed affinity with forms 
occurring for example at Kruszwica (Dzieduszycki 1982, pp. 39-40). Moreover, inte- 
resting morphological similarities were noted between biconical vesseIs D 2 : g, which 
feature high-set (at about 5/6 of its height), sharp shoulders (fig. 41: a) and vesseIs 
retrieved from Gronowo (Chudziak 1991a, pp. 92, 123, figs. 38-40), Kruszwica (Dzie- 
duszycki 1982, p. 40), Płock (Szafrański 1983, pp. 93-96, fig. 80) and Proboszczewice 
(Grodziska 1976, pp. 106-107, fig. 172; Miśkiewiczowa 1982, pp. 78-82, fig. 28). The
		

/Magazyn_056_01_182_0001.djvu

			172 


Marcin Weinkauf 


chronological span of the youngest trend in potlery development at the Skępe strong- 
hold could be determined to a Iarge extent owing to the emergence of vesseIs with 
defined necks (fig. 38: a). 
To sum up, the two sites provide evidence of the following phases of pottery deveI- 
opment: 
phase I - the eighth or ninth cen tury to the first half (or end) of the tenth century 
(the end of phase I or phase II in Chełmno Land; Chudziak 1991a, pp. 
120-121, fig. 51); 
phase II - the middle of the first quarter to the second quarter of the eleventh cen- 
tury; 
phase III - the twelfth century (phase IValIVb; cf. Chudziak 1991a, p. 124; Poliński 
1996, pp. 170-173).
		

/Magazyn_056_01_183_0001.djvu

			Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, tom 4 
Toruń 2002 


Instytut Archeologii i Etnologii 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu 


Andrzej Janowski 


Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa 
z Ostrowitego, woj. pomorskie (stanowisko l) 


Zagadnienia wstępne 


Celem mmejszego opracowania jest charakterystyka zbioru wczesnośred- 
niowiecznej ceramiki naczyniowej ze stanowiska 1 w Ostrowitem, gm. Chojnice, 
woj. pomorskie, pozyskanego w latach 1995-1996 w trakcie badań prowadzo- 
nych przez Zakład Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych Instytutu 
Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu. Materiał źródłowy analizowano pod 
względem technologii, morfologii i zdobnictwa, co miało umożliwić określenie 
głównych cech ceramiki ostrowiekiej. Następnie wyodrębnione zespoły naczyń 
analizowano pod względem związków chronologiczno-przestrzennych z ceramiką 
naczyniową z sąsiednich obszarów. W pracy wykorzystano również dane z ba- 
dań specjalistycznych (dendrochronologicznych), które rzuciły nowe światło na 
problem chronologii omawianego zbioru. 
Stanowisko (osada) położone jest na Wysoczyźnie Krajeńskiej, około 1,5 km 
na północny zachód od wsi Ostrowite (ryc. l) i zajmuje całą powierzchnię owal- 
nej, kopulastej wyspy (o wymiarach 80 x 130 m), leżącej na Jeziorze Ostrowite 
(inna nazwa - Jezioro Leśne) w odległości około 120-150 m od jego wschodnie- 
go brzegu. Osiedle na wyspie stanowiło niegdyś przypuszczalnie centrum mikro- 
regionu osadniczego (ryc. 2), w skład którego wchodziła także przeprawa mo- 
stowa (stanowisko 2), cmentarzysko (stanowisko 4) i osady na brzegu jeziora 
(stanowiska 3, 5-8). 
Nazwa "Ostrowite" pojawiła się w literaturze przedmiotu w 1887 roku za 
sprawą A. Lissauera, który napisał o odkryciu przez dr H. Conwentza, w 1883
		

/Magazyn_056_01_184_0001.djvu

			174 


Andrzej Janowski 


roku, we wsi Ostrowitt, pow. Chojnice, grodziska 25 , a na nim "skorup i kości" 
(Lissauer 1887, s. 191). Kolejne informacje pochodzą już z początku XX-ego 
wieku; stanowisko kilkakrotnie wymieniano w literaturze dotyczącej średniowie- 
cza na Pomorzu (m.in. Kujot 1917-1918, s. 144; Łęga 1923-1925, s. 192; 1928, 
s. 82; 1930; Gothiskandza 1941, s. 101). 


Ryc. l. Położenie obszaru badań 
Fig. 1. Location of the area under examination 


25 Odrębny problem stanowi identyfikacja wzmiankowanego przez A. lissauera grodziska we 
wsi Ostrowitt ze stanowiskiem, z którego pochodzi analizowany materiał ceramiczny
		

/Magazyn_056_01_185_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


175 


\ - 
....."....' 
"..........., 
500 m 
I 


Ryc. 2. OSlwwilC, woj. pomorskie. Rozmieszczenie stanowisk w ostrowiekim mikro- 
regione osadniczym 
Fig. 2. Ostrowi te, Pomeranian Voivodeship. Distribution of sites in the Ostrowi te set- 
t1ement microregion 


Pierwsze badania stanowiska - penetracje powierzchniowe - przeprowadził 
Schmidt w 1941 roku, a w 1967 roku pierwsze, udokumentowane publikacją, 
badania powierzchniowe i sondażowe na wyspie przeprowadzili J. Janikowski, 
I. Skrzypek, G. Wilke (Janikowski 1969, s. 47; Wilke 1969, s. 80-84). Założono 
wówczas trzy niewielkie wykopy badawcze, z których pozyskano 25 fragmentów 
wczesnośredniowiecznych naczyń ceramicznych, wykonanych w technice całko- 
witego obtaczania oraz kości zwierzęce. Na podstawie tego materiału chronolo-
		

/Magazyn_056_01_186_0001.djvu

			176 


Andrzej Janowski 


gię stanowiska ustalono w bardzo szerokich ramach na X-XIII wieku (Wilke 
1969, s. 80-84). 
W 1994 roku badania stanowisk w obrębie mikroregionu przeprowadził ze- 
spół pracowników Katedry Archeologii w Łodzi (Chudziak, Bojarski, Niegowski 
1995), jednak ich wyniki nie zostały opublikowane. 
Kolejne prace badawcze (ryc. 3), w latach 1995-1996, realizowane były już 
przez Instytut Archeologii i Etnologii UMK. W 1995 roku założono trzy wykopy 
sondażowe o łącznej powierzchni 14,5 m 2 . Odkryto w nich i częściowo wyeks- 
plorowano trzy jamy i nieokreślone pod względem funkcji rozwalisko kamienne, 
którego powstanie powiązano z okresem średniowiecza (Chudziak, Bojarski, 
Niegowski 1995). Prace kontynuowano w następnym sezonie, rozszerzając ob- 
szar badań na wszystkie elementy zespołu osadniczego (stanowiska 1-8). Na 
stanowisku l w 12 wykopach o łącznej powierzchni 135,5m 2 odkryto i zadoku- 
mentowano 24 obiekty datowane na okres wczesnego śrcdniowiecza (Bojarski 
1996; Chudziak, Bojarski, Ookowski 1996). 
W trakcie dwóch sezonów badawczych (lata 1995-1996) na stanowisku 
w obrębie ostrowiekiego mikroregionu osadniczego pozyskano łącznie około 10 
tysięcy fragmentów naczyń wczesno- i późnośredniowiecznych oraz halsztackich 
(tab. l) a także liczne przedmioty zabytkowe i fragmenty kości zwierzęcych. 
Bazę źródłową niniejszego opracowania stanowi zbiór ceramiki wczesnośred- 
niowiecznej ze stanowiska 1 w Ostrowitem, gm. Chojnice, pozyskany w latach 
1995-1996 w trakcie badań prowadzonych przez Zakład Archeologii Średnio- 
wiecza i Czasów Nowożytnych Instytutu Archeologii i Etnologii UMK w Toru- 
niu. Z łącznej liczby 9363 fragmentów naczyń odkrytych na osadzie szczegóło- 
wej analizie poddano jedynie 4348 ułamków pochodzących z obiektów (tab. 2). 
Materiał pochodzący z warstw i z powierzchni wykorzystano jedynie w niektó- 
rych etapach analizy, w celu uzyskania pełniejszego obrazu garncarstwa ostro- 
wickiego 26 . 
Podstawowym problemem, który pojawił się w trakcie analizowania zbioru 
było jego duże rozdrobnienie. Przeważały niewielkie (4-25 cm 2 ) fragmenty brzu- 
śców, które wg klasyfikacji zaproponowanej przez A. Buko (1990, s. 242) zali- 
czyć należy do II i III kategorii wielkościowej części środkowych naczyń. 
W związku z powyższym w analizie wykorzystano jedynie dane dotyczące gru- 
bości ścianek i wątków zdobniczych (typu zdobienia i użytego narzędzia). Duże 
rozdrobnienie dotyczyło również partii wylewów - spośród 593 fragmentów 
zaledwie 100 (16,8%) dawało możliwość jednoznacznego określenia średnicy 
i kąta wychylenia. Na podobne problemy natrafiono także przy analizie den, 


26 Włączono go m.in. do rozwa1:ań na temat wątków zdobniczych i znaków garncarskich, przy 
czym tylko w przypadku, gdy badany fragment posiadał wątek lub znak nie występujący na 
ceramice pozyskanej z obiektów.
		

/Magazyn_056_01_187_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


177 


spośród 385 fragmentów przy 140 (36,4%) nie można było zaobserwować 
ksztahu, a zaledwie w przypadku 51 (13,3%) udało się określić średnicę. Z tak 
rozczłonkowanego materiału udało się zrekonstruować tylko jedno całe naczynie 
oraz 50 górnych partii naczyń schodzących do i poniżej największej wydętości 
brzuśca. 
Analizę ceramiki, ze względu na brak możliwości przeprowadzenia badań 
specjalistycznych, oparto jedynie na obserwacjach makroskopowych. Dla po- 
trzeb niniejszego opracowania wykorzystano, z niewielkimi jedynie modyfIka- 
cjami, istniejący schemat opisu opracowany w ramach programu "Adalbertus" 
(Chudziak, Poliński, Moszczyński 1997, s. 231-243). W oparciu o proponowany 
kwestionariusz cech dokonano kilkuetapowej analizy. 
W pierwszym etapie przeprowadzono analizę techniczno-technologiczną ce- 
ramiki. W zależności od techniki wykonania podzielono materiał na częściowo 
obtaczany (GT II-IV) i całkowicie obtaczany (GT V). W dalszej kolejności 
zwrócono uwagę na recepturę masy garncarskiej, w każdym przypadku próbując 
określić skład granulometryczny domieszki schudzającej. 
W analizie den brano pod uwagę występowanie lub brak podsypki; określono 
jej rodzaj, a w przypadku podsypki mineralnej - także ziarnistość i kompozycję 
(stosunek frakcji ostrokrawędzistych - tłuczeń, do frakcji obtoczonych - piasek). 
Starano się również wyodrębnić inne ślady techniczno-technologiczne, takie jak 
podważanie, odciski osi koła garncarskiego, czy też ślady jego naprawy. Brano 
także pod uwagę występowanie pierścienia dookolnego i znaków garncarskich 
(określając ich ksztah i umiejscowienie). W tej części analizy zwrócono też uwa- 
gę na grubość ścianek naczyń (pomiarów dokonano na brzuścach). 
Następnie przeprowadzono analizę stylistyczną - wyodrębniono grupy na- 
czyń, a następnie na podstawie fragmentów zachowanych, co najmniej do naj- 
większej wydętości brzuśca i dającej się określić średnicy wylewu wyróżniono 
rodziny form: 
- naczynia baniaste (B): o wypukłych obu częściach brzuśca i kątowym połącze- 
niu z wylewem lub szyjką; 
- naczynia esowate (E): o płynnym połączeniu brzuśca z wylewem lub szyjką; 
- naczynia dwustożkowate (D): o kątowym połączeniu dolnej części brzuśca 
z częścią górną lub szyjką; 
- naczynia z cylindryczną szyjką (C)27: o wypukłych obu częściach brzuśca 
i kątowym połączeniu z szyjką, bez wyodrębnionego wylewu. 


27 Modyfikacją w stos\illku do przyjętego systemu (Chudziak, Poliński, Moszczyński 1997, 
s. 231-243) jest wyznaczenie jeszcze jednej rodziny - nacz)ń z cylindryczną szyjką. Naczynia te, 
zgodnie z proponowanym schematem, naleut do rodziny nacz)ń baniastych, ze względu jednak 
na liczne (12,9%) występowanie tych nacz)ń w badanym zespole, zdecydowano się na wydziele- 
nie ich w osobną rodzinę fonn.
		

/Magazyn_056_01_188_0001.djvu

			I 
I 


o 


\ \ \ \ \ \' 
\ \ \ \ \ 
\ / \ ' \ \ \ 
11\ \ I
 \ \ \ \ 
't I \ I \ 
I I \ \ \ \ 
\ \ ,) \ 
I : ) \ 
I 
I j I ! 
I 20 l I I 
I I r!iWi 
I C!. ) o/, / , I 
I
 - C!. CI 
... !/
I 
i 
/ / / / / J I l 


15m 


Ryc. 3. Ostrowi te, woj. pomorskie, stanowisko l. Plan stanowiska z zaznaczonymi 
obiektami 
Fig. 3.0strowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Site plan showing archaeologicaI 
features 


\
		

/Magazyn_056_01_189_0001.djvu

			I 
ł 
'Eh 

 
N 
a 
o 
'6'0 
u 
.... 

 


..= 

 
o
 

 
'" 
..= 
u 

 
:o 
b.O 
u 
N 
U 
N 
'" 
8- 

 


o
 

 
o
 
U 

 

 
.... 
8 
.u 
.", 
g 

 
u 
;:3 
U 
:g..= 
.... 
 

