Słownik polszczyzny XVI wieku : zeszyt próbny

SŁOWNIK POLSZCZYZNY XVI WIEKU
>>>
l 


.\ 


.Ił
>>>
-j 
J 
J 


POLSKA AKADEMIA NAUK 
INSTYTUT BADAŃ LITERACKICH 


SŁOWNIK POLSZCZYZNY 
XVI WIEKU 


l 
r 


ZESZYT PRÓBNY 


. 


.\ 


. 


I 
T 


- WROCLA W 1956 
ZAKŁAD IMIENIA OSSOLl
SKICH 
WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 


.
>>>
KOLEGIUM REDAKCYJNE: 
STANISŁAW BĄK, STEFAN HRABEC, WŁADYSŁAW KllRASlKIEWICZ, 
MARIA RENATA MAYENOWA, STANISŁAW ROSPOND, WITOLD TASZYCKI 


PRZYGOTOWANO W PRACOWNIAC'H LEKSYKOGRAFICZ- 
NY('H INSTYTUTU BADAŃ UTER_\('KICH W KRAKOWIE, 
POZNANIU, TORUNIU I WROCŁAWIU 
Poszczególne hasła opracowali: .Abo (aboć) - KRYSTYNA CHLĘ- 
DOWSKA; Bić, Bić się, Bijący, Bity, Chyba (chybaby), Dom, Doma, 
Obywatel, P?tsty - FRANCISZE K PEl'ŁOWSKI; Chociaj (chocia, 
choć, chociaż, choćże, chociajże), Ohoćby (chociaby, chociajby, chociażby, 
clwciażeby), Godność - LEOKADIA ZDANCEWICZOWA; Czy, 
Czyli, -Li, Sprawa - MARIA KARI'LUKÓWNA; Dzierżeć(dzierżyć), 
Dzierżeć się - ANDRZEJ CIEŃSKI, CZESŁAW SKOCZYŃSKI; 
Głowa - JADWIGA ZIEMBOWA; Kłaniać się, Nic, Niezwycię- 
tony, Nikczemny (niczemny, nicemny, nieczemny), Osoba - BAR- 
BARA SZYDŁOWSKA; Maly, Narod - KRYSTYNA MACURA; 
Mazosz - Mazury, Piąty, Pięć - HALINA GÓR
KA; Moj _ 
TERESA ZAWISZYNA; Oba, Obadwa - MARIAN BORECKI; 
Trzymać, Trzymać się - HELENA LEPUTA; Uprzejmy (uprzemy) _ 
MARIA MALCÓWNA, HALINA SŁAWIŃSKA 


: 


. 


Rodaktorzy Wydawnict.wa: JAN KUŹNIAR iIIELENA LEPUTA 


" 



 


Zakład Im, Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej Akademll Nauk. Wrocław 1056. 
Wydanie I. Nakład 800+1411 egz. ObjętoŚć ark. wyd. 21,11, ark. druk. 22.II(x8). 
Papier druk. sat. ki, III, 80 g, 61 x 86 z fabryki w Kluczach. Oddano do składania 
6 V 101111, podpisano do druku 27 XI 1056, druk ukończono w grudniu 19116. 
Wrocławsko. Drukarnio. Naukowo.. - Nr zam. 636/1111. - F-7-2326. Ceno. zł 43,- 


f 


,
>>>
WSTĘP 
CHARAKTER SŁOWNIKA 


, 
.. 


Gdy w r. ]949 Instytut Badań Literackich podjął pracę nad słownikiem polszczy- 
zny XVI wieku, nie stało się to przypadkiem. Słowniki języka poszczególnych okresów 
to zespoły materiałów, które dotąd tradycyjnie bywały nie tylko zbierane przez przed- 
stawicieli sąsiedniej dyscypliny, językoznawstwa, ale i opracowywane pod kątem wi- 
dzenia potrzeb tradycyjnego językoznawstwa. O podjęciu tej pracy przez Instytut, 
którego zadaniem są prace badawcze z zakresu dziejów literatury, a nie języka, zade- 
cydowało stanowisko metodologiczne - stanowisko, które widziało ważną dla obu dy- 
scyplin i wymagającą ich współpracy problematykę. Do jej rozwiązania słownik miał 
być podstawowym narzędziem. 
Historyk literatury nie lekceważący specyfiki swego przedmiotu, nie lekceważący 
dziejów form artystycznych, nie może spełnić swojego zadania bez sięgnięcia do hi- 
storii artystycznych stylów literackich. Zagadnienia zaś historycznej stylistyki nie dadzą 
się nawet sformułować bez opracowania historii języka. Z drugiej strony pełna huma- 
nistyczna historia języka musi brać pod uwagę jego stylistyczne zróżnicowania, nie- 
jednakowe tempo dojrzewania poszczególnych stylów języka ogólnonarodowego, zmien- 
ność historycznej roli tych stylów. Pełna historia języka musi w określonym stopniu 
posługiwać się kategoriami wspólnymi wszystkim historycznym dyscyplinom humani- 
stycznym. Musi widzieć nie tylko działanie wewnętrznych sił systemu, ale i działanie 
bodźców społeczno-historycznych, które nie są wprawdzie wewnętrznymi siłami sy- 
stemu, ale w ostatecznej instancji ten system poruszają i drogi jego rozwoju w znacz- 
nym stopniu determinują. Dokument, którym operuje historyk języka, jest z natury 
rzeczy w lwiej części wspólną własnością jego i historyka literatury. Problematyka, 
do której nawykł historyk literatury, pomaga tu właściwiej współokreślić stylistyczny 
charakter dokumentu, a w związku z tym prawdopodobniej zakwalifikować charakter 
form, ich ewentualne pochodzenie gwarowe, ich archaiczność lub nowość, pozwala wi- 
dzieć zasadnicze sprężyny rozwoju języka. 
Tak więc potrzeby historii literatury, które nie mogą być w pełni rozwiązane bez 
danych historii języka, z drugiej zaś strony niewątpliwe wzbogacenie problematyki 
płynącej z tej współpraey także dla językoznawstwa nakazywały podjęcie wspólnego 
naukowego wysiłku. Rezultat wspólnych badań powinien w pełni respektować wszelkie 
potrzeby językoznawstwa w każdy spo
óh rozumianego oraz wprowadzać dodatkowe 
elementy nowe, potrzebne do zbudowania historycznej stylistyki zarówno języka ogólno- 
narodowego, jak i języka literatury. 
Takie zatem powody natury najbardziej zasadniczej kazały Instytutowi Badań U- 
terackich stworzyć na swoim terenie możliwość współpracy dla obu zainteresowanych 
dyscyplin. 


- 


. 
4
>>>
VI 


WSTĘP 


Odcinek chronologiczny, który Słownik sobie zakreślił, jest zamknięty czysto kon- 
wencjonalnymi datami: 1fiOl -] 600. Daty te oczywiHcie w żadnym stopniu nie odzwier- 
ciedlają prawdziwego rytmu rozwoju języka. Pierwsza z nich jest podyktowana naka- 
zem nawiązania do Slownika staropolskiego, który ekscerpuje i opracowuje materiał od 
czasów naj dawniej szych do 1500 roku. Data druga jest podyktowana koniecznością 
postawienia sobie granicy, która wyznaczałaby odcinek dostatecznie duży, by ukazywać 
tendencje rozwojowe języka, a jednak realny z punktu widzenia opracowującego słownik 
pokolcnia: Konwencjonalność dat, zakreślających granice słownika, nie powinna chyba 
wywoływaĆ- dyskusji. Słownik jest punktem wyjścia, a nie punktem dojścia wiedzy 
historyczno-językowej. Właściwa periodyzacja dziejów polszczyzny stanie się możliwa 
także dzięki zebranym w nim materiałom. 
Prace zbierackie rozpoczęliśmy w r. 1949. )h;iś można już z dużym stopniem od- 
))Owiedzialności przewidzieć chwilę zamknięcia eta}m zbierackiego. Chwila ta powinna 
nastąpić z końcem 1957 r. Kartott'ki nasze, w chwili gdy oddajemy zeszyt próbny do 
druku, nie są więc bynajmniej pelne. Jeśli jednak chcemy zaprezentować nawet na 
cząstkowym materiale założenia naszego słownika i wywołać szeroką dyskusję już teraz, 
czynimy tak z kilku powodów: zależnie od tego, co się chce dać w słowniku, trzeba 
postulować takie lub inne badawcze prace przygotowawcze, zarówno w sensie tematu 
jak zakresu, przedzielające czas od zamknięcia kartotek do właściwej redakcji słownika. 
Te prace można i trzeba rozpocząć już teraz, by chwilę zamknięcia prac zbierackich 
uczynić rzeczywiście chwilą rozpoczęcia prac redakcyjnych. Zaplanowanie owych prac 
przygotowawczych, niezbędnych dla redagowania słownika, jest tym bardziej skompli- 
kowane, że może w poszczególnych wypadkach wymagać wspólpracy z sąsiednimi 
w stosunku do historycznej leksykografii dyscyplinarni. Może się okazać konieczność 
współpracy ze slawistami, tymi zwłaszcza, którzy się zajmują zagadnieniami etymo- 
logii, oraz innymi spe('.j3.lista.mi. 
Dyskusja, ustalając ostatecznie szczegółową koncepcję słownika, określi tematykę 
i zakrf's tych prac. DYf:kusja może nam również wRkazać luki w naszym kanonie źródeł, 
a wreszcie, zmieniając w jakimkolwif'k punkc'ie nasz obraz artykułu słownikowego, może 
wprowadzić korektury w dotąd przyjęty system zbif'racki. 
Sam proces przygotowania zeszytu próbnego jest dla nas ponadto procesem szko- 
leniowym, pozwalającym wybrać i przeszkoli(O przyszłych współredaktorów słownika 
wśród młodRzej kadry naszych współpracowników. 
Dyskusja, którą tu inicjujemy, nie będzie pierwszą dyskusją nad Slownikiem. pol- 
szczyzny XVI wieku. Zarówno jego koncepcja, jak poszczególne etapy pracy były często 
dyskutowane w gronie znacznie szerszym niż grono bezpośrednich współpracowników 
sł
wnika. W lutym 1954 roku problematyka Slownika polszczyzny XVI wieku została 
pokazana i przedyskutowana na zf'braniu Komitetu Językoznawczego, gdzie ogólna 
koncepcja słownika zYf1kała pełną aprobatę. Mimo to jednak puhlikacja zeszytu prób- 
nego słownika pozwala się spodziewać nowych, szczegółowszych, szerszych głosów dy- 
skusyjnych, tak koniecznych w każdej większej pracy. Wierzymy, że zeszyt próbny je 
przyniesie. 
Prace nad słownikiem toczą się w pięciu pracowniach pod kierunkiem profesorów 
S. Bąka, S. Hrabca, W. Kuraszkiewic'za, S. Rosponda i W. Taszyckiego. Trzy z wy- 
mienionych zespołów rozporządzają poza kierownikiem czterema etatami, dwa - dzie- 
więcioma etatami. 
Zasady ekscf'rpcji określa załączona instrukcja zbieracka. Ilość materiału, którą 
pracownia ma opracować w ciągu miesiąca, wynosi 60 matryc dla 5-os
bow('go zespołu 


. 


t 


! 


... 


..
>>>
CHARAKTER SŁOWNIKA 


VII 


. 


i 120 mat.ryc dla lO-osobowego zespołu. Miara t.a oznacza w jednost.kach leksykalnych 
opracowanie, t.j. przepisaniE', skont.rolowanie, opat.rzenie hasłami i uporządkowanie we- 
dług nast.fpstwa alfabetycznego co najmniej 10000 kartek hasłowych dla zespołu 
pięcioosobowego. Kontrolę właściwej transliteracji materiału przeprowadza się trzy- 
krotnie: przez osobę przepisującą na matrycach, przez wyznaczonego kontrolera - na 
matrycach, wreszcie na arkuszach odbitych z matryc przed ich pocięciem na ćwiartki, 
stanowiące normalne kartki hasłowe - przez członka pracowni, którego wyznacza kie- 
rownik. 
Jaki charakter narzuca słownikowi konieczność spełnienia przezeń roli podstawy 
materiałowej dla historii języka, dla historycznej stylistyki! 
Przede wszystkim ambicją tego typu słownika jest jego możliwa kompletność, 
nie tylko kompletność słownictwa z wszelkich możliwych dziedzin, ale i z wszelkich 
możJiwych językowych poziomów i zastosowań stylistycznych. Słownik nie może elimino- 
wać niczego, co mu materiał przynosi. Słownik musi tak sobie ułożyć listę źródeł, by 
móc sformułować uzasadnione przekonanie, iż odwołał się do wszelkich możliwych zado- 
kumentowanych zastosowań języka, od prywatnej notatki do długo przygotowywanego 
wystąpienia publicznego, od rozprawy specjalnej do adresowanego do wszystkich zbioru 
wierszy. Jednocześnie - i to chyba oczywiste - spis źródeł musi zadbać o możliwie wła- 
ściwe chronologiczne rozmieszczenie ekscerpowanych dokumentów. Stulecie dziejów ję- 
zyka, i to stulecie tak bogate i burzliwe, mieści w sobie niejeden węzeł także leksy- 
kalnej ewolucji. Należy stworzyć zatem zbiór reprezentujący możliwie różne punkty 
chronologii stulecia. Sam układ kanonu źródeł wskazuje na to, że intencja opracowu- 
jących szła w kierunku zaprezentowania w słowniku możliwie różnych typów wypo- 
wiedzi. Z pewnym wzruszeniem powtarzamy za Lindem słowa Kopczyńskiego: "W jed- 
nym narodzie polskim tyle prawie różnych języków liczyć trzeba, ile w nim jest sta- 
nów, kondycyj, professyj, ile kunsztów i rzemiósł; że zamilczę różność prowincyj tak 
rozległego kraju, różnemi wyrazami jednoż wyobrażenie malujących" (wyd. 2, t. I, s. II). 
Mimo to słownik w głównym swoim trzonie oparty jest wyraźnie przede wszystkim 
o materiał druków, zaniedbuje materiał rękopiśmienny. Rozumiemy, że w rezultacie 
daje to odsunięcie tych stylistycznych form i zastosowań języka, które łączą się z pry- 
watną notatką, prywatnym listem itp. W pewnym stopniu lukę tę wypełni wyzyskanie 
dla słQwnika dużego zbioru listów polskich z 1. połowy XVI wieku przygotowywanego 
w serii BPP Instytutu Badań Literackich przez profesorów W. Pociechę i W. Ta- 
szyckiego. O dysproporcji między materiałem drukowanym a rękopiśmiennym zadecy- 
dowały trudności w dotarciu do materiału rękopiśmiennego, a często i trudności- po- 
prawnego odczytania i transliteracji tego materiału. Zorganizowanie kwerendy archi- 
walnej, zmierzającej do wydobycia materiału polskiego przynajmniej z pierwszych dzie- 
siątków XVI wieku, mogłoby słownik w tym punkcie znacznie wzbogacić. Zdajemy 
sobie sprawę, że postulat kompletności słownictwa jest oczywista tym ideałem, któ- 
rego żadna praktyka zrealizować nie może. Z tego choćby powodu, że zadokumento- 
wane na piśmie słownictwo jest z pewnością tylko cząstką zasobu słów będącego 
w rzeczywistym uż
'ciu, i to cząstką eliminującą słownictwo licznych grup niepiś- 
miennych. 
Poprzez zasadę możliwej różnorodności i kompletności słownictwa słownik zmierza 
do odtworzenia charakteru leksykalnego poszczególnych stylów języka ogólno- 
narodowego bez stwarzania przywilejów dla słownictwa stylów wybranych. Na tym 
tle problemem staje się wyraźne faworyzowanie twórczości wielkich indywidualności 
l)isarski(
h. Znów Zł' wzruszeniem wracamy do Lindego, który półtora wieku temu pisał: 


..
>>>
VIII 


WSTĘP 


"Rłownik powinien obejmować wszystkie słowa język składające... dlatego śmiem utrzy- 
mywać, że zbieracz szczegółów j
zyka żadnem pismem narodowem pogardzać nie po- 
winien. Wada dzieła co do rzeczy, we względzie języka i wyrazów stanowi nieraz jego 
zal£'tę. Nie byłbym znalazł słów potocznych, powszednich, wiejskich, rubasznych, swy- 
wolnych, gdybym był przestał na samyeh wzorowych pisarzaeh. Nie tak o wybór pism 
tu szło, jako raczej o jak największą ich w każdym względzie rozmaitość i rozliczność. 
Ponieważ język obejmuje wszystkie czucia, potrzeby, działania, wiadomości i wyobra- 
żenia ludzi, a ludzi wszelakiego stanu, powołania, wychowania, oświecenia, równie by- 
łoby przeciw zamiarowi mojemu nie pójść do najuczeńszego w jakiej nauce dzieła, jak 
ominąć najdrobniejszą fraszkę... Z tern wszystkiem było staraniem mojem rozłożyć 
sobie pismo na gatunki co do materyi, żebym, nie mogąc czytać wszystkiego, w każ- 
dej materyi przynajmniej czytał, com miał i com mógł czytać najważniejszego . .. że 
już nikt dziwić się nie będzie, gdy tam znajdzie pisarzów różnego powołania, różnej 
nauki, różnego stylu, Wujka obok Seklucyjana, Skargę, Reja, Górnickiego, Kochanow- 
skiego, Szymonowicza, Petrycego, obok Albertusa, Meluzyny, Matyjasza, Rybałta, 
Trztyptyckiego, Banialuki; nie ominione tam nawet Kantyczki z kalendarzami" (jw.,s.n). 
Tymczasem słownik polszczyzny XVI-wiecznej, rozumiejąc i solidaryzując się z in- 
tencją Lindego, daje całego Biernata, całego Bielskiego, całego Reja, całego Orzechow- 
skiego, całego Kochanowskiego, całego Górnickiego. Historyk literatury chciałby od- 
czytać indywidualność stylistyczną wielkich postaci twórczych ze słownika XVI-wiecz- 
nej polszczyzny, chciałby odczytać przynajmniej w tym zakresie, w którym słownik 
w ogóle indywidualność stylistyczną jednostki odczytać pozwala. Otrzymuje ją tu na 
tle reprezentującym możliwą różnorodność norm, stylów, użyć. Tylko otrzymawszy 
ją na tle, które w sumie stanowi wszystkie możliwości XVI wieku, może dojrzeć jej 
indywidualne tendencje. Włączenie do słownika całego materiału twórczości wielkich 
pisarzy nie uniemożliwia stworzenia obrazu poszukiwanego przez te dyscypliny, które 
chcą wychwytać normy obowiązujące wśród mówiącego ogólu, a nie możliwe indywi- 
dualne właściwości najwybitniejszych. Obraz ten musi być oczywiście pieczołowicie 
i z wielkim trudem poskładany z rozmaitych zaprezentowanych w słowniku elementów, 
w którym wielkim indywidualnościom przypaść musi z natury rzeczy znaczny udział. 
One przecież odzwierciedlają niewątpliwie główny tor rozwojowych tendencji języka. 
Odnajdywanie zaś w słowniku odpowiedzi na różne pytania, zmuszające niekiedy użyt- 
kownika do eliminowania niektórych typów materiału, jest możliwe dzięki spo- 
sohowi opracowania materiałów, charakterowi użytej w słowniku statystyki oraz 
dzięki sposobom i ilości podanych lokalizacji każdego hasła. Do spraw tych jeszcze 
wrócimy. 
Jeżeli historyka literatury interesuje w pierwszym rzędzie właśnie twórczość języ- 
kowa wybitnych pisarzy, czyż nie lepiej z jego punktu widzenia byłoby stworzyć słow- 
niki poszczególnych pisarzy z pominięciem owych Banialuk i Kantyczek, którydl tak 
poszukiwał Linde, a które i nasz słownik chce możliwie szeroko uwzględnić! Wbrew 
pozorom jednak i wbrew tradycji tylko słownik epoki, wprowadzający obok całości 
materiału danego pisarza także w możliwie szerokim wachlarzu język innych pisarzy 
i język wypowiedzi spoza literatury pięknej i spoza literatury w ogóle, może odpo- 
wiedzieć na pytanie stawiane przez historyka literatury. Słownik indywidualności pi- 
sarskiej, zwłaszcza takiej, której twórczość jest dostatecznie obfita i wielostronna, a nie 
reprezentuje postawy szczególnie stylizatorskiej, może służyć raczej I)Otrzebom trady- 
cyjnej historii języka: w głównym bowiem swoim zrębie zawiera w istocie odpowif'dź 
nie na pytanie, jak wybierał dla siebie możliwości językowe ten czy ów twórca, ale
>>>
CHARAKTER SŁOWNIKA 


IX 


jak w owej epoce mówiono. Na pytanie dotyczące indywidualnego oblicza pisarza można 
odpowiedzieć tylko widząc je na możliwie bogatym tle.. 
Do sprawy ilościowej przewagi zasobu j(,?zykowego wielkich pisarzy trzeba będzie 
jeszcze wrócić z okazji zagadnienia statyst
Tki w słowniku. Tu tylko raz jeszcze for- 
mułujemy zasady ukh1du kanonu źródeł: możliwie szeroka reprezentacja wszystkich 
zadokumentowanych typów wypowiedzi wraz z pełną dokumentacją twórczości wielkich 
pisarzy. 
Najistotniejszą cechą słownika XVI-wiecznej polszczyzny jest wynikająca z jego 
założeń historyczność. Sprawie tej służy nie tylko sam wybór materiału dokony- 
wany z troską o jego dostateczny historyczny rozr7.ut w obrębie stulecia. Nawiązujemy 
do Slownika staropolskiego nie tylko w tym sensie, że zaczynamy zhieranie dokumentacji 
tam, gdzie Slownik staropolski kończy. Sygnalizujemy ten związek także przez podawa- 
nie tuż po haśle i opracowaniu części gramatycznej naj starszego zapisu tego hasła 
w Slowniku staropolskim. W sposób jedynie dla nas dostępny, z pełną wiedzą o nieod- 
wracalnej niekompletności i przypadkowości naj starszej dokumentacji, dajemy czytel- 
nikowi jedynie osiągalne dla nas sugestie dotyczące istnienia lub nieistnienia danego 
hasła przed r. 1GOO. 
Historyczny charakter słownika decyduje także o układzie każdego artykułu. 
Podstawowym elementem porządkowania materiału danego hasła w słowniku jest 
oczywi
cie podział tego materiału na grupy znaczeniowe. W obrębie każdej grupy zna- 
czeniowej układamy całą dokumentację zgodnie z jej następstwem chronologicznym 
biorąc za podstawę datę druku })oszczególnych utworów, jeśli mamy do czynienia z ma- 
teriałem drukowanym, i datę sporządzenia rękopisu, jeśli mamy do czynienia z mate- 
riałem rękopiśmiennym. Kłopotów nie ma tak długo, jak długo możemy dotrzeć do 
tzw. pierwszych wydań. Zaczynają się wtedy, gdy z jakiegokolwiek powodu korzy- 
stamy nie z pierwszego wydania XVI-wiecznego. Umieszczamy wtedy materiał ilustra- 
cyjny stąd zaczerpnięty pod datą wydania, z którego korzystaliśmy, zakładając możli- 
wość unowocześnienia materiału językowego w stosunku do wydania pierwszego, uno- 
wocześnienia dokonanego przez korektora, drukarza itp. Czy postępujemy słusznie' 
Problem zostaje otwarty, dostarczając może jeszcze okazji do przygotowawczych prac ba- 
dawczych zarówno nad poszczególnymi drukami, jak i nad ogólną obserwacją o ingerencji 
drukarni w język druku. W jednym przypadku odstąpiliśmy już od przyjętej tu zasady: 
przy Ezopie Biernata z Lublina. Pierwodruk, jak wiadomo, nie istnieje. Jedyny druk 
pochodzący z XVI wieku to druk z 1578 r., naj prawdopodobniej więcej niż o pół wieku 
późniejszy od pierwodruku. Umieszczenie dokumentacji z Biernata pod datą druku, 
z którego materiał został zaczerpnięty, wydaje się jednak tak wyraźnym anachroniz- 
mem, że postanowiliśmy materiał ten umieszczać pod prawdopodobną datą pierwodruku. 
Oczywiście w nielicznych wypadkach korzystania z przedruków XIX- lub XX-wiecz- 
nych umieszczamy materiał pod datą ukazania się XVI-wiecznej podstawy przedruku. 


* Otwarty pozoBtaje problem, cHa kt.ór(\go rozważenia w istocie nie ma tu miej Bca, czy the- 
saurus, zawicrający możliwy komplct słownictwa ł\poki, zaBtępuje z punktu widzenia historyka litera. 
tury słownik indywidualności twórczej, Bkoro słownictwo owej imlywidualnoBci twórczej w komplecie 
znalazło się w magazynach słownika i poprzez statYBtykę w pełni zostało zasygnalizowane w opra- 
cowaniach haseł. Otóż wydaje się. że 
łownik ł\poki nie zastępuje nawet w tych warunkach słownika 
indywidualności twórczej, pODly
lan(\go jako pclna konkordancja wszystkich użyó danego słowa w ca. 
łej jego rozmaitoBci frazeologicznej. Nie zastępuje go przccle wszystkim jako źródła podnict dla for. 
mułowRllia pl'Oblemów i hipotez styliBtYCZllych. Słownik autorBki natomiast nigdy nie stanowi wy- 
t!tarczającf\go narzędzia dla uzasadniania i sprawdzania owych problemów i hipotez. 


Słownik poJaaczyzny XVI wieku 


2
>>>
x 


WSTĘP 


Wybierając materiał ilustracyjny dla dan(go znaczenia, m. in. zmierzamy ku temu, 
by zawsze podać najwcześniejsze i najpóźniejsze z posiadanych przez nas zapisów hasła. 
Postulat historyczności nakazywałby uznać też za obowiązujący dla słownika chro- 
nologiczny układ znaczeń w obrebie artykułu. Postulatu tego jednak nie umiemy, jak 
dotąd, zrealizować. Poza wypadkami bardzo wyjątkowymi i już dlatego w istocie pery- 
ferycznymi, nasz materiał wykazuje już w naj wcześniej szych zapisach dan(go hasła wie- 
lość jego znaczeń przekazaną wiekowi XVI przez epokę poprzednią. Pewną dyrektywę 
chronologizacyjną mógłby nam dać z pewnością magazyn Słownika staropolskiego. J a- 
kichś wskazówek moglibyśmy może oczekiwać od slawistów-etymologów. W każdym 
razie wolno by w najlepszym wypadku formułować przeświadczenie tylko o dziejach 
dan(go wyrazu i jego znaczeń w dokumencie piśmiennym. Gdybyśmy mogli poznać ca- 
łość stylów językowych także ustnych, dzieje wyrazu niejednokrotnie uzyskałyby nowy 
rysunek. Zagadnienie wymaga dokonania pewnych prób badawczych i skrupulatnego 
ich przedyskutowania. W zeszycie próbnym przy układzie grup znaczeniowych w obrę- 
bie hasła kierowaliśmy się najróżnorodniejszymi dyrektywami. Na czoło wysuwa się 
prymarne znaczenie. O uznaniu danego znacz(nia za prymarne decyduje w istocie ja- 
kieś najogólniejsze poczucie etymologiezne. Elementem pomocniczym bywała tu cza- 
sem i statystyka użyć. Znaczenia częściej występujące wysuwały się na pierwsze miej- 
sca. W minimalnym tylko stopniu układający mogli się kierować chronologią zapisów, 
mogli się odwoływać do bardziej kontrolowanej wiedzy etymologicznej, wreszcie mogli 
uznawać za pewnego rodzaju wskazówkę układ znaczeń Knapskiego. 
N astawienie historyczne słownika w pewnym sensie decyduje o kształcie hasła. 
Hasło historycznego słownika może być traktowane bardzo różnie: może być po- 
dane w jego dzisiejszej formie jako obojętny szyld, za którym znajduje się jego wła- 
ściwy historyczny materiał. Tak postępuje Słownik staropolski, ułatwiając czytelnikowi 
odszukanie właściwego materiału wprost na podstawie znajomości dzisiejszej polszczyzny. 
Jeśli w dzisiejszej polszczyźnie dany wyraz nie istnieje, Słownik staropolski podaje jego 
ówczesną postać bez respektowania tych jej cech fonetycznych, dla których dzisiejsza 
literacka polszczyzna nie ma swojego systemu znaków. Materiał bywa często bardzo 
skomplikowany: daje różne fonetyczne postacie tego samego hasła. Słownik staropolski 
nie musi w haśle rozpatrywać tych komplikacji, by wybrać postać właściwą. Szyld jest 
jednowyrazowy. Dopiero za nim wymienia Słownik staropolski ewentualne oboczne formy 
hasła układając je zgodnie z następstwem alfabetycznym, a więc czysto formalnie. 
Na innym stanowisku stanął Słownik polszczyzny XVI wieku. 
Podaje on hasło w transkrypcji, w jego fonetycznej postaci staropolskiej. Jeśli 
hasło ma kilka obocznych postaci fonetycznych, musi dokonać wyboru jednej postaci, 
która stanie się elementem porządkowania materiału w ciągu alfabetycznym. Dotąd 
instrukcja redakcyjna kierowała się w wyborze głównej postaci fonetycznej częstością 
jej występowania. Dla ułatwienia współczesnemu czytelnikowi odnalezienia hasła słow- 
nik umieszcza w odpowiednim miejscu alfabetu dzisiejsze jego brzmienie i daje od niego 
odsyłacz do właściwej postaci hasła. Tak samo postępuje się z wszystkimi formami obocz- 
nymi hasła. Jeśli hasło w postaci słownikowej w materiale nie występuje, opracowujący 
musi dokonać jej rekonstrukcji. Rekonstrukcja taka każe sięgać nie tylko poza materiał 
danego hasła do materiału pokrewnych formacji słowotwórczych, ale każe się odwołać 
do wiedzy o języku XVI wieku, którą posiada się skądinąd. Jeszcze większe kompli- 
kacje wystąpią, jeśli transkrypcja hasła zechce uwzględniać także rozkład pochyleń. 
Wobec różnic zwyczajów graficznych, panujących w poszczególnych oficynach drukar- 
skich, rekonstrukcje postaci naj częstszej wymagałyby długich prac przygotowawczych. 


.... 


-r 


I 
-.r 


... 
I 


" 


...
>>>
.. 


CHARAKTER SŁOWNIKA 


XI 


.. 


Dotychczasowa instrukcja redakcyjna cofnęła się przed tym postulatem. Co więcej: chcąc 
utrzymać w tym zakresie konsekwencję wycofała się nawet z oznaczania o pochylonego 
w wyrazach, w których brak pochylenia jest niewątpliwie tylko zwyczajem graficznym, 
a nie skutkiem możliwego kształtu fonetycznego, jak np. narod, łltoj itp. Trzeba jednak 
powiedzieć nie tylko to, że instrukcję redakcyjną traktujemy dyskusyj nie, ale i to, że 
w tej kwestii istnieją różnice zdań w samym kolegium redagującym słownik. 
Zwolennicy uwzględnienia w fonetycznej interpretacji hasła także rozkładu pochyleń 
wskazują na ważność tej cechy polszczyzny XVI wieku. Przeciwni('y, uznając słuszność 
takiej oceny, bronią się przed jej praktycznymi konsekwen-jHmi wskazując na niemo- 
żliwość ustalenia we "szystki('h wypadkach jednej właśdwej postaci rozkładu pochy- 
leń ze względu na zróżnicowanie dialektyczne i chronologiczne dochodzące tu do głosu. 
Powstrzymanie się od interpretacji jest powstrzymaniem się od rekonstrukcji często 
zbyt niepewnych, opartych o fragmentaryczną wiedzę. Przy pracach tak obszernych 
w sensie koniecznej sumy włożonego w nie wysiłku i ilości zebranego materiału wpro- 
wadzenie elementów z konieczności zbyt szybko dezaktualizujących się jest szczególnie 
drażliwe. Może więc naj rozsądniej będzie, jeśli się przyjmie wyjście kompromisowe, 
zrealizowane w zeszycie próbnym słownika XVI wieku, i stanie się na stanowisku 
transkrypcji staropolskiej postaci hasła, jednak bez uwzględnienia rozkładu pochyleń. 
Transliterowany materiał ilustrujący uwzględni oczywista w pełni pochylenia tam, 
gdzie oryginały (druki, rękopisy) je znaczą. 
Trzeba sobie także zdać sprawę z tego, w jakim stopniu traktowanie hasła przez 
nas realizuje nakaz historyczności słownika, i przyjrzeć się jeszcze jednej wypływającej 
tu trudności. 
Transkrypcja hasła i jego obocznych postaci fonetycznych jest, oczywista, istot- 
nym elementem odtworzenia rzeczywistej XVI-wiecznej postaci hasła. Ale to nie wszystko. 
Sformułowaliśmy zasadę, na podstawie której porządkujemy oboczne fonetyczne po- 
staci hasła według częstotliwości ich występowania w naszym materiale. Oczywista, 
naj częstsza forma hasła, a naj wcześniej sza jego forma to nie to samo. Gdybyśmy się 
zdecydowali układać fonetyczne oboczności hasła na zasadzie chronologicznej, wysuwając 
na pierwsze miejsce postać naj starszą, nie potrafilibyśmy tego wykonać w wielu wy- 
padkach bez pomocy magazynu Slownika staropolskiego. Niektóre zresztą oboczności 
fonetyczne z pewnością nie dałyby się uporządkować chronologicznie. Mają bowiem cha- 
rakter geograficzny i występują jednocześnie obok siebie. Z całą pewnością decyzja 
chronologizacji obocznych postaci fonetycznych hasła obciążyłaby redakcję słownika 
dużymi pracami przygotowawczymi, na pewno też dotychczasowe traktowanie warian- 
tów hasła nie realizuje w pełni postulatu historyczności słownika. Od dyskusji oczekujemy 
skrupulatnego obliczenia strat i zysków, wynikających z mniej lub bardziej wysokich 
wymagań stawianych słownikowi w tym punkcie. 
Najistotniejszym jednak elementem historyczności słownika jest sposób staty. 
stycznego opracowania materiału. Zdając sobie w pełni sprawę z dynamizmu 
procesów leksykalnych w samych granicach, XVI wieku, zmierzamy nie tylko do tego, 
by móc stwierdzić, że dane hasło, dana jego forma oraz znaczenie wystąpiły w ogóle 
w objętym słownikiem stuleciu, ale i do tego, by wiedzieć, czy było ono hasłem, formą, 
znaczeniem narastającym czy zanikającym i ewentualnie w jakich stylistycznych typach 
wypowiedzi narastało lub zanikało. Wolno bowiem założyć istnienie także takiego styli- 
stycznego zróżnicowania. Stąd charakter statystyki, którą słownik wprowadza w bardzo 
dużym zakresie. Podajemy ogólną liczbę występowania hasła w całym materiale, roz- 
bijając ją na sumę liczb poszczególnych obocznych postaci fonetycznych hasła. Wy- 


,( 


.' 


..
>>>
XII 


WSTĘP 


mieniamy utwory, w których dana forma fonetyczna występuje wyłącznie, i te, w któ- 
rych występuje kilka postaci obocznych, podając w każdym wypadku wyłącznego i obocz- 
nego występowania postaci hasła ich liczebność. 
Ten sam sposób statystycznęgo opracowania stosujemy przy obocznościach grama- 
tycznych. 
Poszczególne grupy znaczeniowe opatrujemy ogólną liczbą występowania danego 
znaczenia w materiale, przy cytowaniu zaś materiału podajemy pierwszych kilka loka- 
lizacji ilustrujących znaczenie. Tak samo postępujemy przy poszczególnych wyodręb- 
nionych jednostkach frazeologicznych. Ten sposób statystycznego opracowania materiału 
pozwala odpowiedzieć na pytanie dotyczące historycznego życia wyrazu, znaczenia, 
formy w obrębie XVI wieku i jej stylistycznego nacechowania. Stopień pewności ta. 
kiej odpowiedzi uzależniony jest od tego, czy materiał jest kompletny, i od jego repre- 
zentatywności dla centralnych, istotnych procesów zachodzących w języku XVI wieku. 
Ale i tu, jak w wypadku układania kolejnośd wariantów fonetycznych hasła, odpowiedź 
na pytanie o historię hasła, jego postaci fonetycznych, form gramatycznych, znaczeń, 
związków frazeologicznych daje nic globalna liczba częstości wystę})owania, lecz liczby 
ilustrujące częstość owego występowania w poszczególnych utworach, odpowiednio sko- 
rygowane przez badacza świadomością stylistycznego charakteru danego utworu, możli- 
wością tendencji archaizujących w utworze skądinąd późnym itp. Czytelnik nie odnaj- 
dzie dziejów formy, znaczenia, związku frazeologicznego wprost. Uzyskuje jedynie ma- 
teriał nie wystarczający, ale niezbędny do wyczytania owych dziejów. 
Są tu i pewne czynniki zakłócające czystość naszej statystyki i zmuszające badacza 
do pewnych korektur. Oto pierwotnie, chcąc osiągnąć obraz przeciętnych norm leksykal- 
nych w XVI wieku, stanęliśmy na stanowisku, którego uzasadnieniem matematycznym 
stał się artykuł prof. W. Kuraszkiewicza w "Pamiętniku Literackim" (R. XLII, z. ]). Po- 
stanowiliśmy wziąć z zaproponowanego w kanonie źródel materiału tylko pewną ilość stron 
o charakterze reprezentacji statystycznej. Wyznaczone do opracowania ilości stron wa- 
hały się w zależności od wielkości tekstu. Dla tekstów bardzo dużych, ponad 300000 li- 
ter, wystarczała na podstawie naszych obliczeń próbka w ilości 20% tekstu, tj. co 
piąta strona. Dla tekstów powyżej 1fiO 000 liter, a poniżej owych 300000 liter, nale- 
żało wziąć 50 % tekstu, tj. co drugą stronę. Wreszcie teksty mniejsze należało opra- 
cować w całości. Zakładaliśmy, że powtarzalność słownictwa jest w każdym typie tekstu 
taka sama. Tymczasem. wystarczy porównać rezultat opracowania w 50% Psałterza 
Kochanowskiego z rezultatem opracowania w 20% Biblii IJeopolity, by się przekonać, 
że nawet powtarzalność naszych haseł w obrębie rozmaitych tekstów jest różna. Opra- 
cowanie Psałterza Koehanowskicgo w 50% dało stosunkowo dużą ilość nie uwzględ- 
nionych w ogóle haseł (znikły dość li{,zne hasła, które w Psalterzu występowały tylko 
jeden raz). Jednocześnie nacisk na pokazanie indywidualności twórczych - ważność 
tego zagadnienia rosła w toku pracy - powiązanie słownika z serią BPP Instytutu 
Radań Literackich, zawierającą pełne wykazy słów użytych w danym tekście, kazały 
się wycofać w praktyce z dotychczasowej metody opracowywania próbek statystycz- 
nych. W tej chwili materiał nasz zatem jest statystycznie niejednolity, tak iż posłu- 
giwanie się podaną statystyką wymaga jej każdorazowej konfrontacji z tą rubryką 
wykazu źródeł, która mówi, w jakim procencie zostało dane źródło wyzyskane. A i po 
takiej konfrontacji trzeba sobie powiedzieć, że odpowiedź może być tylko przybliżona. 
Pozostaje rzeczą fachowej dyskusji, czy cały dotychczas przerobiony i zamknięty ma- 
teriał uzupełnić do 100 %, czy ze względu na to, że w ogóle dla statystyki, o którą 



 


.. 


1 


" 
I 


. 


't
>>>
I 


CHARAKTER SŁOWNIKA 


XIII 


tu idzie, wystarczą dane tylko przybliżone, można już nie wracać do materiału niekom- 
pletnego pozostawiając go w dotychczasowej ilości. 
Oczywiście, możliwość opracowania statystycznego materiału jest uwarunkowana 
charakterem naszych kartotek. W kartotekach tych każde słowo występuje tyle razy 
na kartce jako hasło, ile razy pojawiło się w opracowanym materiale. Dokonujemy 
zatem przy zbieraniu pewnej selekcji tekstów przeznaczonych do opracowania, nie 
dokonujemy żadnej selekcji haseł i ich użyć w obrębie wyznaczonego do opracowania 
tekstu. Dzięki temu tylko, oczywista, możemy operować statystyką jako tako uwie- 
rzytelnioną. Respektując zasadę opracowania statystycznego, którą traktujemy jako 
ogromnie ważną ze względu na historyczne założenia słownika, nie możemy przyjąć pro- 
ponowanych wielokrotnie w dyskusjach sposobów rozszerzenia kanonu źródeł, polega- 
jących na tym, że niektóre teksty zostałyby przejrzane tylko pod kątem widzenia haseł 
nie wychwytanych w opracowanym zasadniczym zespole tekstów. Kanon źródeł po- 
winien być dobrany tak, by uczynić mało prawdopodobną utratę jednostek leksy- 
kalnych z szeroko rozumianego centralnego zasobu słownikowego. Sądzimy, że wpraw- 
dzie dużą stratą byłoby opuszczenie nawet peryferycznej jednostki leksykalnej, ale 
jest to i tak nieuniknione. Natomiast nie chdelibyśmy r,
zygnować z właściwej pod- 
stawy do opracowania statystycznego pozwalającego odtworzyć tendencje rozwojowe 
słownictwa. 


ł 


Artykuł naszego słownika poza hasłem, jego obocznościami i ich statystyką oraz 
zapisem ze Slownika staropolskiego rozpada się na trzy części. Pierwsza jest c z ę Ś c i ą 
gramatyczną, notującą fleksyjne formy oboczne hasła, formy różne od dzisiejszych 
lub z jakichkolwiek innych względów szczególnie interesujące dla historycznej fleksji. 
Wykaz tych ostatnich podaje instrukcja redakcyjna. W dziejach polskiej leksykografii nie 
jesteśmy pierwsi, którzy wyodrębniają gramatyczną część hasła. Czyni to systematycz- 
nie, od drugiego zeszytu począwszy, także Slownik staropolski; w szerszym zresztą za- 
kresie niż my, stara się bowiem podać pełny, zadokumentowany w materiale katalog 
form fleksyjnych. Za takim postępowaniem przemawia przede wszystkim większa od- 
ległość średniowiecznej fleksji od dzisiejszej. Gra tu rolę i pewien wzgląd praktyczny: 
znacznie mniejsza ilość materiału nie grozi słownikowi zalewem gramatyki. Inaczej 
w słowniku polszczyzny XVI-wiecznej. Nie wydaje się, by takie traktowanie rzeczy, 
na jakie zdecydowaliśmy się, wymagało uzasadnienia i budziło dyskusję. Za opraco- 
waniem gramatyki w słowniku przemawia nie tylko brak opartej o równie duży i sy- 
stematycznie zbierany materiał gramatyki historycznej, ale i zainteresowanie dla za- 
gadnienia, gdzie konkretnie, w jakich tekstach i w jakiej wzajemnej proporcji owe 
oboczne formy występują. Tego typu, rozbitej na poszczególne teksty i hasła, wyczerpu- 
jącej dokumentacji nie może dać gramatyka historyczna. Słownik zaś z kolei, dlatego 
że jest tylko zbiorem materiałów o bardzo niedaleko posuniętym stopniu interpretacji, 
nie musi i nie może dawać rezultatu ostatecznych uogólnień, może i powinien przed- 
stawić materiał oboczności gramatycznych w jego postaci, żeby tak rzec, surowej, roz- 
bitej na poszczególne teksty, pozwalającej zorientować się nie tylko w ogólnych ten- 
dencjach rozwoju fleksji, ale i w stanowisku poszczególnych indywidualności twórczych 
na drogach tego rozwoju. 
Owa część gramatyczna hasła nie jest jednolita. Składa się z dwóch części. Ozęść 
pierwsza opracowuje odmianki fonetyczne nie związane z końcówkami fleksyjnymi, 
tj. wspólne dla wszystkich lub kilku form fleksyjnych. Część druga opracowuje od-
>>>
XIV 


WSTĘP 


mianki poszczególnych form fleksyjnyeh i związane z nimi zjawiska fonetyczne (zob. 
Instrukcja redakcyjna IV 
 1). Mimo sformułowania zawarte w instrukeji zeszyt 
próbny ukazuje dwa sposoby opracowania części fłf'ksyjno-fonetycznej hasła. Sposó];) 
opisany w instrukcji (zob. np. hasła dom, nic i inne) oraz sposób zilustrowany ha- 
słf'm maj, które rozmaite zagadnienia fleksyjne i fonetyczne opracowuje łącznie pod 
poszczególnymi przypadkami. Rozstrzygnięcia na rzecz jednego z ukazanych sposo- 
bów oczekujemy od dyskusji. 
W część tę cheieliśmy wprowadzić też systematyczne ujęcie zagadnień składni. 
W zeszycie próbnym postąpiliśmy tak tylko w haśle pi{!ć. Intencją zespołu redak- 
f'yjnego jest uezynif'nie zasady z tego sposobu postępowania. 
Część fonetyczno-fleksyjna hasła wymaga rozstrzygnięcia jednego jeszcze zagad- 
nienia. Bywa tak, że opracowujący jest przekonany, że POSZczf'gólne zapisy hasła 
nie są odbici('m rze('zywistej wymowy lub nawet zwyczaju graficznego, lecz są po 
prostu błędami druku. Czy wolno je wtedy pominąć przy zliezaniu oboczności fone- 
tycznyeh 
 Przykładem może tu być hasło sprawa, w której nie zostały uwzględ- 
nione zapisy sprawa lub sp'rawa. Inne artykuły wykazały raczej bierność w stosunku 
do zapisu. 
Część druga artykułu słownikowego to część ilustrująca właściwe znaczenia 
hasła objaśnione i zilustrowane sposobami użycia. Objaśnienie hasła w naszym typie 
słownika nie wydaje się zagadnieniem trudnym. Robimy przecież słownik epoki mi- 
nion('j, a nie współczesnej polszczyzny. Toteż w ogromnej ilości wypadków objaśnienie 
jest przekładem hasła na język współczesny, jest podaniem współczesnego synonimu. 
Mogą istnieć wypadki, w których współczesny synonim jest niemożliwy . Dzieje się 
tak wtedy, kiedy desygnatem hasła jest przedmiot dziś nie używany łub pojęcie nie 
znane współczesnemu językowi. Tylko w tych wypadkach musi wejść wyjaśnienie typu 
encyklopedycznego. 
Natomiast istotną trudnością jest podział materiału na grupy znaczeniowe. Trud- 
ność ta wiąże się z większą może niż dziś płynnością znaczeń, występującą zwłaszcza 
przy niektórych przymiotnikach (zob. hasło uprzejmy) lub przy rzeczownikach "pustych", 
które mogą zależnie od kontekstu znaczyć niemal wszystko, jak np. hasło sprawa. Cy- 
towany przymiotnik występuje często jedynie w roli dodatniego emocjonalnego inten- 
syfikatora. Wskazują na to cytowane w materiale ilustracyjnym zwroty łacińskie 
i XVI-wieczne polskie odpowiedniki. 
Płynność znaczeń, związana może z ówczesnym etapem rozwoju języka, z drugiej 
zaś strony niemożność pełnego wżycia się w ówczesną świadomość językową, którą 
można odtworzyć tylko w pewnych grubych zarysach wyłącznie lub przede wszyst- 
kim właśnie na podstawie kontekstu haseł, zmusza do tworzenia dosyć szerokich klas 
znaczeniowych, wyjaśnianych całym wachlarzem synonimów. 
By uratować rysujące się odcienie znaczeniowe i pok
zać możliwie szeroko ówczesny 
zwyczaj językowy, staramy się hasło ilustrować możliwie bogato. Wybierając materiał 
ilustracyjny nie chcemy pominąć niczego, co by wskazywało nowy odcień znaczeniowy, 
nowy typ związku frazeologicznego, nie cytowaną dotąd formę fleksyjną. Staramy się 
zilustrować hasło materiałem możliwie różnorodnym ze względu na pisarzy, gatunki 
piśmiennictwa i wreszcie materiałem możliwie rozmaitym pod względem rozsiania chro- 
nologicznego. 
Poza dzisiejszą polską synonimiką pewnym sposobem wyjaśnienia hasła są równo- 
ważniki łacińskie, zaczerpnięte z Mączyńskiego, łacińskich oryginałów przekładów 
opracowanych w słowniku i Knapskiego. 


.. 


I 


1 
I 


.
>>>
.. 


J, 


. 


. 


CHARAKTER SŁOWNIKA 


xv 


Charakter równoważników łacińskich wskazuje na to, że traktujemy w naszym 
słowniku łacinę nieco inaczej niż Slownik staropolski, dla którego łacina jest tylko mate- 
riałem przekładowo wyjaśniającym o międzynarodowym zasięgu. Stąd posługiwanie się 
łaciną klasyczną. Słownik XVI wieku szuka natomiast łaciny współczesnej opracowy- 
wanym tekstom polskim, by użytkownikowi słownika dać jeszcze jedną, bynajmniej 
nie łatwą zresztą drogę przedarcia się w krąg znaczeń XVI-wiecznej polszczyzny, drogę 
o tyle usprawiedliwioną, o ile łacina była wówczas mniej płynna, bardziej jednoznaczna 
niż język polski. Jednocześnie poprzez łacinę zbieramy w słowniku materiał pozwala- 
jący w pewnym stopniu orientować się, jak przecież także w oparciu o nią kształtowały 
się znaczenia polskie, jak kalka wzbogacała polszczyznę, jak łacina polszczyznę ujedno- 
znaczniała. 
Szeroki wachlarz synonimów polskich wyjaśniających hasło staropolskie oraz sposób 
traktowania łaciny mogą oczywista budzić zasadnicze zastrzeżenia. Można oskarżyć 
słownik o niedostateczną interpretację semantyczną materiału, a zatem o brak właści- 
wego poziomu w tym punkcie właśnie, w którym słownik powinien materiał zinter- 
pretować w pełni. Oddając zeszyt próbny do druku nie umieliśmy znaleźć innych, bar- 
dziej zadowalających rozwiązań niż te, które znalazły wyraz w jego opracowaniu. Wiele 
rzeczy potraktowalibyśmy może już dziś inaczej. Odwołujemy się także do dyskusji, 
licząc na jej wyniki. 
Słownik epoki tak dawno minionej, jak ten, którego zeszyt próbny oddajemy pod 
dyskusję, musi w znacznie większym stopniu niż słownik współczesnego języka ekspo- 
nować te uwikłania składniowe, które są dla hasła typowe. Musi to czynić systema- 
tycznie. Jednym ze sposobów eksponowania owych związków syntaktycznych jest bo- 
gactwo ilustracyjne materiału dobierane tak, by wszystkie typy związków zilustrować. 
Ale nie tylko to. Typowe dla danego hasła związki składniowe ukazujemy także po- 
dając schemat strukturalny składni właściwej dla danego hasła. 
Dbałość o to, by możliwie w pełni zaprezentować XVI-wieczny. zwyczaj językowy 
nawet tam, gdzie ma on charakter czysto formalny, przejawia się przede wszystkim 
w trzeciej części składowej na.szego typu opracowania hasła, w części, którą nazwiemy 
frazeologiczną. 
Do obowiązków słownikarstwa, już dosyć potocznie respektowanych, należy uka- 
zywanie stałych zleksykalizowanych związków wyrazowych. Niektóre słowniki czynią 
to po prostu wtapiając takie zleksykalizowane związki wyrazowe w materiał ilustra- 
cyjny danego znaczenia, inne eksponują owe związki wydzielając je z całości materiału 
ilustracyjnego, podkreślając krojem czcionki i opatrując odpowiednim objaśnieniem. 
Takie zleksykalizowane związki wyrazowe rozpoznaje się zarówno po ich powtarzalno- 
ści, jak i po tym, że znaczą często co innego niż suma ich składników. Takie lub inne 
systematyczne opracowanie ich w słowniku nie stałoby się dziś chyba problemem dysku- 
syjnym. 
Słownik polszczyzny XVI-wiecznej traktuje jednak frazeologię szerzej. Opracowuje 
duży zasób materiału powtarzających się jednostek frazeologicznych, które nie nabyły 
charakteru idiomatów, nie zleksykalizowały się, nie wyspecjalizowały się znaczeniowo. 
Powtarzały się tylko jako wyraz procesów zmierzających może ku leksykalizacji, ale 
nigdy jej w pełni nie realizujących, albo wręcz jako wyraz pewnych żywych wówczas 
tendencji stylistycznych z punktu widzenia znaczeniowego czysto formalnych, lub jako 
rezultat poszukiwania odpowiedników dla pewnych obcych, zwłaszcza łacińskich ter- 
minów itd. Ten typ nie zleksykalizowanej frazeologii pojawia się najczęściej chyba 
w rubryce szeregów. Zacytujemy tu dwa różne typy szeregów: oto występujący wiele
>>>
XVI 


WSTĘP 


razy u Bazylika w przekładzie Modrzewskiego szereg »cnota i męstwo« »cnota abo 
męstwo«. Szereg ten jest odpowiednikiem łacińskiego virtus. Ten sam szereg jako od- 
powiednik łacińskiego virtus pojawia się także w innych tekstach XVI wieku (zob. 
A. Siudut, recenzja z wydania fotooffsetowego tekstu Bazylika Modrzewskiego O po- 
prawie Rzeczypospolitej, "Język Polski", 1953, nr 4). Słownik Mączyńskiego pod hasłem 
virtu8 daje również możliwości do skomponowania takiego właśnie szeregu »mężność« 
i »cnota«. A oto szereg innego typu: »wdzięczny a miły«, występujący . wielokrotnie. 
Geneza tego szeregu synonimicznego może być różna. Wdzięczny mogło tu być odczuwane 
jako emocjonalny intensyflkator, mogło być czysto formalną potrzebą wypełnienia struk- 
tury intonacyjnej okresu, mogło wreszcie, powstawszy z tych lub innych powodów, 
utrzymywać się na skutek pewnego językowego automatyzmu. Rejestrujemy systema- 
tycznie tego typu powtarzające się w materiale związki wyrazowe. 
Rejestrujemy zatem opatrując je zgodnie z przyjętymi zasadami statystyką: 1. zle- 
ksykalizowane związki wyrazowe. Sądzimy, że są zleksykalizowane, a) jeśli można wska- 
zać na ich powtarzalność w materiale XVI-wiecznym i odmienność znaczenia w sto- 
Emnku do sumy znaczeń ich składników, b) jeśli mają dziś lub wiemy, że miały kiedy- 
kolwieI{ charakter idiomatyczny, choćby się w materiale nie powtarzały, ponadto 
2. rejestrujemy w ten sam sposób wszelkie powtarzalne związki wyrazów, jeśli nie mają 
nawet charakteru idiomatycznego. 
Trudno jest zracjonalizować i ująć w punkty wyraźnej instrukcji obronę przed za- 
lewem związków wyrazowych powtarzających się w materiale tylko w wyniku prostej 
powtarzalności sytuacji, o której się mówi, np. "człowiek stoi". Groźny jest ten zalew 
przede wszystkim chyba na terenie frazy. Trzeba jednak powiedzieć, że w dotychczaso- 
wym, przecież już tak obfitym materiale, powtarzalność poszczególnych związków wyra- 
zowych jest znacznie mniejsza, niżby się to z góry wydawało. 
Tak szerokie traktowanie związków wyrazowych, jakie zakłada sobie słownik pol- 
szczyzny XVI-wiecznej, wynika zarówno z jego historyczności, pragnącej uchwycić także 
te procesy semantyczne, które nigdy nie osiągnęły swego pełnego wyrazu, jak i z sze- 
rokich zainteresowań stylistycznych, którym słownik chciałby służyć. Trzeba podkre- 
ślić, że całkowicie indywidualną frazeologię, a więc indywidualną metaforykę, indywi-. 
dualny typ porównań itd., słownik stara się umieszczać wśród ilustracji znaczenia i ty- 
pów użycia danego hasła, nie eksponując jej w części frazeologicznej. 
Tak obficie zebraną frazeologię rozbijamy na grupy i przyporządkowujemy poszcze- 
gólnym grupom znaczeniowym hasła w zależności od tego, na bazie jakiego znaczenia 
hasła dany związek wyrazowy powstał. 
Mamy jednak przypadki, kiedy nie możemy zdecydować, do jakiej grupy znacze- 
niowej hasła należy dana jednostka frazeologiczna. Być może, iż macierzyste znacze- 
nie hasła już zamarło i nie występuje w naszym materiale, być może, iż związki z ma- 
cierzystym znaczeniem już się tak zatarły, że ani dla opracowującego, ani dla użytkow- 
nika nie są dostrzegalne. Wydaje się, że ilekroć te trudności wystąpią, będziemy zmu- 
szeni stworzyć dla takiej jednostki frazeologicznej osobną rubrykę znaczeniową. 
Materiał frazeologii wyodrębnionej, opracowanej statystycznie i włączonej do danego 
znaczenia hasła, porządkujemy według przynależności do czysto formalnych struktur. 
Struktury te: frazy, wyrażenia, zwroty, szeregi, traktujemy tylko jako sposób uporząd- 
kowania materiału, nie umiejąc jeszcze w tej chwili w pełni bronić merytorycznego sensu 
takiej klasyfikacji. Terminów fraza, wyrażenie, zwrot, szereg używamy w znaczeniu 
zaproponowanym przez doc. S. Skorupkę. Fraza oznacza strukturę złożoną z podmiotu 
i orzeczenia, -wyrażenie - strukturę, w której wyrazem określanym nie jest czasownik,
>>>
" 


CHARAKTER SŁOWNIKA 


XVII 


zwrot - strukturę, w której wyrazem określanym jest czasownik, szereg - strukturę 
złożoną z dwó.ch lub więcej identycznych części mowy występujących w tej samej 
funkcji składniowej. Związek tak zespolonych członów szeregu ma najczęściej charakter 
synonimiczny lub przeciwstawny. W wypadku gdy dane hasło jedynie na skutek zmiany 
formy gramatycznej może tworzyć w związku z tym samym wyrazem zarówno frazę, 
jak wyrażenie i zwrot o tym samym znaczeniu, zbieramy wszystkie formalnie różniące 
się struktury frazeologiczne w jedno miejsce, dając w rubrykach, w których by one 
ze względu na swoją formę miały być zarejestrowane, odsyłacze do rubryki, w której 
cały materiał jest zebrany. Zdarzyło się to wielokrotnie we frazeologii hasła głowa (zob. 
»porazić na głowę«, »porażenie na głowę«, »zwiesiła się głowa«, »zwiesić głowę« itp.). 
W opracowaniu frazeologii w ogóle staraliśmy się jak najbardziej respektować wszyst- 
kie właściwości formalne danej jednostki, ałe tak, by nie rezygnować z możliwości gru- 
powania nawet różniących się formalnie typów we wspólne klasy znaczeniowe. 
Potraktowanie frazeologii pod względem jej układu i charakteru tytulików także 
jest w zeszy('ie próbnym niejednolite. Jeśli idzie o traktowanie tytułików ukazują- 
cych poszczególne związki frazeologiczne, słownik zarysQ\,yuje dwie tendencje. Jedna 
z nich (zob. hasło sprawa) zmierza ku temu, by dać tytulik o jednolitym ustalo- 
nym szyku, niezależnym od szyku rzeczywistego dokument
tcji. Tak więc hasło sprawa 
układa tytuliki wszystkich wyrażeń tak, że na pierwszym miejscu jako ('łemcnt po- 
rządkujący jest przydawka, po przydawee zaś dopiero hasło określane, a więc dwor- 
ska sprawa, kupiecka sprawa, rycerska sprawa itp. Natomiast w doborze cytowanego 
materiału starano się o oddanie bogactwa występują('ych wariantów szyku. Obok tej 
tendencji zarysowuje się inna, usiłująca podawać już w tytulikach możłiwe warianty 
szyku (zob. np. hasło głowa). W układzie frazeologii występują także dwie różne 
tendencje. Jedna zmierzałaby do zbierania w jedno miejsce połączeń frazeologicznych 
identycznych pod względem struktury składniowej i znaczenia, a różniących się tylko 
synonimicznie potraktowanym, wymieniającym się jednym wyrazem lub nawet nie- 
synonimiczną wprawdzie, ale nie zmipnia,jącą zasadniczo określonego typu semantycz- 
nego jednostki frazeologicznej wymianą jednego wyrazu. Zgodnie z tą tendencją po- 
łączenia frazeologiczne bić w gębę, bić w twarz znalazły się obok siebie pod wspólnym 
tytulikiem bić w gębę, w twarz i dalej idąc bić ręką, bić rózgą, bić kijem znalazły się 
także obok siebie. Najsilniej takie właśnie tendencje reprezentuje ha.sło głowa. Nato- 
miast cytowane tu hasło bić reprezentuje ścisłe rozdzi('lenie połączeń frazeologicz- 
nych ze względu na ich składniki niezależnie od stopnia ich sematycznego i struk- 
turalnego zbliżenia. 


Zakres i sposób statystycznego traktowania mat£riału frazeologii wybija się na plan 
pierwszy jako to, co słownik XVI-wiecznej polszczyzny chce wnieść nowego, by spro- 
stać postawionym sobie zadaniom. Aby podołać tym zadaniom, musiał i w metodach 
zbierackich stanąć na nie praktykowanym w połskiej leksykografii stanowisku, postu- 
lującym kompletność materiału z wybranego źródła lub z wybranych stron źródła, 
musiał potraktować wybór materiału możliwie systematycznie i szeroko, musiał wreszcie 
posunąć jak naj dalej ścisłość filologiczną zbieractwa w wielokrotnie kontrolowanej trans- 
literacji i oprzeć się w zasadzie o materiał drukowany lub pisany w XVI wieku. 
Czytelnikowi zeszytu próbnego chcemy wyjaśnić pewne pozorne niekonsekwencje 
redakcyjne, by ulatwić lekturę zeszytu: 
1. J('śli przy opracowaniu oboczności form hasła mamy materiał, w którym obok 
formy potocznej, zaświadczonej setkami zapisów, występuje forma rzadka, nie prze- 


Slownlk polszczyzny XVI wieku 


3
>>>
XVIII 


WSTĘP 


kraczająca kilku lub kilkunastu wypadków, nie cytujemy zabytków, w których forma 
panująca występuje wyłącznie, lecz poprzestajemy na wskazaniu zabytków, w których 
forma rzadka występuje wyłącznie lub obocznie. Przykładem takiego zjawiska jest obocz. 
ność abo II aboć. 
2. Tytuliki jednostek frazeologicznych podajemy w zmodernizowanej postaci fo- 
netycznej głównie w zakresie pochyleń. Niez2,If'żnie też od występowania w materiale 
oboczności zaimka z"rotnego sięlIsie w tytulikaeh ])Odajl'my zawsze formę się. 
3. Przy niektórych cytatach pochodzących z Biblii brak jest numeru wersetu. Dzieje 
się tak wtedy, gdy tekst pochodzi z części tekstu nie uwzględniających podziału na wer- 
sety, tj. z niektórych ksiąg apokryficznych. 
4. Przy hasłach ba,rdzo dużych wprowadzamy na wstępif' schemat semantycznego 
układu materiału. Zob. hasło sprawa. 
Jednocześnie chcemy uprzedzić czytelnika, że w zeszycie próbnym spotka się z pew- 
nymi niedokładnościami, które zostaną usunięte w opracowaniu właściwego słownika. Na 
przykład:
 1. Niemal każdy druk XVI-wieczny zawiera liczne wstępy, dedykacje, wier- 
sze pochwalne, częściowo anonimowe, częściowo podpisane, lecz nie pochodzące od au- 
tora głównego tekstu. W materiale dotychczasowym teksty te nie były wyróżniane. 
Sygnowano je nazwiskiem i tytułem autora i dzieła, do którego przynależały. Jest rze- 
czą oczywistą, że teksty te muszą zostać wyróżnione, ich autorstwo w miarę możliwo- 
ści ustalone. Ilustracje i lokalizacje z nich zaczerpnięte muszą figurować pod właściwym 
tytułem i autorstwem. Dokona tego słownik właściwy. 2. W zeszycie próbnym lokali- 
zujemy cytat nie podając wiersza na stronie, w którym się cytat zaczyna. Słownik 
uzupełni lokalizację właściwym numerem wiersza. 3. Uprzedzamy też czytelnika, że 
opracowując hasło abo uwzględniliśmy postać oboczną albo tylko o tyle, o ile wystę- 
powała w połączeniach z abo. 4. Imiesłowy bijący, bity zostały opracowane na niekom- 
pletnym materiale nawet w stosunku do tego, który wszedł do próbnego zeszytu 
słownika. 


. 


. 


. 