 !:3 
o u 
Q.°a 
..,,:, ..c 

B 

Q. 
.
 
 

.
 
o c 


,....; 
«S 

 
E-< 


8 o " \O "	
			

/Magazyn_056_01_190_0001.djvu

			180 


Andrzej Janowski 


Na trzecim poziomie systematyzacji wydzielono formy naczyń. Podziału do- 
konano biorąc pod uwagę cztery wskaźnike 8 : 
W - wskaźnik największej wydętości brzuśca (relacja między wysokością po- 
wyżej największej wydętości brzuśca a średnicą wylewu); 
Sw - wskaźnik względnego wychylenia wylewu (relacja między różnicą średnicy 
wylewu i najmniejszej średnicy szyjki a wysokością pomiędzy tymi punk- 
tami); 
B - wskaźnik stopnia wydętości brzuśca (relacja różnicy największej wydęto- 
ści brzuśca i najmniejszej średnicy szyjki, do wysokości między tymi 
punktami); 
H - wskaźnik smukłości naczyń (relacja między wysokością naczynia a mak- 
symalną średnicą brzuśca). 
W kolejnym etapie analizy dokonano szczegółowej klasyfikacji wylewów 
i den. W przypadku wylewów przyjęto trzy szczeble systematyzacji, biorąc pod 
uwagę kolejno: I - stopień kątowego wychylenia wylewu, II - ksztah wylewu, 
III - ksztah krawędzi. W przypadku den podstawę klasyfikacji stanowiły nato- 
miast obecność lub jego brak, ksztah dna oraz występowanie, bądź nie, wyod- 
rębnionej stopki. 
W ostatnim etapie analizowano zdobnictwo. Wyróżniono wątki zdobnicze, za 
kryterium podziału przyjmując rodzaj narzędzia i sposób jego użycia oraz syste- 
my ornamentacyjne, do wyodrębnienia, których posłużyła liczba motywów w 
danym systemie, hierarchia wątków (motyw główny i uzupełniający), a także 
miejsce wątków uzupełniających w stosunku do głównego motywu w danym 
systemie. 


Analiza ceramiki naczyniowej 


Cechy technologiczne 


Ułamki naczyń częściowo obtaczanych stanowiły zaledwie 0,39% (17 frag- 
mentów; ryc. 4: h, i) wszystkich pochodzących z obiektów (4348). Zbiór ten, 
mniej wiarygodny już przez swą niewielką liczebność, był dodatkowo znacznie 
rozdrobniony, co uniemożliwiło bliższe określenie grupy technicznej naczyń. 
Masa garncarska (ryc. 5) zastosowana do wyrobu większości naczyń czę- 
ściowo obtaczanych charakteryzowała się domieszką schudzającą (SG.2) nie 
zawierającą materiału o najgrubszych ziarnach (x>2 mm). W dwóch przypad- 
kach stwierdzono skład granulometryczny SG.l, zawierający wszystkie grupy 


28 Wzory potrzebne do obliczenia wartości wskaźników por. Chudziak, Poliński, Moszczyński 
1997, s. 238-239. 


.....
		

/Magazyn_056_01_191_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


181 


granulometryczne, w dwóch natomiast SG.3, zawierający domieszkę w postaci 
drobno- (DO) i średnioziarnistego (OŚ) piasku. 
W analizie metrycznej ułamków naczyń częściowo obtaczanych zwrócono 
uwagę na zmienność grubości ścian (ryc. 6). Przeważały (60%) naczynia (CG I) 
o grubości ścianek większej niż 7 mm, ale mniejszej niż 10 mm. Nie znaleziono 
natomiast fragmentów o grubości ścianek mniejszej niż 5 mm. 
Na każdym z trzech den zaliczonych do ceramiki częściowo obtaczanej 
stwierdzono inny rodzaj podsypki (ryc. 7). W jednym przypadku (33,33%) za- 
stosowano podsypkę mineralną (PM.4a) w postaci średnioziarnistego tłucznia, 
w drugim (33,33%) kredę łąkową (PX), w trzecim zaś (33,33%) podsypki nie 
stwierdzono. 
Spośród innych śladów technologicznych na jednym fragmencie zarejestro- 
wano ślad po podważaniu. 
W analizowanej grupie ceramiki (Gr II-IV) zakres zmienności grubości den 
był bardzo niewielki (ryc. 8), ich grubości były większe od 7 mm, ale mniejsze od 
9 mm. W żadnym z analizowanych fragmentów nie udało się ustalić jego średni- 
cy. 
Ceramika całkowicie obtaczana (GT V) stanowiła zdecydowaną większość 
materiału odkrytego w obiektach - aż 95,6%, czyli 4156 spośród 4348 frag- 
mentów. W porównaniu z ceramiką częściowo obtaczaną masa garncarska, 
z której wykonano naczynia charakteryzowała się przewagą komponentów 
o drobniejszych ziarnach (ryc. 5). Dominowały egzemplarze wykonane z masy 
o składzie granulometrycznym domieszki schudzającej zbliżonym do SG.3 
(36,4%) o przewadze drobno- i średnioziarnistego piasku. Podobną część zbioru 
(31,9%) stanowiły naczynia o składzie SG. 4, zawierającym prawie wyłącznie 
drobne frakcje piasku i bardzo niewielkie ilości drobno- i średnioziarnistego 
tłucznia. W stosunkowo dużym procencie (16,2%) wystąpiły także fragmenty 
o najczęstszym dla ceramiki częściowo obtaczanej składzie SG.2, a także o skła- 
dzie SG.l zawierającym wszystkie grupy granulometryczne domieszki schudza- 
jącej. Podkreślić należy fakt, że choć składy SG.I oraz SG.U zawierały kompo- 
nenty o większych ziarnach to jednak tworzyły je głównie frakcje drobno- i śred- 
nioziarniste. W jednym przypadku stwierdzono skład granulometryczny SG.5 
z dużą domieszką ostrokrawędzistego piasku i tłucznia. 
Analizując domieszki schudzające zastosowane w naczyniach całkowicie 
obtaczanych oddzielnie dla wylewów i den stwierdzono, że wylewy charaktery- 
zowały się występowaniem dużo drobniejszych ziaren (ryc. 9) i lepszym ich uło- 
żeniem niż miało to miejsce w częściach przydennych 29 . 


29 Podobnych obserwacji dla ceramiki z Santoka dokonała U. Dymaczewska (1970, s. 161, 
ryc. 5-7). Stan taki autorka wyjaśnia stosowaniem surowca o odmiennej zawartości domieszki 
schudzającej do formowania poszczególnych części naczyń. 


...........
		

/Magazyn_056_01_192_0001.djvu

			):t.
(

 


b 



C 


d 


g 


-
i 
-\ k 


o 
O 


h 




 


J 


a , c 


5cm 
J O cm 


Ryc. 4. Ostrowi te, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT II: h, GT 
III: j, GT V. Obiekt l: c; obiekt 2: b-c; materiał spoza powierzchni: d-k 
Fig. 4. Ostrowi te, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT II: h, GT III: j, GT V. 
Feature l: c; feature 2: b-c; material from the surface: d-k
		

/Magazyn_056_01_193_0001.djvu

			100 
90 86 
80 
70 
60 
[%] 50 F/tJGT II-IV 
mlGTV 
40 
30 
20 
10 
00,1 
O 
SG.l SG.2 SG.3 SG.4 SG.5 


Ryc. 5. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Procentowe zestawienie składu gra- 
nulometrycznego masy garncarskiej dla poszczególnych grup technicznych 
Fig. 5. Ostrowi te, Pomeranian Voivodeship, site l. Frequency of the types of granulo- 
metrie fabric composilion in diffcrent technical groups 


70 
60 
60 
50 
40 
[% ] 
30 
20 
ł O 
O 0,32 
O 


.0 T II-IV 
mOT V 


CC CŚ COl COli 
Ryc. 6. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Procentowe zestawienie grubości 
ścianek naczyń dla poszczególnych grup teclmicznych 
Fig. 6. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Frequency of wall thicknesses in 
different technical groups
		

/Magazyn_056_01_194_0001.djvu

			184 


Andrzej Janowski 


Zróżnicowanie metryczne grubości ścianek naczyń całkowicie obtaczanych 
(ryc. 6) było dużo większe niż w przypadku ceramiki częściowo obtaczanej. Po- 
nad połowa materiału (56,6%) miała ścianki o średniej grubości (CŚ), charakte- 
ryzujące się wartościami większymi od 4 mm, ale mniejszymi od 7 mm. Znaczną 
część stanowiły także ułamki ceramiki grubościennej CG I (7	
			

/Magazyn_056_01_195_0001.djvu

			Tabela 2. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Frekwencja ilościowa i procentowa grup technicznych ceramiki naczyniowej w poszczególnych zespołach naczyń 


Lp. Nr Ceramika wczesnośredniowieczna Razem Nr 
obiektu wylewy brzuśce dna m.ch. inwentarza 
GT II-IV GTV GT II-IV GTV GT II-IV GTV 
N % N % N % N % N % N % N % 
I 1/95 - - 3 27,5 - - 4 36 - - 3 27,5 I 9 II 14/95 
2 2/95 - - 8 12,2 - - 40 60,6 - - 9 13,6 9 13,6 66 20, 21, 22/95 
3 3/95 - - - - 4 50 - - 3 37,5 I 12,5 8 23/95 
4 4/96 - - - - 3 60 - - I 20 I 20 5 79/96 
5 5/96 - - 28 11,7 - - 170 71,2 - - 26 10,8 15 6,3 239 62,71,94,95,98,1OQ/96 
6 6/96 - - 38 13,2 I 0,4 209 72,5 - - 28 9,7 12 4,2 288 82, 90, 103, 110, 115, 118, 124, 
143/96 
7 6A/96 - - l 16,7 - - 5 83,3 - - - - - - 6 107/96 
8 7/96 2 0,1 220 14,2 - - 1164 74,9 l 0,1 120 7,7 46 3 1553 23,29,43,65,67,80,87,90, 108, 
114, 116, 119, 129, 131, 136, 138, 
141/96 
9 8/96 - - 9 12,3 l 1,4 56 76,7 - - 4 5,5 3 4,1 73 41,44,76/96 
10 9/96 - - 22 13,3 3 1,8 108 65,1 2 1,2 15 9,0 16 9,6 166 26, 35, 64, 68/96 
11 10/96 - - 64 11,8 - - 410 75,7 - - 56 10,3 12 2,2 542 47,78,81, 125, 126, 137, 146, 
148/96 
12 1OA/96 - - 4 11,8 - - 25 73,5 - - 4 11,8 l 2,9 34 142/96 
13 11/96 - - 47 16,4 l 0,4 202 70,6 - - 24 8,4 12 4,2 286 49,51,70,83,89,93,IOCV96 
14 12/96 - - l 16,7 - - 4 66,6 - - l 16,7 - - 6 56/96 
15 13/96 - - l 3,9 - - 22 84,6 - - 3 11,5 - - 26 144/96 
16 16/96 - - l 12,5 - - 6 75 - - l 12,5 - - 8 69, 73/96 
17 17/96 - - - - - - 3 100 - - - - - - 3 101/96 
18 18/96 - - l 3,6 - - 15 53,6 - - 5 17,8 7 25 28 104/96 
19 19/96 - - 2 28,6 - - 4 57,1 - - l 14,3 - - 7 61/96 
20 20/96 l 0,4 33 12,5 2 0,7 198 74,7 - - 26 9,8 5 1,9 265 53,85,92, 97, 117/96 
21 21/96 - - 2 8,7 - - 13 56,6 - - 3 13,0 5 21,7 23 60/96 
22 22/96 - - 63 18,3 - - 244 70,9 - - 25 7,3 12 3,5 344 55, 91, 123, 130, 139, 140, 147/96 
23 23/96 - - 24 11,9 l 0,5 152 75,6 - - 17 8,5 7 3,5 201 54, 113, 121, 133/96 
24 25/96 - - l 4,4 - - 17 73,9 - - I 4,4 4 17,3 23 128/96 
25 26/96 - - 19 16,4 - - 86 74,1 - - 6 5,2 5 4,3 116 109, 122, 132, 149/96 
26 27/96 - - - - - - 4 80 - - l 20 - - 5 127/96 
27 obiekt l 6,25 l 6,25 l 6,25 10 62,5 - - 2 12,5 l 6,25 16 24, 31/96 
kamienny 


m.ch. - mało charakterystyczne.
		

/Magazyn_056_01_196_0001.djvu

			oJ
		

/Magazyn_056_01_197_0001.djvu

			80 
70 
60 
SO 
(%) 40 33,33 
30 
20 
10 
O 
PM 


68,S 


33.33 


mOT II-IV 
mOT V 


O 0,6 


PX 


PM + PO 


BRAK 


Ryc. 7. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Procentowe zestawienie rodzaju za- 
stosowanej podsypki dla poszczególnych grup technicznych 
Fig. 7. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Frequency of temper types used in 
different technicaI groups 


100 
100 
90 
80 
70 
60 m GT II-IV 
[%] 50 mlGTV 
40 
30 
20 
,J 10 
O 1,7 o 
o 
CC CŚ CG I CG II 


Ryc. 8. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Procentowe zestawienie grubości den 
dla poszczególnych grup technicznych 
Fig. 8. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Frequency of base thicknesses in 
different technical groups
		

/Magazyn_056_01_198_0001.djvu

			45 
40,3 
40 
35 
30 
25 Ilawylewy 
[%) 
20 I1dna 
15 
10 
5 
00,3 
O 
SG.1 SG.2 SG.3 SG.4 SG.5 


Ryc. 9. OSlrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Procentowe zestawienie składu gra- 
nulometrycznego masy garncarskiej dla wylewów i den naczyń całkowicie ob- 
taczan ych 
Fig. 9. Ostrowi te, Pomeranian Voivodeship, site l. Frequency of granulometrie fabric 
composition in rims and bases of entirely wheeI-finished vesseIs 


16,4 'I '. 
.; 

: I 
, 


71 4,7 
, 


.:; 
"'-.... 