Winniśmy też czytelnikowi zeszytu próbnego wyjaśnienie w sprawie przypusz- 
czalnej o b jęt o ś c i zamierzonego słownika i przypuszczalnego c z a s u t r w a n i a jego 
opracowania. 
Ogólne obliczenie materiału zaplanowanego obecnie do badania obejmie około 
40000 matryc; na tej podstawie ustaliliśmy zakres bieżącej pracy. Prócz tego będą wy- 
zyskane niektóre dalsze teksty, nie objęte załączoDym spisem, z których opracowuje się 
pełne indeksy wyrazowe do wydania w Bibliotece Pisarzów Polskich. Każda matryca 
tekstu prozy obejmuje około 1000 liter, matryce z tekstem wierszowym obejmują liter 
mniej - około 750. Przypuszczalnie razem zaplanowano do zbadania około 35000000 
liter tekstu. Stanowiłoby to ilość około 7000000 kartek wyrazowych w naszym zbiorze 
materiałów. 
Rachunek prawdopodobny ogólnej ilości haseł wydobytych dotąd można zrobić 
następująco: Rejowa Postylla, największy dotąd utwór zbadany w całości (2212000 
liter, 2267 matryc), posiada razem przeszło 9000 haseł. Doliczywszy osobne hasła z Wi- 
zerunku, ze Zwierciadla, Zwierzyńca, Krótkiej rozprawy, Apokalipsy, Figlików (te utwory 
Reja są już zbadane) otrzymamy chyba nie więcej niż 15000 haseł u Reja. 
Słownik Jana Mączyńskiego z 1!)64 r. obejmuje około 21000 haseł, z tego dla 
13000 haseł brak przykładów w utworach Reja. Rej ma znowu 7000 baseł nie zna- 
nych Mączyńskiemu. Zatem razem u Reja i Mączyńskiego występuje około 28000 baseł. 


l
>>>
CHARAKTER SŁOWNIKA 


XIX 


Można więc przypuszczać, że liczba około 35000 stanowi prawdopodohną. ilość wszyst- 
kich naszych haseł z XVI wieku. Linde w swoich materiałach z XVI, XVII i XVIII 
wieku razem wynotował około 60000 haseł, więc na wiek XVI chyba wypadnie więcej 
niż połowa, tj. około 35000. 
Opracowanie próbnych haseł pozwala przypuszczać, że opracowanie redakcyjne ca- 
łości powinno potrwać około 15 lat. Jeżeli więc nie będzie nieprzewidzianych trudności, 
to obecny nasz zespół skończy w r. 1957 w zasadzie zbierać materiały, a za dalszych 
15 lat skończy opracowanie i równoczesny druk Słownika. Przypadałoby to zatem 
na rok 1972 - 1973. 
Od chwili rozpoczęcia pracy redakcyjnej do chwili oddania maszynopisu zeszytu 
próbnego do drukarni w magazynach słownika XVI wieku przyrosła znaczna ilość ma- 
teriału. Ilość tę wskazuje odpowiednia rubryka w zestawie źródeł, do którego czytel- 
nika odsyłamy. 


./
>>>
" 


INSTRUKCJA DO ZBIERA.NIA MATERIAŁÓW 
dla kartoteki Slownika polszczyzny XVI wieku 


L Źródła 
Źródłami Slownika polszczyzny XV I wieku są zasadniczo pierwodruki lub rękopisy 
sporządzone w XVI w., ewentualnie ich wydania fototypiczne. W wypadku zaginięcia 
lub absolutnej niedostępności pierwodruku można wykorzystać późniejsze wydania 
XVI-wieczne, a w wypadkach tekstów szczególnie interesujących, dla których nie roz- 
porządzamy ani jednym źródłem XVI-wiecznym, czerpiemy nawet materiał z naukowo 
sporządzonych późnych przedruków. 


II. Kartka materiałowa 



 1. Opracowywany tekst przepisujemy na matrycach. Matrycę dzielimy linią na cztery 
ćwiartki i układamy tekRt w obrębie ćwiartek matrycy. Po powieleniu matrycy 
na arkuszach formatu A4 i rozcięciu na cztery części otrzymujemy kartkę słow- 
nikową formatu ćwiartki znormalizowanego arkusza (zob. tablicę l). 

 2. Tekst na kartce pisany na interlinii układa się równolegle do jej krótszych boków 
ta.k, by zostawić przynajmniej jednocentymetrowy margines po obu stronach 
kartki i dostateczny odstęp od góry dla umieszczenia hasła. 

 3. Z prawej strony u góry kartki umieszczamy symbol pracowni, numer matrycy 
i kolejność ćwiartki. 

 4. U dołu kartki podajemy skrót autora i utworu, rok wydania, kartę lub stronę, 
ewentualnie szpaltę. Jeżeli tekst opracowywany nie pochodzi z pierwszej edycji, 
podajemy wówczas cyfrą rzymską numer wydania opracowywanego, a następnie 
numery i daty wydań poprzednich. 

 5. Omyłki w numeracji stron poprawiamy i ujmujemy je w klamry, np. Mącz [62]a. 
W klamrach podajemy też numerację strony, która omyłkowo w tekście nie zo- 
stała oznaczona. Jeżeli poprawienie pomyłki numeracji (lub jej braku) pociąga- 
łoby za sobą konieczność zmiany dalszej numeracji, wówczas błędną (lub opusz- 
czoną) stronę oznaczamy numerem strony poprzedniej z cyfrą arabską 2, 3 itd. 
u góry, np. RejZwierc [28 2 ]. 

 6. Przy oznaczaniu numeracji kart używamy zasadniczo tylko cyfr arabskich. Stąd 
np. lokalizację Aiij zastępujemy przez A3. Nie oznaczamy też specjalnym skró- 
tem kart recto. Kartę verso znaczymy przez v. Na oznaczenie strony Al?" AIv, 
BIr, BIv itp. piszemy A, Av, B, Bv.
>>>
INSTRUKCJA DO ZBIERANIA MATERIAŁÓW 


XXI 



 


Nie ujmujemy w klamry lokalizacji literowej, jeżeli karta 4 i następne nie są. 
znaczone. Piszemy wtedy normalnie A4, B4v, 05 itd. 

 7. Jeżeli jakiś tekst posiada podwójną. numerację kart: liczbową. i literową., na ma- 
trycach używamy lokalizacji cyfrowej, np. w Zwierciadle Reja. Jeżeli karta ty- 
tułowa .nie jest w źródle liczona, wówczas oznaczamy ją. skrótem k. t. i k. t. v. Jeżeli 
pewne części tekstu, np. wstępy i rejestry, posiadają. tylko numerację literową., 
wówczas stosujemy ją. zgodnie ze źródłem wprowadzają.c odpowiedni skrót loka- 
lizacyjny, np. wstęp, przedm (przedmowa), rej (rejestr). 

 8. Przy tekstach biblijnych zamiast numeracji stron podajemy powszechnie 
przyjęty typ lokalizacji składają.cy się z tytułu księgi, numeru rozdziału 
i wersetu. 

 9. Wiersze oryginału liczymy od góry dla każdej strony lub szpalty z osobna. Liczbę 
w nawiasie, oznaczają.cą. granicę i numer kolejny wiersza, stawiamy w miejscu 
dokładnie odpowiadają.cym układowi oryginału, tj. nawet w środku wyrazu, zazna- 
czają.c zawsze znak przeniesienia lub jego brak. 
. 
 10. Dla tekstów biblijnych oznaczenie wiersza zastępujemy numerem wersetu wg Wul- 
gaty, zaś dla ksią.g apokryficznych czerpiemy numery wersetów z jakiegokolwiek 
wydania oznaczają.cego wersety. 

 11. Znaczymy też dokładJ;lie miejsce przeniesienia na następną. stronę lub szpaltę, 
nawet w środku wyrazu. 

 12. Na każdej ćwiartce tekst winien stanowić możliwie dużą. sensowną. całość, w wy- 
padkach utworów bardzo krótkich (np. fraszki), nawet cały utwór. Jeżeli taka 
całość nie mieści się na jednej kartce, należy ją. przenieść na kartkę następną. 
z zaznaczeniem w prawym rogu u dołu skrótu cdn. i cd. w lewym rogu u góry 
na kartce następnej. 

 13. Napisy na marginesach wcią.ga się na matrycę między tekst główny po wyrazie 
lub zdaniu, do którego na!)is marginesowy się odnosi, a linea, oznaczają.c jego 
począ.tek skrótem (marg) w nawiasie, a koniec pauzą. w nawiasie (-). 

 14. Tekst z kustosza przepisujemy tylko wtedy, jeżeli różni się w jakikolwiek spo- 
sób (nawet graficznie) od wyrazu odpowiadają.cego mu na następnej stronie. Sto- 
sujemy tu podobny schemat jak przy marginesach, a więc (kust) ... (-). 

 15. Jednakowy tekst żywej paginacji traktujemy jako jeden zapis, uwzględniamy 
jednak jego najmniejsze odmianki graficzne i językowe. A więc, jeżeli dana pagi- 
nacja powtarza się bez zmian większą. ilość razy, przepisujemy ją. tylko raz loka- 
lizują.c: od s. ... do s. ... 
! 16. Dłuższe samodzielne partie obcojęzyczne całkowicie pomijamy przy przepisywaniu 
tekstu na matrycach. Uwzględniamy jednak pojedyncze wyrazy obce wplecione 
w tekst polski oraz dłuższe wstawki o charakterze sentencji, stałych powiedzeń, 
przysłów itp. 


III. Transliteracja tekstu 

 1. Przy przepisywaniu tekstu na matrycę stosujemy zasadę transliteracji zachowują.c 
wiernie wszystkie znaki diakrytyczne i interpunkcyjne. A więc zachowujemy spo- 
sób kreskowania samogłosek, wielkie i małe litery, zmiękczanie spółgłosek przed i, 
wszelkie znaki skrótowe, typy przecinków itp. 

 2. Duże I, które w drukach często posiada kształt zbliżony do dzisiejszego J, trans- 
literujemy zawsze przez I, bez względu na to, czy odpowiada i, czy j. 

 3. Zachowujemy rozróżnienie r i s.
>>>
XXII 


WSTĘP 



 4. Tekst kursywny i ewentualnie inne typy czcionek (jeżeli wiąże się z nimi odmienny 
system znaków diakrytycznych) wyodrębniamy przez podkreślenie. 

 5. Jeżeli w danym zabytku znajduje się wykaz błędów druku, wówczas uwzględ- 
niamy poprawki w nim zamieszczone postępując w sposób podobny jak przy mar- 
ginesach i kustoszach, a więc po wyrazie, do którego poprawka się odnosi: 
(Errata)...( -). 


IV. Korekta i powielenie 

 1. Po przepisaniu każda matryca musi być dokładnie sprawdzona przez kierownika 
zespołu. 

 2. Po przeprowadzeniu korekty matrycę powiela się w nieco większej liczbie egzem- 
plarzy w stosunku do liczby wyrazów znajdujących się na naj dłuższej ćwiartce. 
Matryce, na których znajdują się skróty cdn. i cd., powiela się o taką ilość egzem- 
plarzy więcej, ile wyrazów liczy dłuższa część zdania rozdzielonego na dwie kartki. 

 3. Przed przystąpieniem do rozpisywania materiału pracownik pr7eprowadza jeszcze 
jedną dokładną korektę celem wykrycia ewentualnych niedokładności powielenia. 
Pracownik ten przyjmuje całkowitą odpowiedzialność za ostateczny kształt opra- 
cowanego przez niego tekstu. 


V. Hasło 

 1. Hasło wypisuje się u góry kartki rozpoczynając je wielką literą. 

 2. Hasłem staje się krżdy kolejny wyraz bez względu na częstość występowania. 
Hasłem nie staje się liczba wypisana. w tekście cyframi. Hasłami nie stają się 
poszczególne wyrazy obcojęzycznych sentencyj lub przysłów itp., umieszczonych 
w tekście. 

 3. Wyraz hasłowy kartki materiałowej podkreśla się w tekście dwa razy, zaś minimum 
kontekstu potrzebnego do jego zrozumienia jeden raz. Jeżeli kontekst ten sięga 
na sąsiednią kartkę, sklejamy je obie razem, na wierzchu umieszczając zawsze 
kartkę z wyrazem hasłowym. 

 4. W pisowni hasła stosujemy zasadę transkrypcji zachowując nawet najdrobniejsze 
wahania fonetyczne hasła. 

 5. Jeżeli grafika danego zabytku nie pozwala na niewątpliwe ustalenie postaci fone- 
tycznej hasła, wówczas wypisujemy w nawiasie postać naj prawdopodobniejszą, 
a ostateczną decyzję poweźmiemy przy sporządzaniu indeksu lub nawet dopiero 
przy redagowaniu słownika. Jeżeli forma, w której hasło występuje w tekście, nie 
pozwala zdecydować, jaka była jego postać hasłowa (np. idę - możliwe bez- 
okoliczniki iść, ić), dajemy w haśle obie formy, przedzielając je skrótem a. (albo), 
i sporządzamy kartkę odsyłaczową od jednej formy do drugiej. 

 6. Nie uwzględniamy jednak nigdy pochyleń w haśle, bez względu na system ozna. 
czania ich w zabytku. Zostaną one ewentualnie uwzględnione przy redagowaniu 
słownika na podstawie analizy całego materiału. 

 7. Hasło wypisuje się w formie podstawowej dla danej kategorii gramatycznej. 
a) Dla rzeczownika będzie nią zasadniczo N sg, dla rzeczowników występują- 
cych tylko w liczbie mnogiej N pl. Rzeczowniki dzieci, ludzie otrzymują hasło 
w N pl. Formy lata, lat bez względu na znaczenie otrzymują hasło Lato. Od haseł 
Dziecię, Człowiek, Rok dajemy odsyłacze do haseł Dzieci, Ludzie, Lato. 
b) Formą podstawową przymiotnika, imiesłowu przymiotnikowego, liczebnika 
(z wyjątkiem głównego) i zaimka rodzajowego jest N sg m. 



 


.
>>>
INSTRUKCJA DO ZBIERANIA MATERIAŁÓW 


XXIII 


.. 


c) Przymiot.niki i imiesłowy bierne rejestruje się jako hasło w formie złożonej na -y, 
z wyjątkiem wypadku, gdy w tekście jest wyraźna forma deklinacji rzeczownikowej. 
W wypadkach wątpliwych, np. przy N pl m orzecznika, ujmujemy hasło w formie 
przymiotnikowej w nawias. 
d) Przymiotniki dzierżawcze z sufiksem -ow(y), -in(y) występujące w tekście w przy- 
padku zależnym rejestruje się w formie rzeczownikowej, z wyjątkiem wypadków, 
gdy w tekście wystąpi wyraźna końcówka. -owy, -iny (np. .Adamowy). Wówczas 
od formy rzeczownikowej dajemyodsyłacz. 
e) Przy nieregularnym stopniowaniu przymiotników hasłem jest stopień równy. 
Od stopnia wyższego dajemy odsyłacz do stopnia równego. 
f) Imiesłowy przymiotnikowe nieodmienne typu umierając 'umierający' rej estru- 
strujemy w formie na -ąc, od formy odmiennej sporządzamy odsyłacz. 
g) Przy zaimkach jego) jej itd. hasłem jest On z arabską jedynką u góry, przy 
zaimkach onego, onej itd. hasłem jest On z arabską dwójką u góry. 
h) To jako osobne hasło rejestrujemy tylk.o w wypadkach niewątpliwej funkcji 
partykuły luh spójnika wiążąc obustronnymi odsyłaczami partykułę czy spójnik 
z zaiplkiem. W wypadkach wątpliwych wypisujemy hasło prawdopodobniejsze 
i ujmujemy je w nawias. Np. To jako hasło osobne: "A woj t " że sie to jął gda- 
kać" (RejRozpr w. 77). 
Wyrazy tym oraz im w połączeniu ze stopniem wyższym otrzymują hasła 
Tym i Im. 
Hasłem zaimka bezrodzajowego jest mianownik liczby pojedynczej. 
Zaimki osobowe my i wy oraz dualis wa wystąpią pod osobnym hasłf'm, a nie 
pod Ja i Ty. Rozróżniamy hasło Wal i W a 2 . Pod hasłem Wal łączymy formy 
naju i nama, pod hasłem Wa 2 formy waju iwama. 
Dla form zaimka zwrotnego hasłem jest Się. 
Połączenia przyimkowe typu przecz, ocz, nań, przeń itd. rozpisujemy na dwóch 
kartkac,h, tj. pod odpowiednim przyimkiem i zaimkami Co i On l . 
Przy liczebnikach głównych hasłp.mi są: Jeden, Dwa (Oba, Obadwa ), Trzy itd. 
Hasłem czasownika jest bezokolicznik. Pod tym hasłem umieszcza się również 
imiesłowy nieodmienne na -ąc, -ęcy, -szy i formy bezosobowe na -no, -to. Np. dla 
form bijąc, bijęćy, bito dajemy hasło Bić, dla form uczyniwszy, uczyniono dajemy 
hf:tsło Uczynić. 

 15. Połączenia słowa posiłkowego i imiesłowu przeszłego biernego, a więc formy typu 
byli przestraszeni, zostali zabici, daje się pod dwoma hasłami: Być i Przestraszony, 
Zostać i Zabity. Nie wypisuje się natomiast hasła Być przy formach czasów zło- 
żonych strony czynnej. Stąd dla form: odpowiedzieli są, się byly zrodzily, będą pi- 
sać dajemy hasła: Odpowiedzieć, Zrodzić się, Pisać. 

 16. W wypadku typu nie winienem ja tej krwi, gdy z czasownika posiłkowego po- 
zostaje tylko enklityczna końcówka (w danym wypadku -em), rejestrujemy czasow- 
nik posiłkowy w haśle, poprzedzając go kreską -być. 

 17. Nie ma, nie masz w znaczeniu 'non est' rejestrujemy pod hasłem Nie ma, Nie 
masz i dajemy odsyłacze od Nie i .1J.J ieć do hasła Nie ma, N ie- masz. 

 18. Czasowniki w formie zwrotnej otrzymują hasło z się. Nawet w następujących ka- 
tegoriach: a) przy formach bezosobowych typu czyni, się, czynilo się, gdzie się 
pełni funkcję czysto fleksyjną; b) przy konstrukcjach typu: dać się bić 'pozwolić 
komuś bić siebie', gdzie się jest normalnym dopełnieniem, daje się je przy oby- 
dwu czasownikach. 


". 

 8. 

 9. 

 10. 

 11. 

 12. 

 13. 

 14.
>>>
XXIV 


WSTĘP 



 19. Hasłem przysłówka w stopniu wyższym jest zawsze StopieI'l równy, nawet przy 
stopniowaniu nieregułarnym. Formy stopniowania nieregularnego łąezymy odsy- 
łaczem ze stopniem równym przysłówka. 

 20. Przysłówki utworzone od form przypadków zależnych innych części mowy wy- 
mieniamy pod hasłem wyrazu podstawowego; od formy tekstowej dajemy odsy- 
łaez do hasła podstawowego. Np. Czasem ci Czas, Szczęściem ci Szczęście. Osob- 
nym hasłem jednak pozostaje Czemu. 

 21. W wypadkaeh, gdy dwa wyrazy należąee do różnych kategorii gramatycznyeh 
mają ten sam kształt dźwiękowy, należy 1)0 haśle dać łacilI ski skrót, oznaczający 
daną kategorię gramatyczną, np. Kolo praep i Kolo sb, O praep i O int. 

 22. Nazwy osobowe oznaczamy po haśle skrótem n-pers, nazwy miejscowe skrótem 
n-lor. Do nazw osobowyeh zalicza się również nazwy plemienne, np. Ż!l dzi , Po- 
lacy, do nazw miejscowych nazwy rzek i krajów, np. Wisla, Czechy. 
Nazwy będące imionami zwierząt łub przedmiotów opatrujemy skrótem n-pr. 
Imiona własne będące równocześnie tytułem dzieła, np. imiona jako tytuły ksiąg 
biblijnych, opatrujemy skrótem T: Ios'ue T. 

 23. Jeżeli rekonstrukcja formy podstawowej nastręcza kilka możliwości, wówczas da- 
jemy w nawiasie hasło bardziej prawdopodobne dla danego tekstu (zob. 
 5, 
 7 h). 
Np. dla form fleksyjnych typu: ojca, smutniej, rozkazuje, myślę, pojdę, wszedł, 
najdę, nalazlem, hasłami będą: (Ociec) lub (Ojciec), (Smutno) lub (Smutni6), (Roz- 
kazować) lub (RozkazJlwać), (.M!lśleć) lub (.Myślić), (Pość), (Pojść) lub (Poje'), 
(Wniść), (W11iĆ), (Weść), (Wejśc') lub (Wejć), (N aść) - ewentualnie inny wariant 
fonetyczny - lub (Naleźć). Ostateczny kształt formy podstawowej w takich wy- 
padkach ustala się przy sporządzaniu indeksu przez porównanie całości materiału. 

 24. Dla wyrazów, dla których w polszczyźnie nie zachowała się forma podstawowa, 
hasło rekonstruujemy z gwiazdką. Np. *Wszen dla form wszego, wszemu. 

 25. Niewątpliwe skróty tekstowe traktujemy jak pozostałe wyrazy, tj. rozwiązujemy 
skrót i na podstawie tego rozwiązania wyrzucamy hasło nie opatrując go żadną 
uwagą. Jeżeli skrót w danym kontekście n
stręcza różne możliwości rozwiązania, 
jako hasło wybieramy rozwiązanie najbardziej prawdopodobne opatrując je znakiem 
zapytania w nawiasie. 

 26. Zrosty traktujemy zawsze jako osobne hasło. 

 27. Ze wzgl{'du na to, że zasadą redakcyjną jest umieszczanie zestawień i połączeń 
przyimkowych pod tylu hasłami, ile dane połączenie liczy składników, tendencją 
instrukcji materiałowej we wszystkich wypadkaeh wątpliwyeh jest pójście w kie- 
runku analitycznego traktowania materiału, tj. unikania haseł wieloskładnikowych. 
Zasada ta, ehociaż w poszczególnych wypadkach mogłaby stać w sprzecznośei 
z naszym wspĆJłczesnym poczuciem językowym, jest praktyczniejsza z punktu 
widzenia ostatecznego ustalenia kształtu hasła przy redakcji. Dlatego też w wy- 
padkaeh wątpliwych, gdy nie mamy pewnośei, czy dane połączenie jest już zro- 
stem, traktujemy je raczej jako zestawienie, tj. rozpisujemy na tylu kartkach, 
z ilu członów się ono składa. 

 28. Przy zrostaeh stosujemy odsyłacze od poszczególnych członów hasła do hasła syn- 
tetycznego, np. do hasła Wocemgnieniu dajemy odsyłacze od: Mgnienie, Oko i W. 
Przy zestawieniach stosujemy odsyłacze od haseł syntetycznych, np. od zestawie- 
nia Pismo święte do haseł Pismo i Święty. Odsyłaezy takich nie dajemy od zesta- 
wień liczebnikowych typu dwadzieścia pięć itp. 


.
>>>
INSTRUKCJA DO ZBIERANIA MATERIAŁÓW 


xxv 



 32. 
4 
 33. 

 34. 

 35. 



 29. Wyrażenia przyimkowe pełniące funkcję przysłówków, typu: z dawna, z daleka, 
na ten czas, pod czas, po polsku, po cichu, z góry, po d.rugie, na zewnątrz, po środku, 
na dole, po swojemu itp. zasadniczo piszemy na dwóch (lub trzech) kartkach da- 
jąc odsyłacz odsyntetyczny. A więc hasłami będą: Z i Dau'ny, Z i Daleki, Na, 
Ten i Czas itd. 

 30. Wyjątek od tej zasady stanowią połączenia skostniałe, bez żywego nawiązania 
gramatycznego, o wyraźnej zmianie znaczcniowej i związanej z nią zmianie kate- 
gorii gramatycznej, jak: potem, dlatego, dlaczego, natychmiast, naprzód 'wpierw', 
zasię, przedsię, przeto, kwoli, wewnątrz, które otrzymują ha8ła syntetyczne. 

 31. Połączenia z nie traktujemy w następujący sposób: 
a) Z rzeczownikami - zawsze łącznic (bez odsyłaczy). 
b) Z czasownikiem i imiesłowem czynnym - rozbijamy na dwa hasła (z wyjąt- 
kiem niewolić, nienawidzić itp.). 
c) Z przymiotnikiem, imif'słowem przymiotnikowym, przysłówkiem odprzymiotni- 
kowym i niektórymi zaimkami, jak np.: niejaki, niektóry, niejeden, dajemy hasło 
w formie zaprzeczonej i odsyłacz od drugiego członu do hasła zaprzeczonego. 
W wypadkach wątpliwych, w szczególności przy przysłówkach właściwych, dajemy 
raczej dwa hasła. 
N i z zaimkami i przysłówkami zaimkowymi rejestruje się na jednej kartce i daje 
się odsyłacze od drugiego członu do hasła zaprzeczonego. 
Partykuły złożone rejestruje się zawsze na jednej kartce, np. iza, aza, izali. 
Partykułę -że ze spójnikami, przysłówkami zaimkowymi, zaimkami i partykułami 
rejestruje się na jednej kartce i daje się odsyłacze od obu członów, np. chociaż, 
tamże, coż, niechże. 
-by ze spójnikami rejestruje się jako jedno hasło, np. aby, gdyby, gdzieby 'gdyby', 
jeśliby, choćby, jakoby w funkcji porównawczej (ale jakoby w znaczeniu przysłówka 
pytajnego rejestruje się na dwóch kartkach) i daje się odsyłacze od obu członów 
do hasła syntetycznego. 

 36. Połączenia z -kolwiek, -kroć, -indziej, -inąd rejestruje się na jednej kartce i daje 
się odsyłacze od obu członów do hasła syntetycznego. 

 37. Połączenia z partykułą leda, lada bez względu na charakter drugiego członu roz- 
pisujemy zawsze na dwóch kartkach. Od połączeń typu: leda co, lada jak itp. 
dajemy odsyłacze do poszczególnych członów. 

 38. Emfatyczne -ci lub -ć rejestrujemy stale na osobnej kartce i poprzedzamy kreseczką 
(z wyjątkiem alić, aliści). 


VI. Odsyłacze 

 1. Kartka odsyłaczowa zawiera u góry wypisaną jednostkę leksykalną, od której 
się odsyła, skrót cj (= conjer) i nastę}mjącą po nim jednostkę, do której się odsyła. 

 2. Kartki odsyłaczowe dajemy w następujących wypadkach ogólnych: 
a) Od zestawień i wyrażeń przyimkowych do ich poszczególnych członów (zob. V 

 28, 29). 
b) Od poszczególnych członów hasła do haseł syntetycznych (zob. V 
 28). 
c) Od różnych odmianek fonetycznych, ew,ntualnie też morfologicznych hasła do 
postaci hasłowej (zob. V 
 5, 7). 
d) Od dzisiejszej postaci fonetycznej hasła do jego postaci hasłowej (z wyjątkiem 
pochyleń). 


Słownl.k polszczyzny XVI wieku 


4 


"
>>>
l 


XXVI 


WSTĘP 


I 
l 



 3. Odsyłacze wymienione w punktach c) i d) 
 2 sporządza się dopiero po uporząd- 
kowaniu całego materiału danego utworu. 


VII. Indeks 



 1. Po opracowaniu słownikowym któregokolwiek utworu lub jego części w wypadku 
utworów bardzo dużych sporządza się indeks haseł występujących w 'opracowa- 
nym tekHcie. 

 2. Rozpisany materiał sprawdza pod względem rzeczowym kierowni
 zespołu. 

 3. Materiał z danego utworu })o ostatecznym sprawdzeniu układa się w porządku 
alfabetycznym, zaś wewnątrz hasła w porządku występowania zapisu w źródle. 
Odsyłacze umiel'!zcza się we właściwym przypadającym im miejscu w alfabecie; 
jeżeli wyraz odsyłający jest oprócz tego hasłem, odsyłacz umieszczamy na końcu 
hasła. W wypadku posiadania kilku odsyłaczy od tego samego wyrazu stosujemy 
układ alfabetyczny wg wyrazu, do którego odsyłamy. - 

 4. Indeks piszemy na znormalizowanym lJapierze dwułamowo. Hasła wraz z odsyła- 
czami umieszczamy w kolejności alfabetycznej, a obok każdego hasła po prawej 
stronie podajemy cyfrę oznaczającą częstość jego występowania. 

 5. Jednocześnie sporządza się indeks zbiorczy Slownika polszczyzny XVI wieku. In- 
deks ten sporządza się centralnie w Warszawie na podstawie indeksów poszczegól- 
nych utworów opracowanych w pracowniach. N a karcie zawierającej skróty 
wszystkich zamierzonych źródeł słownika wypisuje się u góry dane hasło, obok 
zaś danego skrótu liczhę oznaczającą częstość występowania danego hasła w ozna- 
czonym przez skrót tekście (zob. tablicę 2). 



 


, 


-
>>>
ł 


, 


-............ 


. 


INSTRUKCJA REDAKCY,JNA 
do ze8zytu próbnego Słownika polszczyzny X V I wieku. 


I. Hasło 



 l. Materiał do Słownika polszczyzny XVI wieku czerpie się w miarę możliwości z dru- 
ków i rękopisów sporządzonych w XVI w. 

 2. Hasło pisze się w formie podstawowej dla danej kategorii gramatycznej. 

 3. W razie braku w materiale formy podstawowej mogą zachodzić następujące wy- 
padki: 
l) Jeżeli rekonstrukcja formy podstawowej nie przedstawia trudności ani nie daje 
możliwości form obocznych, rekonstruujemy formę podstawową w haśle, nie opa- 
trując jej gwiazdką. 
2) Jeżeli istnieje możliwość podstawowych form obocznych, należy je wszystkie 
wymienić, dając na pierwszym miejscu najbardziej prawdopodobną. Dla wyboru 
formy najbardziej prawdopodobnej należy zbadać formacje pochodne. 
3) Jeżeli nie istnieje zapis dla formy podstawowej w żadnej epoce, rekonstruujemy 
ją i zaopatrujemy gwiazdką, np. .wszen, forma stanowiąca rekonstrukcję formy 
podstawowej dla wszego, wszemu itd. 

 4. Pod danym hasłem grupuje się wszystkie odmianki fonetyczne i niektóre słowo- 
twórcze, np. dzierżeć II dzierżyć, zrosty i złożenia tych samych połączeń wyrazów, 
np. biala głowa, białagłowa II białogłowa, wielkanocny II wielkonocny, przy czym za 
postać hasłową przyjmuje się postać najczęściej występującą w kartotece. Inne 
odmianki wymieniamy tuż po haśle w kolejności podyktowanej częstością. wystę- 
powania. Od wymienionych na dalszych miejscach postaci daje się odsyłacze do 
postaci hasłowej. 

 5. Odmianki słowotwórcze uważa się zasadniczo za osobne hasła, np. chłopiec, chło- 
pak, mały, maluchny. 

 6. Homonimy uważa się zawsze za osobne hasła (np. koło sb n i kolo praep, piec 
sb m i piec vb, kosa 'narzędzie do koszenia' i kosa 'warkocz'). 

 7. Imiona własne o brzmieniu imion pospolitych są osobnymi hasłami (np. osobno 
Środa - nazwa miejscowości i środa - nazwa dnia tygodnia). 

 8. Wyrazy typu złoty w znaczeniu l. 'wykonany ze złota', 2. 'moneta'; ślepy w zna- 
czeniu l. 'pozbawiony wzroku', 2. 'człm\ iek ślepy' łączy się w jednym haśle. 

 9. Zrosty stanowią osobne hasło. O tym, czy dane połączenie wyrazów traktujemy 
jako zrost, poza pewnymi kryteriami fonetycznymi, jak na przykład jasność lub 
pochylenie samogłoski końcówkowej przymiotnika w połączeniach wyrazów typu 
biała głowa, stałoM szyku itp., decydują ponadto następujące zjawiska:
>>>
XXVIII 


WSTĘP 


1) Jeżeli dane połączenie wyrazów w w. XVI lub w dalszym rozwoju osiągnęło 
postać niewątpliwego zrostu lub złożenia, np. biała głowa obok białogłowa - trak- 
tujemy je w materiale jako zroRt. 
2) W wypadku istnienig, w materiale form zrost.ów i złożml tego samego połącze- 
nia wyrazów hasłem staje się forma cz{'stsza, rzadszą wymieniamy na drugim miej- 
scu i dajemy od niej odsyłacz do postaci hasłowej. 

 10. Formy odmiany rzeczownikowej i przymiotnikowej przymiotników, imiesłowów 
i niektórych zaimków wyst{'pujących w obu odmianach gromadzimy pod jednym 
hasłem, dając na pierwszym miejRcu formę częstszą. W wypadku występowania · 
w materiale w mianowniku tylko jednej formy, forma ta staje się hasłem. 

 11. Nieregularne formy stopniowania przymiotników i przysłówków umieszczamy 
pod wspólnym hasłem z materiałem stopnia równego; od formy stopnia wyższego 
dajemy odsyłacz (np. lepszy ci dobry). 

 12. Imiesłowy przymiotnikowe stają Rię osobnymi haHłami. Łączy się je z bezokolicz- 
nikiem obustronnymi odsyłaczami (odsyłacze obw;tronne dajemy naturalnie tylko 
wtedy, gdy w Slownik1t występują obydwa hasla. W braku hasła bezokoliczni- 
kowego dajemy tylko jeden odsyłacz: od bezokolicznika do ipliesłowu). Imiesłowy 
o formie przysłówkowej a przymiotnikowej funkcji typu "żem widział umie- 
raj ąc miłe dziecię swoje" umieszczamy pod hasłem imiesłowu odmiennego umie- 
rający. Imiesłowy funkcjonalnie przysłówkowe typu bijęcy, mówięcy 'bijąc', 'mówiąc' 
umieszczamy pod odpowiednim czasownikiem. · 

 13. Formy typu mówiono, bito, mówiono bylo, bito bylo w funkcji wyraźnego impersonale 
umieszczamy pod hasłem bezokolicznika. 

 14. Skostniałe formy fleksyjne pełniące wtórnie funkcję przysłówków, wykrzykników 
itp. (np. czasem, ratunku itp.) umieszczamy w materiale pod hasłem wyrazu pod- 
stawowego (np. w materiale pod hasłem czas znajdzie się czasem w funkcji przy- 
słówka - 'niekiedy' itd.). Same te formy stanowią tylko hasła odsyłaczowe (np. 
czasem ci czas). 