.PM.2 
CPM.1/PM.1a-2a 
. '.
: 
. PM .2a-6a 
. PM .6a 


., 71,8 


Ryc. 10. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Procentowe zestawienie występowa- 
nia poszczególnych kompozycji podsypki mineralnej na dnach naczyń całko- 
wicie obtaczanych 
Fig. 1O.Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Frequency of different temper 
compositions on bases of entirely wheeł-finished vesseIs
		

/Magazyn_056_01_199_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


187 


r_1 



b 


. 
I
< 
'd ? 
 ,< 
" .-f\f 



-I 



 


\g 
"CV 
I I 


\ 
I j 
, J / 
......- ./ 


;;r
i 


o 


10 cm 


Ryc. 11. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. 
Obiekt 10 
Fig. I l. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Feature 10 


z osią nieruchomą (Rzeźnik 1995, s. 28), która w wyniku długotrwałego użytko- 
wania mogła przewiercić tarczę koła. Aby temu zapobiec stosowano różnego 
rodzaju nakładki drewniane lub metalowe. Przez analogie (por. Kostrzewski
		

/Magazyn_056_01_200_0001.djvu

			188 


Andrzej Janowski 


1949, ryc. 170, za Buko 1982, ryc. 10: a, s. 100) można pokusić się o stwierdze- 
nie, że w tym wypadku mamy do czynienia z nakładką drewnianą. 
Kolejnym śladem był niewielki guzek (ryc. 13: g) na jednym z den pochodzą- 
cych z obiektu 9. Prawdopodobnie niewielkie wypukłe guzki znajdowane na nie- 
których dnach są również świadectwem reperowania (Lepówna 1968, s. 88) za 
pomocą drewnianego kołeczka tarczy koła garncarskiego przetartej przez nieru- 
chomą oś. W przypadku, gdy kołeczek został wbity zbyt głęboko powstawało 
zagłębienie. W trakcie lepienia na dnie naczynia tworzył się guzek będący nega- 
tywem tego zagłębienia. 
Z przytoczonych powyżej przykładów wynika, iż ceramika ostrowieka, przy- 
najmniej w pewnej części, wykonana została na kole z osią nieruchomą, która 
w wyniku długotrwałego użytkowania przewiercała tarczę koła garncarskiego. 
Na jednym z den zachował się ślad osi koła garncarskiego. Potwierdzałby on 
potrzebę naprawy tarczy, a tym samym powstałe (wzmiankowane wcześniej) 
w wyniku reperacji ślady. 
Kolejnym interesującym fragmentem (ryc. 12: b) było dno noszące ślady, 
które można interpretować jako negatyw po drewnianej nakładce na tarczę koła 
(por. Buko 1981, ryc. 29: b, s. 97). W literaturze przedmiotu funkcjonuje kilka 
możliwych do przyjęcia koncepcji, przypisujących nakładce zadanie przedłużenia 
czasu użytkowania koła, użycie jej w celu naprawy koła czy wreszcie koncepcja 
uznająca ją za przyrząd pomocniczy, "pełniący funkcję krążka centrującego 
usprawniającego produkcję" (Rzeźnik 1992, s. 129-145; 1995, s. 42-44). 
Grubość den (ryc. 8) naczyń całkowicie obtaczanych wahała się w bardzo szero- 
kim zakresie, od 3 do 18 mm. Wśród 303 fragmentów den analizowanych pod 
kątem grubości zdecydowaną przewagę miały ułamki o wartościach leżących na 
granicy pomiędzy średnimi (CŚ) i grubymi (CG I) - w przedziale od 6 do 8 mm 
(59,4%). Stosunkowo dużo było den bardzo grubych, o grubości powyżej 10 mm 
(17,5%), bardzo niewiele natomiast den cienkich, o grubości poniżej 4 mm 
(1,7%). 
Podobnie, jak w przypadku grubości, duże rozbieżności wystąpiły także 
w średnicach den naczyń. Zakres zmienności wynosił od 3 do 22 cm, przy czym 
prawie 70% stanowiły dna o średnicy od 8 do 10 cm. Skrajne wartości repre- 
zentowane były przez pojedyncze egzemplarze. 


Cechy stylistyczne 


Formy naczyń. Niewielka liczba (17 fragmentów) ceramiki częściowo obta- 
czanej wpłynęła negatywnie na próby rekonstrukcji naczyń poniżej największej 
wydętości brzuśca. Uniemożliwiło to wyróżnienie zarówno form naczyń, jak 
i rodzin form
		

/Magazyn_056_01_201_0001.djvu

			ff
 
I () I 



////# 
I
 
\ / 
'- ./ C 
-- 

 
\ \ 


J 
I 



 
I I 


b 


e 


"ZP/////tZ 
I 
 ! 
9- 
g 


o 
O 


5cm 
10 cm 


b,c 


Ryc. 12. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. 
Obiekt 7 
Fig. 12. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Feature 7
		

/Magazyn_056_01_202_0001.djvu

			190 


Andrzej Janowski 


Wśród naczyń całkowicie obtaczanych zdecydowanie przeważały (92,4%) 
formy trzyelementowe (NP.II.), wśród których najliczniejsze były NP.II b stano- 
wiące około 80% zbioru. Rzadziej występowały formy NP.II c - w 13,2%, także 
nieliczną grupę stanowiły formy czteroelementowe NP.I. - zaledwie 7,5% zbioru 
naczyń całkowicie obtaczanych. 
W drugim etapie analizy morfologii naczyń wyróżniono cztery rodziny form, 
które podzielono dodatkowo na formy. Duża liczba wyróżnionych form wynika 
z faktu dużej ich indywidualizacji, tylko w siedmiu przypadkach do jednej jed- 
nostki klasyfikacyjnej zaliczono więcej niż 1-2 naczynia 30 . 
Naczynia dwustożkowate (D) (ryc. 14) stanowiły najliczniejszą rodzinę 
(40,7% wszystkich fragmentów zrekonstruowanych poniżej największej wydęto- 
ści brzuśca) wśród naczyń całkowicie obtaczanych. W zdecydowanej większości 
(73%) były to okazy o bardzo wysoko umieszczonej wydętości brzuśca - Dl 
(W<0,2). Pozostałe 27% stanowiły naczynia o wysoko umieszczonej wydętości- 
- D 2 (0,22), słabo wydętym brzuścu 
(B2), średnio wydętym 
brzuścu (I  1,05)
 
Dl: g - naczynia o silnie wychylonym wylewie (Sw>2), średnio wydętym 
brzuścu (I2), silnie wydętym brzuścu 
(B	
			

/Magazyn_056_01_203_0001.djvu

			I 
 d 

l 
 e 
!
I'f 


j 

 
I I 



l 
b 

 \ C 

 


g 


I I 


h 


o 


£,k 


5cm 
10 cm 


o 


Ryc. 13. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. Ohiekt 
8: a-c;obiekt9: d-g; obiekt 10a:h-I 
Fig. 13. Ostrowi te, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Feature 8: a-c; fe- 
ature 9: d-g; feature 10a: h-I
		

/Magazyn_056_01_204_0001.djvu

			192 


! 
( 


( 
( 


D,:. 


D,:8 


Oz:. 


D 2 :b 


Andrzej Janowski 
\ D,:b ( D,:C ) 
\/ 
l 
,; D,: f " D,:h 
)( 
D,: " 
 
J ( Oz: c 


Ryc. 14. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Rodzina form naczyń D 
Fig. 14. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. VesseI forms: family D 


Naczynia esowate (E) (ryc. 15) stanowiły drugą pod względem liczebności 
(24, l % wszystkich fragmentów zrekonstruowanych poniżej największej wydęto- 
ści brzuśca) rodzinę form naczyń całkowicie obtaczanych. Prawie połowa zbioru 
(46,2%) to naczynia o bardzo wysoko umieszczonej wydętości brzuśca - El 
(W<0,2), 38,5% o wysoko - 
 (0,20,33) 
umieszczonej wydętości. Wyróżniono następujące formy: 
El: a - naczynia o słabo wychylonym wylewie (O2), średnio wydętym 
brzuścu (1	
			

/Magazyn_056_01_205_0001.djvu

			rrczesno.2), słabo wydętym brzuścu 
(B<1), bardzo przysadziste (H>1,05); 
B 1 : d - naczynia o silnie wychylonym wylewie (Sw>2), średnio wydętym 
brzuścu (l 1,05);
		

/Magazyn_056_01_206_0001.djvu

			.. 


194 Andrzej Janowski 
( B,.a ) i 
:b 
? e.: c S 
( B.2: d 

:d ) 
? 
:. 
 
? 
:b S 
( B 2 :c ) 


Ryc. 16. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Rodzina torm naczyń B 
Fig. 16. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Vessel forms: family B 


B 2 : a - ten typ stanowił 50% ogółu naczyń zaliczonych do tej formy. Były to 
naczynia o słabo wychylonym wylewie (O2), słabo wydętym brzuścu 
(BI,05). 
Naczynia z cylindryczną szyjką (C) (ryc. 17). Zasadniczo należą one do 
rodziny naczyń baniastych, w niniejszym opracowaniu zdecydowano się jednak 
na wydzielenie ich (por. przypis 2) jako samodzielnej rodziny form. Womawia- 
nym materiale stanowiły onc 12,9% zrekonstruowanych naczyń (poniżej załomu 
brzuśca) (8,9% wszystkich wylewów). Przeważały wśród nich (58%) okazy 
o wysoko umieszczonej wydętości brzuśca - C 2 (O,2O,33). Wyróżniono 
następujące formy: 
C 2 : a - naczynia o bardzo słabo wychylonym wylewie (Sw	
			

/Magazyn_056_01_207_0001.djvu

			Wczesno!.redniowieczna ceramika nacz
ni()\I'a... 195 
( S:a 
 ; S:b \ 
C 3 :a ( C 3 :b 
 


Ryc. 17. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Rodzina form naczyń C 
Fig. 17. Ostrowite, Kuiavian-Pomeranian Voivodeship, site l. VesseI forms: familyC 


c 2 : b - naczynia o słabo wychylonym wylewie (O	
			

/Magazyn_056_01_208_0001.djvu

			196 


Andrzej Janowski 


WJA. - jedyny egzemplarz zaliczony do tego podtypu wystąpił w grupie na- 
czyń całkowicie obtaczanych (100%), charakterystyczny okap przy jednocze- 
snym wklęsłym kształcie wylewu, brzeg prosty (W.I.4a). 
W.II. Wylewy o wychyleniu kątowym od 1° do 25° (5% wszystkich 
analizowanych brzegów): 
W.II.l. -występował wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych 
z cylindryczną szyjką (100%), charakterystyczny prosty kształt wylewu, brzegi: 
proste (W.II.1a), wklęsłe (WJI.lb), zaokrąglone (W.II.1c), ostre (W.II.ld); 
W.II.2. - występował wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny okap przy prostym kształcie wylewu, wyróżniono 
jedynie formę o ostrym brzegu (W.II.2d); 
W.II.3. - występował wyłącznie wśród naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny wklęsłym kształtem wylewu, brzegi: proste (W.II. 
3a), zaokrąglone (W.II.3c); 
WJI.5. - występował wyłącznie w naczyniach całkowicie obtaczanych (100%), 
jedyny egzemplarz o dwuwklęsłym kształcie wylewu, brzeg zaokrąglony (W.II. 
5c); 
W.III. Wylewy o wychyleniu kątowym od 26° do 75°, najbardziej po- 
wszechna forma zakończenia górnej partii naczynia (62% wszystkich analizowa- 
nych wylewów). Wyróżniono podtypy: 
W.III.l. -występował w grupie naczyń całkowicie obtaczanych (96%) oraz 
częściowo obtaczanych (4%), charakterystyczny prosty kształt wylewu, brzegi: 
proste (W. III. la), wklęsłe (W.III.lb), zaokrąglone (W.III.1c); 
W.III.2, - występował wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny okap przy jednoczesnym prostym kształcie wylewu, 
brzegi: proste (W.III.2a), zaokrąglone (W.III.2c), ostre (W.III.2d); 
W.III.3. - występował wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), stanowił ponad 60% wylewów zaliczonych do W.III., charakterystyczny 
wklęsłym kształtem wylewu, brzegi: proste (W.III.3a), wklęsłe (W.III.3b), za- 
okrąglone (W.III.3c), ostre (W.III.3d); 
W.IIIA. - występował wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny okap przy jednoczesnym wklęsłym kształcie wylewu, 
brzegi: proste (W.III.4a), zaokrąglone (W.III.4c), ostre (W.III.4d); 
W.III.5. - występował wyłącznie wśród naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny dwuwklęsły kształt wylewu, wyróżniono jedynie for- 
mę o brzegu zaokrąglonym (W.III.5c). 
W.IV. Wylewy o wychyleniu kątowym większym niż 75° (25% 
wszystkich analizowanych wylewów). Wyróżniono podtypy:
		

/Magazyn_056_01_209_0001.djvu

			; I
 I' \, I 
 l 
., . . . . 
;\ 
.






 , 
; 
 ,." ;(

 \( 
. .. . . b G ab 

((\\(((((
 
 
.
 
d .. . Itc'" . 
: f . (

((
ti 
 
. . bo. .'c. . 
i{(

(

t:(
 
.." d.r .... . b 
: 
 ; ( : 
 
 : 
r
 . 
 
. . . II.' c . 
i 

f

(




; 
;r
(
 (
:

.