 15. Niektóre wyrażenia przysłówkowe typu po ciemku, po omacku, nie mające z powodu 
braku wyrazu podstawowego wyraźnego nawiązania słowotwórczego, dajemy tylko 
pod hasłem syntetycznym. Odsyłacz do hasła syntetycznego dajemy od przyimka 
stanowiącego pierwszą część wyrażf'nia. Częste żywe połączenia słowotwórcze typu 
po polsku, z daleka, z Oo'wbna, na czarno nie stanowią osobnych haseł. 

 16. Oboczności fonetyczne hasła wymienia się bezpośrednio po haśle i podaje się - 
tam gdzie to możliwe - ich frekwentację. Oboczności hasła wynikające z wystę- 
powania lub niewystępowania w nim samogłosek pochylonych nie stanowią przed- 
miotu statystyki ustalającej formę hasła i następstwo jego wariantów. 

 17. Nie uwzględnia się oboczności graficznych hasła. 

 18. Zakres włączania do Slownika wyrazów obcych pozostawia się do późniejszego 
rozstrzygnięcia. 

 19. Zasadniczo wprowadzamy do Slownika imiona własne. Zakres ich wprowadzenia 
do Slownika zostanie ustałony później. 

 20. Dla pisowni hasła przyjmuje Rię zasadę transkrypcji, bez uwzględnienia pochyleń 
(zob. 
 16). 

 21. Hasło i jego oboczności pisze się tłustym drukiem rozpoczynając od dużej lub małej 
litery, zgodnie z dzisiejszymi przepisami ortograficznymi. 

 22. Stosuje się odsyłacze: 
a) od postaci dzisiejszej wyrazu do postaci hasłowej, np. ojciec ci ociec;
>>>
INSTRUKCJA REDAKCYJNA 


XXIX 


b) od różnych fonetycznych postaci hasłowych do pierwszej postaci hasłowej; 
c) od różnych postaci morfologieznyeh hasła, o ile zostały umieszezone w jednym 
artykule (np. godzien cf godny, czasem cf czas, mniejszy cf maly); 
d) zaprzeezoną formę przymiotnika, przysłówka odprzymiotnikowego, imiesłowu 
przymiotnikowego i niektóryeh zaimków łączymy z formą niezaprzeczoną obustron- 
nymi odsyłaczami; , 
e) łączymy też obustronnymi odsyłaczami bezokolicznik z imiesłowem przymiot- 
nikowym; 
f) stosuje się obustronne odsyłacze od form liczby mnogiej utworzonych od innego 
rdzenia lub tematu i innych o znaczeniu zbiorowym do odpowiednich rzeczowni- 
ków występujących w liczbie pojedynczej, np. ludzie cf czlowiek, dzieci cf dziecko, 
bracia cf brat, księża cf ksiądz, czlowiek (1j ludzie, dziecko cj dzieci itp.; 
g) do rozstrzygnięcia pozostało zagadnienie łączenia odsył
czami czasowników 
bez przedrostków (rdzennych) z odpowiednimi formami tych czasowników z przed- 
rostkami, np. bić cf zabić, nabić, ubić itd., oraz rzeczowników i przymiotników 
w ich formach bezprzedrostkowych z formami przedrostkowymi; 
h) poszczególne człony zrostów łączymy odsyłaczami ze zrostem; 
i) łączymy odsyłaczami zestawienia i wyrażenia przyimkowe, nie stanowiące ha- 
seł syntetycznych, z hasłami, pod którymi zostały opracowane, np. po polsku ej 
po, polski; Zygmunt August ej August, Zygmunt; 
j) odsyłacze międzyhasłowe grupuje się na kOllCU poszczególnych haseł w porządku 
alfabetycznym. Piszemy je zawsze tłustym drukiem oddzielając przecinkiem (np. 
na końcu hasła pięć umieszczamy odsyłacze: cf pięćdziesiąt, pięćkroć, pięćset). 


II. Statystyka 

 1. Bezpośrednio po haśle podaje się w nawiasie okrągłym kursywą liczbę oznaczającą 
częstość występowania hasła w kartotece. 

 2. W wypadku oboczności fonetycznych podaje się dane statystyczne dla każdej 
oboczności, tam gdzie to jest możliwe, w następujący sposób: uprzejmy, uprzemy, 
(78+3=81). 


T' 


III. Specyfikacj a gramatyczna 

 1. Każde hasło otrzymuje specyfikację gramatyczną według załączonego spisu skró- 
tów (zob. s. XLII-XJJIII). 

 2. Przy rzeczownikach podaje się także rodzaj. W wypadku, gdy hasło posiada dwa 
rodzaje (np. planeta, szkapa), wymienia się je obok siebie (m i f) i daje, jeżeli 
to możliwe, statystykę. W wypadkach wątpliwych podaje się obie możliwości: 
ma. f. 

 3. Plurale tantum opatruje się skrótem pl t nie podając rodzaju. 

 4. Przy czasownikach podajemy aspekt. 

 5. W wypadku dwuaspektowości czasownika podajemy w miarę możności statystykę 
aspektów w sposób przyjęty dla notowania oboczności, np. ofiarować vb impf i pf 
(33+3). 

 6. Przy imiesłowach podajemy czas i stronę. 

 7. Przy częściach mowy występujących w różnych funkcjach gramatycznych wy_ 
mienia się jako specyfikację gramatyczną tę część mowy, którą się uważa za 
główną. Np. dla wyrazów ślepy, zloty przyjmujemy specyfikację ai; dla wyra-
>>>
xxx 


WSTĘP 


zów biegły, gorący, kochany przyjmujemy specyfikację part. Zdolność danego hasła 
do spełniania także innych funkcji gramatycznych uwzględnia się w części se- 
mantycznej. 


IV. Oboczności fonetyczne i gramatyczne 

 1. Po podaniu ogólnej statystyki obocznych form hasła (et I 
 2) opracowujemy osobno: 
a) odmianki fonetyczne i (ewentualnie słowotwórcze) nie związane z końcówkami, 
b) odmianki poszczególnych form fleksyjnych i związane z nimi zjawiska fonetyczne. 
W części a) będą odmianki fonetyczne i ewentualnie słowotwórcze występujące 
we wszystkich formach hasła lub wspólne dla kilku form fleksyjnych. Odmianki 
takie sprowadzamy zawsze do formy podstawowej. Odmianki samogłosek jasnych 
i ścieśnionych ilustrujemy i zliczamy tylko z takich zabytków, w których dany 
typ ścieśnienia jest oznaczany. Wykaz takich zabytków uwzględnionych w Słow- 
niku jest podany w kanonie źródeł. Np. odmianki trawa II trawa; naród II narod, naród II 
narod opracujemy w części a), zaś odmianki np. cnótlIenot opracujemy w czę- 
ści h), tj. gramatycznej. Każde rozpatrywane zjawisko należy traktować osobno, 
np. w oboczności fonetycznej hasła narod osobno rozpatrujemy 
agadnienie sa- 
mogłoski a, osobno zaś samogłoski o. 

 2. Przy wymienianiu oboczności gramatycznych przyjmuje się zasadę transkrypcji, 
nie transliteracji. Ścieśnioną samogłoskę a oznaczamy przez a, ponieważ w zabyt- 
kach li (z kreseczką) mogło oznaczać zarówno li śCi!3śnione, jak i a jasne. 

 3. Opracowanie gramatyki obejmuje formy oboczne, a także nieoboczne, jeżeli one 
różnią się od stanu dzisiejszego lub jeżeli w dzisiejszym języku występują formy 
o boczne. 

 4. Oprócz oboczności niewątpliwych zwraca się uwagę na następują.ce wypadki szcze- 
gółowe: 
a) notuje się zawsze formy liczby podwójnej uwzględniając obecność lub brak 
liczebnika (nawet bez oboczności). Wyjątek stanowią formy do dziś zachowane, 
jak ręce itp. (ale uwzględnia się formę G L du: ręku). Jeśli dany tekst używa 
obocznie po odpowiednim liczebniku formy dualnej i liczby mnogiej, notuje się tę 
oboczność. 
b) Przy odmianie przymiotników i imiesłowów notuje się oboczności form złożo- 
nych i rzeczownikowych występujących w tych samych kategoriach składniowych. 
c) Notujemy zawsze I i L sg odmiany przymiotnikowej rodzaju męskiego i ni- 
jakiego. 
d) Oboczności przedrostka stopnia najwyższego przymiotników i przysłówków 
na-: naj- umieszcza się na końcu wykazu oboczności fleksyjnych, przyjmując 
za podstawę formę N sg m, nawet gdyby nie występowała ona w materiale. Obocz- 
ności zaś końcówek stopnia najwyższego umieszcza się łącznie ze stopniem wyższym 
i równym, z wyjątkiem tych wypadków, gdy różnice tematowe stopnia wyższego 
i najwyższego wymagają osobnych form fleksyjnych. Np. I pl małymi, mniejszymi, 
na(j)mniejszymi II małemi, mniejszemi, na(j)mniejszemi, ale N pl m pers mniejszy, 
na(j)mniejszy. Osobno notuje się oboczności przyrostka stopnia wyższego i najwyż- 
szego przymiotników (np. milszy II 'l/'tilejszy). 
e) W N i V pl odmiany przymiotnikowej notujemy fakty niezgodności składniowej 
(ze stanowiska dzisiejszego) końcówki przymiotnika z wyrazem określanym, np. 
małe chłopy, małe chłopi i ewentualne oboczności ich do wypadków ze składnią 


J 



 


I 
l 
I
>>>
INSTRUKCJA REDAKCYJNA 


XXXI 


zgodną, np. małe chlopi II małe chłopy II mali chłopy II mali chłopi. Powyższe obocz- 
ności zawsze notujemy w obrębie kategorii rodzajów: męskoosobowego, męsko- 
żywotnego, niemęskożywotnego bez względu na ewentualne wymienianie się wy- 
razu określonego. Notujemy więc oboczności typu małe chłopi II mali mężczyźni. 
Notujemy zawsze łącznie wyraz określający i określany. W wypadku braku w naj- 
bliższym kontekście wyrazu określanego rekonstruujemy go w klamrach. 
f) Notujemy zawsze pierwotne końcówki zaimków, imiesłowów i przymiotników N 
i A pl i ich oboczności typu: ty mały niewiasty, ta okna i ty domy (A pl). 
g) Notujemy zawsze końcówki I pl z ewentualnym rozbiciem na rodzaje. 
h) W pozostałych przypadkach wyróżniamy rodzaje tylko wtedy, jeśli się z nimi 
wiążą oboczne końcówki. 
i) Notuje się cały istniejący w materiale paradygmat liczebników głównych z ewen- 
tualnym zróżnicowaniem na rodzaje. 
j I Przy przysłówkach podaje się oboczności przyrostka stopnia wyższego. Obocz- 
ność przedrostka na-II naj- podaje się jak przy przymiotnikach. 
k) Notujemy zawsze formy czasu przeszłego złożonego i ewentualne ich oboczności 
do form czasu przeszłego niezłożonego. 
l) Form czasu przeszłego i trybu przypuszczającego nie rozbijamy w zależności 
od rodzaju, lecz umieszczamy je pod odpowiednią osobą, zwracając uwagę jedynie 
na oboczności końcówek osobowych. Np. 1 sg praet robiłem II robdech, 1 sg con ro- 
biłbym, -bym robił II robiłbych, -bych robił, nie zaś robiłbym, robiłabym, robiłobym itp. 
m) Za formy trybu przypuszczającego uważa się też typ: abym robił, abych robił, 
żebym robił, żebych robił. Formacje te zawsze rozpatrujemy łącznie z formacjami 
typu: robiłbym, robilibychmy itp. Stąd w zapisie spójnika dajemy kreskę i przyj- 
mujemy schemat: -bym, -byśmy, -bych, -bychmy. 
n) Oboczności form czasu przyszłego złożonego notujemy w następujący sposób: 
Podajemy zawsze sposób tworzenia czasu przyszłego złożonego z bezokolicznikiem 
lub imiesłowem (nawet wtedy, gdy nie ma oboczności). Typ futurum ilustrujemy 
zawsze formą 1 sg słowa posiłkowego i N sg m imiesłowu, niezależnie od tego, 
jakie osoby wystąpią w materiale; zastosujemy więc następujący zapis: lut będę 
robić II będę robił, choćby w materiale występowały inne formy. Oboczności form 
słowa posilkowego podajemy jak normalne oboczności końcówek czasów niezłożo- 
nych. Np. 1 pl będziemy robić, robiły II będziem robić, robili. 
o) W pl form utworzonych z imiesłowem na -ł (praet, tut, con) oboczności końcó- 
wek rodzajowych traktujemy podobnie jak przy przymiotnikach (cI 
 4 e), a więc 
np. uwzględnimy tylko oboczności typu niewiasty czynili, mężowie czyniły. 
p) Postaci partykuł trybu rozkazującego niech II niechaj nie są uważane za obocz- 
ności. Przy cytowaniu podajemy partykułę częściej występującą. 
r) Notujemy zawsze part praes act ai indecl typu umierając (= umierający) oraz 
part praes ad adv typu bijęcy. 

 5. W wypadku gdy dany wyraz należący do kategorii odmiennych nie odmienia 
się, po specyfikacji gramatycznej następuje uwaga: indecl, np. teatrum sg indecl. 

 6. Układ oboczności jest następujący: 
a) Na pierwszym miejscu umieszczamy formę częstszą i podajemy w nawiasie 
okrągłym kursywą ogólną liczbę użycia tej formy w całym materiale. Po niej, 
po przecinku, umieszczamy formę rzadszą, podając również w nawiasie okrągłym 
globalną liczbę użyć tej formy w całym materiale. Następnie po średniku wy_ 
mieniamy formę częstszą i podajemy zabytki, w których ona występuje jako wy_ 


....
>>>
XXXII 


WSTĘP 


łączmL, i w nawiasie jej frekwentację, a bez nawiasu lokalizacje. Na drugim miej- 
scu podajemy formę rzadszą i postępujemy jak poprzednio. Po czym, po wymie- 
nieniu oboczności, podajemy frekwentację według zabytków, w których oboczność 
występuje. Frekwentację umieszczamy w okrągłym nawiasie oznaczając stosunek 
oboczności za pomocą dwukropka. Kolejność liczb odpowiada zawsze kolejności 
wymienionych form obocznych. Podaje się pełną frekwentację wymienionych form 
gramatycznych w każdym zabytku. O ile liczba przykladów w danym zabytku 
jest niewielka (około 5), lokalizuje się wszystkie przykłady. Jeśli jest bardzo duża 
dysproporcja ilościowa między formami rzadszymi a częstszymi, staramy się po- 
dać lokalizację wszystkich form rzadszych. Dla ilustracji przykład: 
N pl narodowie (47), narody (32); narodowie RejFig lok., RejAp lok., RejZwierc 
lok.; narody Biel]{om lok., ]{ochPsal lok., Stryj]{ron frekw.; narodowie 1\ narody 
Biel]{ron l (1: 1) lok.: lok., RejWiz (1:2) lok.: lok., Leop (16: 11), RejPos (21:5),-: 
lok., Art]{anc (1: 1) lok.: lok. 
Jeżeli członów oboczności jest więcej niż dwa, w jakimś zaś zabytku niektórych 
z nich brak, w miejscu, w którym miałaby wystąpić liczba użyć danej formy 
obocznej, umieszczamy kreseczkę poziomą. 
b) Jeżeli w końcówkach rozpatrywanych z jakichkolwiek innych względów wy- 
stępują. zapisy z pochyleniami i bez pochyleJ}, wówczas rozpatrujemy oboczności 
w zależności od posiadanego materiału: 
1. Jeżeli mamy oboczność, np. G sg f mniejszej 1\ mniejszy, przy tym w dru- 
kach, kreskujących e, występuje wyłącznie e, notujemy najpierw zapisy typu naj- 
częstszego, np. z e bez kreski (z ich źródłami), potem po przecinku zapisy z e 
(ze źródłami), następnie po znaku oboczności drugi człon oboczności. Np.: 
G sg f mniejszej (źródła, frekwentacje lub lokalizacje z druków nie oznaczających 
e pochylonego), mniejszej (źródła, frekwentacje, lub lokalizacje z druków ozna- 
czających e) 1\ mniejszy (źródła, frekwentacje lub lokalizacje). 
2. Jeżeli w drukach oznaczających pochylenia rozpatrywana końcówka występuje 
z pochyleniami lub bez pochyleń, równocześnie zaś występuje i w drukach nie zna- 
czących pochyleń (np. końcówka L pl -ach, -ach w oboczności do -ech i -och), 
odnotowujemy najpierw oboczności -ach 1\ -ech 1\ -och z całego materialu bez względu 
na pochylenia, potem po średniku -ach 1\ -ach z druków znaczących pochylenia a. 
Przykład: domiech (21), domaC'h (13), domoch (4); domiech RejWiz 92, BielSpr 53 v, 
Modrz-Baz 31, 109v, domiech ]{ochPsal 81; domach St1'yjKrOJ'ł 752; domiech 1\ do- 
mach 1\ domoch Diar (3: 1 :-) 126, 126, 126:173:-, Leop (8:10:-) Num 1/46, 
los 7/17, 2. Esdr 11/5, Esth 1/22, lsai 34/13, 42/11, Acto 2/46, 8/3: Num 1/28, 
1/30,1/32,1/34,1/36,1/38,1/42,1/44,1/45, Deut 19/1: -; Mącz (3:1:-) 13330, 
197d, 365c: 134c: -; RejPos (2: -: 4) 8v, 179v :-:30, 198v, 233v, 304v. 

 7. W wypadku gdy obocznik formy fleksyjnej wiąże się z odrębnym znaczeniem lub 
funkcją, przy odpowiednich formach równoległych umieszcza się w nawiasie gra- 
niastym uwagę: [w znacz. 1], [w znacz. 2], [w funkcji orzecznika], [w funkcji przy. 
dawki] itd. 


v. Zapis ze Słownika staropolskiego 

 1. Podaje się zawsze naj starszy zapis ze Slownika staropolskiego, bez względu na 
znaczenie wyrazu w nim występującego (tzn. nawet wtedy, gdy pierwszy zapis 
przynosi jakieś znaczenie wyrazu rzadkie lub odległe od znaczenia podstawowego, 
np. glowa 'rodzaj podatku').
>>>
INSTRUKCJA REDAKCYJNA 


XXXIII 


f 2. W wypadku posiadania kilku zapisów z jakiegoś zabytku staropolskiego należy 
podawać zapis, w którym wyraz hasłowy występuje w formie podstawowej (np. 
w N sg lub inf itp.) lub najbardziej zbliżonej do formy podstawowej (np. G sg 
lub 1 sg itp.). 
f 3. Dla zapisów ze Słownika staropolskiego wprowadza się skrót (pisany kursywą): Slstp. 
f 4. Brak zapisu w Slowniku staropolskim trzeba odnotować: Sl stp: brak. 
f 5. Skróty lokalizacyjne dla naj starszych zapisów przyjmujemy takie, jakich używa 
Slownik staropolski. 
f 6. Przed lokalizacją podaje się za Slownikiem staropolskim dokładną lub przybliżoną 
datę cytatu kursywą. 


... 


VI. Semantyka 
f 1. Przy układzie znaczeń należy wychodzić - jeżeli to jest możliwe - od znaczm'1 
podstawowych do pochodnych, kierując się w miarę możliwości historią danego 
wyrazu. Gdy to jest niemożliwe, wówczas kierujemy się kryterium ilościowym. 
f 2. Znaczenia należy grupować na podstawie konkretnego materiału kartoteki i stąd 
nie należy dawać nadrzędnych logicznych nadgrup dla szeregu różnych znaczeń. 
Trzeba też unikać zbytniego rozdrabniania znaczeń. 

 3. Dla haseł formalnych (spójników, przyimków itp.) w wypadku występowania 
różnych funkcji gramatycznych danego wyrazu zmianę funkcji uważamy za nową 
grupę znaczeniową. Np.: 
abo (frekwentacja) cn 
1. Rozlączające 
a. Zespala skladniki zdania pojedynczego 
b. Zespala zdania wsp6lrzędnie zlożone lub r6wnoważniki 
2. Wlączające 
a., b. (jak wyżej) 
3. Nawiązuje w grupie wypowiedzeń 
4. W funkcji partykuly pytajnej 
a. W prowadza zdanie pytajne 
b. W funkcji pytajno-rozlącznej w polączeniu z jesli 
f 4. Dla odcieni semantycznych danego znaczenia można wprowadzać podrubryki 
oznaczając je małymi literami półtłustym drukiem z kropką. 
f 5. Przenośnie jednowyrazowe (nie struktury frazeologiczne) w zależności od stopnia 
zleksykalizowania uważa się albo za podgrupę znaczeniową, albo też za nowe zna- 
czenie. Przy podgrupie dajemy uwagę przen. i w miarę potrzeby objaśniamy zna- 
czenia, natomiast przy nowym znaczeniu postępujemy jak przy normalnej rubryce 
znaczeniowej (np. Antykryst w znaczeniu 'papież' (GrzPaw Gv) stanowi podgrupę 
znaczeniową, zaś glowa w znaczeniu 'przełożonego' będzie samodzielnym znaczeniem). 
f 6. Przy hasłach pełnoznacznych (rzeczownik, prz.ymiotnik, imiesłów, przysłówek od- 
przymiotnikowy i czasownik) notuje się połączenia składniowe tylko w zakresie 
składni rządu. 
Uwzględnia się tu typy: czynić co, czynić czym, nic dobrego, pusty od czego (ale 
nie uwzględniamy w osobnej rubryce połączeń z kilku dopełnieniami, np. czynić 
co czym). Jeżeli jakiś przykład na dane połączenie składniowe stanowi jednostkę 
frazeologiczną, umieszczamy go tylko w części frazeologicznej hasła. Np. trzymać 
na wodzy umieszczamy.w części frazeologicznej jako zwrot »trzymać na wolzy«, 
nie zaś pod połączeniem składniowym trzymać na czym. 


Słownik polszczyzny XVI wieku 


5
>>>
XXXIV 


WSTĘP 


Przy połączeniach z kilku dopełnieniami umieszczamy cytat pod jedną ze struktur 
Bkładniowych, a od innych połąezell syntaktycznych dajemy odsyłacz do połą- 
czenia, pod którym cytat został umim\zczony. Przykład taki musi być liczony 
pod każdym z zawartych w nim połączeń z osobna. Np. "bić się o ojczyznę z nie- 
przyjacielem" (Mll!Jz 48d) umieszczamy pod }Iołączeniem bić się o coś, a od 
połączenia bić się z kimś dajemy odsyłacz. 8posób odsyłania zob. VII 
 9. 

 7. Przy układzie struktur składniowych wymieniamy najpierw połączenia z dopeł- 
nieniem bliższym, następnie z dalszymi według kolejności przypadków. 
Struktury te drukuje się zawsze małą literą, a linea, kursywą z podaniem fre- 
kwentacji. 

 8. Jeżeli pewna struktura składniowa lub forma fleksyjna jest ściśle związana ze zna- 
czeniem, wówczas sygnalizujemy to przy odpowiedniej rubryce znaczeniowej przed 
określeniem znaczenia. Np. pod hasłem płakać 2. kogo, czego: opłakiwać, żałować; 
pod hasłem głowa 8. W pl: Część łóżka. 

 9. Po cyfrze arabskiej z kropką (drukowanej półtłustą czcionką), wskazującej na ko- 
lejne znaczenie hasła, podaje się objaśnienie danego znaczenia kursywą. 

 10. Wyrazy pełnoznaczne objaśnia się w zasadzie przez podanie dzisiejszych syno- 
nimów, wystarczających do dostatecznego i jednoznacznego sprecyzowania zna- 
czenia (nie trzeba zasadniczo wymieniać wszystkich synonimów). Synonimy od- 
dzielamy od siebie przecinkiem. Jeżeli pod daną grupą znaczeniową mieści się ma- 
teriał nie dosyć znaczeniowo jednorodny, nie tak jednak zróżnicowany, by stwa- 
rzać osobne podgrupy znaczeniowe, równoważniki odpowiadające tym różnym od- 
cieniom oddzielamy od siebie średnikiem. 

 11. Przy hasłach o jednym znaczeniu nie numerujemy objaśnienia cyfrą. Jeżeli hasło 
takie również i dziś znane jest jako jednoznaczne, wówczas nie dajemy wcale 
polskiego objaśnienia. 

 12. Przy wyrazach dziś nie znanych lub nie posiadających synonimu stosuje się krótki 
opis. Rezygnuje się jednak z definicji i opisów encyklopedycznych. 

 13. Przy dziś nie znanych terminach technicznych należy stosować skróty używane 
przez Słownik warszawski, np. lek., mier., praw. 

 14. Przy wyrazach typu złoty, kochany itd. rubrykę znaczeniową związaną ze zmianą 
funkcji gramatycznej opatrujemy uwagą: w funkcji (np.) rzeczownika. 
Z pozostałymi wyrazami postępujemy w następujący sposób: 
a) Liczebnik: zasadniczo nie objaśnia się. 
b) Zaimek: objaśnienia znaczeniowe (głównie opis funkcji) podaje się w miarę 
potrzeby i możliwości. 
c) Przysłówek właściwy: jak zaimek. 
d) Spójnik: Opis spójnika musi zawierać określenie jego funkcji składniowej z do. 
kładnym podaniem, jakie typy zdań (ich części) dany spójnik łączy. Objaśnienie 
to można uzupełnić podaniem synonimów dzisiejszych. Rezygnuje się z określe- 
nia spójnika za pomocą terminów logicznych. 
W ramach poszczególnych rubryk znaczeniowych należy wyodrębniać charakte- 
rystyczne połączenia spójnikowe, wprowadzając je określeniem Połączenia: np. 
»a więc«, »jeżeli... to«, »albo... albo«. Rezygnuje się z notowania połączeń przy- 
padkowych. 
e) Przyimek: Przy opracowaniu przyimka podajemy, z jakimi przypadkami on 
się łączy, oraz - jeżeli to możliwe - określamy jego znaczenia (np. do oznacza 
kierunek itp.). W wypadku, gdy przyimek ma funkcję czysto formalnq" objaśniamy 



.......
>>>
t 


INSTRUKC.JA REDAKCYJNA 


xxxv 


go syntaktycznie przez podanie, jakie części zdania dane wyrażenie przyimkowe 
tworzy.. 
f) Partykuła: Partykułę objaśnia się za pomocą opisu funkcji, a jeśli to możliwe, 
także przez synonimy, np. chyba : Wyraża możliwość i prawdopodobień.stivo (może, 
prawd.opodobnie) lub wylączność (jedynie, tylko, z 'wyjątkiem). 
g) Wykrzyknik: Przy wykrzyknikach jednoznacznych zawsze podajemy objaśnie- 
nie. Przy wykrzyknikach wieloznacznych wydziela się znaczenia tylko tam, gdzie 
jest to możliwe do przeprowadzenia. 

 lo. Aby dać dokładny obraz kształtowania się znaczeń jakiegoś wyrazu, należy za- 
cytować w niewielkiej ilości także przykłady niejednoznaczne, tj. takie, których 
kontekst nie pozwala na niewąt.pliwe zaliczenie ich do danego znaczenia. 
Przykłady niezrozumiałe grupuje się na kOI1cU artykułu poprzedzając je słowem 
Dubium wzgl. Dubia, drukowanym półtłusto. 

 16. Odpowiedniki znaczeniowe łaeiJlskie podaje się kursywą po określeniu znaczeń 
polskich, oddzielając je od znaczeń polfddch średnikiem. Odpowipdniki łacillskie 
bierze się tylko z tekstów, z których dokonano przekładu (jeżpli te przeklady 
wchodzą do Slownika), oraz z Mączyńskiego i Knapskiego. 

 17. Łacińską terminologię naukową dla określenia hasła wprowadza się jl'dynie tam, 
gdzie termin łaciński jest konieczny do rozpoznania przedmiotu, np. przy spe- 
cjalnym słownictwie z dziedziny botaniki, medycyny itp. 

 18. Odpowiedniki łacińskie układa się w następujący sposób: 
Na pierwszym miejscu notujemy w porządku alfabetycznym odpowiedniki wspólne 
kilku źródłom. Następnie wymieniamy odpowiedniki występujące wyłącznie w jed- 
nym źródle według kolejnośe,j: Mączyński, Wulgata, Modrzewski i Knapski. J eże1i 
z danego źródła występuje tu kilka odpowiedników, to układamy je alfabetycznie. 
Skróty oznaczające źródła piszemy zawsze po odpowiednikach. 
Przykład: Pod 3. znaczeniem narodu: 3. Plemię, grupa plemion, narodowość, naród; 
gens, natio Vulg-Leop, Modrz-Baz, On, populus Vulg-Leop, Modrz-Baz, genus Vulg- 
Leop, On (610). 

 19. Bezpośrednio po odpowiednikach łacińskich danego znaczenia podaje się kursywą 
w nawiaRie okrągłym, ile razy dane znaczenie występuje w kartotece, po czym 
stawiamy dwukropek i następują cytaty. 


VII. Frazeologia 

 1. W obrębie frazeologii wyróżnia się następujące struktury: wyrażenia, zwroty, frazy 
i szeregi*. Podaną tu kolejność uważa się za obowiązującą. Spośród wyrażeli wy- 


* Za wyrażenie uważa się takie połączeuie co najmniej dwu wyrazów, w którym wyraz('m 
określanym nie jeBt czaBownik, np. ))m:tła chwilka«, ))serce matki«. 
Za zwrot uważa się takie połączenie co najmniej (lwu wyrazów, w którym wyrazem określanym 
(podBtawą połączenia) jeBt czasownik ewentualnie imieRłów, np. »czynić szablą«, »trzymać na wo- 
dzy«, »trzymający na wodzy«. 
Za frazę uważa Bię połączenie podmiotu z orzeczeniem, np. ))scrce boli«, ))wilk leżąc nie tyje«. 
Za 8zereg uważa siQ takie połączenie co najmniej dwu wyrazów, które są sobie współrzędne, 
tj. jako Bkładniowo jednorodne czę
ci zdania określaj:
 jakiś człon pozaBzeregowy lub też są przez ten 
człon jednakowo okre
lane. Znajdą 8ię tu .więc grupy rozmaityeh części mowy: 1'Zeczowników, np. 
»lasy i pola«, ))we dnie i w nocy«, przysłówków, 1111. ))krótko i węzłowato«, 01'11.0: innych połl}- 
czeń 8zeregowych typu »od 8tÓP do głów«.
>>>
XXXVI 


WSTĘP 


różniamy zestawienia imienne. które umieszczamy na końcu części frazeologicznej 
hasła (np. Zygmunt August, czarna jagoda). 

 2. Do frazeologii zalicza się wszystkie struktury o charakterze utartym: a więc za- 
równo zwykłe, jak i przenośne, p,ryfrastyczne, porównawcze i przysłowiowe. Nie 
notuje się natomiast połą.czeń luźnych, jednorazowych; połą.czenia te zostaną. za- 
cytowane w części ogólnosemantycznej danego znaczenia. 

 3. Jeśli przy interpretacji jakiejś jednostki frazeologicznej mamy wą.tpliwości co do 
jej charakteru utartego, poza kryterium semantycznym posługujemy się nastę- 
pują.cymi kryteriami: 
a) powtarzalności (jeżeli dana struktura pojawia się więcej niż jeden raz, uważa 
się ją. za utartą.); 
b) występowania w innej epoce jako struktura utarta (głównie w języku dzisiej- 
szym); w tym wypadku wyróżnia się także takie przykłady, które mają. tylko 
po jednym cytacie. 

 4. Ze względu na statystykę i wykaz oboczności fleksyjnych jednostka frazeologiczna 
znajduje się (prawie zawsze) w tylu artykułach słownikowych, ile liczy ona czło- 
nów. Np. wyrażenie: »rycerska sprawa« umieścimy w artykule pod hasłem ry- 
cerski i pod hasłem sprawa. 

 5. Objaśnia się tylko te struktury frazeologiczne, które objaśnienia wymagają.. W wy- 
padku, gdy struktura frazeologiczna jest paralelą. do struktury łacińskiej, podajemy 
także po średniku odpowiednik łaciński. Czynimy to zawsze w stosunku do jedno- 
stek frazeologicznych pochodzą.cych z tekstów tłumaczonych i w miarę możności 
w stosunku do kalki zawartej nawet w tekstach oryginalnych. Jednostkę fra- 
zeologiczną. łą.czymy z wyjaśnieniem znakiem równości. 

 6. Zestawienia o znaczeniu imienia własnego opatrujemy uwagą.: n-pers, n-loc, n-pr 
(cf wykaz skrótów). " 

 7. Poszczególne połą.czenia frazeologiczne w ramach danej struktury układa się bez 
specyfikacji typu: przen, peryfr, por - przenośnia, peryfraza, porównanie itp. _ 
w porzą.dku alfabetycznym według wyrazu pełno znacznego zwią.zanego z wyrazem 
hasłowym (np. dla umieszczenia zwrotu »bić po twarzy« w haśle bić bierze się pod 
uwagę kolejność alfabetyczną. wyrazu twarz, nie zaś po). Jeżeli w materiale fra- 
zeologicznym mamy wyrażenia, zwroty, frazy o charakterze przysłów, poprze- 
dzamy je sygnałem (przysl): napisanym kursywą. w nawiasie okrą.głym. 