 
.. c. ." ." . b 
1
:':


;'( f 


Ryc. 18. Ostrowi te, woj. pomorskie, stanowisko l. Systematyka morfologiczna wyle- 
wów 
Fig. 18. Ostrowi te, Pomeranian Voivodeship, site l. Rim types
		

/Magazyn_056_01_210_0001.djvu

			198 


Andrzej Janowski 


W .IV .1. - występował wyłącznie wśród naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny prosty ksztah wylewu, brzegi: proste (W.1V.la), 
zaokrąglone (W.lV.lc), ostre (W.lVld); 
W.IV.2. - występował wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny okap przy prostym kształcie wylewu, brzegi: proste 
(W.lV.2a), zaokrąglone (W.lV2c), ostre (W.lV.2d); 
W.IV.3. - występował wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%) i stanowił najczęściej występującą formę typu W.1V, charakterystyczny 
wklęsły ksztah wylewu, brzegi: proste (W.1V.3a), wklęsłe (W.lV3b), zaokrąglo- 
ne (W.IV.3c), ostre (W.IV.3d); 
W.IV.4. - występował wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny okap przy wklęsłym kształcie wylewu, brzegi: proste 
(W.lV4a), zaokrąglone (W.lV.4c), ostre (W.lV.4d); 
W.IV.5. - występował wyłącznie w grupie naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny dwuwklęsły ksztah wylewu, brzegi: proste (W.lV. 
5a), zaokrąglone (W.IV.5c), ostre (W.lV.5d); 
W.IV.6. - występował wyłącznie wśród naczyń całkowicie obtaczanych 
(100%), charakterystyczny dwuwklęsły ksztah wylewu przy jednoczesnym wy- 
stępowaniu okapu, brzeg prosty (W.1V.6a). 
Moifologia den. Kolejnym punktem analizy morfologicznej naczyń była 
analiza ich partii przydennych (ryc. 19). W grupie naczyń częściowo obtacza- 
nych wszystkie (100%) dna nie miały pierścienia dookolnego (ryc. 20). Dwa 
spośród nich zaliczono do wklęsłych niewyodrębnionych (0.11.1), a jedno do 
płaskich wyodrębnionych (0.1.2). W naczyniach całkowicie obtaczanych domi- 
nowały (57,4%) dna bez pierścienia dookolnego, dna z pierścieniem stanowiły 
natomiast 42,6%. W obu typach (ryc. 20-21) zdecydowana większość den miała 
ksztah wklęsły, odpowiednio 92,8% den z pierścieniem dookolnym- 
- Dp.lI.l i 83,2% den bez pierścienia - D.ll.l. Wśród okazów nie mających 
pierścienia 13,7% przypadalo na formy płaskie, o stopce niewyodrębnionej 
(D.I.l), a 3, l % na wklęsłe, wyodrębnione (D.11.2). 
Zdobnictwo. W trakcie analizy stylistycznej zwrócono szczególną uwagę na 
zdobnictwo ceramiki, starając się uchwycić cechy charakterystyczne dla naczyń 
z Ostrowitego. W badanym materiale fragmenty niezdobione stanowiły zaledwie 
14,7% całego zbioru, pozostałe 85,3% ułamków miało ornament. Analiza zdob- 
nictwa naczyń odb}Wała się dwuetapowo. W pierwszym etapie wyodrębniono 
wątki zdobnicze (WZ; ryc. 22). Podstawą do ich wyróżnienia był rodzaj narzę- 
dzia, jakim wykonano wątek, sposób jego użycia, a także końcowy wygląd or- 
namentu. Wyróżniono osiem grup wątków: 
WZ.I. Wątki wykonane narzędziem wiei ozębnym (grzebieniem). 
Ornament tego typu charakterystyczny był dla naczyń częściowo obtaczanych,
		

/Magazyn_056_01_211_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


199 


choc wątki wykonane grzebieniem występowały także, na naczyniach całkowicie 
obtaczanych, głównie jako zwieńczenie ornamentu wykonanego rylcem, a także 
jako zdobienie szyjki w naczyniach z cylindryczną szyjką: 
WZ.I.1. - różnorodne wątki ryte, ciągłe proste i faliste; 
WZ.I.2. - różnorodne wątki ryte przerywanych żłobków; 
WZ.I.3. - różnorodne wątki wykonane poprzez nakłuwanie ścianek naczynia. 


D 
I J 
2 wzI1 
J 
II J 
2 
 


Dp 



////# 
wJ 



 


?>U?7
 J 
J 
J 


Ryc. 19. Ostrowi te, woj. pomorskie, stanowisko l. Systematyka morfologiczn.. deI! 
fig 19. Ostrowi te. Pomeranian Voivodeship, site l. Base types 


WZ Ił. Wątki wykonane narzędziem jednozębnym (rylccm) Złobki 
chara"tcr) Sl) czne były dla naczyń całkowicie obtaczanych, na których stanuwiły 
ghl\Vll) watek zdobniczy (95,9%) bądź samodzielnie (92,3%), bądź \\ raz z in-
		

/Magazyn_056_01_212_0001.djvu

			200 


Andrzej Janowski 


nym zdobieniem (7,7%). Ornament tego typu zaobserwowano także na ceramice 
obtaczanej częściowo: 
WZ.II.1. - różnorodne układy linii ciągłych prostych i ciągłych falistych
 
WZ.II.2. - różnorodne wątki wykonane poprzez nakłuwanie ścianek naczynia; 
WZ.II.3. - różnorodne wątki wykonane poprzez nacinanie
 
WZ.III. Wątki wykonane stemplem wielodzielnym. Ten sposób zdo- 
bienia stwierdzono tylko na jednym fragmencie naczynia całkowicie obtaczanego 
(fragment nie pochodził z obiektu). 
WZ.IV. Ornament plastyczny (listwy formowane bezpośrednio ze 
ścianki naczynia oraz żeberka). 
Wśród naczyń z Ostrowitego, oprócz brzuśców, stanowiących najczęściej 
zdobioną partię naczynia, występowanie ornamentu stwierdzono także na krawę- 
dziach wylewów (trzy przypadki oraz na części przydennej naczyń Geden przy- 
padek). 


100 
90 83,2 
80 
70 
60 
[%] mGT II - IV 
50 mGTV 
40 
30 
20 
10 
O 
0.1.1 0.1.2 0.11.1 0.11.2 


Ryc. 20. Ostrowi te, woj. pomorskie, stanowisko l. Procentowe zestawienie form den 
bez pierścienia dookolnego dla poszczególnych grup technicznych 
Fig. 20. Ostrowi te, Pomeranian Voivodeship, site l. Frequency of bases without cover- 
-plate marks in different technicaI groups
		

/Magazyn_056_01_213_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


201 


W drugim etapie analizy wyróżniono systemy ornamentacyjne (SD; ryc. 23). 
Podstawą klasyfikacji była liczba wątków w danym układzie oraz ich wzajemne 
relacje (hierarchia). Wyróżnione w ten sposób systemy skonfrontowano z kon- 
kretnymi rodzinami fonn naczyń (tab. 3), starając się wyodrębnić charaktery- 
styczne dla nich układy zdobień. Wyróżniono osiem podstawowych systemów 
ornamentacyjnych: 
SD.I. Systemy jednowątkowe: zarówno ciągłe pasma linii prostych i fali- 
stych wykonanych narzędziem jednozębnym (a, b), jak i pasma ciągłych, pozio- 
mych linii wykonanych narzędziem wielozębnym (c, d). Systemy jednowątkowe 
stanowiły 30% wszystkich stwierdzonych układów ornamentacyjnych, wystąpiły 
na naczyniach należących do wszystkich fonn ceramiki całkowicie obtaczanej 
z wyjątkiem B 2 , C 3 , a w grupie naczyń E3 stanowiły jedyny sposób zdobienia. 
SD.II. Systemy dwu wątkowe: 
SO.I1.1 - równorzędne, występują w dwóch odmianach, różniących się rodza- 
jem narzędzia (w jednym przypadku rylec, w drugim narzędzie wielozębne), ja- 
kim je wykonano, ale o podobnym motywie zdobniczym w skład, którego wcho- 
dzą linia falista i nakłucia. System ten wystąpił na dwóch fragmentach naczyń 
baniastych całkowicie obtaczanych (nieokreślona średnica i fonna, stąd brak 
danych w tabeli 3); 


Tabela 3. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Zestawienie procentowe form na- 
czyń i występujących na nich systemów ornamentacyjnych (SO) 


SO.I SO.O.1 SO.0.2a SO.0.2b SO.0.2c SO.0.2d* sO.m SO.IV 
EJ 80 - - 20 - - - - 
E2 60 40 - - - - - 
E3 100 - - - - - - - 
BI 40 - 60 - - - - - 
B2 - - 71,S - 28,S - - - 
DJ 23,3 - 40 26,7 - - - - 
D2 20 - 80 - - - - - 
C2 25 - 50 - - - - 25 
C3 - - 66,7 - - 33,3 - 


· System ten został wyróżniony na naczyniach, na których niemożliwe było określenie 
średnicy, a tym samym obliczenie wskaźnika "W' będącego podstawą klasyfIkacji. 


SOJL2 - zhierarchizowane: 
SO.I1.2a - system składał się z dookolnych żłobków wykonanych rylcem, sta- 
nowiących wątek główny i z wątku uzupełniającego - nacięcia (a), nakłucia wy- 
konane grzebieniem (b, c) lub rylcem (e), linie faliste wykonane rylcem (d)-
		

/Magazyn_056_01_214_0001.djvu

			202 


Andrzej Janowski 


- umieszczonego w oddzielnej strefie. Wystąpił w niewielu przypadkach wśród 
naczyń całkowicie obtaczanych na formach Eh B 2 . 
SO.II.2b - system składał się z dookolnych żłobków wykonanych rylcem, 
które stanowią wątek główny oraz z wątku uzupełniającego w postaci nacięć (a), 
nakłuć wykonanych grzebieniem (b), czy linii falistych wykonanych rylcem (c) 
lub grzebieniem (d) jako zwieńczenia. System ten występował naj liczniej, 
w 43,3% wszystkich układów, charakterystyczny był dla naczyń baniastych: 


100 
90 
80 
70 
60 
[%] 50 
40 
30 
20 
10 
O 
Dp.I.l 


92,8 


o 1,1 


Op.lI.1 


Dp.I1.2 


Ryc. 21. Ostrowi te, woj. pomorskie, stanowisko I. Procentowe zestawienie f Orli I dcn 
z pierścieniem dookolnym dla poszczególnych grup technicznych 
Fig. 21. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site I. Frequency of bases with cover- 
-plate marks in different technicaI groups 


SO.II.2c - system składał się z dookolnych żłobków wykonanych rylcem, sta- 
nowiących wątek główny i z wątku uzupełniającego o tym samym motywie- 
- nacięcia (a), nakłucia wykonane grzebieniem (b) - umieszczonego jednocześnie 
w oddzielnej strefie i jako zwieńczenie. System ten wystąpił jedynie na dwóch 
fragmentach naczyń całkowicie obtaczanych, baniastych B 2 ; 
SO.II.2d - system składał się z linii falistej (wątek uzupełniający) wykonanej 
grzebieniem na dookolnych żłobkach wykonanych rylcem, stanowiących wątek 
główny. System ten wystąpił na dwóch fragmentach naczyń całkowicie obtacza- 
nych o niesprecyzowanej bliżej formie, jeden ułamek należał do rodziny naczyń 
baniastych, a jeden do rodziny naczyń esowatych. 


-..4.....
		

/Magazyn_056_01_215_0001.djvu

			WczesnoL
redniowieczna ceramika nacz
'niowa... 


203 


a b c d e f 8 
- 
 
 
..... 
 
 
 
N 

 
ł"j f\ V 
, 
....; 
N 

 
..., 
....; 
." /' \\ - -- 
te 
. 
-- 
N ""-- 

 
- 
::: 
 
 
 - - -- 
 
N - 

 
 
::: .'. ' " . &64 .5. ,C:.. c::o> G€) A 
1 

 D"" c< 
.... 
ci ,/P" "" , 
N "''\\\\ ,,' 

 
EJ 
I
 51_ .51 
.. 
. 

 
 
 
 
 

 


Ryc. 22. Oslrowile, woj. pomorskie, stanowisko l. Systematyka wątków zdobnicL)'ch 
Fig. 22. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Decoratiove motifs 


SO.III. Systemy trój wątkowe, równorzędne. System taki stwierdzono 
wyłącznie na dwóch fragmentach - jednym należącym do formy C 3 i jednym 
baniastym. 
SO.IV. Systemy wielowątkowe: jedyny fragment naczynia zdobionego 
systemem wielowątkowym należał do formy C 2 . 
Znaki garncarskie. W ceramice naczyniowej z Ostrowitego znaki garncar- 
skie (ryc. 12: a, g, 24) stwiedzono wyłącznie na wklęsłych dnach naczyń całko- 
wicie obtaczanych. Wszystkie bez wyjątku były wypukłe, powstały, zatem przez 
wypełnienie wyżłobień znajdujących się na tarczy koła. Wśród 385 fragmentów 
den pochodzących z obiektów znaki stwierdzono na 20 (14 znaków pewnych i 6 
prawdopodobnych). Daje to niski procent den znakowanych - 5,8% (4,0%; tylko 
znaski pewne). Równie mało den znakowanych (14 sztuk) stwierdzono w Czer-
		

/Magazyn_056_01_216_0001.djvu

			204 


Andrzej Janowski 


sku - 2,8-4,3% (Rauhutowa 1976, s.122) i we Wrocławiu - około 4% (Krama- 
rek 1959, s. 222). 
W śród znaków garncarskich wyróżniono pięć grup o podobnej tematyce 
przedstawień. 
Grupa I - znaki w kształcie krzyża o różnych wymiarach (42,9%); 


a b c d e 

 ::. 
..... 
O 
 
 
.. - 
CI) 
 
- 
- 
 '. '., '" 
- 
g 
cS. c. 
 
I
 ('f"N/ , ....." 
 
 
 
t:: - 
O - 
CI) 
oD 
N 
c:j "" " n D 
, .I //' 
 c>-o-C
-Q 
g --=- er 
. 
\'" \\ "" 
 
 
u 
 1:\ 
N 
t:: 
O '" \ \ \ " " " 
CI) }- ':I

 
'O 
 
;: 
N 
:::i 
O 
CI) 
Ej 
, \\\\\\\ 
g 
 
 
- 
:> 
AH' 
- 
O 
 
CI) 
"},,,,, 


Ryc. 23. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Systemy ornamentacyjne 
Fig. 23. Ostrowi te, Pomeranian Voivideship, site l. Ornamentation systems
		

/Magazyn_056_01_217_0001.djvu

			I tc}+ .JL JL 
,r lr: 
d 
..JUL --.JJl 
IIlnr -'1{. 
a 
I 
 
a 


-........ 
/_
 ....... 
{/ ,,"'\ 
ę-
 
b 


Ryc. 24. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Klasyfikacja znaków garncarskich 
Fig. 24. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Classification ofpotters' stamps
		

/Magazyn_056_01_218_0001.djvu

			206 


Andrzej Janowski 


Grupa II - znaki w kształcie zwielokrotnionego krzyża (formy zachowane są 
fragmentarycznie i mogą stanowić element bardziej rozbudowanego 
znaku; 14,3%); 
Grupa III - znaki w kształcie zbliżonym do swastyki (14,3%); 
Grupa IV - znaki będące połączeniem elementów krzyża i koła, miejsca połą- 
czeń podkreślone są dodatkowo półkulistymi wybrzuszeniami 
(28,5%); 
Grupa V - jeden znak o skomplikowanym kształcie - zwielokrotnione koła 
i krzyże. 
Znaki w postaci krzyża, krzyża wpisanego w koło, czy o kształtach zbliżo- 
nych do swastyki występują licznie nie tylko na dnach naczyń z terenu Polski 
(Buko 1990, s. 141), np. we Francji krzyż i krzyż wpisany w koło stanowią gru- 
pę najczęściej występujących znaków garncarskich, brak natomiast całkowicie 
przedstawień swastyki (Buko 1986). Również zakres chronologiczny niektórych 
form znaków jest dość szeroki, np. w Gdańsku motyw krzyża wystąpił we 
wszystkich poziomach osadniczych od X do XIII wieku (Lepówna 1959, s. 41). 
Pomimo tego warto zwrócić uwagę na fakt wystąpienia dna z podobnym odci- 
skiem znaku (IV b; ryc. 12: g) w odległym o około 10 km Raciążu (Kowalczyk 
1986, tab. XVII). Świadczyć może to o korzystaniu z usług tego samego warsz- 
tatu garncarskiego. 