 8. Poszczególne struktury frazeologiczne wprowadzamy określeniem pisanym kur- 
sywą.: wyrażenia, zwroty, frazy, szeregi, zestawienia. Po każdym z tych określeń 
następuje dwukropek i przytoczenie materiału frazeologicznego. 

 9. W wypadku, gdy wyraz hasłowy jest uwikłany w kilka połą.czeń frazeologicznych, 
wówczas wymieniamy wszystkie jednostki, zaś cytat umieszczamy tylko pod jedną. 
z nich. Np. "biały albo pański dom" rozbije się na wyrażenia: »biały dom« 
i »pański dom«. Cytat znajdzie się pod pierwszym z nich, a pod następnym w miej- 
scu, w którym miałby się powtórzyć umieszczony gdzie indziej cytat, dajemy 
skrót źródła z lokalizacją. i odsyłaczem, a więc: »pański dom« (cyt., lok.). Mącz 
496c cf »biały dom«. 

 10. Po określeniu struktury wymienia się kolejno w układzie alfabetycznym (ef 
 7), 
w żabkach, a linea wszystkie połą.czenia frazeologiczne, umieszczają.c po każdym 
frekwentację i cytaty. 

 11. Wymieniają.c połą.czenia eliptyczne lub takie, w których jeden człon jest zastą.piony 
np. zaimkiem, rekonstruujemy ich postać pełną.. Część zrekonstruowaną. ujmujemy
>>>
INSTRUKCJA REDAKCYJNA 


XXXVII 


w klamrę. Np. dla kontekstu: "Indya rzecżona od rzeki Indus I [...] iert mała 
y wielka" dajemy strukturę frazeologiczną: »Mała [Indyja]« n-loc (2). 

 12. Jednostki synonimiczne, w których jeden z członów jest wymienny, grupujemy 
razem, oddzielając człony wymienne przecinkiem ewentualnie biorąc je w nawias, 
jeżeli dany człon jednostki frazeologicznej może istnieć lub nie istnieć. Np. »wieść, 
wywodzić narod« (5); »narod ludu, ludzi« (5); »bracia mniejszy (franciszkowie)«(2). 
W tym ostatnilIl przykładzie nawias oznacza, że wyraz "franciszkowie" nie wystę- 
puje w jednym z cytatów. 


VIII. Cytaty 


. 

 1. Jeśli cytat pochodzi z nieszesnastowiecznego przedruku, opatrujemy go gwiazdką. 
, 
 2. Wybór cytatów sprowadza się do minimum w obrębie poniższych kryteriów: 
a) znaczeniowe: przedstawić wszystkie, nawet najdrobniejsze odcienie znacze- 
niowe; 
b) składniowe: możliwie pokazać bogactwo struktur składniowych; 
c) fleksyjne: unikać monotonii fleksyjnej i dążyć do zacytowania całego para- 
dygmatu; cytować przykłady z formami obocznymi; 
d) fonetyczne: zaprezentować wszystkie odmianki fonetyczne hasła; 
e) chronologiczne: o ile to możliwe, zacytować pod danym znaczeniem zawsze za- 
bytek, w którym ono występuje pierwszy raz, oraz zabytek, w którym to zna- 
czenie występuje po raz ostatni w materiale słownika XVI wieku. 

 3. Cytat powinien stanowić całość składniową, stylistyczną i znaczeniową. 

 4. Przy długich zdaniach można opuszczać w cytatach części zdania. Opuszczone 
w środku cytatu miejsca trzeba zawsze sygnalizować za pomocą. trzech 
opek 
w nawiasie prostokątnym. 

 5. Opuszczenie jednak nie może w żadnym wypadku wypaczać struktury seman- 
tycznej, stylistycznej i syntaktycznej cytatu. 
Szczególną uwagę należy zwrócić na to, by przez opuszczenie nie zatracić charak- 
teru stylistycznego cytatu, by np. nie sprozaizować tekstu poetyckiego itp. 

 6. Ze względów oszczędnościowych dopuszcza się uzupełnienie tekstu przez redakcję 
w wypadkach, gdyby przytoczenie potrzebnego kontekstu zabierało zbyt wiele 
miejsca. 
Przy uzupełnieniu pierwszeństwo mają formy wyrazów znajdujące się faktycznie 
w danym tekście. 
Wyrazy uzupełniające podaje się w nawiasie prostokątnym. O ile wyraz uzupeł- 
niający pochodzi od redakcji lub występuje w innej formie, niż to jest w tekście, 
drukuje się go kursywą w postaci dzisiejszej. 

 7. Jeżeli zamieszczenie np. zdania głównego, w wypadku gdy wyraz hasłowy znajduje 
się w zdaniu pobocznym, pociągałoby za sobą zbyt wielką a zbędną z punktu wi- 
dzenia odcienia semantycznego stratę miejsca, należy uzupełnić w klamrach co 
najmniej podmiot i orzeczenie brakującej części. W ostatecznym wypadku można 
zacytować tylko zdanie podrzędne, sygnalizując jednak zawsze rodzaj struktury 
syntaktycznej przez zachowanie spójnika. 

 8. Jeżeli cytat doprowadza się do końca zdania, kończy się go odpowiednim znakiem 
interpunkcyjnym stojącym w tekście, z wyjątkiem przecinka, dwukropka i śred- 
nika, które się opuszcza. 

 9. Utwory wierszowane cytuje się w ciągłym tekście bez oznaczania granic wiersza.
>>>
XXXVIII 


WSTĘP 



 10. Jeżeli cytowany przykład jest urywkiem diałogu, obejmującym dwie lub więcej 
replik, to granice replik oznacza się pauzą w nawiaqach (_). 

 11. Na obecnym etapie pracy w układzie cytatów przyjmuje się chronologię wydań 
dzieł, a nie chronologię autorów. 
Wyjątek czyni się dla przykładów zaczerpniętych z Ezopa Biernata z Lublina. 
Przykłady z Ezopa zamieszcza się pod r. 1522, mimo że podstawą opracowania 
był tekst wydany w r. 1fi78. 

 12. Po ostatnim cytacie jakiegoś utworu podaje się ok. 5 kolejnych lokalizacji przy- 
kladów nie cytowanych oraz w nawiasie okrągłym ogólną ilość wYHtępowania danego 
znaczenia lub struktury składniowej albo frazeologicznej w danym tekście (włą- 
cza się do tej liczby i przykłady zacytowane). 
Po lokalizacji oHtatniego cytatu dajemy średnik, dah;ze lokalizacje przykładów 
nie cytowanych oddzielamy przecinkami. Jeżeli cytaty i lokalizacje wyczerpują cały. 
materiał danego zabytku, nie podajpmy frekwentacji. 

 13. Gdy nie umieszc.zamy cytatu, podajpmy zgodnie z chronologią skrót tego utworu, 
około 5 lokalizacyj oraz frekwentację. CI 
 12. 

 H. Cytaty w części frazeologicznej ograniczamy do minimum; dla jednostek podob- 
nych podajemy tylko frekwentację i lokalizację w ramaeh zabytków. CI 
 11, 12. 

 15. Cytaty podaje się w transliteracji. 

 16. I"ormy niezwykłe lub wyraźne pomyłki druku opatrujemy znakiem [I]. 

 17. W druku stosować będziemy tylko antykwę nie uwzględniając kursywy śród- 
tpkstowej z wyjątkiem wypadków, gdy kursywa oznacza stopień przyswojenia 
polszczyźnie wyrazu obcego lub wskazuje na inne jego funkcje stylistyczne. Uwzględ- 
niamy też odrębność kroju czcionki, jeżeli wiąże się z nią inny system zllaków 
diakrytycznych. Zachowujemy natomiast ściśle minuskułę i majuskułę. Zacho- 
wujemy równipż właściwy tekstowi sposób oznaczania przecinka (f lub ,), zdając 
sobie sprawę z tego, że kreska często oznacza zakończenie członu intonacyjnego 
(el Kancjonal Artomiusza). 

 18. Wyraz hasłowy w cytacie wyodrębnia się rozstrzelonym drukiem tylko wtedy, 
jeżeli dla danej rubryki znaczeniowej lub strukturalnej ważne jest tylko jedno uży- 
eie z kilku występujących w cytacie użyć wyrazu hasłowego. 

 19. Tekst łaeiI'lski przy cytowaniu materiału z przekładów podaje się tylko wtedy, 
gdy jest to konieczne do zrozumienia znaczenia lub budowy struktury frazeolo- 
gicznej względnie składniowej. Tekst ten wstawia się w klamrach, zasadniczo zaraz 
po wyrazie, do którego się odnosi. Pisany jest kursywą. Wyjątek od tej zasady 
stanowi Mąezyński, z którego zawsze cytujemy tekst łaciński (tylko tę część łaciny, 
która się odnosi do wyrazu hasłowego) w układzie zgodnym z oryginałem; pisow- 
nię jcdnak tych t!'kst6w modt'rnizujt'my, a oczywiste błędy poprawiamy. 

 20. Lokalizacja składa się ze skrótu nazwiska autora i dzieła oraz z podania strony 
luh karty, na której się cytat znajduje. Nie podajemy na razie szpalt (z wyjąt- 
kiem lokalizacji cytatów z Mącz) i wierszy. Lokalizacja dotyczy wyrazu hasłowego, 
a nie całego cytatu. 

 21. Przy podawaniu materiału z Biblii rezygnuje się z podawania karty i poprzestaje 
się na podaniu księgi, rozdzialu i wersetu; stosuje się tu zawsze cyfry arabskie (np. 
Leop 2. Reg 7/15). 

 22. Przy oznaczaniu numeracji kart używamy zasadniczo tylko cyfr arabskich. Stąd 
np. lokalizację A iij piszemy A3. Kartę verso oznaczamy za pomocą skrótu v, 
karty recto nie oznaczamy. Na oznaczenie strony AlI' piszemy A.
>>>
INSTRUKCJA REDAKCYJNA 


XXXIX 



 23. Przy lokalizacji mogą zachodzić różne wypadki szczegółowe, które wymagają do- 
datkowych określeń. Rozwiązujemy je w nast
pujący sposób: 
a) Jeżeli w tekście wstęp ma osobną paginację, wówczas dajemy tę' paginację 
oraz wyraz lub skrót wyrazu ozna.czającego część tekstu, z którego cytat po- 
chodzi. 
b) Dla oznaczenia. streszczenia rozdziałów w Biblii Leopolity używamy skrótu 
arg (= argument) w następujący sposób: Leop 3. Reg 10 arg. 
c) W razie potrzeby na' oznaczenie karty tytułowej używamy skrótu kol., k.t.v. 
Np. RejZwierc kol. 
d) Teksty marginesowe zależnie od potrzeby lokalizujemy w dwojaki sposób: 
aa) Jeżeli cytujemy tylko sam tekst z marginesu, wówczas lokalizujemy następu- 
jąco: RejWiz 15v marg. 
bb) Jeżeli tekst marginesowy musimy zacytować razem z tekstem niemargineso- 
wym, wtedy tekst marginesowy ujmujemy w znaki: (marg) ... (-) i przy loka- 
lizacji już nie podajemy skrótu marg. Zależnie od potrzeby tekst ten stawiamy bez- 
pośrednio po wyrazie lub zdaniu, do którego się odnosi, lub przed albo po cytacie 
niemarginesowym. 
e) Cytaty pochodzące z tzw. żywej paginacji lokalizujemy za pomocą skrótu ż. p. 
Jeżeli żywa paginacja występuje tylko w części tekstu, wtedy sygnalizujemy to 
w następujący sposób: RejWiz 7 -16 ż. p. 
f) W razie potrzeby tekst pochodzący z kustosza wstawiamy po wyrazie, do któ- 
rego się odnosi, ujmując go w sposób analogiczny do marginesów. Np. (kust) ... (-). 

 24. Omyłki w paginacji stron lub kart poprawiamy i ujmujemy je w klamry. Np. Mącz 
[62]a. 

 25. W klamrach podajemy też numerację strony, która omyłkowo w tekście nie zo- 
stała oznaczona. 

 26. Nie ujmujemy natomiast w klamry lokalizacji kart literowych, jeżeli karta 4 i na- 
stępne nie są znaczone. Piszemy wtedy normalnie: A4, B4v, C5 itp. 

 27. Przyjmuje się następującą listę skrótów opracowanych dzieł: 
ArtKanc - P. Artomiusz, Kancyjonał, Toruń, M. Nehring 1587. 
BielKom - M. Bielski, Komedyja Justyna i Konstancyjej, Kr., M. Wierzbięta 
1557. 
BielKron1 - M. Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kr., H. Unglerowa 1551. 
BielKron z """" Kr., H. Szarffenberg 1554. 
BielKron 8 """" Kr., M. Siebeneicher 1564. 
BielRozm "Rozmowa... dwu baranów..., Kr., J. Siebeneicher 1587. 
BielSen - M. Bielski, Sen majowy, Kr., J. Siebeneicher 1586. 
BielSjem - M. Bielski, Sjem niewieści, Kr., J. Siebeneirher 1586. 
BielSpr - M. Bielski, Sprawa rycerska, Kr., M. Siebeneicher 1569. 
BielŻyw - M. Bielski, Żywoty filozofów, Kr., F. Ungler 1535. 
BierEz - Biernat z Lublina, Ezop (1 wyd. 1522), Kr., St. Szarffenberger 1578. 
Cn - G. Knapski, Thesau1'1tS Polono-latino-graecus, Kr., F. Cezary 1621. 
Diar - Diariusz sejmowy z r. 1556/1557, rkpsy wydane przez S. Bodniaka. 
DiarDop - Diariusz sejmowy z r. 1556/1557, dopełnienia wyd;łU( przez 
H. Bodniaka. 
GórnDworz - Ł. Górnicki, Dworzani'n, Kr., J\I. Wierzbięta 1566. 
GrzepGeO'iu - S. Grzepski, Geomet/'?Jja, Kr., Dr. Łazarzowa 1;1611. 
JanNKar - J. Januszowski, Nowy karakter, Kr., Dr. Łazarzowa 159.1.
>>>
XL 


JanNKarG 
JanNKarK 
JanNKarO 
KlerPow 


KlerWes 
Klon Flis 
KlosAlg 
K or:h Fr 
h.ochOdp 


KochPam 
K ochPieś 
KochPsal 
KochSob 
KochTm' 


KochTr 
Leop 
Mącz 


Modrz-Baz 


OczkoOiep 
RejAp 
RejFig 
RejPos 
RejRozpr 
Rej W iz 
RejZwierc 
RejZwierz 
SeklPieś 
SprOhęd 
Strum 


StryjKron 


WSTĘP 


- J. Janul'zowski, jw. List i orlog-rafia Górnickiego. 
- J. Januszowski, jw. Ortografia Kochanowskiego. 
- J. Januszowski, jw. List Orzechowskiego. 
- S. Kleryka, O powyższeniu Zygmunta Augusta, Kr., Szarffenber- 
ger 1525. 
- S. Kleryka, Na .wesele królewny Izabele, Kr., H. Wietor 1539. 
- F. S. Klonowi.', Flis, [Ra,ków], S. Sternacki 1598. 
- T. Kłos, Algorithmus to jest nauka liczby, Kr., }'. Ungler 1538. 
- J. KochanowHki, Fraszki, Kr., Dr. Łazarzowa 1584. 
- J. KochanowRki, Odprawa poslów greckich, W-wa, M. Szarffenber- 
ger 1578. 
- J. Kochanowski, Pamiątka, cf KochPieś (s. 79-88). 
- J. Kochanowski, Pieśni, Kr., Dr. Łazarzowa 1579. 
- J. Kochanowski, Psalterz Dawidów, Kr., Dr. Łazarzowa 1579. 
- J. Kochanowski, Pieśń świętojańska o Sobótce cf KochPieś (s. 55-72). 
- J. Kochanowski, O śmierci Jana Tarnowskiego, cf KochPieś 
(s. 73-79). 
- J. Kochanowski, Treny, Kr., Dr. Łazarzowa 1580. 
- J. Leopolita, Biblija, Kr., M. Szarffenberger 1561. 
- J. Mączyński, Lexicon Latino-polonicum, Królewiec, J. Daubman 
1564. 
- A. Modrzewski, O poprawie Rzeczypospolitej (przekład C. Bazy- 
lika), Łosk, J. Karcan 1577. 
- W. Oczko, Cieplice, Kr., Dr. Łazarzowa 1578. 
- M. Rej, Apokalipsis, Kr., M. Wierzbięta 1565. 
- M. Rej, Figliki, Kr., M. Wierzbięta 1562. 
- M. Rej, Postylla, Kr., M. Wierzbięta 1566. 
- M. Rej, Krótka rozprawa, Kr., M. Szarffenberger 1543. 
- M. Rej, Wizerunk wlasny, Kr., M. Wierzbięta 1558. 
- M. Rej, Źwierciadlo, Kr., M. Wierzbięta 1568. 
- M. Rej, ŹWierzyniec, Kr., M. Wierzbięta 1rł62. 
- J. Seklucjan, Pieśni duchowne, Królewiec, J. Weinreich 1559. 
- Sprawa chędoga, ok. 1fi44, wyd. S. Wierczyński. 
- O. Strumieński, O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i rybieniu stawów, 
Kr., Ł. Andrysowic 1573. 
- M. Stryjkowski, Kronika polska, Królewiec, J'. Osterberger 1582. 


Rozwiązanie skrótów ksiąg w Biblii Leopolity 
(Podstawa opracowania: Biblia lacińsko-polska... podług tekstu łacińskiego Wulgaty 
i przekładu polskiego X. Wujka T. J. ... Wydanie X. S. Kozłowskiego ... Warszawa 1885) 


Acto 
Amos 
Apoc 
Baruch 


- Actus Apostolorum 
- Prophetia Amos 
- Apocalypsis 
- Prophetia Baruch 


Dzieje Apostolskie 
Proroctwo Amosa 
Objawienie bl. Jana Apostoła 
Proroctwo Barucha
>>>
Canti 
.... Cor 
Dan 
Deut 
Eccleci 
Eccles 
Eph 
Esdr 
Esth 
Exod 
Ezech 
Gal 
Gen 
Hebr 
lac 
l ere'ln 
loan 
1. Ioan 
l..ob 
loel 
lon 
los "- 
Isai 
l udic 
l udith 
Lev 
Luc 
Mach 
Mal 
M arci 
M atth 
N ahum 
Num 
Ose 
Par 
Petri 
Philip 
Prov 
Psal 


INSTRUKCJA REDAKCYJNA 


XLI 


- Canticum Canticorum Salomonis Pieśń nad Pieśniami Salomona 
- Epistolae B. Pauli Apostoli Listy bl. Pawła .Apostoła do Ko- 
ad Corinthios ryntian 
- Prophetia Danielis Proroctwo Daniela 
- Liber Deuteronomii Księga Powtórzonego Prawa 
- Ecclesiasticus Księga Eklezjastyka 
- Ecel£siastes . KRięga Eklezjastesa 
- Epistola B. Pauli Apostoli List bl. Pawła Apostoła do Efe- 
ad Ephesios zów 
-' Libri Esdrae Księgi Ezdrasza 
- Liber Esther Księga Estery 
- Liber Exodus Księga Wyjścia 
- Prophetia EzechieliH Proroctwo Ezechiela 
- Epistola R. Pauli .Apostoli List bl. Pawła .Apostoła do Ga- 
ad Galatas latów 
- Liber Genesis Księga Rodzaju 
- Epistola B. Pauli .Apostoli List bl.Jawła .Apostoła do Żydów 
ad Hebraeos 
- Epistola Catholica Beati la- 
cobi .Apostoli 
- Prophetia leremiae 
- Evangelium secundum loannem 
- Epistolae B. loannis .Apostoli 


- Liber lob 
- Prophetia loel 
- Prophetia lonae 
- Liber losue 
- Prophetia Isaiae 
- Liber ludicum 
- Liber ludith 
- Liber Leviticus 
- Evangelium secundum Lucam 
- Libri Machabaeorum 
- Prophetia Malachiae 
- Evangelium secundum Marcum 
- Evangelium secundum Mat- 
thaeum 
- Prophetia Nahum 
- Liber N umeri 
- Prophetia Osee 
- Libri Paralipomenon 
- Epistolae B. Petri Apostoli 
- Epistola B. Pauli .Apostoli 
ad Philippenses 
- Liber Proverbiorum 
- Liber Psalmorum 


Słownik polszczyzny XVI wIeku 


List powszechny bl. Jakuba .Apo- 
stoła 
Proroctwo Jeremiasza 
Ewangelia wg św. Jana 
Listy bl. Jana .Apostoła (Cyfra 
przed skrótem oznacza nr listu) 
Księga Joba 
Proroctwo J oela 
. Proroctwo Jonasza 
Księga J ozuego 
Proroctwo Izajasza 
Księga Sędziów 
Księga Judyty 
Księga Kapłańska 
Ewangelia wg św. Łukasza 
Księgi Machabejskie 
Proroctwo Malachiasza 
Ewangelia wg św. Marka 
Ewangelia wg św. Mateusza 


Proroctwo Nahuma 
Księga Liczby 
Proroctwo Ozeasza 
Księgi Paralipomenon 
Listy bl. Piotra .Apostoła 
List bl. Pawła .Apostoła do 
pensów 
Księga Przypowieści 
Księga Psalmów 


Fili - 


6
>>>
- Libri Regum 
- Epistola B. Pauli Apostoli 
ad Romanos 
- Liber Ruth 
- Liber Sapientiae 
- Prophetia Sophoniae 
- Epistolae B. Pauli Apostoli 
ad Thessalonieenses 
Jerem - Threni, id est lamentationes 
Ierpmiae proIlhetae 
- Epistolae B. Pauli Apostoli 
ad Timotheum 
- Liber Tobiae 
- Prophetia Zachariae 


XLII 


Reg 
Rom 


Ruth 
Sap 
Soph 
Thess 


Thren. 


1'im 


1'ob 
Zaeh 


WSTĘP 


ICsięgi ICróle
skie 
List bl. Pawła Apostoła do Rzy- 
mian 
ICsięga Rut 
ICsięga Mądrości 
Proroct
o Bofoniasza 
Listy hl. Pawła Apostoła do Te- 
saloniczan 
Treny, to jest narzekania J ere- 
miasza proroka . 
Listy hł. Pawła Apostoła do Ty- 
moteusza 
ICsięga Tobiasza 
Proroet
o Zachariasza 


Roz
iązHnie skrótów gramatycznych 


sb (substantivum) 
ai (adiectivum) 
pron (pronomen) 
adv (adverbium) 
nm (numerale) 
vb (verhum) 
part (participium) 
praep (praepositio) 
en (coniunctio) 
pt (particula) 
int (interiectio) 
N (nominativus) 
G (genetivus) 
D (dativus) 
A (accusativus) 
V (vocativus) 
I (instrumentalis) 
L (locativus) 
sg (singularis) 


du (dualis) 
pl (pluralis) 
pl t (plurale tantum) 


m (masculinum) 
f (femininum) 
n (neutrum) 
eomp (comparativus) 
8UP (superlativus) 


praes (praesen
) 


- rzeczownik 
- przymiotnik 
- zaimek 
- przysłówek 
- liczebnik 
- czaso
nik 
- imiesłó
 
- przyimek 
- spójnik 
"- partykuła 
- 
ykrzyknik 
- miano
nik 
- dopełniacz 
- celo
nik 
- biernik 
- 
ołacz 
- narzędnik 
- miejsco
nik 
- liczba pojedyn- 
cza 
- liczba pod
ójna 
- liczha mnoga 
- tylko 
 liczbie 
mnogiej 
- rodzaj męski 
- rodzaj żeński 
- rodzaj nijaki ' 
- stopień 
yższy 
- stopień naj
yż- 
szy 
- czas teraźniejszy 


p'taet (praeteritum) 
fut (futurum) 
eon (condicionalis) 


imp (imperativus) 
inf (infinitivus) 
aet (activum) 
pass (passivum) 
pf (perfectivum) 
impf (imperfectivum) 


indeel (indeclinabile) 


impers (impersonale) 


emph (emphaticus) 
n-pers (nomen perso- 
nale) 
n-loe (nomen loci) 


n-pr (nomen pro- 
prium) 


m pers (masculinum 
personale) 


- czas In"zeszły 
- czas przyszły 
- tryb przypusz- 
czający 
- tryb rozkazujący 
- bezokolicznik 
- strona czynna 
- strona bierna 
- aspekt dokonany 
- aspekt niedoko- 
nany 
- forma nieod- 
mienna 
- forma nieosobo- 

a 
- emfatyczny 


- naz
a osohowa 
- naz
a miejsco- 

a 


- imię 
łasne 
(skrótu tego u- 
ży
amy 
 sło
- 
niku na oznacze- 
nie imion z
ie- 
rząt i przedmio- 
tó
 mart
ych). 


- forma męskooso- 
bo
a
>>>
INSTRUKCJA REDAKCYJNA 


m an (masculinum 
animale) 


- forma- męskoży- 
wotna 


m inan (masculinum 
inanimale) 


mimpers (masculinum 
impersonale) 


m'g 
cI 
ded 
k.t. 
kust 
marg 


- forma męskonie- 
osobowa 


- argument 
- confer 
- dedykacja 
- karta tytułowa 
- kustosz 
- margines 


Skróty inne 
p1zed 
przem 
przen 
przysl 
rej 
ż.p. 


- przedmowa 
- Inzemowa 
- przenośnia 
- przysłowie 
- rejestr 
- żywa pagina 


XLIII 


- forma męskonie- 
żywotna
>>>
XLIV 


Wr.8a 


Widać ie przy wyfokim 
wierzchu Promethowyml 
WidM ie z drugiey f trony 
przy morzu lodowym I 
y orły pograniczne 
Rzymfkie płocho śiedząl 
Bo y przez wielki Dunay 
oni drógę wiedzą. 
To Winećil zkąd morze 
Wineckie nazwano I (:!5) 
To Rofsani I zkąd Rurki 
naród mianowano. 
(8.13) To Laril zkąd Lach rzeczon: 
to możni Cekowie I 


J. Koch., Proporzec, Kraków 1587 
s. 12-13 


Wr.8c 


Niemogąc gwałtu ztrzymać: 
a naród Słowiańfki 
Nie oparł fye aż o brzeg 
wielki Adriańfki. 
Patrze iako fye fobią: 
broń nieuchroniona 
W iedney ręcel a w drugiey 
kielnia vgładzona. 
Owi na wIzytki f trony 
czuyną ftraż trzymaią 
A ći zaśię obronne 
mury zakładaią. 
A którzy zaś na zachód 

łońca fye chynęlil 


(10) 


(15) 


J. Koch., Proporzec, Kraków 1587 


s. 13 


WSTĘP 


Tablica 1 


Wr.8b 


Od których imię maią 
dźiśieyfzy CZ(
chowie. 
To Bulgaril co naprzód 
płyną po Dunaiul 
Po nich dźielni Słowacy 
iednegóż rodzaiu: 
Więc 
erby I wiec Antowie I 
llofnacy za nimil 
y Karwaći waleczni 
z chorą,gwiami fwemi. 
Przećiwko tym I Cefarze 
woy fka zafadzaią 
Ze wfzytkich f tron: ale tył 
zawżdy podawaiąl 


(5) 


J. Koch., Pro!)orzec, Kraków 1587 


s. 13 


Wr.8d 


Aż za wodę głęboką 
źimney Laby wźięli. 
Taki iż był niemal wfzytko 
ieden opanował 
Naród I co bóg troiakim 
Neptunem warował. 
Po tym wfzytkiml Boreas 
Orythią nieśie: 
A gdźiekolwiek przeminął I 
znać gośćiniec w lcśie I 
Sośninę wywróconą I 
dęby powalone I 
A rzeki lodowemi 
mofty vtwierdzone. 


(20) 


J. Koch., Proporzec, Kraków 1587 


s. 13 


,
>>>
INSTRUKCJA REDAKCYJNA 


XLV 


Tablica 2 


Instytut Dodań Literackich. Sl.ownik języka polskiego XVI wieku 


Hasło: 


dzierżeó 8ię 


AlberWoj GrochWłos ......... KromRDM ......... PowPUrb UstPrPol 
AnonProt GroicPorz KrowOb ProtasPar V otSzl 
ArtKanc GrotSokr KuczbKat ProteOdm WaBrzKanc ...... 
BazTr R GruszLam K wiatKs PudłDydo WerDr 
BiałKat Gru8zPow KwiatWsz PudłFr WerGoś 
BiałKaz GrzepGeom Later Har Rej Ap 3 WerKaz 
Bib Radz GrzPRożn Leop 6 Rej Fig l Wier Kr 
JBielGen GrzPŚm LeovPrz Rej Kup WiśnTr 
JBielMon HistAl LeszRz RejLi WitosLu 
BielKom 3 HiRtHel LiR.leźWr RejŁa8 WróbPs 
BielKron 1 HistJóz LiŚl RejPos 12 WujJud 
BielKron l HistPrL LubWir Rej Ps Wuj Li 
BielKron l HistRz LustrInw RejRLK Wuj NT 
BielRozm JakAnt ŁasN ap Rej Rozpr 5 WujPos 
BielSen JanNKar Marchołt Rej Wiz 2 WypPleb 
BielSjem l J anN KarG Mącz 40 RejZwierc 3 WysKaz 
BielSpr l JanNKarK MichPam Rej Zwierz ZapWar 
BielŻyw 3 JanNKarO MiechPol RejŻJóz ZbylEp 
BierEz 2 KancPD MiWilHist ReszLi ZbylWit 
Bier Raj KarnN ap ModKonst ReszPrz ZbylŻyw 
BierRozm KlcrPow Modrz-Baz 2 RozprCud PZbylPrz 
BonHistAl KlerWes MrowPieśń ......... RybGęśli 
BudAp KlonFlis 3 MurzHist RybKZam 
BudBib KlonKr MurzNTest ......... RybPs 
BudUrz Klon W or MurzOrt Ryb Wit 
CiekPot KlonŻal MycPrz RywKsPcr ......... 
CiekZiem Kł08Alg NapBRadz ......... SapEp 
CiepLi KmitaPs N apomPr SarOPB 
CzahTr KmitaSpit NiemOb SatPsz 
CzapLi KobHist NiszPraw SądPar 
CzechEp KobTr OczkoCiep Sekl Kat 
CzechRozm......,.. KochEp OkuńChw SeklPieś 
Diar 3 KochFr OpecŻyw SeklWyz 
DiarDop l KochFrag OrBzP08 SiebRozm 
FalZioł KochLi OrzLi SienLek 
FortCnR KochOdp OrzOk SkarKNŚ 
GadRoz KochPam OrzQuin Skar KSej 
GlabGad KochPieś Orz Rozm SkarLi 
GliczK8 KochPsał OrzTurc SkarJKoś 
Godz KochSatyr ......... OstrEp SkarŻ Sw 
GodzPM KochSob OtwinOp SkorWin 
GoskiDzS KochSPB PamJancz SprChęd 
GostG08 KochSza PaprPan Strum 
GórnDworz KochTar PaprUpom ......... StryjPrzWj ......... 
GórnLi KochTr PatKaz Stryj Kron 
GórnRozm ......... KochZuz PaxKom Szarz Ryt 
Górn'.rr MKochRot ......... Philopol 4 SzołtKl 
GrabSetR KołakCath ......... PieśniSt TarDuch 
GrazdaSK KołakPrSz ......... PiotLi TragŻeb 
GrochKal KomMięs PowodPr Trzy Dial 


.
>>>
XLVI 


WSTĘP 


ŹRÓ 
A. TEKSTY 


Autor Tytuł Rok 
wydania I 
l 2 3 


I. Terminologia 


a) Matematyka 
T. Kłos Algorithmus.. . 1538 
S. Grzepski Geometry ja 1566 
b) Medycyna i zielarstwo 
H. Falimirz. O ziołach i moey ich... 1534 
J. Glaber. Gadki z pisma... filozofa Arystotela 1535 
M. Siennik. LekarBtwa dOBwiadczone... 1564 
W. Oczko Cieplice 1578 
c) Pedagogika 
E. Gliczner" Książki o wychowaniu dzieci 1558 
M. Kwiatkowski Książeczki rozkoBzne... 1564 
d) Prawo I 
- .. Ustawy prawa polskiego I 1561 
B. Groicki Porządek sądów i apraw miejskich 1559 
St. Sarnicki Statuta i metryka przywilejów koronnych 1594 
J. Jalluszowski Statuta, Prawa i konstytucyj e koronne ... 1600 
e) Gospodaratwo 
O. Strumieński O sprawie... i rybieniu stawów,.. 1573 
A. Gostomski · Gospodarstwo 1588 
f) Ortografia 
S. MurzynowBki Ortografia polska w Sekl. Test. N. cz. I 1551 
J. Januszow!!ki Nowy karakter polski 1594 
g) Astronomia i aBtrologia 
K. Goaki Dzienne sprawy... 1562-3 
Leoviciua Stanisław z Rawy. Przepowiedzenie przygód... 1565 
h) Zagadnienia wojBkowości I 
M. Bielski Sprawa rycerBka 1569 


II. Proza 


a) Opisy podróży, geografia 
Polskie wypisanie dwojej krainy świata... 
Opis podróży do Turcji... rkpB z r. 1557 
WBzystkiej liflanckiej ziemie... opisanie. 
Księgi peregrYllackie,.. rkpB z l. 1584-7 


1535 


Miechowita.Glaber. 
E. Otwinowski 
M. Kwiatkowski.. 
M. Rywocki 


1567
>>>
ŹRÓDŁA 


XLVII 


DŁA 
PROZAICZNE 


Wydanie 
opracowane 


Adres wydawniczy 


Procent 
oprac. 
tekstu 


Uwagi 


4 


5 


6 


7 


specjalna 


1538 Kr., F. Ungler 100% Druk nie oznacza pochyleń. 
1566 Kr., Łazarz AndrYBowic 100% Druk kreskuje a jaBne oraz e i o pochylone. 
. 
1534 Kr., F. Ungler 100% 
1535 Kr., F. Ungler 100% 
1564 Kr., Łazarz AndrYBowic 100% 
1578 Kr., Dr. Łazarzowa 100% Druk kreBkuje a jasne oraz e i o pochylone. 
1558 Kr., M. Siebeneicher 100010 
Królew., J. Daubmann 
I 1561 b. m. dr. 100010 
Kr., Łazarz Andrysowic 
Kr., Dr. Łazarzowa 
. Kr., Dr. Łazarzowa 
1573 Kr., Łazarz Andrysowic 100% Druk kreBkuje a jasne oraz e i o pochylone. 
1588 Kr., J. Siebeneicher 100% 
1551 Królew., A. Aujezdecki 100010 
1594 Kr., Dr. Łazarzowa 100% Druk odróżnia samogłoski pochylone od ja- 
snych z wyjątkiem karty zawierającej list Orze- 
chowBkiego. Druk oznacza a jasne przez li w tek- 
Bcie Januszowskiego i Górnickiego, przez a 
w tekBcie KochanowBkiego, który a pochylone 
oznacza kształtem ex (niekonsekwentnie), e po- 
chylone oznacza druk znakiem e lub 
, o po- 
chylone oznacza przez 6 lub u-o (Górnicki). 
Wr., K. Szarffenberg 
1565 Kr., M. Siebeneicher 100% 
1569 Kr., M. Siebeneicher 100% Druk kreskuje tylko a jasne. 
- 


opisowa 


1535 


Kr., F. Ungler 


100% 


1567 


Królew., J. Daubmann 


100%
>>>
XLVIII 


WSTĘP 


Autor 


Rok 
wydania I 


Tytuł 


l 


2 


3 


III. Proza 


a) Kroniki, pamiętniki 
- Pamiętniki Janczara, rkps ok. 1520 
M. BielBki . Kronika w8zytkiego świata 1551 
" " " " I 
" " " " 
M. Stryjkowski Kronika polska 1582 
b) Powieści 
- PowieM o papieżu Urbanie 1514 
Jan z Koszyczek'" Marchołt 1521 
-'" Fortuny i cnoty różność - 1524 
S. Murzynow8ki Hi8toryja żałosna o FranciBzku Spierze 1551 
- HiBtoryje rzymskie 1566 
(nie znana 
kolej noM 
wydania) 
c) Żywoty świętych, apokryfy 
Wawrzyniec z ŁaBka Sprawa chędoga, wyd. Wierczyńskiego, rkp8 
ok. 1544 . 
B. Opec'" Żywot Pana Jezu KrY8ta 1522 
-'" Historyja o św. Józefie 1530 
Sz. Budny Apokryfa 1570 
P. Skarga""" Żywoty świętych, t. I 1579 
d) Biografie 
M. Bielski Żywoty filozofów 1535 


IV. Ka 


a) Kazania polityczne 
H. Powodowski '" Propozycyja z wyroków... 1595 
P. Skarga'" Kazania 8ej mowe 1597 
b) Kazania nadgrobne 
M. Białobrzeski'" Kazania na pogrzebie... 1574 
S. Wysocki""" Kazanie na pogrzebie... 1593 
c) Różne kazania 
Jan z Szamotuł (Paterek)'" Kazania.., rkp8 z r. ok. 1523 I 
J. Wereszozyński """ Kazania przy przyjmowaniu świątości 
małżeństwa.. . I. 1585 
P. Skarga'" Kazania na niedziele i święta 1595 


V. Po 


M. Rej 
J
 Wujek 


Postylla.. . 
Rozprawa cudna (Po8tylla..., wyd. IV) 
P08ty1la mniejsza 


1557 


1579 - 80 


I 


I.,
>>>
RÓDŁA 


XLIX 


I 
I 
I 


Procent 
Wydanie Adres wydawniczy oprac. Uwagi 
opracowane tekstu 
4 5 I 6 7 


narracyjna 


... 