Synchronizacja zespołów naczyń 


Na badanym stanowisku wyróżniono 27 zespołów naczyń. Dwanaście 
z nich składało się z więcej niż 50 fragmentów ceramiki (por. tab. 2) i te uznano 
za najbardziej wiarygodne pod względem rozkładu obserwowanych cech 31 . Po- 
równując je pomiędzy sobą stwierdzono dużą ich jednorodność, zarówno pod 
względem technologii i techniki wykonania, jak i zestawu form naczyń, morfolo- 
gii poszczególnych partii oraz zdobnictwa. 
We wszystkich dwunastu analizowanych zespołach zaobserwowano podobny 
skład domieszki schudzającej (ryc. 25). Zdecydowanie najczęściej stosowane 
były drobno- i średnioziarniste domieszki SG.III. i SG.IV. W siedmiu zespołach 
domieszki o takich składach występują w 60-70% analizowanych fragmentów. 
Najmniej ułamków zawierających skład SG.III i SG.IV znaleziono w obiekcie 20 
(51,7%), najwięcej natomiast w obiekcie 2 (89,4%). 
Analizowane zespoły niewiele różniły się między sobą również pod względem 
grubości ścianek naczyń (ryc. 26). Przeważały naczynia o średniej grubości ścia- 


31 Zespoły liczące lIUliej ni:! 50 fragmentów mogą charakteryzować się przypadkowym rozkła- 
dem cech i nie odzwierciedlać rzeczywistej struktury zbioru (Losiński, Rogosz 1986a, s. 19). 


............
		

/Magazyn_056_01_219_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


207 


nek - CŚ (4 l O mm) reprezentowane były jedynie przez pojedyncze 
ułamki. 


60 
55 
50 
45 
40 
35 


ł<. 
, " 
, " 
, " 
, "" 
, 'X 
" " 
,-)( , fL " 
)ł" -, I -, 
I ,,/O 
I ". , ol 
>, . . 
-'
 ' .. 
.... . I 
........ . I 
.. , 
\. i 
....____.-.-4. 


\ 
\ 
, 
, 
\ 
\ I 
\
, I 
.... 
4 \'. 
l' \ 

 
, .' , 
,.)( \ 
. . 
,I- 
I' 
OP 
"" 


'\ 
, \ 
, \ . 
, \ I 
., \, 
" ,\ 
.' , I \ 
.\'. l\ . \ 
.\" / . I 
\ .. -.
 
 
ł \ .... .., 
' .. . \' .. ., ... .,.-. 
--... \f. 


'Y,30 


25 
20 
15 
10 
5 


o 


---,--. I 
ob.2 ob.5 ob.6 ob.7 ob.8 ob.9 ob.10 ob.11 ob.20 ob.22 ob.23 ob 26 
L: :..-SG.I- -
 - SG.II_SG.III -__-SG.IV -..... SG.
 


Ryc. 25. Ostrowi te, WOJ. pomorskie, stanowisko l. Zestawienie składów granul om e- 
tl)'cznych naczyń GT V dła poszczególnych zespołów 
Fig. 25. Ostrowi te, Pomeranian Voivodeship, site l. Granulometrie compisition in 
different pottery (GT V) assembłages 


Zbiór naczyń z Ostrowitego okazał się jednorodny pod względem techniki 
wykonania (ryc. 27). Zdecydowaną większość stanowiły, bowiem fragmenty 
naczyń calkowicie obtaczanych (GT V), które w pięciu zespołach stanowiły 
100% fragmentów o ustalonej technice wykonania, a w pozostałych siedmiu ich 
ilość wynosiła od 96,7% (obiekt 9) do 99,8% (obiekt 7). 
Próbę synchronizacji zespołów na badanym stanowisku utrudniła niewielka 
liczba naczyń zrekonstruowanych w stopniu umożliwiającym przyporządkowanie 
do rodziny fonn (w obiektach 8, 9, 23 i 26 zrekonstruowano jedynie pojedynczą 
fonnę, a w obiekcie 2 nie zrekonstruowano żadnej). We wszystkich zespołach
		

/Magazyn_056_01_220_0001.djvu

			100 l 
90 
80 
68,3 
70 85.8 
II 60,7 58,8 59,3 56,5 57.2 
80 52.8 52.8 
51,8 50 5C 
% 50 44,6 6.5 
4,4 
<9 0,5 
40 ; 38,3 "17,4 .
 
30 l' '1 :
 8.6 
> ł , 
20 < 
-, 
10 , 
1.20 ł 
O O', 01 
ob.2 ob 5 ob.6 ob.7 ob.8 ob9 ob.10 ob 11 ob.20 ob.22 ob 23 ob 26 
r_ cclilcs .CG I DCG II I 


Ryc. 26. Ostrowi te, woj. pomorskie. stanowisko l. Zestawienie procentowe grubości 
ścianek naczyń dla poszczególnych zespołów 
Fig. 26. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Frequency of wall thicknesses in 
different pottery assemblages 


100 100 99,6 99,8 98,6 96 7 100 99,6 98,8 100 99,5 100 


100 
90 
80 
70 
60 
% 50 
40 
30 
20 
10 
o 


o O 0.4 0,2 1,4 3,
 O 0,4 1.2 O O.S O 


_ GT II-IV 
mGT V 


ob.2 ob.5 ob.6 ob.7 ob.8 ob.9 ob.10 ob.11 ob.20 ob22 ob.23 ob.26 


Ryc. 27. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Zestawienie procentowe występo- 
wania grup technicznych w poszczególnych zespołach naczyń 
Fig. 27. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Frequency of technicaI groups in 
different pottery assemblages
		

/Magazyn_056_01_221_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


209 


o więcej niż jednej zrekonstruowanej formie (siedem zespołów) wystąpiły naczy- 
nia dwustożkowate, w sześciu stwierdzono dodatkowo obecność naczyń bania- 
stych (wyjątek stanowił obiekt nr 20), w pięciu pojawiły się naczynia esowate. 
W każdym zespole przeważały wylewy mocno (W. III.) i bardzo mocno 
(W.IV.) wychylone, stanowiąc łącznie 87% analizowanych partii przybrzeżnych. 
W przypadku dolnych części naczyń również nie stwierdzono istotnych różnic 
morfologicznych. W większości zespołów przeważały niewyodrębnione, wklęsłe 
dna bez pierścienia dookolnego (D. II). 
Badane zbiory charakteryzowały się także podobieństwem pod względem 
stylistyki zdobnictwa. Podstawowy ornament stanowiły dookolne żłobki wykona- 
ne rylcem (WZ.II) uzupełniane niekiedy innym rodzajem zdobienia (najczęściej 
nacinanie i nakłucia narzędziem wielozębnym). 
W świetle przeprowadzonej analizy stwierdzić należy, że zespół naczyń 
z Ostrowitego cechuje jednorodna struktura technologiczno-techniczna i styli- 
styczna, a co za tym idzie należy uznać go za homogeniczny pod względem chro- 
nologii. 


Związki chronologiczno-przestrzenne ceramiki z Ostrowitego 


Ceramika naczyniowa odkrywana masowo i zmieniająca się w czasie stanowi 
powszechnie wykorzystywany wyznacznik chronologiczny, który na podstawie 
analizy porównawczej (głównie stylistycznej) z materiałami pochodzącymi 
z terenów sąsiednich, pozwala z pewnym przybliżeniem na ustalenie chronologii 
badanego stanowiska. 
W Ostrowitem, wśród naczyń całkowicie obtaczanych naj liczniejszą grupę 
(około 50%) stanowiły formy baniaste o wyraźnie wyodrębnionej szyjce (m.in. 
forma B 2 : b; ryc. 11: b, 13: d, 28: h, 29: c-d, 30: d). Na Pomorzu Gdańskim 
okazy o podobnie ukształtowanej partii górnej pojawiają się już pod koniec 
X wieku i trwają do początku wieku XII (Lepówna 1968, s. 28). Na Pomorzu 
Zachodnim zaś analogiczne formy zaliczone są do typu J (Losiński, Rogosz 
1986a, s. 16, ryc. 11-12), który stanowił jeden z głównych komponentów ze- 
społów ceramicznych z XI-XII wieku (Losiński, Rogosz 1983, s. 215; 1986a, 
s. 16). W materiale z Ostrowitego wiele jest zwłaszcza okazów o wklęsłej szyjce 
i mocno wywiniętym wylewie - typ J odmiana X (B I : c, B 2 : a; ryc. 29: g, 30: a, 
31: f, j, 32: j,). Na Kujawach naczynia o wyodrębnionej części górnej wchodzą 
w skład grupy VIII (szczególnie odmiany b i c), występującej na tym obszarze od 
1. połowy XI do 2. połowy XIII wieku (Dzieduszycki 1982, s. 40-41). Spotyka 
się je także na Mazowszu, gdzie jednak zanikają już w 2. połowie XII wieku 
(Rauhutowa 1976, ryc. 13, 57-58). Dopiero w tym czasie (2. połowa XII wieku)
		

/Magazyn_056_01_222_0001.djvu

			L
:: 
 -/ 
u l 


l 


' b 


{ij1 


\c 


d 


Aiil 


i 


b'J k 


}; 


\QI 
 


o 
o c, e, sH 


5cm 
10 cm 


Ryc. 28. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. 
Obiekt 7 
Fig. 28. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Feature 7 


...........
		

/Magazyn_056_01_223_0001.djvu

			. _ 
. l Z::;P-1 
l


] 
L

1 t lii l 
(
 
 
d 

 -
 (ł!j 

 
f 

-I \h 



h 


\< 
\ 
e 



g 



 
tyj 


'
 


o 
O 



 


f Scm 
10 cm 


Ryc. 29. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. Obiekt 
12: a; obiekt 13: b; obiekt 16: c; obiekt 19: d, obiekt 23: e-I 
Fig. 29. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Feature 12: a; featu- 
re 13: b; feature 16: c; feature 19: d, feature 23: e-I
		

/Magazyn_056_01_224_0001.djvu

			212 


Andrzej Janowski 


podobne formy pojawiają się na terenie ziemi chełmińskiej (Chudziak 1991a, 
s. 98), a ich występowanie stwierdzono m.in. w Kałdusie (Chudziak 1995, s. 30) 
i Grucznie (Bojarski 1995, s. 117). 
Wśród naczyń baniastych licznie (około 30% wszystkich naczyń) wystąpiły 
okazy z mocno wychylonym krótkim wylewem (ryc. 13: i, k, 28: c, e, 31: d). 
Najbliższe analogie pochodzą ze Szczecina, gdzie podobne formy występują 
w rodzinie typów G odmiany b datowanej na XI-XIII wieku (Łosiński, Rogosz 
1986a, s. 15) oraz z Santoka (typ XV występujący od XI do XII/XIII wieku; 
Dymaczewska 1970, s. 190) i ziemi chełmińskiej (Chudziak 1991a, s. 85, ryc. 
31: i-k). 
Znaczący procent (12%) stanowiły naczynia z cylindryczną szyjką, w wielu 
przypadkach (ryc. 13: f, 28: d, 30: c, 33: h, i, 34) zdobione narzędzicm wielozęb- 
nym. W Szczecinie zaliczane są one do typu K, szczególnie do podtypów III i IV 
i odkrywane w warstwach datowanych na 2. połowę XII-l. połowy XIII wieku 
(Łosiński, Rogosz 1983, s. 217-218). W Santoku naczynia z cylindryczną szyjką 
(typ 20) pojawiły się w 2. połowie X wieku. W materiale datowanym na okres od 
2. połowy XI do przełomu XII i XIII wieku stanowią one 12,4% zbioru (Dyma- 
czewska 1970, s. 196, ryc. 26). W Gdańsku pierwsze naczynia z cylindryczną 
szyjką pojawiały się już w końcu X wieku i występowały do początku wieku 
XIV (Lepówna 1968, s. 33), zaś na okres od połowy XI do połowy XII wieku 
datowane są okazy o bogatym zdobieniu wykonanym narzędziem wielozębnym 
(Lepówna 1968, ryc. 31). W równie szerokim zakresie chronologicznym naczy- 
nia z cylindryczną szyjką wystąpiły w Kruszwicy (typ IX, Dzieduszycki 1982, 
s.41). Na ziemi chełmińskiej natomiast podobne formy pojawiły się już 
w 2. połowie X-X/XI wieku (I faza grodu w Jedwabnie; Chudziak 1991a, s. 88; 
1991b, s. ll) i wytwarzane były aż do przełomu XIV i XV wieku, przy czym 
największy ich udział zaznaczył się w materiałach z 2. połowy XII-XII/XIII 
wieku (Poliński 1996, s. 196-197). W Czersku naczynia z cylindryczną szyjką 
wystąpiły w podobnym procencie (12,7%) jak w Ostrowitem (12,9%), w zespo- 
łach z 2. połowy XI-końca XII wieku (Rauhutowa 1976, s. 117). 
W ceramice ostrowickiej stwierdzono także kilka fragmentów naczyń dwu- 
stożkowatych o wysoko umieszczonym, ostro profilowanym załomie brzuśca 
przechodzącym bezpośrednio w lekko wklęsłą szyjkę (ryc. 10, formy D.: b, h; 
ryc. 35: a, 36: e), do których analogie spotykamy m.in. w Kruszwicy (grupa VII 
c), gdzie występują od połowy XI do połowy XIII wieku (Dzieduszycki 1982, 
s. 40). Na ziemi chełmińskiej podobne formy pojawiły się w III fazie grodu 
w Jedwabnie datowanej na 2. połowę XII wieku (Chudziak 1991b, s. 15, ryc. 9) 
i stanowią jeden z wyznaczników stylu Jedwabno III (Poliński 1996, s. 181). 
W badanym zespole wystąpiły także fragmenty naczynia baniastego zdobio- 
nego listwami plastycznymi (ryc. 37). Forma ta nawiązuje do znanego ze Szcze- 


........
		

/Magazyn_056_01_225_0001.djvu

			. 
n b 



 
 
I I 



I 

l 


R 
c 




 
/


f l 


\d 



 

 
 \ I a l 
t 
 
g h 
\ / 
'- -" 

 ) . fif 
J 

 lk 
 -I 

- O 


\m 


10 cm 


Ryc. 30. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT IV: b, GT 
V. Obiekt 20 
Fig. 30. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT IV: b, GT V. Feature 20
		

/Magazyn_056_01_226_0001.djvu

			l 


\b 



-I 


\k 


ii-I 
\d 

f 

 

 

I 
 ='h 

g 
V\ j 


l 


s 



 -I 


ii i)i 



I
I 


o 
o 


g,j 


Scm 
10 cm 


Ryc. 31. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. Obiekt 
5: a-g; obiekt 6: h-l 
Fig. 31. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Feature 5: a-g; fe- 
ature 6: h-I
		

/Magazyn_056_01_227_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


215 


cina typu H (odmiana II), występującego w warstwach z przełomu Xl i XII wie- 
ku do l. połowy wieku XIII (Łosiński, Rogosz 1983, s. 215, ryc. 10). Pojedyncze 
fragmenty spotykane są także na ziemi chełmińskiej (Chudziak 1991a, ryc. 43: i) 
i w południowej Wielkopolsce (Kościński 1995, s. 172-173, ryc. 31/6, 50/11). 
Wśród naczyń nie pochodzących z obiektów na uwagę zasługuj c fragment 
(tabl. 36: i) będący być może pozostałością czaszy pucharka na nóżce. Najstar- 
sze znaleziska pucharków wykonanych w tcchnice całkowitego obtaczania po- 
chodzą z około polowy X wieku z terenu centralnej Wielkopolski, Kujaw i zicmi 
chełmińskiej. U schylku wczesnego średniowiecza (XII-XIII w.) użytkowano je 
rzadziej (Dąbrowski 1999, s. 249). Najmlodsze egzemplarze na ziemi chełmiń- 
skiej pochodzą z Mędrzyc (2. połowa XII-XII/XIII wieklI). Za ewenement nato- 
miast naleŻ)' uznać znalezisko pucharka na pustcj nóżce w nawarstwieniach II 
fazy grodu w Bachotku datowanej na 2. połowę XIV do przełomu XIV i XV 
wieku (Poliński 1996, s. 94). 
Na uwagę zasługuje również nietypowy ułamek części przydennej (średnica 
dna 22 cm), zdobionej trójkątnymi w przekroju listwami plastycznymi, dzielący- 
mi na strefy ornament w postaci linii falistej wykonanej rylcem (ryc. 38: j). Dol- 
na partia naczynia o podobnym ukształtowaniu w pojedynczym egzemplarzu 
wystąpila m.in. w Gdańsku (Lepówna 1968, ryc. 40: n) w warstwach datowa- 
nych na polowę XII wieku. W Czersku natomiast ułamki takie przyporządkowa- 
ne zostały do dużych (wysokość ponad 50 cm) naczyń dwustożkowa tych 
o cylindrycznej szyjce (typ 28) występujących od 2. połowy XI wieku do końca 
XII wieku (Rauhutowa 1976, s. 117-118, ryc. 55). Duża średnica dna naczynia 
z Ostrowitego moglaby istotnie wskazywać na przynależność tego fragmentu do 
czerskiego typu 28. 
W świetle analizy porównawczej ceramiki naczyń z osady w Ostrowitcm 
i z terenów sąsiednich, zespół ze stanowiska l w Ostrowitem uznać należy za 
jednorodny i można go datować na 2. połowę XII wicku do l. połowy XIII wie- 
ku. Przemawia za tym zarówno skład procentowy form naczyń, zbliżony do wy- 
stępujących na Pomorzu Zachodnim w 2. połowie XII wieku (Łosiński, Rogosz 
1986b, s. 57, ryc. 2), jak też cechy technologiczne (domieszka schudzająca 
o składzie granulometrycznym SG.3 i SG.4) podobne jak w przypadku naczyń 
całkowicie obtaczanych występujących w IV fazie (podfazy IVa i IVb) rozwoju 
garncarstwa na ziemi chelmińskiel 2 , której ramy chronologiczne ustalono od 
l. połowy XII wieku do przełomu XII i XIII wieku (Poliński 1996, s. 74, 169- 
-173). Ewentualną przesłanką przemawiającą za jeszcze młodszym datowaniem 
ceramiki ostrowickiej jest duże zróżnicowanie krawędzi wylewów i przewaga 


32 Ze względu na zastosowanie w analizie identycznego schematu opisu cech technologicznych 
możliwe jest porównanie cech technologicznych ceramiki z Ostrowitego i z ziemi chełmińskiej.
		

/Magazyn_056_01_228_0001.djvu

			I 
b 


i g 
 ] b 'dJ J 

 \, 
t I I 
\ I I 
\ / 


e, h 5 cm 
10 cm 


Ryc. 32. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT III: h, GT 
V. Obiekt II 
Fig. 32. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT III: h, GT V. Feature II
		

/Magazyn_056_01_229_0001.djvu

			V'U 
I 


I 
\ 
J b 
/ 
./' 


.......... . 


........... 



-I 



 
 I 
c 


\ d 


" 



-
 
 

 
 - 
- g. 
 i 


\h 


o 


2 


Scm 


o 


10 cm 


Ryc. 33. Ostrowi te, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. 
Obiekt 7 
Fig. 33. Ostrowite; Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Feature 7
		

/Magazyn_056_01_230_0001.djvu

			218 


Andrzej Janowski 


okazów silnie profilowanych charakterystycznych dla naczyń w 2. połowie 
XIII wieku (Dzieduszycki 1982, s. 49; Buko 1990, s. 323). 
W świetle powyższych danych interesująca wydaje się konfrontacja datowa- 
nia uzyskanego przez analizę danych archeologicznych z datami uzyskanymi na 
drodze analizy dendrochronologicznej (ryc. 39). Jak wspomniano już na początku 
pracy, na ostrowieki mikroregion osadniczy składało się kilka stanowisk położo- 
nych na lądzie, osada na wyspie jeziornej oraz przeprawa mostowa. W trakcie 
podwodnych prac badawczych w 1996 roku z zalegających na dnie konstrukcji 
pobrano próbki do badań dendrochronologicznych (Niegowski 1999). Jeżeli 
słuszny jest sąd o współczesności przeprawy mostowej i osiedla na wyspie, 
a obecnie nie można tego kategorycznie wykluczyć, to daty uzyskane dla próbek 
pobranych z mostu powinny datować osadę, do której ten most prowadził, a co 
za tym idzie odkrytą tam ceramikę naczyniową. W wyniku przeprowadzonych 
analiz uzyskano następujące daty: 1280 rok, 1296-1299 roku oraz dwukrotnie 
1296 rok (Ważny 1997). Wskazywałoby to na konieczność niewielkiej korekty 
dotychczasowych ustaleń chronologicznych i przesunięcie okresu istnienia osady 
w Ostrowitem do końca wieku XIII. 


rW 
 . ...."'...: .
:i. \ 
.. 
\ I I l 
\ I \ l 
\ I 
\ / \ I 
\ / \
 Jł,' 
\ I 
, / 
J O 10 cm 


Ryc. 34. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. 
Obiekt 7 
Fig. 34. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Feature 7 


Jeżeli hipoteza ta jest prawdziwa, to materiał odkryty na wyspie jeziora 
Ostrowite stanowi kolejny dowód trwania tradycyjnego stylu produkcji naczyń 
w głąb średniowiecza. W związku z powyższym pojawia się problem właściwego
		

/Magazyn_056_01_231_0001.djvu

			- 
:s::...."""';
-- 

.. 


.
 .... .......: _.'.'.:.,.c... _...; -':-';';:"1!. . 


-(i 



e 


g 


' b 


'"'Z;!:::z:7 / / / / / ./ / / / ./ 72Z7 



-I 
\
_ f 



 v I 
, "..... 
{ . )..;! h 
\. 
'= - 


o 


Scm 
10 cm 


o a, d, f, g 


Ryc. 35. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. Mate- 
riał spoza obiektów 
Fig. 35. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Materia} retrieved 
from outside the features
		

/Magazyn_056_01_232_0001.djvu

			I I 
(i
1 
\ t"I J f 
" / 
------- 


..., 



' . 

 
I I 
?-\ 
(CJg 
,,_/ 
W IJ 


);'1\ b 


- \< 


d 


h 


o c . d . h 
O 


Scm 
IOem 


Ryc. 36. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. Mate- 
riał 'spoza obiektów 
Fig. 36. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Material retrieved 
from outside the features
		

/Magazyn_056_01_233_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


221 


(precyzyjnego) datowania stanowisk, na których układ nawarstwień (np. 
w Ostrowitern) uniemożliwia posiłkowanie się analizą stratygraficzną dla okre- 
ślenia chronologii względnej zespołów. Zgodnie bowiem z panującym od wielu 
lat w literaturze poglądem, w 2. połowie XIII wieku na ziemiach polskich poja- 
wiła się nowa jakość, jaką była ceramika stalowoszara - tzw. siwaki (Kruppe 
1967,8.14; 1981, s. 83-119). 


J Oem 


Ryc. 37. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. 
Obiekt 22 
Fig. 37. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GTV V. Feature 22
		

/Magazyn_056_01_234_0001.djvu

			-] \8 
 
b 
iil 

 l 
d 
c I 


j 
!
l 
(
I\m 


J .
 

I\ 


._
.: 
"'- 



 -
 
. --- g 


#
 


\k 


\1 


o 
O 


e , f 


S cm 
10 cm 


Ryc. 38. Ostrowite, woj. pomorskie, stanowisko l. Ceramika naczyniowa GT V. Obiekt 
22: a-i; obiekt 26: j-m 
Fig. 38. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, site l. Pottery GT V. Feature 22: a-i; 
feature 26: j-m
		

/Magazyn_056_01_235_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


223 


Xw. 


I 
I 
.....1280 ..,11. 
_......-_.. I -.......- -. 
---- -.---- --, 
------------- --------- ---- --- ------- ----...---- ---- ---------.....-.. -- 
, 
------- ----- ---- --------- -- - ---- - - ---- ---- ---- ---- ----- ---- -- . 
-- - --- ----- -------------- - -- ....... .. -- --- .. ---- ---- --------------r--. 
I 
I 
---------------------------- ----------- --------------------------------. 
PO PZ Ku MAIZ ZCb PZ SIlIł PZ Od Ku Sm Cz ZCII 


XIII w. 


XIIw. 


XIw. 


_ia__ 
E W)'OCIrf.....'" 1K)'i.... 


....,...Ioaai.- 
e_
 
wyto-. 


-.yaI. 
e 
-»""- 


Ryc. 39. Ostrowi te, woj. pomorskie, stanowisko l. Porównanie wyników analizy 
związków chronologiczno-przestrzennych rodzin form i form naczyń z Ostro- 
witego z ustaleniami dendrochronologicznymi (najstarsza data) 
Fig. 39. Ostrowite, Pomeranian Voivodeship, sit e l. Chronological and spatial connec- 
tions of vesseI forms and form families versus dendrochronologicaI dating 
(earliest date) 


Rozprzestrzenianie się tego zjawiska oraz zanik garncarstwa wczesnośred- 
niowiecmego następowały stopniowo i w 2. połowie XIII do przełomu XIII 
i XIV wieku w wielu ośrodkach wielkopolskich (Międzyrzecz, Pomań), pomor- 
skich (Gdańsk), kujawskich (Kruszwica) i małopolskich (Kraków) w dalszym 
ciągu dominowały "wytwory ceramicme o tradycjach wczesnośredniowiecz- 
nych" (Dzieduszycki 1980, s. 363), obok nich występowały już jednak naczynia 
stalowoszare. Rozpatrując problem przeżywania się tradycji ceramicmych oraz 
rozprzestrzeniania się siwaków w oparciu o wyżej wymienione ośrodki należy 
zwrócić uwagę na fakt, że ośrodki te stanowiły centra politycme i społecme 
ówczesnej Polski, a zatem nowe trendy docierały tutaj wcześniej niż na obszary 
peryferyjne, na których niewątpliwie leżało Ostrowite. Cały materiał ceramicmy 
z tego stanowiska (za wyjątkiem 13 fragmentów naczyń stalowoszarych male- 
zionych w warstwie ornej), zarówno pod względem technologii, techniki wyko-
		

/Magazyn_056_01_236_0001.djvu

			224 


Andrzej Janowski 


nania, morfologii i zdobnictwa w świetle dotychczasowej wiedzy datować należy 
na 2. połowę XII wieku do przełomu XII i XIII wieku. Odkrycie mostu i uzyska- 
ne dla niego daty dendrochronologiczne każą krytyczniej spojrzeć na problem 
chronologii stanowiska i pochodzącej z niego ceramiki naczyniowej. 
Możliwe również, że przeprawa mostowa nie pozostawała w związku z osa- 
dą na wyspie. W takim przypadku zespól ceramiki z Ostrowitego stanowić bę- 
dzie kolejny przykład typowego zespołu ze schyłkowej fazy garncarstwa wcze- 
snośredniowiecznego. 


Podsumowanie 


Podsumowując powyższe rozważania można stwierdzić, iż podjęte na pod- 
stawie analizy materiału ceramicznego ustalenia chronologiczne umieszczają go 
w młodszych fazach wczesnego średniowiecza (2. połowa XII do l. połowy XIII 
wieku), natomiast dane uzyskane w wyniku badań specjalistycznych (dendro- 
chronologicznych) nakazują ostrożność w takim datowaniu i sugerują przesunię- 
cie okresu funkcjonowania osiedla i znalezionej na nim ceramiki na koniec wieku 
XIII. Ceramika z Ostrowitego stanowić może zatem kolejny przykład żywotności 
tradycyjnego nurtu garncarstwa, które na terenach wiejskich przetrwało w głąb 
późnego średniowiecza. 


Literatura 


Bojarski J. 
1995 


1996 


Sprawozdanie z badań wczesnośredniowiecznego zespołu osadmczego 
w Grucznie, Komunikaty Archeologiczne, t. 7, s. 109-124. 
Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Ostrowitern, gm. Chojnice, 
(maszynopis w Instytucie Archeologii i Etnologii, dalej IAiE, UMK), To- 
ruń. 