1551 Kr., H. Unglerowa 100% l 
II 1554 Kr., H. Szarffenberg Druki kreskują tylko a jaBne. 
(księgi dodane w n wyd.) 100% 
In 1564 Kr., M. Siebeneicher 100% 
1582 Królew., J. OBterberger 20% Druk kreskuje tylko a jasne. 
Kr., J. Haller 
1521,1535,1539 Kr., H. Wietor 100% 
fragmenty 
1524 Kr., H. Wietor lOOO,k 
Królew., A. Aujezdecki 
Kr., M. Szarffenberger 
12% Tekst traktowano jako pierwszą, próbkę eks- 
cerpcji dla Slownika. 
1522 Kr., F. Ungler 100% 
1530 Kr., H. Wietor 100% 
Nieśwież, Daniel z Łęczycy 
1579 Wił., Dr. Radziwiłł. 50% 
1535 Kr., F. Ungler 100% Druk nie oznacza pochyleń. 


zania 


1595 Kr., M. Siebeneicher 100% 
1597 Kr., A. Piotrkowczyk 100% 
1574 Kr., S. Szarffenberger I 100% 
1593 Wił., Dr. Jezuitów I 100% 
I 100% 
1585 Kr., A. Piotrkowczyk 100% 
1595 Kr., A. Piotrkowczyk 20% 


stylle 
In 1566 
IV 1571 


Kr., M. Wierzbięta 
Poz., J. Wolrab 


100% 
100% 


Druk kreskuje tylko a jasne. 


Słownik polssozyzny XVI wieku 


7 


J
>>>
L 


Autor 


l 


J. Seklucjan. 
M. Krowicki" 
S. Sarnicki. 
Grzegorz Paweł. 
. 
Ił ., 
Sz. Budny 
J. Niemojewski" 
M. Czechowic.. 
P. Skarga.. 
S. Reszka.. 


M. Czechowic. 
M. Kromer. 
J. Wujek. 


J. Seklucjan. 
M. Białobrzeski. 
W. Kuczborski. 


S. Karnkowski 


M. Rej 
J. Wereszczyński 
S. Kołakowski.. 


S. Orzechowski · 
. 
" 


Ł. Górnicki. 


P. MycieIski 
A. F. Modrzewski-C. Bazylik 
B. Paprocki. 
J. Wereszczyński 
P. Grabowski. 


-. 
S. Łaski 


WSTĘP 


Tytuł 


2 


a) Niedialo
 
Wyznanie wiary,.. 
Obrona nauki prawdziwej 
O uznaniu Pana Boga... 
O roznicach teraźniejszych 
O prawdziwej śmierci 
O urzędzie... (częściowo dialogow.) 
Obrona 
Epistomium... 
O jedności kościoła,.. 
Przestroga pastyrBka 


b) Dialog' 
Rozmowy chrystyjańskie 
O wierze... Rozmowa Dworzanina z Mnichem 
Iudicium 


Rok 
wydania I 


3 


VL Proza polemi 


1544 
1560 
1564 
1564 
(1568) 
1583 
1583 
1583 
1577 
1585 


1575 
1551-3 
1570 


VII. Proza religijno- 
I 


I a) Katechizmy 
Catechismus.. . 
Katechizm 
Katechizm 


b) Napominania 
N apominanie do wszy: tkich ... ludzi 
ziemie pruskiej 
Napominania potrzebne... 


c) Inne pisma moralizatorsko-religijne 
i moralizatorskie 
Apokalipsis 
Gościniec pewny... 
O prawdziwej szczęśliwości 


1547 
1567 
1568 


1557 
1568 


1565 
1585 
1593 


VIII. Literatura. po 


a) Dialogi. polityczne 
Rozmowa około egzekucyj ej 
Quincunx.. . 
Rozmowa Polaka z Włochem 
b) Literatura polityczna niedialogowa 
Przestroga... (wiersz i proza) - 
O poprawie Rzeczypospolitej 
Upominek albo przestroga 
Droga pewna do prędszego... osadzenia... 
Zdanie 8yna koronnego (cz. In Pospolite ru- 
szenie bojne) 
Votum szlachcioa polskiego 
Napominanie polskie ku zgodzie... 


1563 
1564 
( 1587) 


( 1573) 
1577 
1587 
1590 


1595 
1596 
1545 


, 


--
>>>
RÓDŁA LI 
Procent 
Wydanie Adres wydawniczy oprac. Uwagi 
opracowane tekstu 
4 5 6 7 
ł czno-religijna 
I 
1544 Królew., (J. Weinreich) 100% 
1560 Pińczów, Daniel z Łęczycy 100% . 
1564 Kr., M. Wierzbięta 10...% 
1564 (Brześó), b. dr. 100% 
(1568l b. m. dr. 100% 
b. m. dr. 
1583 Kr., Al. Rodecki ] 00010 
1583 (Kr., Al. Rodecki) 100% 
1577 Wil., Dr. Radziwiłł. 100% 
1585 Poz., J. Wolrab 100% . 
. 
1575 (Kraków), Al. Rodecki 100% 
I 1551-3 Kr., Łazarz Andrysowic 100% 
1570 Kr., M, Szarffenberger 100% 
moralizatorska - 
I 1547 Kr61ew., J. Weinreich 100% 
1567 b. m. dr. 20% 
1568 Kr., M. Szarffenberger 20010 
Królew., J. Daubmann 
Kr., M. Szarffenberg 
- ... 
1565 Kr., M. Wierzbięta 20% Druk kreskuje tylko a jasne. 
Kr., A. Piotrkowczyk 
I 1593 I Wil., J. Markowicz 1O
1o 
lityczna świecka 
1563 Kr., Łazarz Andrysowic 100% 
1564 Kr., Łazarz Andrysowic 100% 
I ( 1587) b. m. dr. 100% 
. 
1577 Łosk, J. Karcan 20% Druk kreskuje ty lko a jasne. 
1587 b. m. dr. 100% 
Kr., A. Piotrkowczyk - 
1595 b. m. dr. 100010 Opracowana dotąd tylko cz. III. 
1596 Kr., A. Piotrkowczyk 100% 
Kr., M. Szarffenberg 
I 
. 
I 
..
>>>
LII 


Autor 


l 


R. Leszczyński.. 
S. Orzechowski.J. Januszowski. 


J. GrotowBki 
L. Górnicki 


M. Rej 


J. Gruszczyński 
-. 


WSTĘP 


Tytuł 


2 


c) Mowy 
Rzecz, którą uczynił do,.. Zygmunta Augusta 
Oksza 
Mowy sejmowe pierwszej poło\VJ XVI-go w. 
ze zbioru przygotowywanego do wydania 
przez W. Taszyckiego 


a) Dialogi 
Sokrates... 
Dworzanin 


b) Niedialogi 
Źwierciadło 


Powinnośó dobrego towarzystwa 
Philopolites. To je'lt Miłośnik Ojczyzny 


Listy O rzechowskiego , Górnickiego, Kochanowskiego, Reja, Skargi, Wujka, Cie. 
klińskiego, Czaprowskiego, R9szki. Listy Śląskie. Zespół liptów I połowy XVI w. 
przygotowany wydawniczo przez W. Pociechę i W. Taszyckiego 
J. Piotrowski I Listy z obozu pod Pt!kowcm ("Dziennik 
wyprawy Stefana Batorego") rkps z r. 158ł 


Biernat z Lublina. 


W. Wróbel. 
M. Rej 
A. Siebencicherowa. 


J. Seklucjan 
Walenty z Brzozowa 
P. Artomiusz 
M. Laterna.. 


" 


ł 


Rok 
wydania I 


3 


(1562) 
1590 


IX. Li tera tura 


b. r. 
1566 


1568 


1581 
1588 


X. Li 


XI. Diariusze, lustracje, inwen 


Diariusz sejmowy rkps z l. 1556/7 
Lustraoje, inwentarze 
Zapiski i roty sądowe 


XII. Modlitewniki i 


Raj duszny 
Taroza duchowna (modlitewnik Zygm. I) 
Modlitewnik siostry Konstancji rkps z r. 1527 
Psałterz 
Psałterz 
Rozmyślania 


1513 
1533 


1539 
ok. 1544-6 
1594 


B. I. ITERATURA 
I. Li 


a) Kancjonały 
Pieśni duchowne... 
Kancjonał 
Kancjonał, .. 
Harfa duchowna 
Godziny o Pannie Marii (współoprawne 
z "Szczytem dUBznym") rkps sprzed 1533 
Godzinki (na uroczyste święta) 


.. 


1547 
15M 
1587 
1588 


1582 


i
>>>
.. 

RÓDŁA LIII 
- 
Procent 
Wydanie Adres wydawniczy oprac. Uwagi 
opracowane tekstu . 
4 5 6 7 
( 1562) b. m. dr. l 00010 
1590 Kr., Dr. Łazarzowa 100% 
dydaktyczna 
b. m. dr. 
1566 Kr., M. Wierzbięta 100% Druk kreskuje tylko a jasne (Do zeszytu 
próbnego weszło 20°10). 
1568 Kr., M. Wierzbięta 100% Druk kreskuje tylko a ja8ne (Do ze8zytu 
próbnego we8zło 20%). 
Kr., M. Garwolczyk 
I 1588 Kr., M. Wierzbięta 50% 
8ty 
I 
tarze, Roty przysiąg 8ądowych 
wyd. S. Bodniaka 100% Pisownia zmodernizowana. 
psałterze prozaiczne 
1513 Kr., F. Ungler 100% Na podstawie fotografii w wyd. Bernackiego. 
Kr., F. Ungler 
1539 Kr., F. Ungler 100010 
Kr., M. Szarffenberg 
1594 Kr., Dr. Łazarzowa 100% 
WIERSZOWANA 
I ryk a 
. 
II 1559 Królew., J. Weinreich 20% Druk nie oznacza pochyleń. 
Królew., A. Aujezdecki 
1587 Toruń, M. N ehring 50% Druk kreskuje tylko a ja8ne. 
1588 Kr., A. Piotrkowczyk 100% 
I Kr., Dr. Łazarzowa 
I 
I
>>>
LIV 


Autor 


l 


J. Lubelczyk 
J. KochanowRki 


M. Hey Stawicki 
Anonim Protestant (Otwinowski 
Erazm ') 
J. Kochanowski 
J. Kochanowski. 
A. Czahrow8\i. 


S. Grabowiecki. 
J. Rybiński. 
M. Sęp SzarzyńBki 


J. Kochanowski 
T. Wiszniowski. 
S. Klonowic. 
M. Kochanow8ki. 
W. Gruszczyń8ki 


St. Kleryka 
St. Kleryka 


M. Stryjkowski.. 


B. Paprocki 


S. Klonowic 
J. Kochanow8ki. 
J. A. Kmita. 
A. Zbylitowski 
J. Biel8ki 
St. GrochoWBki. 
M. Kobiernicki 
J. Ostrowski.. 
S. Kołakowski. 
M. Wit08ławski. 
J. BielBki 
J. Protaaowicz 
A. Skorawiec. 
J. Sapieha. 
J. Rybiński. 


- 


WSTĘP 


Tytuł 


2 


b) Psałterze 
Psałterz 
Psałterz Dawidów 


e) Liryka refleksyjna, erotyczna, 
patriotyczna, religijna 
PieBń na wesele .. . Jana Kostki ... 


Erotyki, rkps (1562-8) 
PieBni. . . 
Fragmenta... 
Treny i rzeczy rozmaite... 


Setnik rymów... 
GęBli roznory mnych Księga I 
Rytmy... 


I d) 
I 


Treny 
Treny. .. 
Treny... 
Żale nagrobne... 
Rotuly . .. 
Lament oiężko żałosnego ojca... 


O powyższeniu Zygmunta Augusta... 
Na we8ele królewny Izabele... 
Napis nad grobem... B. Radziwiłłówny 
Prze8ławnego wjazdu do Krakowa... Henryka 
Walezjusza... opisanie 
Pan08za.. . 
PieBni nowe... O Stefanie I 
Królów i książąt pol8kioh ... Opis 
Epithalamium na we8ele Krzysztofa Radziwiłła 
PsaIma przyjazdu... Zygmunta In 
Wit.anie króla... Zygmunta III 
Monodyja na pogrzeb B. p. Stefana I 
Kalliopea słowieńska 
Treny... panu J. Stru80wi 
Epithalamium na we8ele J. Braniokiego 
Cathemerinon.. . 
Lutnia 
a wesele J. Chodkiewioza 
Genethliacon,.. Władysława krolewica polskiego 
Paranimphus, .. 
Winszowanie p. Zofijej z Mielca 
Epithalamium na wesele L. Sapiehy 
Witanie.. . 


Rok 
wydania 1 


3 


1558 
1579 


- 1556 
1586 
1590 
1597 
1590 
1593 
1601 


1580 
1585 
1585 
1585 
1586 


II. Poezja 


(1530) 
1539 
1558 


1574 
1575 
1576 
1576 
1584 
1587 
1587 
1588 
1588 
1589 
1590 
1593 
1594 
1595 
1595 
1598 
1599 
1600 


--
>>>
RÓDŁA 


LV 


Prooent 
Wydanie Adres wydawniczy oprao. Uwagi 
opraoowane tekstu 
4 li 6 7 
Kr., M. Wierzbięta 
1579 Kr., Dr. Łazarzowa 100% Druk kreskuje a jasne oraz e i o pochylone. 
Kr., Łazarz Andrysowic 
1586 Kr., Dr. Łazarzowa 100% Druk kreskuje a jasne oraZ e i o poohylone. 
1590 Kr., Dr. Łazarzowa 100% Druk kreskuje a jasne oraz e i o poohylone. 
1597 Poz., Dr. dziedziców J. Wol- 
raba 100% 
1590 Kr., A. Piotrkowozyk 100010 
1593 Toruń, A. Kotenius 100% 
b. m. dr. 
I 
1580 Kr., Dr. Łazarzowa 100% Druk kreskuje a jasne oraz e i o pochylone. 
1585 Kr., M. Garwolczyk 100010 
1585 Kr., b. dr. 100% 
1585 Kr., Dr. Łazarzowa 100% I . 
b. m. dr. 


panegiryczna 


100% 
100% 


Druk kreskuje tylko e pochylone. 
Druk kreskuje tylko a jasne. 


(1530) 
1539 


1574 


1584 
1587 


1588 


1590 
1593 
1594 


1598 
1599 
1600 


Kr., Szarfenberger 
Kr., H. Wietor 
Kr., M. Siebeneicher 


Kr., M. Wierzbięta 
Kr., M. Wierzbięta 
b. m. dr. 
Kr., b. dr. 
Kr., Dr. Łazarzowa 
Kr., b. dr. 
Kr., Dr. Łazarzowa 
Kr., J. Siebeneicher 
Kr., J. Siebeneicher 
Kr., A. Piotrkowozyk 
Kr., Dr. Łazarzowa 
Wil., Dr. Mamoniczó'\f 
Wil., b. dr. 
Kr., J. Siebeneieher 
Wil., J. Karcau 
Wił., b. dr. 
Wil., J. Karoan 
Toruń, A. Koteuius 


100% 


100% 
100% 


100% 


100% 
100% 
.. 100% 


100% 
100% 
100%
>>>
LVI 


WSTĘP 


Autor 


2 


Rok 
wydania I 
3 
III. Fu 
1557 
1573 
1562 
1584 
1586 
IV. Poezja dydaktyczna 
( 1522) 
1558 
1562 
1564 
(1564) 
&... 
1564 
1586 
1586 
151!7 
1600 
1600 


Tytuł 


Gadki rozmaite... 


M. Rej 
J. Kochanowski 


Wierszyki króciuchne 
Figliki ... 
Fraszki, , . 


M. Pudłowski 


Fraszek... kBięga. pierwsza 


Biernat z Lublina 


Ezop 
Satyra na. Pszonkę... rkps 
Wizerunk własny... 

wierzynieo ... 
Proteus albo odmienieo 
Satyr albo dziki mąż 


- 
M. Rej 
M. Rej 
- 
J. Kochanowski. 


J. Kochanowski. 
M. Bielski 
M. Bielski 
M. Biel9ki 
P. Ciekliński 
S. Klonowic. 
P. Zbylitowski. 


Zgoda 
Sjem niewieśoi... 
Sen majowy 
Rozmowa... dwu baranów 
Ziemia. wołoska... rkps z r. 1595 
Worek Judaszów 
I Przygana wymyślnym strojom... 


V. Poezja. opisowa 


J. Kochanowski. 
J. Kochanowski. 
-. 
-. 
M. Kobiernicki 
J. A. Kmita" 
A. Zbylitowski 
S. Klonowic 
S. Grochowski 
M. Pudłowski .. 


Zuza.nna 
Szachy 
Historyja... która się stała w Landzie 
Historyj a o Heliaszu Proroku... 
Historyja o czterech młodzieńcach... 
Spitamegeranomachia.. . 

ywot szlachcica. we wsi 
Flis.. . 
Włoskie miasta... 
Dydo 


(1562) 
(1562- 6) 
1568 
1572 
1589 
1595 
1597 
(1598) 
1599 
1600 


, 


VI. Dialogi 


J. Locher 
Biernat z Lublina. 
M. Rej 
M. Rej 
M. Rej * 


Sąd Parysa 
Rozmowa. Palinura z Charonem 
Krótka rozprawa... 
Rozmowa lwa z kotem..., rkps ok. 1550 

ywot Józefa 


1542 
ok. 1536-42 
1543 


1545 


--
>>>
RÓDŁA LVII 
Procent 
Wydanie AdreB wydawniozy oprao. Uwagi 
opra_oowane tekstu 
4 5 6 I 7 
Bzki 
Kr., dziedzice M. Szarffen- 
bergero. 
Grodzisk, J. Gliczner 
1562 Kr., M. Wierzbięta 100% Druk kreBkuje tylko a jasne. 
1584 Kr., Dr. Łazarzowa 100% Druk kreskuje a jasne oraz 6 i o pochylone. 
(Do zeszytu próbnego weszło 20%) 
Kr., Dr. Łazarzowa 
i satyryczna 
1578 Kr., St. Szo.rffenberger 100% Druk kreskuje tylko a jasne. 
II 1560 Kr., M. Wierzbięta 100% Druk kreskuje tylko a jasne. 
1562 Kr., M. Wierzbięto. 50% Druk kreskuje tylko a jasne. 
b. m. dr. 
(1564) (Kr., Dr. dziedziców M. Szarf- 
fen bergera) 100% 
1564 Kr., Łazarz Andry80wic 100% 
1586 Kr., J. Siebeneioher 100% Druk kreskuje tylko a jasne. 
1586 Kr., J. Siebeneioher 100% Druk kreskuje tylko a jasne. 
1587 Kr, J. Siebeneicher 100% Druk kre8kuje tylko a jasne. 
1600 Kr., S. Sterno.cki 100% 
1600 Kr., b. dr. 1000k 
- 
i no.rracyjno. 
( 1562) (Kr., M. Wierzbięta) 100% 
1585 Kr., M. Wierzbięta 100% 
1568 Kr., M. Wierzbięto. 100% 
1572 Kr., M. Wierzbięto. 100% 
I Kr., b. dr. 
1595 Kr., W. Kobyliński 100% 
b. m. dr. 
(1598) b. r. m., S. Sternacki 100% Druk kreskuje tylko a jasne. 
Kr., b. dr. 
1600 b. m. dr. 100% 
, 
i dramaty 
Kr., H. Wietor 
przedruk Puławskiego 100% 
1543 Kr., M. Szarffenberg 100% Druk kreBkujo tylko a jasne. 
1545 Kr.. H. Unglcrowa 100% 
Słownik polsllCzyzny XVI wieku 8 
--
>>>
LVIII 


WSTĘP 


Autor Tytuł Rok 
wydaJ!ia I 
l 2 3 
M. Rej" Kupiec 1549 
- Komedia o mięsopuście rkps ok. 1550 
Mikołaj z Wilkowieck;a * Historyja o chwalebnym zmartwychwstaniu... b. r. 
M. Bielski Komedyja JUBtyna i Konstancyjej 1557 
J. Kochanowski Odprawa pOBłów greckich 1578 
-* Wyprawa plebańska 1590 
- Albertus z wojny 1596 
P. Cieklińt!ki * Potrójny,. . 1597 
- Szołtys z klechą 1598 


c. PRZEKŁADY BIBLII 


St. Murzynowski* 
SZ. Budny* 


Nowy Testament 
Nowy Testament 
Biblija tzw. brzeska 
Biblija... 


1551-2 
1574 
1563 
1561 


J. Leopolita 


M. Czechowic 
J. Wujek 


Nowy Testament 
Nowy Testament 


1577 
1593 


D. SŁO 


J. Mączyński * 
A. Calepinus* 


Lexicon... 
DiotioDarium decem linguarum 


1563 
1588 


Uwaga: Zestawienie źródeł wypełnia rubrykę 7 tylko w stosunku do tekstów, które weszły w skład 
zeszytu próbnego Słownika polszczyzny XVI wieku. 
* oznacza teksty, które nie weszły wprawdzie do zeszytu próbnego Słownika polszczyzny 
XVI wieku, ale zostały opracowane po rozpoczęciu redagowania haseł próbnych. 
** oznaczają teksty będące w opracowaniu w ehwili ukazania si
 zeszytu próbnego. 


,
>>>
. . 

RÓDLA I1IX . 
Procen t 
Wydanie. Adres wydawniczy oprao. U wagi 
opracowane tekstu 
4 5 6 7 
1549 Królew., A. Aujezdecki 100% 
(XVI w.) b. r. m. i dr. 100% 
1557 Kr., M. Wierzbięta 100% 
1578 W-wa, M. Szarffenberger 100% Druk kreskuje tylko a jasne. 
1590 Kr., Dr. Lazarzowa 100% 
Kr., Dr. Lazarzowa 

 1597 Zamoś6, Dr. Akademii, Mar- - 
cin Lęski 100% 
Kr., Dr. Lazarzowa 
I NOWEGO TESTAMENTU 
, 
. 
. 
1551-2 Królew., A. Aujezdecki 20% 
1574 Losk (J. Ka.rcan) 20% 
Brześ6, Dr. Radziwiłłowska 
1561 Kr., dziedzice M. Szarffen- 
bergera 20% Druk kre8kuje tylko a jasne. 
Kr., A. Rodecki 
.. Kr., A. Piotrkowczyk 
i 
WNIKI 
1563 Królew., J. Daubman 100% Druk kreskuje a jasne i o pochylone. 
1588 Lugdunum, b. dr. 100% 
l 
, 
. 
- 
-
>>>
.
>>>
&bo, &boć (1553+5=!558) cn 
abollab06 BierEz (1: 1) C2:L2v; RejRozpr 
(15: 2) - :A2v, B; RejPos (817:2) - :61v, 61v. 
SI stp: Tako mi pomozi bog... ezem ymal 
8 pan
 potkomorzin
 smow
, eze ymala wz
cz 
pen
cze za Ziroslawicze abo veczne docupiez 
1400. Hube Zb 77. 
l. Rozlączające; aut Mącz, Vulg-Leop, Modrz- 
Baz, On, vel Vulg-Leop, Modrz-Baz, Cn, seu 
Modrz.Baz, On, sive V ulg-Leop, On, quadam 
Modrz-Baz (1256). 
a. Zespala skladniki zdania pojedynczego (932): 
Gdy woł abo olieł wpadnie w doł, zaż niellulzno 
ielt idz kniemu a pomagaó mu BielŻyw nlb 3; 
nlb 8, nlb H, nlb 12, nlb 12, 159. Czym pomoc 
chudemu bratu Abo oney lieltrzenicy Co tam 
mielzka. na. vlioy RejRozpr C; Dv, F3v, G3v, 
H4, Iv. BielKron 1 77, 99v, HO, H3v, 155v, 
268v. Diar 101, H9, 140, 140, 142. Dali nam 
Bog zdrowie / vcżynimy to abo owo. Leop [ac 20 
4/15; Prov 6/28, Lev 13/59, 13/59, 15/59, 20/2 
(41). BielKTon l 265, 265v, 275. RejAp 139v, 
189v. Takież y owa we gzIe kmiotowna / ktora 
źimie do dnia prząśó abo tkM wltaie I nie zdrze- 
mie lie lpiewaiąc GórnDworz H3; B6, D5, D5, 25 
D5, D5 (37). Nie rozumieyże o owym murowa. 
nym abo ręką budowanym / boó to ielt dom 
ku modlitwam Panu RejPos 139v; A4, Iv, 3v, 
6, 6 (333). RejZwierc 76, 78, 78, 87v, 87v (14). 
BielSpr 6, 9v, 9v, 17v, 26v. Strum G2, G4, Iv, BO 
I2v, L3 (11). A iel1iże on pirwlzy/ abo kto drugi 
chce co nowego zadM/ abo mu wCŹem winę dMI 
wolno mu to. Modrz-Baz 46; l, 3v, 3v, 3v,6(74). 
Mniey labo więoey I rownali też lidżbś Oboygal 
korzyś6 nie wielka. to wiedzieó. KochOdpr B2v; S5 
B3v, C2. OczkoOiep 3, 12v, 27v, 32, 32 (11). 
.ArtKanc T. JanNKar C3, C3, E2v. JanNKarG 
D4, Hv, H2, H2. JanNKarK Ev, E3, E4v, 
Fv, F2 (16). Pierwlzy wiatr ielt Pożądliwośó/ 
to ielt chęó do rolkolzy abo do bogactw. 40 
KlonFlis A4v; A2v, A2v, A2v, A2v, A2v (25). 
Szereg: »mało abo nie« (8): A iż mMo j abo 
niol miał ieden przed drugim w £tanie GÓTnDwoTz 
Aa5. a zlecżylz każdą niemoo y kśżdy niedo- 
ltatek iego I gdy iedno poznalz wiarę a myli 45 . 


iego/ chocia do ciebie maJo mowió abo nic wołM 
nie będzye. RejPos 227; 159, 170v, 206v, 207, 
239v. Są też drugie dobrodzieyltwa 00 nas bluzo 
mało abo nic nie kosztuią RejZwieTc 95. 
Polączenia ze spójnikami wzmacniającymi lub 
parlykulami: »abo i, a.bo też, a.bo więc, a.bo wżdy« 
(10: 21 : 3 : 2): Bo acżkolwie ludzie abo y inlzy 
robacżkowie z kwiatkow nic niebierzą tilko wo- 
nią a barwę, wlzakoż pcżoły vmieią znieh y miod 
10 wybieraó. BielŻyw nlb H. Ale by też więc y my / 
abo y Angioł z nieba I powiadał wam Ewangelią 
krom they ktorąlmy wam opowiadali / nieeh 
przeklętym będzie. Leop Gal 1/8. GórnDworz B4v. 
RejPos 185v. Na tym lznurze ma by6 Blalzka 
15 z8.wil'.l.!;óna prawie w śrzodku lznura/ abo y na 
kóńcu może. StTum B4; I4v. Bo a na eo takie 
gromady abo y broń/ iedno aby ltrach zMa- 
no lędźieruul y przeóiwney ltronie' Modn- 
Baz 94v; 33v, 33v. cheąli, wolno będzie przyiąó, 
chwalió, ganió, abo y lwoie wydM. JanNKaT 
D4v. 
a dał panom ichzagło[wy ka,j]dego za[bit]ego 
abo też vmarłego w ięctwie lto a dwa[dzi]eloia. 
grzywien lrebra BielŻyw H2; 120. Cultodial 
Dziekania Prebenda y Kanonia Abo też owo 
proboltwo RejRozpT C; Hv. KroI [...] dał im 
tę moc [...] aby lwiebodnie zabijali/ bes wlze o 
wkładania. w to Zwierzchnoś6i Krolewlkieyl 
abo też dowiadowania. Leop 3. Mach 7. Na 
cześ6 Męcżennikow lwyętyoh abo theż iednego 
z olobna / Ewanyelia Mattheulza lwiętego 8 pią- 
tego kapitul. RejPo8 336v; 147, 191v, 214, 
33Ov, 349v (9). RejZwieTc 79v. BielSpT 26v. 
Strum N3. A iż przyrodzenie ludzkie tak ielt 
lprawione I iż polpolióie po roboćie lzukamy od. 
pocżynku / igry I y iakiekolwiek ochłody labo 
też y wolnieylzey myśli Modrz-Baz 11; 97. 
JanNKarG H. 
rychIeybym rzekł, żeby nM /e/ położyó 
punkt miąlzy tym lpolobem /61 Abo wi
o taki 3. 
JanNKaT E2v. Byś drew do lala (iAk mowią 
v dworu) Abo więo lzylzek nie woźił do boru 
KlonFlis E2v; H4. . 
Abowiem powiedz mi ktory ielt IlJ!d lwiata 
ego I ał)y wHy w nim iaka appel1aoia. Abo 


5
>>>
2 


, 


ABO,ABOĆ 


wżrly iaka obrona prawna nie była' RejPos 
319. aby cżem kto bogatlzy abo zacnieyhy ip,ltl 
tcm lrożhymi 'abo wż(ly lprawiedliwll,emi 
a powinnemi kaźniami od cżynienia krzywd 
był odltr8lzon. Modrz-Baz 77. 
Wielokrotne: »abo... abo, abo... albo, albo... 
aboa: (83:5:3): Atak będąc narodem Bożym/ 
niemamy mnimśó / by to co ielt Bog I złotu 
abo lrebru I abo kamieniowi I wyrzezaniu rze- 
miernicżemu y wymylIowi cżłowiecżemu / po- 
dobno było. Leop Acto 17/29; Sap 12/9. Woie. 
woda ieden [...] miał ten obycżaj /niemal kśżdą 
rzecż / abo do kilka dni / abo przynamniey do 
iutra odłożyć G6rnDworz R; C3, Rv, X4, Y2, 
Z8, Ggv. A coż chceh vcżynić moy miły bracie I 
bo nielza abo cie wżdy radoM / abo Itrach ruhyć 
musi. RejPos 223; 7v, lOv, 39, 59v, 61 (37). 
A lkąd śię tak wiela rzecży złego vżywania I 
y hkodliwych przykładow I w Rzeczypolpolitey 
y we Zborze namnożyło I iedno abo z nieumie. 
iętnoMi/ abo z vltświcżney złych rzeczy zabawy' 
Modrz-Baz 6; 3v, 11, 16, 16, 21 (31). W on cżaB 
iuż prozny rozmylł: bo iuż abo lię bić. Abo 
vćiekM trzeba: trzećiego nic niemal
. KochOdpr 
D. JanNKarK F3, F4, G2. Klonlnis B, D2v. 
Belt.ia dwurogata rolkśzuie aby brali ludzye 
piątno iey I abo na rękę prawą ślbo na głowę 
RejA p CC3. Abo nigdy I albo barw rzadko I 
lam zś lo bą pana ni ocż niechay nie prośi 
G6rnDworz K7; LI. RejPos 130v. JanNKar F2v. 
Obstinaverant ani mis vincere aut mori, Na 
to lie vpśrli albo zwyciężić abo vmrzeć. Mącz 
257c. Abowiem to ielt wielki przylmśk y w cży- 
taniu y w rozmowach gdy co dworlkiego albo 
cżtąc abo lłuchaiąc s ltrony przypadnie. 
RejZwierc 15v. Modrz-Baz 56. 
»abo... abo... abo, abo... albo... aboa: (19:1): 
Ale żaden zwas niechay thak nie ćierpi iśko 
mężoboyca 'abo złodziey labo złocżyńcżś / abo 
ten kthory cudzego pożądał. Leop l.Petri 
4/15: I.Tim 2/9, Deut 24/19. Pśńlthwo każde [...] 
bywa rządzone I abo od iednego cżłowiekś: abo 
od pewney licżby olob [...] abo 0:\ wl..ytkiego 
wobecz polpolltwś. G6rnDworz Gg2v; B5v. 
Ielłi nie wierzylz pśnu / proś iakiego znaku śbo 
na ziemi śbo na niebie abo na głębokośći mod- 
kiey RejPoB 46; 95, 170v 
 204, 234, 234v (9). 
ten mi lię zda być winien obrażenia maieltatu/ 
kto przećiwko pśnu / abo przećiwko Vrzędowi I 
abo Rzecżypolpolitey / abo przećiwko temu / 
ktoremu cżęść iaka Rzecżypolpolitey porucżona 
ielt / vcżynil co zlą zdradą Modrz-Raz 82; 82, 
97v, 107, 124v. Iakimże to tedy prśwem cży- 
nią ci / ktorzi nie mocą / ani lzablą / śle abo 
przez dźiedźictwo I albo przez dśrowanie / abo 
kupnym obycżaiem doltawlzy imienia źlc go 
vżywAią! Modrz-Baz 48v. 