Buko A. 
1981 
1982 


Wczesnośredniowieczna ceramika sandomierska, Wrocław 
Czytelność znaków garncarskich a zagadnienie ich funkcji, Archeologia 
Polski, t. 27, z. l, s. 79-109. 
Wczesnośredniowieczne znaki garncarskie z terenu Francji, Kwartalnik 
Historii Kultury Materialnej, R. 34, nr l, s. 3-12. 
1990 Ceramika wczesnopolska. Wprowadzenie do badań, Wrocław. 
Chudziak W. 
1991a Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki z dorzecza dolnej 
Drwęcy.rVII-X1/Xll w.), Toruń. 


1986 


...........
		

/Magazyn_056_01_237_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


225 


1991b Niekt6re związki chronologiczno-przestrzenne wczesnośredniowiecznej 
ceramiki naczyniowej z Jedwabna, gmina Lubicz, Acta Universitatis Ni- 
colai Copernici, Archeologia, t. 17, s. 3-20. 
1995 O chronologii wczesnośredniowiecznego grodu in Culmine (uwagi na 
podstawie »ynikówanalizy ceramiki naczyniowej), Acta Universitatis Ni- 
colai Copernici, Archeologia, t. 23, s. 19-36. 
Chudziak W., Bojarski J., Dokowski A. 
1996 Opracowanie wyników badań archeologicznych w Ostrowitern, gm. 
Chojnice, woj. bydgoskie w 1996 roku, (maszynopis w IAiE UMK), To- 
ruń. 
Chudziak W., Bojarski J., Niegowski J. 
1995 Opracowanie wyników badań archeologicznych w Ostrowitern, gm. 
Chojnice w 1995 roku, (maszynopis w IAiE UMK), Toruń. 
Chudziak W., Poliński D., Moszczyński A. 
1997 Schemat analizy opisowej wczesnośredniowiecznej ceramiki naczyniowej, 
[w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw do Prus (Xl wiek). 
Studia i Materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s. 231-243. 
Dąbrowski J. 
1999 Wczesnośredniowieczne pucharki ceramiczne z terenu Polski, [w:] Studia 
nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej, red. W. Chudziak, 
Toruń,s.227-255. 
Dymaczewska U. 
1970 Ceramika wczesnośredniowieczna z Santoka, pow. Gorz6w Wielkopolski, 
Slavia Antiqua, t. 16, s. 145-241. 
Dzieduszycki W. 
1980 Przemiany w strukturze garncarstwa polskiego w 2 połowie XllI i l poło- 
wie X/V wieku, Archeologia Polski, t. 24, s. 363-379. 
1982 Wczesnomiejska ceramika kruszwicka w okresie od 2 połowy X w. do po- 
lowyXIVw., Wrocław. 
Gothiskandza 
1941 Gothiskandza. Bliitter Jur Danziger Vorgeschichte, z. 3, Danzig. 
lanikowski J. 
1969 Dział archeologii, Rocznik Muzeum w Toruniu, t. 4, s. 38-62. 
Kostrzewski J. 
1949 Kultura prapolska, Poznań. 
Kościński B. 
1995 Osada w Racocie (stanowisko /8 i 25) gmina Kościan, woj. leszczyńskie, 
[w:] Z badań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym Wielkopolski 
Południowej, red. Z. Kumatowska, Poznań, s. 83-258. 
Kowalczyk M. 
1986 Racią! - średniowieczny gr6d i kasztelania na Pomorzu w świetle ir6deł 
archeologicznych i pisanych, Archaeologia Baltica, t. 6. 
Kramarek J. 
1959 Znaki garncarskie na ceramice wrocławskiej z Xll i początków XllI w., 
Silesia Antiqua, t. 1, s. 219-237.
		

/Magazyn_056_01_238_0001.djvu

			226 


Kruppe J. 
1967 
1981 
Kujot S. 
1917- 
-1918 
Lepówna B. 
1959 


1968 


Lissauer A. 
1887 


Łęga W. 
1923- 
-1925 
1928 


Andrzej Janowski 


Garncarstwo warszawskie w wiekach XIV i XV, Wrocław. 
Garncarstwo późnośredniowieczne w Polsce, Wrocław. 


Dzieje Prus Królewskich, Część l, Roczniki Towarzystwa Naukowego 
w Toruniu, R. 24-25. 


Wczesnośredniowieczne znaki garncarskie ze stanowiska l w Gdańsku, 
[w:] Gdańsk wczesnośredniowieczny, 1.1, Gdańsk, s. 29-53. 
Garncarstwo gdańskie w X-XlII wieku, [w:] Gdańsk wcze.''inośrednio- 
wieczny, red. J. Kamińska, t. 7. 


Die Priihistorischen Denkmiiler der Provinz Westpreuj3en und der An- 
grenzenden Gebiete, Leipzig. 


Odpowiedzi na kwestionariusz o grodziskach, Zapiski Towarzystwa Na- 
ukowego w Toruniu, t. 4, nr 12, s. 191-192. 
Warownie wczesnohistoryczne na obszarze Pomorza, Mestwin. Dodatek 
naukowo-literacki Slowa Pomorskiego, R. 4, nr II, s. 81-83. 
Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk, 
Toruń. 
Łosiński W., Rogosz R. 
1983 Zasady klasyfikacji i schemat taksonomiczny ceramiki, [w:] Szczecin we 
wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, red. E. Cnotliwy, L. Lecie- 
jewicz, W. Łosiński, Wrocław, s. 202-225. 
1986a Metody synchronizacji warstw kulturowych wczesnośredniowiecznych 
obiektów na podstawie analizy ceramiki ze Szczecina, [w:] Problemy 
chronologii ceramiki wczesnośredniowiecznej na Pomorzu Zachodnim, 
red. J. Gromnicki, Warszawa, s. 9-50. 
l 986b Próba periodyzacji ceramiki wczesnośredniowiecznej ze Szczecina, [w:] 
Problemy chronologii ceramiki wczesnośredniowiecznej na Pomorzu Za- 
chodnim, red. J. Gromnicki, Warszawa, s. 51-61. 
Niegowski J. 
1999 Relikty średniowiecznych mostów w jeziorze Ostrowite, gm. Chojnice, 
(maszynopis w IAiE UMK), Toruń. 


1930 


Poliński D. 
1996 


Przemiany w wytwórczości garncarskiej na ziemi chełmińskiej u schyłku 
wczesnego i na początku późnego .
redniowiecza, Archaeologia Historica 
Polon a , t. 4. 
Rauhutowa J. 
1976 Czersk we wczesnym średniowieczu od VII do XII wieku, Wrocław. 
Rzeźnik P. 
1992 


Uwagi na temat funkcji nak/w/kl na tarczę koła w garncarstwie wczesno- 
średniowiecznym na ziemiach polskich, Acta Universitatis Wratislavien- 
sis, Studia Archeologiczne. t. 22. s. 129-145.
		

/Magazyn_056_01_239_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


227 


1995 


Ceramika naczyniowa z Ostrowa Tumskiego we Wrocławiu w X-Xl wieku, 
Wrocław. 


Ważny T. 
1999 


Analiza dendrochronologiczna drewna z Ostrowi tego, (maszynopis 
w IAiE UMK), Toruń. 


Wilke G. 
1969 


Źródła archeologiczne do studiów nad osadnictwem wczesnośrednio- 
wiecznym z terenu powiatu chojnickiego, Zeszyty Naukowe UMK, Ar- 
cheologia, t. 2, s. 61-85. 


EARL Y -MEDIEV AL POTTER y AT OSTROWITE, 
POMERANIAN VOIVODESHIP (SITE 1) 


Summary 


The OSlrowile settlement (sile l) is situated in Wysoczyzna Krajeńska (Krajcńska 
Upland), aboUl 1.5 km to the nOrlh-west of the village of Ostrowi te (fig. I). on an oval, 
dome-shaped islet which lies at about 120-150 m off lhe eastern shore of Lakc OSlro- 
wite. The settlemem is one of the elements of a seulcment microregion which also 
comprises a bridge crossing (sile 2), a cemetery (site 4) and Iakeshore seulcmems (sitcs 
3, 5-8). 
The earliest reference to lhe seulement site comes from 1887 (Lissauer 1887, 
p. ]91), but the tirst archaeological surveys to be recorded in a publicalion were con- 
ducted in 1967 (Wilke 1969, pp. 80-84). The site was then dated vcry hroadly to the 
period between lhe tenth and lhincenth cemuries. In 1994, lhe microrcgion was ex- 
amined by a team of researchcrs frum lhe Department of Archaeology ol' lhc Universily 
ol' Łódź. In Ihe following years. from 1995 10 1996, Ihe excavalions were laken o\'er by 
the Dcpartmcnl ol' Medicval and Post-Medieval Archaeology of the InstiLUle ol' Ar- 
chacolog
 and Ethnology at the Nicolas Copernicus University in Toruń (fig. 3). Du- 
ring Ihc rcscarch. Iwenly-li>ur early-medievaI features were discovered and rccordcd 
(Bojarski IlJ%; Chudziak, Bojarski, Dokowski 1996). They yielded fragments of carly- 
and late-mcdicval pouery, Hallstatt potsherds (table l), as well as numerous animaI 
bone fragmenls and artefacts. 
As many as 4348 potsherds retrieved from features were analysed (table 2). The 
analysis employed - with minor modifications - a questionnaire developed by the 
'Adalbertus' research programme (Chudziak, Poliński, Moszczyński 1997, pp. 231- 
-243). 
A large majority of pottery fragments (95.6%) came from entirely wheel-tinished 
vcssels (GT V). The fabric used for their manufacture consisted predominamly ol' 
Iinc-grained components (SG.3 and SG.4; fig. 5). Fragments of parlly whccl-Iinishcd 
\'Csscls (UT II-IV), which amoumed only lo () Wrn- ol' Ihe collection (17 iICI11S). \\'Crc 
IlIalIc mainly ol' fahric SG.2 (tig. 5). An analY'ls ol' wall-lhickncss ranges (lig. 61 dc- 
1II01I'lral
'd Ihal a majorilY ol' fragl11cnls oll'lIlIrdy whccl-tinishcd \'Csscls \WH' ol' nll'-
		

/Magazyn_056_01_240_0001.djvu

			228 


Andrzej Janowski 


dium thickness, i.e. from 4 to 7 mm (CŚ - 56.6%), while 40.2% were thick, from 7 to 
10 mm (CG I). Among the partly wheeI-finished vesseIs, most fragments were 7 to 
10 mm thick (60%). 
Bases of entirely wheeI-finished vessels bore traees of mainly minerał temper of 
fine-grained sand (PM - 25.75%; fig. 7). The thickness of OT V vessel bases ranged 
very broadly from 3 to 18 mm, with 6 to 8 mm bases being the most common (fig. 8). 
In contrast, base thicknesses hardly varied in the group of partly wheel-tinished vesseIs 
(GT II-IV), since all of them measured from 7 to 9 mm. 
An analysis of manufaeture marks Ieft on the bases of entirely wheel-finished ves- 
seIs, sueh as impressions of potter's wheeI pivots, wooden tumtable cover plates and 
rivets (ef. fig. 12: a, b; 13: g), suggests that at Ieast some of the Ostrowi te pottery was 
finished on wheeIs with fixed pivots. 
The searcity of partly wheel-thrown vessels madc it impossible to di vide them into 
form types and families. Entirely wheel-thrown vessels were dominated by three- 
-eomponent forms (NP.II- 92.4%), while four-component forms were rare (NP.I- 
-7.5%). Four families offorms were distinguished, the most common of which was the 
family of bieonicaI vesseIs (D - 40.7%; fig. 14). The second most numerous family of 
forms comprised S-shaped vessels (E - 24.1 %; fig. 15). Olobular vessels constituted 
20.3% of the collection (8; fig. 16), while vesseIs with cylindrical necks amounted to 
]2.9% ofreconstrueted forms (C; fig. 17). 
The next stage of the analysis involved the cIassification of upper parts of the ves- 
sels. As a resuh, nineteen rim groups were distinguished (fig. 18), which were in tum 
divided into four types according to the angle of the rim in relation to thc vesseI wall. 
The most common type was W.II1, with the rim angle ranging from 26° to 75° (62%), 
which occurred only in entircly wheel-finished vessels (GT V). Type WJV, with the 
angle excceding 75°, constituted 25% of the collection and aIso occurred only in GT V 
vessels. Types WJ. (8%; angle helow 0°) and WJI. (5%; angle hetween 1° and 25°) 
were less numerous. As many as 60% ofWJI rims belonged to sub-type WJI.1, which 
occurred only among entirely wheeI-finished vessełs with cylindricaI necks. 
As a rcsult of the analysis of vessel bases, two items from the group of partly 
whccl-finishcd vcsscłs (OT Ił-IV) were classified as undefined concave (0.11. I), and 
one as dclincd tlat (0.1.2; figs. 19). VesseIs GT V featured mostly bases without cover- 
-plate marks (57.4%), while the marks did occur in 42.6% of cases. In both types (figs. 
20, 21), a large majority of bases were concave. Among bases without cover-plate 
marks, tlat forms without a defined foot (0.1.1) amounted to ]3.7%, while defined 
concave forms (D.I1.2) constituted only 3.1 %. 
Omamented potsherds amounted to 85.3% of the analysed material. Eight groups 
of decorative motifs were distinguished, the most common of which was incised deco- 
ration (WZJI) in the form of continuous straight and wavy Iines (95.9%) occurring on 
entirely wheeI-finished vesseIs. Among the partly wheel-tinished vessels, combed deco- 
ration predominated (WZ.I). Combing occurred also on the entireły wheel-finishcd 
vessels, usually above the incised ornament, and on the vessels with cyłindrical necks 
as neck decoration. Moreover, some vesscls fcatured applicd strips IWZ.IV). and in 
one case a multiple stamped design (WZ.IIII was presenL Occnration was placcd not 
onlyon the hodies of the vessełs but also arlllllul Ihcir rims (tigs. 2H: a; 29: a; 35: i) and
		