»abo,.. abo... abo... abo« (4): Obacżże w. m. 
ielłi thę ruhyć miałś / abo zacznoM domu I 
abo hoiazń iakiey okrutnieylzey lmierói / abo 
olławal abo co takiego: zgoła nic: bo [...] łatwie 
5 lie tho pokryć I a zataić mogło. G6rnDworz Bb2. 
Iżbych lie tak barzo rozgniewał na lwiat I iż- 
bych gi abo morem / abo głodem 'abo miecżem I 
abo dzikicmi źwirzęty wynilzcżyć chciał. RejPos 
244v. Mogą też dźiećiam nicbronić iśzdy na 
10 koniu /y piehey prace: to felt/ abo przechadzek I 
abo lkakania iakiego labo ćilkania kamieniemI 
abo grania piły Modrz-Baz 11; 127. 
»abo... abo,.. abo... abo... abo, abo...abo...abo 
...albo.., abo, albo... albo... albo... abo... abo« 
15 (2: 1 : 1): Nie rozumieyże śby rzodkiew 'abo 
rybka / abo grzanka / śbo piąt[ek albo lrzoda/ 
abo lohota / wllytkoć iedny dni / y iedny po- 
karmy v Pana tego RejPos 185v; 199. 
Boć niebyła tak niernożna wllechmocna rękś 
20 twoia / ktora ltworzyła okrąg źiemie z materyey 
niewidomey / wpuMić na nie mnoltwo Nicdzwie- 
dziow / abo lmiałe Lwy / abo nowe iakie ś nie- 
znaiome gniewu pełne beltyel abo parę ogniltą 
tchnące / albo dymny lmrod wydawaiące 'abo 
25 ltrall,liwe ilkry z ocżu wypullcżaiące Leop Sap 
H/18. 
nie może to być aby cie nie vniolły albo do- 
brodzieyltwa iakie / albo vpominki iakie I albo 
theż poltrachy iAkie I śbo powinnoMi 'abo inlze 
30 przypadki RejZwierc 38v. 
Wielokrotne w połączeniach ze sp6jnikami 
wzmacniającymi: »a,bo... abo i, albo... abo i, abo 
i... abo też, abo... abo teża: (1:1:1 :2): ktorzi 
lkarby Kośćielne / to ielt I rzecży na potrzeby 
35 vbogich 'abo Kśiężey / śbo y drugich orob ko. 
Mielnych naznacżone chowali I ś nimi lzafowali. 
Modrz-Baz 132. 
Nie mowił trędowatemu / albo onemu co mu 
dziewkś vmierała / abo y inhym: przycżynię lie 
tO za tobą do Oyca RejA p B4v. 
A iakoż tu ma być ltrahna iaka przygoda/ 
abo y niebelpieczeń1two I abo też y I śmierć 
wiernemu Pańlkiemu RejPoB 286. 
Ale tho [..,] iedno nś wierze należy / ktorey 
ł5 ip.l!i nie będzye / tedy cżłowiek wnet wpadnie 
w błąd: abo s tymi drugiemi [...] abo tp.ż z in- 
lzymi odl"'.cżepieńcy RejPos 96v. ma być vcży- 
nione polt.anowienie ielliże więcey lędźiow ma 
być niżli ieden / w lprawach abo wIzelakich śbo 
50 też tylko więthych Modrz-Baz 89v. 
»abo... abo... abo i, abo... abo... abo też, 
abo. ..abo wżdam... aboa:: ozo Kaltiglio abo ex 
Convivio de amore, abo ex Phaedro, abo y z inych 
mieylc wyciągnął I opuŚĆiłem G6rnDworz B5. 
55 Nie ltoi tam aby hyli prokuratorowie I śbo 
w prawic naucżeni / abo z dawna zalłużeni 'abo 
też powinowMi RejPos 23v.
>>>
y kthore kędy Staroltwo abo mialt.o / abo 
wżdam ktore mielce gdzieby iedno ludzie mielI- 
kawali / abo ktore drogi / ich żalu / płacżu I a la- 
menthu nie były pełne' Leop 3.1'-'Iach 4. 
h. Zespala zdania wspólrz€dnie zlożone lub 
równoważniki (223): Nie rzekłell mi w miednicę 
wody day Abo co potrzeb przyprawiay: BierEz 
C2. Bo złodzieie gdyby łupem nie lprawiedliwię [/] 
lie dzielili, wnet by od towarzilzow żbici [I] 
byli, abo odnieh opuIzceni [I]. BielŻyw H9; 
nlb 4, nlb H, nlb 12, H9. RejRozpr B3, C4, 
D4v. BLogollawiony ielt mąż ktory lie nie 
podknął w Błowie vlt lwoich/ a nie ielt śćkan 
abo fralowan lmutkiem grzechu. Leop Eccleci 
14/1; E:JJod 19/13, Num H/8, Deut H/19, H/19, 
25/4 (20). RejFig Dd4. BielKron l 295. Quis ego 
sum, aut quae in me eBt facultas, Y ktom ya 
yeIt I abo co za możno8ó moya yeIt. 1Ilącz 
343h. RejA p 49v. niechayże tego vmie vżYól 
aby miał zawdy kto by na to patrzał / abo ktoby 
tego słuchał; GórnDworz N3v; F4, G6, 118, 
K2v, K7 (14). Abowiem gdy obacżylz iaka ielt 
pociecha zachowana tym ktorzy tu na tym 
lwiecie, przelladowania ćirpią w niewinno8ói 
IwoieY/nic cie to nie rulzy iż vyrzylz abo vlły- 
Izylzl iż lie co lprzeóiwnego dzieie wiernym Pań- 
lkim RejPos 26v; 6v, 8v, 13, 15, 20 (116). 
RejZwierc 152v, 262v. Strum C2, C4v, F4v, 
G3v, 14 (6). Bo wlzytcy ktorzi z nikcżemnieią 
abo zlenieią I nie wdaią lIię w żadną pracę 
Modrz-Baz 8v; 6, 13v, 13v, 13v, 18v (20). Tey 
Bię vpominaią od Graekow polłowie. WydMI 
abo nie wydMI w tym rozmylłu trzeba. KochOdpr 
B3v. KochFr 123. JanNKarK F3, F4'\'. KlonFlis 
A4, C3v, H3, 113v. 
Polączenia ze spójnikami wzmacnt,a1ącymi 
lub partykulami : »abo i, abo takież, abo też, abo 
więc,abowżdam« (3:1:4:3:1): cżemu Pan Bog 
na ony złolniki zarazem iakiego ognia z nieba [,..] 
nie przepuśćił abo y dzis nie przepulzcża RejPos 
85v. Nie iużói na tym dolyó [...] iżeś też vczynił 
Zwodnicę/ abo Młyn zbudował/ abo y why!tki 
rzeczy, 'ponaprawiał o których lye pilało. Strum 
Q3v; I. 
Bo rozumiey temu / gdyby w iakim zamie- 
rzaniu kroleltwa ktorego / zginął iaki zacny 
kroI [...] abo takież iaki łalkawy ociec / gdyby 
zginął dziatkom lwoim labo golpodarz domowi 
lwemu RejPos Hiv. 
Gdy co przedaż mielzcżaninowi twemu labo 
też kupiż od niego / nie zalmącżay ani óiąh 
brathś twego Leop Lev 25/14; Deut 18/20. Ale 
ie1łi tam !tanieh s taką myllą iako ten Lice- 
miernik / abo też iż mieylce ono będzie zgwał. 
cone w prawdziwey chwale iego I takif\ż też 
pewnie odnidieh dekreta na lohie RejPos 202v. 
Modrz.Baz 58v. 


ABO,ABOĆ 


3 


lmierćią niech pomrzemy: abo więo Daniel 
ktory to omylnie powiedał na nas. . Leop Da", 
14/H. Trzebść tłumacża / trzebśó y ceklarzal 
y w zatrudnioney lprawie fory tarza / Abo więc 
5 muśih mowió z tą drużyną / Dźiwną L8.óiną. 
KlonFlis H2v; 112. 
Bo to za pewne wiedzćie / ielłibylmy co my 
przeóiwko nim ze zło8ói niellul.mie pocżynślil 
abo wżdam ie zślmućió chóieli/ iebylmy thym 
10 przećiwko lobie obrulzyli [...] NaywylzlIego 
Pana Boga Leop 3.Mach 7. 
Wielokrotne: .abo... abo, abo... albo«(35:3): 
Małoó pan bog dba o datki A zaó mu zbierśó 
na dziatki. Abo lie trolkśó o długi Abo odpra. 
15 wowM llugi RejRozpr A4v. I niechay lie miedzy 
wami nienayduie / kto ryby ocżyśóiał lyna lwego 
abo corkę lwoię / wiodąo ie przez ogień: abo 
ktoryby lie wiehcżkow dokładał: abo lny pilnie 
zachowywał Leop Deut 18/10. cżłowiek każdy/ 
20 prędki do tego ielt / iż abo miłuiel abo ma w nie- 
nawiśći GórnDworz D4v; D4v, N8" R6v, Yv (6). 
bo pewnie Pan abo cie dolwiadcżyó chce w !ta- 
łośói twey / abo cie pokarM za grzech twoy 
chce / a potym to hoynie a lo wicie nagrodzić 
25 tobie. RejPos 253; 14v, 71, 204v, 217, 264 (9). 
iż py1zny tylko chodzi do ozślu iako kur vpltrzony 
B poltawami lwomi / alió pochwili abo go ia. 
!trząb do lala wlecże labo gi 1zpetnie w kotle 
lkubą. RejZwierc 53v; 87v. Ale potym z domu 
30 onego balwierza/ abo będąo gwałtem wywlecżony/ 
abo gdy hm dobrowolnie wylzedl I na vlicy 
zabito Modrz.Baz 31; 8v, H, 33v, 36v, 56 (15). 
Więo imo Rugen abo lię na lewo Puśói polł:ewo. 
W ono Wybrzeże [...] Abo na prawo gdźie 
35 idźie odnoga Do Kopenhaga. KlonFlis D. 
[poslowie mowiU, ie swawolni ludzie w walce] 
abo porażeni tym czasem byó by musieli, albo 
widząo taki rozruoh doma [...] rozbieieó by 
się musieli. Diar 137. OczkoCiep 22v. Mnieby 
40 lie tedy zdało aby lie abo d wie literze lpoiły 
wiednę [...] Albo więc na klztałt inak1zy 
JanNKar E3. 
»abo... abo... abo« (3): w1zclka theż rzecż/ 
abo byłal abo ielt / abo będzie. KlosAlg A2v. 
45 ten będąc [...] olkarżon / niechby iego kolztem 
y praoą był nśleźion I a potym śbo do więźienia 
wlśdzon / abo w niewolą vkrzywdzonemu dani 
abo iakim in1zym karaniem lkaran. Modrz-Baz 
122; 21. 
50 »abo... abo... abo... abo«: Oto wnet lły. 
lzylz iżói nie mowi że będę pilał po lcianach 
krzyżyki moy miły Panie / gdyś mi lie okazM 
a obiawió racżył / abo będę kropił/ abo świecżki 
ltawiał / abo lulzył / abo po odpulciech chodził. 
55 RejPos 351v. 
»albo... abo... abo... abo... abo«: ktorzy 
[... ] biegaią po vlicaoh y poprzecżnicśoh: na
>>>
4 


ABO,ABOĆ 


cudze domy niWhodzą I " tym obycż"iem albo 
iaką korziśó łowią polzeptem I "bo milcżkiem 
koltkarni graiąo: abo Ikacżą labo igr"ią / "bo 
Iprolnie " niewltydliwie mowią' Modrz-Baz 36. 
Wielokrotne w połączeniach ze sp6jnikami 
wzmacniającymi lub partykułami: !łabo... abo 
tei« (6): abo ożemum co odmienił I abo też zalię 
dlacżegom w drugioh rzecżach ieIt od KMtiglion" 
rozny. G6rnDworz B2v. Bo lnadź abo lie on 
nędznik nie śmie pokuśió do ciebie "bo też co 
inlzego przekaia iemu. RejPos 226v; 330, 366. 
Olobliwey oltrożnośći do tego trzeba I żeby 
olkarżyćielom/ abo wnet zarazem wiary nieda- 
wano I abo też drogi do oIkarżania zgoła nieza- 
gradzano. Modrz-Baz 21; 51. 
!łabo takiei... abo... abo takież«: ZałoInać 
ielt rrzecż [I] gdy miły a wdziędny małżonek 
zeydzie opulzdoney w śiroctwie małżonce lwoiey / 
abo takież małżonk" wierna małżonkowi lwo- 
iemu / a b o lynacżek iedyny ll"chetnemu oycu 
iakiemu / "b o. takiet i"ki wdzięcżny Pan "do- 
brodziey opulzctonym lługom abo też podd"- 
nym lwoim. RejPos 364. 
»abo... abo wżdy... abo«: Tu wżdy iuż na 
tym lwiecie iako tako I a b o zarazem odćirpieól 
" b o wżdy do cżalu więzyenie podiąć / "b o lie 
iakim wżdy rękoiemlthwem 'bo iltnolci'mi wy. 
prawió. RejPos 248. 
!łaboć,.. abo, aboć... aboć«: (przysł) A boć 
wezmą abo co day T"k kazał lwięty Mikołay 
RejRozpr B. 
Bo patrzay ocżći idzie/ aboć zoltM wdzięcżną 
a błogolławioną latorollą v Pana l woiego I 
aboó zoltśó złem" płonym winem. RejPos 61v. 
2. Włączające; atque, aut Vulg-Leop, et Modrz- 
Baz (220). 
8. Zespala składniki zdania pojedynczego (192): 
Bowiem oni ludzie byli Izcżyrzy a lnadz prolei 
abo głupi. BielŻyw nlb. 8. [pan Bog dał Noemu 
słowo wilJcej potopu takiego nie czynić] a na 
znak pokoia tęcżę abo duhę pod niebem zSla- 
dził BielKron 1 3; 4, 34v, 40v, 79v, 92 (11). 
RejWiz 128 marg. a pełni lie w nich proroctwo 
Izaiallowel gdzie thak mowi: Słuchem abo 
vllyma będziecie lluchśó Leop Matth 13/14; 45 
Lev 2/1, 19/28, 24/16, l. Par 6/22, 2. Esdr 7/6 
(18). BielKron a 263v, 279v. Gdy lie Dworzanin 
moy zacniel y tak lzcżęlliwie iako lie powie- 
działo vrodzil zakon/ a zawołanie iego/ "bo 
(iako mowią) profellial niechczę "by była inal 
iedno RioerIkie rzemięlło G6rnDworz D5; E7. 
GDyż lakr"mentu "bo lwiątoMi ci"" Pan" 
Kriltulowego/ y lwiątoMi krwie iego [...] taden 
iny godnie nie pożywa RejPos 90v; 31v, 42, 
63, 72, 75v (113). Ale woyn" ma być podno- 
łzon" dla pomlzcżenia abo odwetowania krzywd 
Modrz-Baz lO4v; ł8v, 23v, 56, 84v, 99v (13). 


Potrzeb" tedy vcjc'jiwemu cżłowiekowi w ktorą- 
kolwiek batę "bo łodź wItąpić: ielli lię chce 
beśpiecżnie y przyltoynie potym morzu woźić. 
KlonFUs A4v; A2, A2, A2v, A2v, A3 (32). 
Połączenie ze sp6jnikiem wzmacniającym: 
!łabo tei«: Ktorzy iż od Pawł" s. lzłylzeli [I] " on 
ożęlto then Sakrament chlebem y winem abo 
theż kielichem nazywał RejPos 97. 
h. Zespala zdania złożone wsp6łrz@dnie lub 
10 r6wnoważniki (26): A gdziebys s dego wykro- 
cżyłl abo przeItąpił Iwietą wolą iegol ni w cżym 
inlzym żadnej nadzieie nie pokładay RejPos 14. 
A także tbeż y Pan Kryltus/ inłzym obycżaiem 
mielzka abo ieH w nasi iako Bog tylko RejPos 
91; 36, 37, 88v, 89v, 91v (25). ilkier cnoty y mą- 
drośći zwycżaiem a ówicżeniem nie będzie wznie- 
oał/ abo rozdymał Modrz-Baz 6. 
3. Nawiązuje w grupie wypowiedzeń; aut 
Vulg-Leop, Modrz-Baz (63): A damli dobrą ko- 
20 lendę Ze z nogami wniebie będę. Abo gdy wobiad 
przybieży A kukla n" ltole leży To ią wnet 
z Hołu ogoli RejRozpr A3. zali thak wiele Owiec 
y Wołow nabijełz/ co by im mogło dolt"rctyć 
ku pokarmu' Abo cżyli wllyIUkie[/]ryby'zmorz" 
25 wiedno lie zbieżą aby ie nalyóili' Leop Num 
II /22 ; Sap 11/26, Eccleci 6/3, Rom 10 17. 
A cielz lie onym co Dawid powiedział: Ii wey- 
rza! Pan Bog na pokornych modlitwę I " nie 
wzg"rdził nigdy prośby ich. Abo na drugim 
30 mieylcu gdzie powiedział RejPos 46v; 2, 14, 
22v, 27, 32 (39). RejZwiero 200. Bo z"prawdę 
przydawa lię to I iż i"ko [...] okręt bez Ityrnikśl 
tak Rzecżpolpolita [...] w wielkiej niebezpiecż- 
nośc'ji bywa: "bo iako o Fśetonćie baśń powiedli. I 
35 lam śiebie zgubi Pan Modrz-Baz 107. 
Połączenia ze sp6jnikami wzmaoniającymi lub 
partykułami: !łabo takież, abo też« (3: 5): A iakoż 
thu taki każdy nie ma położyó wlzytkioh lpraw 
lwoichl " tych wlzytkich przypadkoch lwoich/ 
40 w tey miłośóiwey " lwięthy opiece a opatrzno- 
Bói iego' Abo takielz gdy wdzięcżny lynacżek 
odeydzye oycu lwemu [...] wlzytko to niechay 
będzye przy lwiętey woley a opatrznośći iego 
RejPos 366; 247v. RejZwierc 192v. 
y onoó też nie mnieylzy dziw był/ gdy z grobu 
k"miennego mocnie przyłożonego y z"piecżę. 
towanegol żadney rzecży nie ruhywlzYI iako 
iaki promień abo zarz"l przeniknąl racżył. Abo 
teł thakież do Apoltołow przez z"mknione 
50 fortki/ a n" inych mieylcaob wiple o tym lwia. 
dectwa naydzielz RejPos 136v. bo pewnie Pan 
abo cie dolwiśdcży6 chce w ltałośći twey I "bo 
cie pokarM za grzech twoy chce I a potym to 
hoynie a Iowicie nagrodzió tobie. Abo tei ohce 
55 "by lie imię iego lwięte polwięóiło " okaz"ło 
w Itałośći twey / iako lie ok"zow"ło w inych 
lwiętych iego. RejPos 263; 217. iż thiWy gonią 


5 


15
>>>
ABO, ABOĆ - BIĆ 


betpiecżnie beB lprawy lwoiey / łacno ich pożywie 
z taiemne o mielca/ bo niernogą wlzylcy gonić/ 
iż drudzy obawi
Uąc lie iakiey chytrości zltla- 
dzoney: nie będą lrnieć gonić. A bo też tak oni 
zbroyni ktorzy vieżdżAią/ maią proltą drogą 
iM BielSpr 27. Wllakże nic na tern choóby 
ich mniey choó więcey było. aboby też z każdego 
powiatu iednego obrM. Modrz-Baz 92. 
Wielokrotne: »abo... abo«: Także y ini gdy 
iakie podobieńltwo głodu abo vćilku iakiego/ 
prze wielką luchoBó abo mokroBó/ nam lie oka- 
zuie! tedy dopirko domine rex wlzylcy wołamy. 
Abo iż też iakie podobieńltwo gwałtu abo iakiey 
walki! toż dopirko krzycżymy a wołamy do 
niego! a vpominamy mu lie iako włalncy krzywdy 
lwoiey. Abo iż lie też powietzre [1] iakie abo 
intze przygody okażą lwiata tego/ tho dopiTko 
exaudi ex audi wołamy RejPoB 252. 
»abo... abo... abo« (2): Bo ktolz tobie rze- 
cże: COB vdziałał! Abo kto Uanie przećiw lądu 20 
twoiemu , Abo kto przed obliożnoBć twoię 
prziydzie bronió nielprawiedliwych ludzi' Abo 
kto tobie będzie za złe mieć! ielliby zaginęły 
narody ktoreB thy vcżyniU Leop Sap 12/12. 
A niechay miedzy wami żadny nie będzie kto- 
ryby miał wierzyó takim zwodnikom! abo ma. 
tścżom! abo cżarownikom zyemie oney. Abo 
iżby miał w iakie lny abo w iakie omylne wi- 
dzenia pokl8.dśó nadzieię lwoię. A bo iżby miał 
w iakie cżarnoklięlthwa a w iakie okazowanie 30 
rozlicżnych omyłek lwiatha tego! pokłMaó na- 
dzyeię lwoię. Abo iżby od iakich vmarłych na- 
bywśó miał iAkiey wiadomoBói lwoiey. RejPos 188. 
4. W lunkcji partykuły pytajnej; aut, num. 
łJel Vulg-Leop (20): 
a. Wprowadza zdanie pytajne (8): Abo mie 
chcelz zabió tak iakoś wcżora vcżynił Egyptcży- 
kowi' Leop Exod 2/14. a zaó iulz tak cżuyne 
tą lmylly moie! aby mogły rozeznM co llotko 
co gorzko' abo iulz może lie kochać llużebnik 40 
twoy wiedzeniu abo w pićiu' Leop 2. Reg. 19/35. 
Abowiem blilzlly nam ielt KroI: cżemu lie o to 
gniewaćie' coh abo mnimaćie byzmy co ziedli 
Krolewlkiego/ cżyli że nam dary dano' Leop 2. 
Reg 19/42; 19/35. Odpowiedział ocicc/ abo mam 45 
lpiewśó po tśkim dekrecie. GórnDworz R6v. 
Hnet lie chłopiec porwie/ idzie du pana/ y pyta! 
czo w. m. racżylz. abo w. m. zle leżeó GórnDworz 
S8v; R6v. abo nie wiecie przecż wam tego za- 
kazał! RejPos 101. 
Połączenie ze wzmacniającą partykułą -IS: 
J)aboó« (2): Mowił tako lobie dumaiąc. Abo- 
ćiem ia był olzalał! Zem śię tego podeymował: 
BierEz L2v. Miły Woyćie coż lie dzieie Aboó 
lie ten kxiądz z nas lrnieie. RejRozpr A2v. 
b. W lunkcji pytajno-rozłącznej w połączeniu 
z jelłli »jesli... abo« (lO): KroI kazał naydowśó 


Slownlk pol8Z0zyzny XVI wieku 


-- 


5 


ielli był gwałt Abo nie był BielKron l 285v. 
Zalz owo nię piękna rzecż/ kiedy lie. białagłowa/ 
vbierze! y vchędoży thak s prolta/ a bez wy- 
mylłow/ iż kto ią widzi/ nie może rozeznać 
s ielli lie chędożyła/ abo nie. GórnDw01'z Gv. 
y mylliwieo poźrzawlzy na pIat na ptaka/ iuż 
hnet wie czo w nim wre/ ielli rącży! ielli łucżny/ 
ielli łowny/ abo gniewliwy GórnDworz L15. 
Iuż w praczy w nędzy! a w ltaniniu położyli 
10 wIzytkę nadzyeię lwoię/ nie rozmyllaiąc li('o/ 
ielli zle abo dobrzej ielli lprawiedliwie abo nie- 
lprawiedliwie RejPos 85; 85. 200v, 251, 252. 
323, 323. 
aboć cI oab 


15 


bić (245) vb impl 
1 pl praet -chmy bili RejZwierz 26v. 1 pl con 
-bychmy bili RejRozpr B4. lut będę bił (5), 
bęflę bić (4); będę bił BierEz L3v, RejZwierc 76, 
Strum E4v, BielSjem 25; będę bić Leop Exoa 
8/26, KochOdpr D2v; będę biłllbędę bió RejPos 
(1 :2) 292v:240v, 292v. 1 pl lut będzicm bić, 
biły Leop Exod 8/26, BielSjem 25. 
Sł stp: Jaco \Vawrzinecz ne bil V(Jronie ani 
go szegl. 1388. Leksz I nr 320. 
l. UderzalS, chłostać; percutere Mącz, Vulg-Leop, 
Modrz-Baz, On, caedere Mącz, Vuly-Leop, Cn, ba- 
tuere,lerire, mulcare, vapulare, verberare Mącz, Cn, 
adl'igere, depalmare, deverberare, I'agl"'are, lodere. 
icere, plangere, plectere, quassare Mącz, pinsere, 
tundere Cn (84): A przedlie na tłukę robió 
Czarem prollą czMem chcą bió RejRozpr D4v. 
Vigilius papiez rodem z Rzima był na ltolcu 
35 papieskim 17 lat/ tego to Celarzowa Teodora 
kazała prziwicló do Konltant.inopola/ a roz. 
maieie bió BielKron l 67v. Bo mam takie 
obycżaie! Choó kto chce bić chocia łaye/ 
Skromnie to ma głowa zdzyerzy BielKom E 7. 
Aprawie ten marny lwiat iako Komedya1 Kie- 
dy lie więo vbierze nadobnie Fedrya. Ali vźrzylz 
pochwili nalzego Fedryą/ Albo liedzi na pie. 
cu/ albo barzo biją. RejWiz 47v; 122. Leo]) Luc 
22/63. T1n zewrze l"kapie 1lOki/ mnim:.tł by 
rzekł biycif\/ Obalił lie ze lzkapą/ przebog nie 
zabiycie. RejFig Bb5. Plagio8us, [...] Który racl 
biye/ Morderskiego przirodzenia. .l-Iącz 302e. 
FUBtuarius, Harumpaleatnik który rad na lu- 
dziech kiya odchodźi/ to yelt hiye. 11Iącz 141e. 
50 Ego vapula[n]do illu verberallllo usque ambo 
defessi 8UlllUB, On biyąć [1] ya będąó [J] bit 
ażelwa lie oba zmordowała. Mącz 509b; 121e, 
130b, IMa, 236a (13). .EejPos 292v. RejZwierc 
262v marg. Gnieway lye iako raczylz! ieno nie 
ss biy / pauie KochPielł 20. Do Bilkupow go wiedli/ 
po lwey wolcy mi('oli/ całą noc z nim nie IpaIi/ 
bijąc iako chćieli ArtKanc D12; D12v. Gdźieby 


25 


9
>>>
6 


....... 


lie trafiło dwoie H! welpół, iako w tym lłowie, 
pHe, bHe, eM. tam iuż pierwlzll/ i/ włalua vo- 
kalilz, a drugie iuż conlonans. Otóż wolał bym 
ie t.ak pilśó, bije/ pije/ etó. żeby to drugie/ 
i! było conlonans. JanNKar E4v. 
bi
 kogo, co (24): Owaóiem ratay przybieżał/ 
Aby roboty obeźrzał: Y hnet pociął bić iednego/ 
Niewolnika pana lwego. BierEz A3v. Orzech 
ieden podle drogi ltał/ Kożdy z niego orzechy 
rwał: A kto iedno lzedł ten go bił/ On wŻl1y 
przeto zawtdy rodził. BierEz P3; A3v, Ct, Ev. 
Ty gdy lie cżęltokroó lpołu wadziły, [...] apotim 
obiedwie lie nan [I] rzueiły, a tak go długo 
bijąc karały. BielŻyw 47. Tęn Papif\ż vltawił 
pod klątwą.! aby lwiecki niebił lwięczonego jaka 
z prżywodu Diabelskiego. BielKron 1 95; 188v. 
Prawie wlzylcy chodzimy iako 8 komedią/ 
Kyedy żaki vbyorą a potym ie biyą. RejWiz 
104. A cożći krzyw nędznicżek! przed nie bi- 
jelz panś! Bo lnadniey bitwy wygralz! gdy 
ltłucżelz hetmśna. RejWiz 172v. Ognie palą! 
y chodzą pięknie s procellyą/ N a I udalza fukaią/ 
a Iezula biją. RejWiz 181. Na on cżśb [I] gdy 
iuż dorolI Moizelz/ wylledł do brśóiey lwoioy: 
y vzrzał nędzę gich y mężś Egyptcżyka ktory 25 
był [I] niektorego z żydowinow brśóiey lwey 
Leop Ezod 2/H. Ktoby bił cżłowieka a zabił gol 
śmieróią. niechay vmrze. Leop Le1J 24/17; Ezod 
2/13, Isai 27!7. Ten rzekł/ że to wielki lkarb! 
mieó nadzyeię dohrą/ Bo ta co iey dufaią/ 
miewa rękę lzcżodrą. Kogoż biją pyeniądze! 
y także lie sltało! Ludzi zgromił y skarbow 
nazbierał niemało. RejZwierz 4v. Deprecari ali- 
cui ne vapulet, Prośi6 za kim aby go nie bito. 
Mącz 320b. a chłopiecz iego włolny onegoż 3S 
pothwirdza! boiącz lie aby go pan nie bił 
GórnDworz S8v. będzyelzli bił! będą cie też pew. 
nie bib RejPos 292v. drzewce długie y lzable 
miewaią/ co nieprzyiaóiellkie konie biyą BielSpr 
51v. więc lye będźie gniewał! chłopy bił/ Vrz
d- 40 
nikowi będźie groźił Strum E4v. RejFig Cc6v, 
Cc6v. Nieoddalay od dźie6ię6ia twego karnoMi: 
lelli go vderzyłz rozgą nieumrze! ty go bijelz! 
a dulzę iego z piekła wybawialz. Modrz-Baz H. 
Naoltatek/ nie maią nad kimby lie mMili/ 4S 
ledno by łony lwoie! opiwlzy lie! bili. BielSjem 
14; 22, 25. Z Mialt ie ze wśi wyganiano! a za 
odlzcżepieńce miano! iako złocłyńce ie bilij 
y dźiwnie męcłyli ArtKanc 015. 
bi
 czym (3): Verber, [...] Pręt! rózga wić 
y kśżda rzecz ynlza czym biYą yako palicą/ 
lalką bió! też plaga .lęga. Mącz 484b. Wierni 
lą Panu lwemu/ bo w wielkiey karnośói! Knu- 
bim biją leda oci! bez wlzelkiey litośći. BielSjem 
34. 
Zwroty: .w czoło bió. = bi
 z przodu, otwar. 
cie: Nie nalazłeś żadnegoj za prokurścią! Rad- 


. 