/Magazyn_056_01_241_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


229 


bases (fig. 38: j). In the next stage of the analysis, eight basic ornamentation systems 
were distinguished, the most common of whieh were hierarchised two-motif systems 
(SO.I1). In most cases, they consisted of the main motif of surrounding incised grooves, 
and of supplementary incised or combed motifs Iocated above, between or on top of the 
main motif. Single-motif systems (SO.I) amounted to 30% of all the ornamentation 
systems distinguished, while three-motif (SO.II1) and multi-motif (SO.IV) systems 
were present onI y on a few potsherds. 
Twenty out of 385 bases of entirely wheeI-finished vesseIs bore potter's marks 
(fig. 24), which were divided into five designs. The most common were the cross 
(group I; 42.9%) and a combination ofthe cross and the circle (group IV; 28.5%). 
The pottery material retrieved from Ostrowite (site l) comprised twenty-seven 
pottery assemblages. Twelve ofthese consisted ofmore than fifty potsherds (ef. table 2) 
and were therefore considered to be the most reliable as regards the distribution of the 
characteristics analysed. The assemblages were remarkably uniform in their techno- 
Iogy, manufaeture teehnique, vesseI forms, morphology of constituent vesseI parts and 
deeoration. In all twelve assemblages, similar tempers were used, the most common 
being the fine- and medium-grained types SG.3 and SG.4 (fig. 25). The assemblages 
were aIso similar as regards the thickness of vessel walls: in all of them, wall s ranging 
from 4 to 7 mm predominated (fig. 26). Thin-walled (CC; <4 mm) and very thiek- 
-walled pottery (CG II; >10 mm) were represented by single potsherds only. Moreover, 
the manufacture technique of Ostrowite pottery turned out to be remarkably homoge- 
nous (fig. 27), sinee a Iarge majority of potsherds came from entirely wheel-finished 
vesseIs (GT V). In the five most numerous assemblages, they constituted a 100% of 
those potsherds whose manufacture teehnique could be established, while in the re- 
maining seven assemblages, they ranged from 96.7% (feature 9) to 99.8% (feature 7). 
Remarkable uniformity was also observed amon g vesseI forms. All assemblages in- 
cluded biconieaI vessels, six of them contained also gIobular vesseIs and five - S- 
-shaped vessels. A majority of rims were strongly (W.II1) or very strongly everted 
(W.IV), amounting jointly to 87% of all the rims analysed. VesseIs bases did not dis- 
play signiticant morphological differences, either: most of them were concave, unde- 
fined. with no cover-plate marks (D. II). Moreover, all the assemblages were similarly 
decoratcd. The most common ornament consisted of surrounding incised grooves 
(WZ.II), olkn supplemented with a different incised or eombed deeoration. The analy- 
sis clearly points to a uniform technological, technicaI and stylistic structure of the 
Ostrowite pottery, and consequently, to its chronologically homogenous charaeter. 
The most numerous group of the entirely wheeI-finished pottery at Ostrowite con- 
sisted of gIobular vesseIs with clearly defined necks (c. 50%; e.g. form B 2 : b, fig. 11: b; 
13: d; 28: h; 29: c-d; 30: d). Similar vessels are known from the Iate tenth- to the early 
twelfth-centul)' materiaIs from Gdańsk Pomerania (Lepówna 1968, p. 28). In Western 
Pomerania, analogous forms are classified as Type J (Losiński, Rogosz 1986a, p. 16, 
figs. 11-12), which was one of the main components of the eleventh- and twelfth- 
-century potlery assemblages. In Kuiavia, vessels with defined upper parts, belonging 
to group VIII (especially varieties b and c), occurred in this territory from the first half 
of the elevcnth century to the second half of the thirteenth eentury (Dzieduszyeki 1982, 
pp. 40-41). Thcy were aIso present in Mazovia, but had disappeared from there by the
		

/Magazyn_056_01_242_0001.djvu

			230 


Andrzej Janowski 


second half of the twelfth cen tury (Rauhutowa 1976, fig. 13, group III, forms 5-6, 8; 
and figs. 57-58). Only in the second half of the twelfth century did similar vesseIs 
appear in Chełmno Land (Chudziak 1991a, p. 98). 
Among globular vesseIs, about 30% featured stronglyeverted, short rims (figs. 13: 
i, k; 28: c, e; 31: d). The cIosest analogies come from Szczecin, where similar forms 
represent Type G, variety b, and are dated to the eleventh to the thirteenth centuries 
(Losiński, Rogosz 1986a, p. 15). They occur aIso at Santok (type XV, dated from the 
e1eventh to the beginning of the thirteenth cen tury; Dymaczewska 1970, p. 190) and in 
Chełmno Land (Chudziak 1991a, p. 85, fig. 31 i-k). 
An especially Iarge percentage of the pottery material at Ostrowi te comes from 
vesseIs with cylindricaI necks (12%; e.g. figs. 13: f; 28: d; 30: c; 33: h, j). In Szczecin, 
they are cIassified as Type Kand occur in culturallayers dated from the second half of 
the twelfth century to the first half of the thirteenth century (Losiński, Rogosz 1983, 
pp. 217-18). At Santok, vessels with cylindrical necks (type 20) start occurring in the 
second half of the tenth cen tury, and constitute 12.4% of assemblages dating from the 
second half of the eleventh century to the beginning of the thirteenth century (Dyma- 
czewska 1970, p. 196; cf. table, fig. 26). In Gdańsk, the first vesseIs with cylindrical 
necks appeared as early as the end of the tenth century and did not disappear untiI the 
beginning of the fourteenth cen tury (Lepówna 1968, p. 33). They occurred within 
a similarly wide timespan at Kruszwica (type IX, Dzieduszycki 1982, p. 41). In 
Chełmno Land, vesseIs with cylindricaI necks appeared in the second half of the tCI1\h 
century or at the beginning of the eleventh cen tury (Chudziak 1991a, p. 88; 1991b, 
p. 11). Manufactured in various quantities until the beginning of the fifteenth century, 
they were the most common in the second half of the twelfth century (Poliński 1996, 
pp. 196-197). At Czersk, the percentage of these forms in assemblages datcd from the 
second half of the eleventh century to the end of the twelfth century (12.7%; 
Rauhutowa 1976, p. 117) was similar to that recorded in the OSlrowite assemblages 
(12.9%). . 
The Ostrowi te pottery contained also severaI fragments of biconical vcsscls Wilh 
high-set, sharp shoulders turning directly into sIightly concave necks (fig. 14; forms 
D 1 :b, h; figs. 35: a; 36: e). Analogous vesseIs come for exampłe from Kruszwil:a 
(group VIIc), where they are dated to the mid-eleventh to the mid-thirteenth centuries 
(Dzieduszycki 1982, p. 40). In Chełmno Land, similar forms appeared in the sccond 
half of the twelfth cen tury (Chudziak ł 991 b, p. 15, fig. 9). 
A slightly less valuable chronołogicał indicator is a single potsherd decorated with 
applied strips (fig. 37), whose form is analogous to Type H vessełs (variety II) known 
from West Pomerania, dating from the beginning of the twelfth century to the first half 
of the thirteenth century (Losiński, Rogosz 1983, p. 215, fig. 10). Another atypicaI 
pot.'iherd found at Ostrowi te may be the fragment of a bawI of a pcdeslal beaker (fig. 
36: i). Vesscls nf lhis type appeared as earły as in the mid-tenth cenlury. while the 
earliest eX3mplcs in Chełmno Land come from Mędrzyce, from thc sccond half of the 
twelfth ccntury nr lhe beginning of the thirtecnth century. A fragment nf lhe li Iwer part 
of a vcssel. decnrated with applied strips nf triangular sectinns (fig. 3H: j,. is also 
unique in lhe OSlrowitc pottery collectinn. II displays an affinity Wilh large hil:nnical 
vessels with cyhndrical necks (type 28) knnwn from Czersk from lhe secnnd half nf the
		

/Magazyn_056_01_243_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa... 


231 


eleventh cen tury to the end of the twelfth cen tury (Rauhutowa 1976, pp. 117-118, 
fig. 55). 
The Ostrowite pouery assemblages must be regarded as homogenous and dated to 
the period between the mid-twelfth to the mid-thirteenth century. Such dating is im- 
plied by the proportionaI frequency of different vesseI forms, which is similar to the 
composition of the Iate twelfth-century West Pomeranian assemblages (Losiński, Ro- 
gosz 1986b, p. 57, fig. 2). Further evidence for this dating comes from technological 
features of the Ostrowite wares. The granulometrie composition of the temper (SG.3 
and SG.4) is similar to that used in entirely wheeI-finished vesseIs representing Phase 
IV (sub-phases IV a and IV b) of Chełmno Land potlery, which is dated to the period 
between the first half of the twelfth cen tury to the beginning of the thirteenth cen tury 
(poliński 1996, pp. 74, 169-173). Clues that may imply a slightly Iater date for the 
Ostrowite pouery are a large variation of rim profil es and the predominance of strongly 
profiled items, which are characteristic of Iate thirteenth-century vessels (Dzieduszycki 
1982, p. 49; Buko 1990, p. 323). 
In the light of the data presented above, it is tempting to confront the archaeologi- 
cal dating of the pouery with the dendrochronological dating of tree sampIes taken 
from the bridge crossing (site 2). If the crossing and the island seulement are rightly 
believed to have been contemporary - which cannot be disproved at present - the dates 
obtained for the bridge sampIes should estabJish the age of the settlement an
, conse- 
quently, of the pouery discovered at the site. Tree-ring analyses produced the following 
dates: 1280, 1296-1299 and twice 1296 (Ważny 1997). As they demonstrate, it is ne- 
cessary to correct the archaeologicaI dating and to shift the date of the Ostrowite set- 
tlement to the end of the thirteenth century. If this hypothesis is correct, the ceramie 
material discovered on the Ostrowite Lake isJand provides further evidence that tradi- 
tional pouery manufacture continued well into the Middle Ages. This in tum questions 
the validity of dating the sites which yield no steeI-grey pouery to the early-medieval 
period. According to a prevailing, well-established view, the second half of the thir- 
teenth cen tury saw the emergence of a new pouery type, namely the steel-grey ware 
(the so-called siwaki; Kruppt 1967, p. 14; 1981, pp. 83-119). Its spread, as well as the 
decline of the early-medievaI pouery industry, happened gradually. In the second half 
of the thirteenth century and at the beginning of the fourteenth century, many centres 
in Great Poland (Międzyrzecz, Poznań), Pomerania (Gdańsk), Kuiavia (Kruszwica) 
and Liule Poland (Cracow) were still dominated by pouery manufactured in the early- 
-medievaI tradition (Dzieduszycki 1980, p. 363), but it was accompanied by at Ieast 
smalI amounts of steeJ-grey vessels. Therefore, if a site has not yielded any steeI-grey 
vessels, and a Jack of developed stratigraphic structures makes it impossible to employ 
relative dating, it tends to be dated to the early Middle Ages. The Ostrowite site would 
have fallen into the same category, had not the discovery of a bridge and tree-ring 
dating enabled us to assess the dating of the site of its ceramie material more critically. 
As a result, despite an absence of steeI-grey ware, the site could be dated to the Iate- 
-medievaI period. 
To recapitulate our considerations, the pouery material found at the Ostrowite set- 
tlement can be dated to the Iater phases of the early-medievaI period (the mid-twelfth 
to the mid-thirteenth cen tury). However, data obtained from specialist dendrochro-
		

/Magazyn_056_01_244_0001.djvu

			232 


Andrzej Janowski 


nological analyses demand that this dating should be treated cautiously and that the 
date of the settlement and its vessels should be shifted to the end of the thirteenth cen- 
tury. The Ostrowi te pattery, therefare, is anather example of the persistence af the 
traditianaI trend af pattery manufacture, which survived in ruraI areas well inta the 
late Middle Ages. 


Biblioteka Główna UMK 
1111111111I11111111111111111111111111111111111111111111 
300040809484
		

/Magazyn_056_01_245_0001.djvu

			jest 


powinno być 


Errata 
str. 175, ryc. 2 


\ - 
"..../ 
- 
"..........., 
500 m 
I
		

/Magazyn_056_01_246_0001.djvu

			1bf-
		

/Magazyn_056_01_247_0001.djvu

			I 


........
		

/Magazyn_056_01_248_0001.djvu

			Institute of Archaeology and Ethnology 
at Nicolas Copernicus University in Toruń (Poland) 


In 1946, Prof. Roman Jakimowicz, an eminent medievalist, founded the 
Chair of Prehistory, which in 1952 was renamed as the Chair of Archaeology. 
In 1976, the Chair of Archaeology merged with the Chair of Ethnography, thus 
forming the Institute of Archaeology and Ethnography (later Ethnology). 
The institute employs 35 research and teaching staff (including four titular 
professors) and instructs about 300 students, who ptirsue courses in one of four 
specialities, Le. architectural archaeology, classical archaeology, underwater 
archaeology, ecoarchaeology and conservation of archaeological artefacts, or in r 
one specialisation, Le. ethnoarchaeology. The Institute is entitled to confer PhD f 
degrees in Archaeo-logy. 
Structure of the Institute. The Institute comprises six Departments and 
three Laboratories: Department of Prehistory, Department of Classical Archae- 
ology, Department of Medieval and Post-Medieval Archaeology, Department of 
Architectural Archaeology, Department of Underwater Archaeology, Depart- 
ment of the History of Arms and Armour, Department of Ethnology, Laboratory 
for the History of Glass, Laboratory for the Reconstruction of Natural Environ- 
ment and Laboratory for Documentation and Conservation. Moreover, the In- 
stitute houses a library with 20 000 volumes of archaeological and ethnographic 
literature. 
Publications. The Institute publishes three periodicals: Acta Universitatis 
Nicolai Copernici - Archaeologia, Archaeologia Historica Polona, Monumenta 
Antiqua Orae Septentrionalis Ponti Euxini Reperta; and one series, Studia nad 
osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej ('Studies in medieval settle- 
ment oj the Chełmno Land). 
A significant part of the Institute's activity is its international co-operation, 
based both on official agreements with academic institutions of Central, Eastern 
and Western Europe, and on the personal contacts of its academic staff. 
Research. The Institute conducts excavations mainly in the Chełmno Land, 
Wielkopolska (Great Poland), Małopolska (Little Poland), Pomerania and Sile- 
sia; staff and students participate also in researches conducted in Lithuania and 
Ukraine. The Department of Ethnology is involved in the study of contemporary 
and popular culture, cross-ethnic relations and ethno-cultural processes; its 
fields of interest also i":clude the history of Polish ethnological thought and the 
------ ethnographic re
ionalisation of Poland. 
Biblioteka Główna UMK 
1111111111111111111111111111111111111111111111111111111 
300040809484 
_____ ISBN 83-231-1395-5