BIĆ 


lwy zawżc1y za tarcżą/ kędy w cżoło hiyą. 
RejZwicrz 83v. 
»c1łonią bić« = policzkowa
: Depahno, [..,] 
Pogębkuyę/ lH.liczkuyę dłonią biyę. Mącz [274]b. 
»hió w gębę, w gębę bić« (2): OB praebere, 
Wyc1a6 komu/ dopuMió lic w gębę bić. Mącz 
31M. Zaden móy Ilicprzyiaćiel twoiey lrogośći 
Nigdy wytrzymać uie mógł: biłf\ś ie w p;ęby / 
A óni w krwawym pialku zbierśli zęby. 
lO KochPsal 5. 
»hió kijem, kijf\m bić« (8): A przetoż olła 
kijem hił/ By lie w clrogę rychley śpidzył 
BierEz R2v; I' [cI »jako o!!ły (kijem) bićce]. 
[Pan] Będzye groźił kijf\m byó [I] przyprawi 
IS ku lzkodzye BielKom E2. Cżślem też nie wi- 
taiąo/ leci kiedy mijaią/ Kijem biją/ przed 
nimi ktorzy nie klękaią. RejWiz 179; 160, 
RejZwierz 128v. Fustio, [..,] Biyę kogo paloatem 
albo kiyem. .Vącz 141c. RejPos 144. a nie biy 
20 ubogiego ohłopka kijem/ któryó teł pómoże 
koło tego Strum H4v. 
»jako osły (kijem) bió«: Mnodzyóiem tacy 
bywaią/ N a lłowa nic nie dziśłaią: Aże ie muśi 
przypędzió/ A iako olły kijem bić. BierEz I. 
(przysI) : Biy zwycżay kijem/ Gdy znalz 
żeó winien. RejZwierc 238v. 
»bió miotłą, miotłami bió« (3): Kazał z niego 
lzaty złupió! Przed lobą ij miotłami bió BierE2 
D2v; G2v. kazał morze bió miotłą aby nie igrało. 
30 BielK roni 25. 
.bió pięścią, pięścią bió« (2): Otho wy tylko 
na zwady na lwary poMióie! a bijeóie pięśóią 
nielutośóiwie. Leop bai 58/4. Caedere pugnis, 
Pięśćią bió Mącz 29d. 
»u pręgierza bióce: Pewnieby go s pyeniędzy 
v pręgyerza bili. RejWiz 102. 
.bió rózgą, rózgami« (2): Batuo, [...] Biyę 
kogo rózgą. Mącz 23d. Flagello, [...] Biczuyę! 
Siekę/ Biyę r
zgami. Mącz 1290. 
.bić za szyję« = przytrzymywa
 przemocą: 
y żadnego nikt nie bije za łzyię. Ielliżeś lye 
omylił na tym Panie/ daó co nieda: nie lłuż 
mu więcey! iedny Suche dni przelłużywlzy. 
Strum R4. 
»)bió W twarz«: A oni mężowie co trzymali 
Iezula! nagrawśli gol [...] y zakrywlly gol 
bili ij w twarz! y pythśli go! mowiąc Leop 
Luc 22/64. 
Szeregi: .bió albo mordowaó«: Abowiem 
50 zalpi cżltlem lłutka nieboradek/ iż zamielzka 
polługi iakiey/ wierói lie! boi lie! ial mu barzo 
tego/ azażby go za to bió albo mordowśó oba- 
cżywlzy iż to nie ze złośći vcżynił' RejZwierc 80. 
.bió a policzkowaó«: Ale ach uieltotylz rooy 
55 miły na pewne Ikaranie a na pewną pomlthę 
lkazany a zśllepiony lwiecie! ił ani tego lwiś- 
dectwś! śni tyoh wywodow o tey prawdzye 


s
>>>
I ' 


lłulznie okazM nie chcelz! iedno tak gwa.łtem 
bijelz ś policżkuielz Pana lwoiego/ y lwiętą 
prawdę iego RejPos 336. 
»bić abo przeilladować«: a ieliimći nic nie 
winien! a cżemu mie bijelz abo przenaduielz' 
RejPos 336. 
2. Zaoowa6 razy, walczy6 wr(!cz, pokonywa6, 
zwyci(!jat5; zabija6, mordowa6; caedere, Mącz, per- 
cutere Vulg-Leop (67): Widząc Węgrzy wielki 
roltyrk miedy [/] imi! l
li wielką moczą pa- 
ląc! biorąo/ bijąc! gubiąo do krain Włoskich/ 
Franczut!kich/ BaworBkich BielKron 1 83v. po- 
trzecie porażeni Połowcy / ktore gonili biyąc/ 
aż do rzeki Wolh8. BielKron 1 183; 247v, 274v. 
Iż [zły] nie idzye gdzye biją/ nie płynie na 
wodę/ Ale lerce naradził z vporem na l.t;kodę. 
RejWiz 130v. RejZwierz 40v. Caedo, [...] Biyę. 
Siekę/ Zabiyam. Mącz 29d; 99c. bo kśżdy nie- 
przyiaóiel widząc/ iż nie może vy8ó/ biye poki 
może Bltać/ zwłalzcża Pogśnin BielSpr 31v. 
Prawa maią byó lpilane przeóiwko tym co 
łaią/ lromocą y biją [Leges scribendae in con- 
viciatortJs et percussores]. Modrz-Baz 77. kryią- 
cych lie też po larach y zaległych ltśrzynach/ 
chłopi ze ply wynaydowali y bili! ślbo złupio- 15 
nych na drzewach wieilili. StryjKron 390; 230. 
Ielzmil6 gor1ze niż Witułd będą Pollkie żony / Ktore 
iako pocżną bić/ hiją bez obrony. BielSjem 20. 
bit5 kogo (23): BielŻyw 84 [cI bić czym]. potym 
Canibales vciekli/ a owi lie złękli [/]/ a gdi 
przilzli k lobie! vkazali nśl.t;i aby ie gonili! tam 
ie goniąo bili! ś ciMa ich brali BielKron 1 llOv. 
przyldś taka nędzś nś knecht y iż ie 00 żywo 
biło BielKron 1 285; 273, 288v. Y bił ie Dawid 
od wiecżora do wiecżora drugiego dnia! y nie- 
ulledł lnich żaden/ iedno tylko cżterzy lta 
młodzieńoow Leop l. Reg 30/17; 2. Reg 5/25. 
Ten rzekł! iż Saraceni wodę zawżcly piyą! A wżdy 
lłyb
 iż cżalem y ty winne biyą. Iakaiby to 
nam lekko8ó! byohmy WillO pili! A ói wodni 
panowie/ by nas potym bili. RejZwierz 32v; 
13v, 26v. Tak iż potym woylko Mśdiśńlkie 
było tak vltrślzone/ iż ieden drugiego bijąc/ 
lami lie poraźili. RejPos 16. bo ói BrMibkowie 
niepobożllie żyiąo w prożnowaniQ nikcżemnieią/ 
mśiąo na to dwoie Compatibilia! Nabożeńltwo 
w lercu a Miecie w r
kn/ to ielt! aby y śpiewał 
y nieprzyiaóiele bił Kośćiołś Bwiętego BielSpr c; 
24. Syny wIzytki pobiią/ dźiewki w niewolą 
Zabiorą: drugie gwoli trupom vmarłym Na ich 
grobiech bić będą. KochOdpr D2. Bś radzmy 
też o woynie! nie wlzytko lię brońmy: Radzmy! 
iako kogo bió: lepiey niż go cżekM. KochOdpr 
D3. P Anie/ zś twoią zaw
dy pomocą Król bije 
. Nieprzyiaóiela lwego KochPsał 29. Przewłoka 
w woylku hkodzi/ czśbm zwyoiężeni/ Zwy- 
ciężcow lwoioh biją! zwłahoza przymno.ieni. 


BIĆ 


7 


StryjKron 633; 632,647. Kiedy nalzy meżowie [/1 
was bić nie vmieią/ Muśimy my: a oni doma 
niechay Bieią. BielSjem 20. Bił Tatary w Podolu/ 
y Turki waleczne: w Molkwi znaki zoltawił 
sIwego męltw8. wieozne. KochTar 74. Biłem za 
ćię pogany, razami wil'lkimi, ś tYB mię ZaB zra- 
niwlzy, powieśił miedzy złemi. ArtKanc E14v. 
bić czym: Gdy kthory vrzędnik nad podda- 
nymi moc przykrze vkazuie, rownie iakoby miał 
10 w nienawilci liro t y, albo iakoby ie tym mie- 
CŹem bił kto ryby odnioh wziął dla ich obrony. 
BielŻyw 84. 
Zwroty: »bió jako nieme bydło«: A po thym 
vpominaniu potkał lie z nieprzyyacielmi lwemi/ . 
15 ktore poraził y rolprolzył y wIzytki więznie 
wybawił/ gonili nieprzyiaoioły lwe biyą po 
lł'liech iako nieme bydło BielKron 1 202. 
»pachmie bić« = [prawdopodobnie] bić szty- 
chem: Fodere stimuliB, Pachmie bić. Mącz 132c. 
. »sztychem bić« (2): Cahsilary zś lromotę tho 
lobie pierwey mieli lztychem bió! iedno lieożo- 
nym obyożaiem BielSpr 51. A potym do koncy- 
rzow / lztychem bić ty chłopy / Vyźrzylz z koni 
polecą/ iak od wiatru lnopy. BielSjem 26. 
Fraza: »bij kto może«: Ale gdy lie kto broni/ 
tego biy kto może! A kiedyś iuż olłabiał/ vciekay 
nieboże. RejZwierz 40v. 
Szeregi: »bió (a) mordowaó« (4): nślzy lie 
polękli gdy ie V Marzy! Catlowie! V fk,TJ:ZY / Turcy! 
30 Multani! po ltronaoh w picowaniu bili mordo- 
wali okrutnie BielKron 1 254. Tha.k iż pothym 
Pan rolkazował Moiżelzowi! by kazał byó [I] 
a mordow8c bałwoohwalce y wyltępniki ony 
RejAp E3. RejPos 56, 285. 
»bić, siec« (8): W tym Polaoy iulz będąo 
pośileni w trwodze/ Vderzyli na Rulkie vphy 
gwałtem lrodze! Ilz ich na.. ltaie wlparli bijąc! 
liekąc z hukiem! A niedśli żadnemu rolpoltrzeć 
lie z łukiem. StryjKron 230; 135, 390, 527, 632, 
40 632, 757, 772. 
»bió a tłumió«: A więcey lobie to vważść 
mal.t;/ abyś bił a tłumił vporno mylli a pożą- 
dliwoBói w l"rcu lwoim RejPos 202v. 
»bij(cie), zabij(cie)« (2): Tho gcly Włalta 
45 vllyl.t;ała rozgniewała lie aż na LJbie włoly 
rwała! wołaiąc by balona/ biycie/ zabiyćie/ 
a nie żywcie żadnego brodacz!\ BielKron 1 139. 
A Polacy gwałtownie wytchnąć im niedali/ 
Lecz lpołnie biy! biy zabiy / a nieżyw wołali 
50 StryjKron 230. 
3. Zabijat5, zarzyna6, szlachtowat5; mactare 
Mącz, On, caedere Cn (17): A gdy iuż nie miał 
cżym żyw być Iął lie owieo iteż koz bić BierEz 
I3v. a gdy w Gnieznie pobył kilko niedziel! 
ss kmieciom/ kthorzy ltaciey nie chcieli dawś.ć/ 
kazał brś.ć woły krowy a bió! iako w Litwie 
był obycżay. BielKron 1 228. 


20 


35
>>>
.i 


bU kogo, co (lO): A gdy ią [łasio(!] tedy! cMiał 
zabić/ Nścżęła go tAko prośió: Prolzę ćię day mi 
przemowić I A niechćiey mię tAk nagle bić Bier Ez 
N4; L3v. Alelćie to nań zmowili Abychmy też 
woły bili A za M.kiemi przyImaki Wżdy lie 
wam dostaną flaki Nie Ukći lwięći czynili 
Nie płallczmi ni wołow bili Lecz panu wiernie 
llużyli A lwiat prAwie opulćili RejRozpr B4. 
Wyymie z gęby y patrzy/ toye diwno [I] było/ 
Ktoż wiedał by mołoko w iapońcży chodyło. 
Ale by był wlzytkęzyadł/pewnieby miał lkwarnę/ 
Ze nie tylko Zaiąca biłby był y Sarnę. RejFig 
Cc7v. Massagetae [...] Lud w Tatarzech Alia- 
tickich nie barzo opodpal [I] od morza Caspium 
zwanego/ ći w obyczayu mAyą ltare ludźie gdy 
yulz od ltaroi!!ći więcey niernogą bić/ y ich mię- 
lem żić, Samoyedź. Mącz 210d. u których pierw- 
lzą wziętośc ma ten który zwierz i!!miele biye 
a konia dobrze wiedźie Mącz 495d. Thu rozu- 
miey iżći tam żadnych wołow ani żadnych 
ptakow prze cię byli [/] ani gotowM nie będą 
RejPos 240v. y wiele ich potym nśydowsno/ 
ktorzy bijąc konie I w brzuchy ich rolprote 
grzeiąc lię ciepłą krwią śle prożno włazili. 
StryjKron 677. A raczey źwierz lei!!ny bijelzl 25 
Niż tancuielz/ ślbo pijelz. KochSob 63. 
Zwrot: »bić na rzeź«: Macto, [...] Biyę na 
rzeź. Mącz 203a. 
a. Zabijać na oliar
; mactare Mącz, Vulg- 
Leop, Cn, immolere Mącz, Vulg-Leop (4): Więc 
mamy offiarowśó Panu Bogu naIzemu prze- 
kleńltwo y brzydliwoi!!ć Egypt.lką' co if\lłi bę- 
dziem bić tho przed ich ocżyma co Egyptcży. 
kowie za Boga chwalą/ vkamienuią nas. Leop 
Ezod 8/26. 
Zwroty: »bió ofiarę.: I gdy wllyltkie rzecży 
będzie offiarował p'rzed Panem/ zabije baranka. 
kędy więc biją offiŚrę zupełną/ to ielt na mielcu 
i!!więtym. Leop Lev 14/13. 
»na ofiarę bić, bió ku ofierowaniu« (2): Macto, 
[...] Biyę na rzeź. Praecipue autem, Biyę ku 
ofierowaniu. Mącz 203a. Immolo, [...] ofiaruyęl 
nA ofiarę biyę. Mącz 229b. 
4.. Uderzać; percutere Vulg-Leop, O,t, pulsart' 
Mącz, Cn, applodere, compulsare, lligere, pellere, 
quatere Mącz (44): Pulsu, [...] Vltawicznie biyę/ 
wyganiam/ Te! dzwonię. Mącz 28711.. Quatio, 
[...] PoruIzam/ Tłukę/ Biyę/ Trącam. Mącz 
338d; 130b, 286d. 
bić o co: Compulso [...] Bić o col Brzękść. 
Mącz 287b. 
bić czym: A tłucże lie po lIciana.ch by nadęta 
piła. Ktorą oni lzaleńcy co ią więc igraią/ No. 
. gśmi y rękAmi bijąc popychaią. RejWiz 12v. 
Zwroty: »bić w bęben, w bębny, na bębniech 55 
bić. = b(!bnić; tympanizare Mącz, On, tympana 
pulsare Cn (3): A to N ugas przed pocttem co 


BIĆ 


na bębniech bije/ Wierz mi że na bieliśdach 
y ten lie nie kryie. RejWiz 74v. Tympanizo, 
[...] Bębnię/ biyę w bęben. Mącz 47111.. RA- 
cluyćie lye bogu nawyżlzemu/ Dobrodźieiowi 
5 nAlzcmu: Biyćie w bębny/ w inltrumenty gray- 
ćie/ A plIUmów niezaniechayćie. KochPsal 122. 
»bić czołem, czołem bić« = oddawać cześć 
przez poklon, kłaniać si(! (7): Nie wy loko wzno- 
lió nogi Aby brJl!ąkały oltrogi Wąs pomulkM 
10 a czołem bić A to wllytko ltoi za nic RejRozpr 
12. Kśrbarz Sztygar y ważnicy / WIzytko lprawni 
vrzędnicy / .Biycie cżołem wIzytkim lpołu/ Mieli 
mię tam wcżeśó v ltołu BielKom A3v; F4. 
Plurima salute Parmenonem summum suum 
15 impartit Gnato, Wielmi mu czołem biyę yakoIzto 
wiernemu/ towarzilzowi/ wielmi cie pozdrawiam 
yako naywierneylzego [/] lwego towarzilza. 
Mącz 281d; 431d. Sżabla oltra przy boku/ to 
pan: ta rozltrzygniel Kto komu cżołem bić 
20 ma. KochOdpr Cv. Wlzylcy mocarze źiemlcy 
tobie biją czołem KochPsaZ 132. 
»dłonią w dłoń bió. = klaskać: PopysmuB, 
[..,] Trzask/ klaski gdy kto dłónią w dłóń biye. 
Mącz 312b. 
»bić dłonią w dłoń. = zaznaczyć dokonanie 
transakcji handlowej przez uderzenie dlonią w dłoń 
partnera: Przedaway kupuy I handluy / biy dło- 
nią w dłoń/ Zylk lobie vgoń. KlonFlis H2. 
»we dzwony bić. = dzwonić: thak iż nie 
30 inacżey iedno iAko we dzwony bijąc na niej 
Aby lie o nim ty głoly roznaIzAły I a oni aby 
lie Ichadzśli/ przypatrowśó lie temu lwiętemu 
Boltwu iego. RejP08 81. 
»laską w ziemię bió. = stukać: Marlzalkowie 
ss lalkami w ziemię co raz biiąc/ Polłuchayóie/ 
panowie I Vkślegon mowi. KochOdpr C2. 
»bill piersi. = uderzaó 8i
 w piersi 'ta znak 
skruchy (4): A on iawnogrzehnik z daleka 
lthoiącz/ nie lmiał ocżu lwoich podnieM ku go- 
40 rze/ a bijącz pyeri!!i lwoie/ mowił: Boże bądź 
miłollóiw mnie grzelinemu [I]. RejPos 199v; 
201v, 202 [cI »bić a fra80wać.], 202v. 
»bić w pięty. = dawaó 8i
 we znaki: Bo ten 
brnie proltym brodem/ niechce na wykręty I 
45 Ktore nami lwiatu k woli/ z inąd biją w pi
ty. 
RejZwierz 56v. 
.bić ręką w rękę, ręką w rękę bić« = klaskaó 
na znak radości lub załamywać r(!oe na znak 
cierpienia; applodere Mącz, percutere manu ad 
50 manum V ulg.Leop (2): Ty tedy lynu cżłowiecży 
prorokuy I a biy ręką w rękę/ a niech będzie 
we dwoie miect y niech we troie będzie miecż 
zabitych. Leop Ezech 21/14. Applodo, [...] Ręką 
w rękę biyę/ welelę- lie. Mącz 30611.. 
»bić 8krzydły, skrzydły bić. = trzepotaó (2): 
Kury lie iey IprzećiwillJYI Skrzydły biłyj nolmi 
klwllJy BierEz I; K4v.
>>>
»w 8truny bić, bić w struny« = uderzać, grać 
(4): Cit harae instrumentum, Nieyakie naczinie 
do lutniey którym ltruny przed czMy naciągano 
y w ltruny nim bito. Mącz 2850; 203d. A ia 
długo mam bić w ltrónyf KochPieś 25; 49. 5 
»wełnę bió«: Carminarius, Ten który wełnę 
biyę [/]1 albo czechrze. Mącz 39a. 
»ziemię bió« = tupać (2): A widamy tho 
y na małych dzieciach/ kiedy 'lie powali Albo 
lie od rozgniewa/ tedy lie będzie miotało I 10 
będzie zięmię biło / y lzpetniey wrzelzcży niżli 
gdi mu lie co inlzego sltanie/ it iut theż y mamka 
muśi z nim rzkomo płakAć/ także też ziemię 
bió RejZwiero 76. 
Szereg: »bió a frasować«: A wlzakoż podnioż- 15 
lzy lerdecżne ody lwoie ku Panu lwoiemul 
bił a fralował pierśi twoie RejPos 202. 
a. [O zegarze] sonaro Mącz, On (6): 
Fraza: »bije zegar, zegar bije« (6): Zegar od 
pirwlzey godziny do 24. tyle razow bije. KlosAlg 20 
D2; D2v. Spytał wiele bił zegar I panowie tą. 
liedzi RejFig Bb6v; Bb6v. sonat horam, Biye 
zegar. Mącz 158a. Quotam sonuit horam, Yako 
wiele zegar bił. M
 344c. 
h. [O gradzie, deszczu] padać; grandinare 25 
Mącz (2): 
Zwrot: »gradem bi6«: Grandino, [...] Gradem 
bió. Mącz 1480. 
Fraza: »bije grad«: Sluohay iako bije w 
óia- 
IlY Z gwałtownym dżdżem grad zmielzany 30 
KochPieś 24. 
S. Uderzać ,.ytmicznie, pulsować, 
nić (o SC,.cu 
i skf'oniach); mica,.e, palpita,.e On (2): 
Frazy: »serce bije«: W tym iem terce bije/ 
a barzo tye rozgrzało I teł ie tak namazśó 35 
OczkoOiep 31. 
»[skroni] biją«: mazAć/ temiż wódkami y tkró- 
ni iem biją. OczkoOiep 31. 
6. Wbijać, umacniać: pange,.e On (12): Pod 
okrutne kamienie ollzowy pal bije I Powiedli. to 
iż do lta lat to w zyemi nie zgnije. RejWiz 84. 
Gdy biją fundśmenty gdy wieże ltawiśią/ Przy- 
li
liby iż wiecżnie tu panowśó maią. [Mo.e 
kopa6l] RejWiz 87. A tam chłop iSko ltandar/ 
co im pale biyąl A iako go nachylilzl to go ł5 
wrzyloy myią. RejZwierz 88v. Ale ohcerzli mieć 
Taras dobry y coby go długo było/ a zwłalzczś 
możelzli ktemu przydźl Day bió kóIe dębowe 
tak miąldze iako dobra Brożynśf kół od kołu 
na trzy łokóie Strum H2; H2v, K, K2v, L3, 50 
L3, M4v. 
Zwrot: »na tebel, na teble bió« = bić na kUn 
(2): Każe moono na teble bió by lie nie chwiało I 
Dali Bog to do lta lat i
cie będzye ltało. RejWiz 
84v. y óny Progi każ na Tebel biól y także 55 
kożdą Sparł;! vmlzyó mohem dobrym miękkim. 
Strum L3v. 


-- 


BIĆ 


9 


7. Kopać (o koniu) (3): Calcitro, [...] Kóń 
który biye. Mącz 31b. Calcitrosu8, [...] Który 
rad biye/ Kopa Mącz 31b. Biie ten koń I y kąlze 
KochOdp" D2. 
8. Odbijać, oddawać (o piłce): 
Fraza: (przysł) = wet za wet: Cretiaare cum 
Cretensi, Proverb. S olzultem a łgarzem łzą [1] 
lie obchodźió/ Też/ yako galą tako biyą/ bywa 
mówiono. Mącz 68c. 
9. Rzucać, miotać: 
Zwrot: »kamieniem bić«: Ie nr gwałtownie 
poydą/ miotść Ogień w dźiuręl a ltrzclAć y u- 
mieniem bić/ iemby wielki gwałt tedy lpuśóić 
Krathę zakowaną żelazem BielSpr 64v. 
10. Strzelać (2): abowiem raźniey y prędzey 
na thę ltronę idzie wbełka [1] ltrzelba/ y brony 
mooniey bije z gory gdzie niżey I iż więcżlzą 
nawałnoBóią cżyni każdy z gory niż z dołu 
BielSp,. 15. 
ZW,.ot: »z dział bić«; to,.mentis tJe,.be,.a,.e Mącz, 
On: Tormentis verberare. Z dział bićl ltrzelAć. 
Mącz 484b. 
li. Ude,.zać, błyskać, grzmieć; lulminare Mącz 
(2): 
Zwrot: »gromem bić«: Fulmino. [...] Gro- 
mem biyę. Mącz 139a. 
Fraza: »piorun bije«: Fulminat, Trzaskal 
Grzmi/ Piorun biye. Mącz 13911.. 
12. p,.asować, odciskać, wytłaczać (8): 
Zwroty: »księgi bić« = drukować; imprimere 
On: IDąo mimo librariią/ Kł;!dy mądre kśięgi 
biią/ Lubimir/ miedzy tytuły Przeozytałl Bitwa 
v Huły. KochF,. 108. 
»monetę, myńoe, pieniądze bić, bić pieniądze«; 
cude,.e, jerire, signare Mącz, Cn, conlla,.e Mącz, 
nota,.e, I'are Cn (6): BiBkup płooki N. Noskowski 
to jeno przyłożył, że minnyoe niedostatek prze 
to, iż WKM nie bijesz pieniędzy 8wych. Diar 
102. Cudere nummos vel argentum, Monetę bić. 
Mącz 70d. Forire monetam, Monetę bić. Mącz 
121c. Conflare pecuniam, Pieniądze bić. Mącz 
13Od. Argentum signare, Myńce byó [1]. M
 
392a; 392a. 
»olej bić«: Tha napirwey żonom wymylliła 
prząlć kądziel y płotno tkMj oley bió/ pilzcżałkil 
y lprawę wlzyltkę ku walce BielKron 1 8v. 
13. Ude,.zać, wpadać, dositJgać, wzbijać sitJ (8): 
bo iadąo miedzy Kurlkim y Baltickim morzem I 
pod lamy woz w8ły morlkie biją StryjKron 72. 
bić w co: Pialek z wodą lye mielza: a w po- 
boozne ławy Bije rzturm niebelpieczny KochPam 
85. 
Zwroty: »bić w nosy«: DZwońże miły Zyg- 
muncie / tymi trzemi głoty / A niech twoy ohromny 
brzęki biye ludzyom w noly. RejZwierz 105. 
»bić w obłoki«: iogo moc y lława y w obłoki 
biła. RejZwie,.z 41v. 


J
>>>
10 


BIĆ - BIĆ SI E, BIĆ SIĘ 


.w oczy bić«: Na wielbłądziech ielzdżą za- 
mykaiąc ne w klatkach drzewianych dla pialku/ 
ktory im w ocży by mgła biie. BielKron a 263v. 
))bić w UBZY, do uszu« (3): ale bądź 
pilen lłow Pśńlkioh 1 ktore gło
no biją do 
vlzu twoich/ gdyż widzilz czo thobye złego 
y dobrego na tym nalt'ieć może. RejPos 156. 
Cżemui cye wżdy nie biją w vlzy twoie ty 
lłowa a to vpominanie Pana twego RejPos 
196; 296v. 
14,. Zmierzać do czegoś, nalegać na coś (2): 
Zwroty: .w jeden cel bić«: To więc iuż Ante- 
norze/ inlza/ niż prorootwa/ Alho lny biało. 
głowlkie: ale wlzyloy przedlię W ieden cel 
przedlię biią KochOdpr D3. 
.bić na to«: Pociął ow dopiero / tym więozey 
bić na thol y lpor dzierże6/ powiedaiąc żeby 
tego ni
dy dowieść niemiał. GórnDworz T5. 
15. W skazywać, biec prosto (2): Y kiedy 
obaczylz że 1znurek równo bije/ od dźiurki do 
dźiurki/ y zakrywa Rezęl o tym wiedz/ żo 
iuż pewna wagśf iuż możelz snią na pewne 
kazać Strum C. Cnota móy kómpaB/ który nie 
wpół nocy I Ale w pół zbytków bije KochPieś 49. 
CI bijący, bity. 


bić sie, bić się (53+4=57) vb impl 
hić się Modrz-Baz 23v, 102, KochOdpr D; bić 
sie II bić się BierEz (3 :1) K2, K2, K4v:P4v. 
lut będę się bić Modrz-Baz 23v. 1 du imp 
Rie biwa BielŻyw ló9. 
SI stp: Dlugo bywBszy szę sz nyrn, a8SZ 
podal thyl dyu pugnaudo convertit in fugam 
ca 1428. PF I 485. 
l. Walczyć z kimś, potykać si
, prowadzić 
wojn(, Sl:adawać' sobie razy; cernere Mącz, Cn, 
certare, contendere, dimicare Mącz, batuere, 
pugnare Cn (52): A tak rozni wIporze byli/ 
Radząc iedni by śię bili: Drudzi tego odma- 
wiali/ Ktorzy lwoie Biły znali. BierEz P4v. 
y zelzły lie obie ltronie a bili lie za XX dni 
BielŻyw 159; 152. Bogdan maiąc lprawę o nim 
potkał lie z woyskiem krolewskim/ bili lie od 
rana aż do wiecżora BielKron l 243; 123, 160, 
178v, 179v, 260, 267v marg. A thakże y kolera 
hy lie zapaliła/ Pewnieby lie wadziła albo barzo 
biła. RejWiz 117v. A teroa im dodawM/ iżeby 
lie bili/ Bo iakoby kramarze na lelie łupili. 
Vbyeray ty w żelazo ktorzy lie bić maią/ Bo 
ći na lię s tym złotem lerca doda.waią. RejZwierz 
39v. Credere se pugnae, Bić lie/ PotykM ne. 
Mącz 67d. Contendunt verbis inter 8t', non pu
nis, 
Tilko lie twarzą/ nie biyą. Mącz 444c; [220]c. 
a dana mu iclt.h moc aby podniolł pokoy na 
ziemi aby lio ludzie bili. Rf'jAp 57. kthoby 
chciał po daniu ręki/ IzukM dopiro tych drogi 


żeby mu tie bić nie przylzło: [..o] niewiem 
iakoby praw był/ zawołaniu Riczerlkiemu 
GórnDworz E2v; D4v. Dotylam waB rozwadzał/ 
aż mi lye doltalo : Biyćie lye póki ohoećie 1 
5 mnie tam na tym mało. KochPieB 21. 
bić 8iiJ z kimś (14): Animći lie ia z wami bił 
BierEz K2; K2, K4v. ći lie mężnie s Turki bili 
BielKron l 120v; 172, 185v, 268v, 273v, 282v, 
284v. Y dwu Krolu ich w rolpact y ku vćiekaniu 
10 przywiodł/ bijąc lie lnimi mocnie althale. 
BielKron a 279. Certo, [..o] Wadzę ne. Biyę ne 
B kim/ Zakładam lie/ albo wetuyę ne s kim 
o cokolwiek. Mącz 49c. Est mihi tecum pro ariR 
et focis certamen, Mam s tobą ozinić a bić lie. 
15 Mącz 49d; 48d [cI bić 8i
 o (prze) coś], 49c. 
bić 8i
 o (prze) coś (7): Pro patria cernere 
cum hostibuB, Bić lie o oycziznę 8 nieprziya- 
ciclmi. Mącz 48d. Abowiem gdy on Golialz 
okrutny obrzym z woylka Fililtińlkiego bluźnił 
20 imię Boga żywego I a wywabiał kthoby lie był 
ohciał bić z nim o zwycięltwo y o imię iego: 
Tedy vciynion był dekret w woylku żydowIkim 
RejPos 18v; 215v. Będą mu wlzytoy posłulzni 
z chęći anieponiewoli: w rzeciAch trudnych 
15 nieopulzctą gol rzeciy tak welołe iako prze. 
ćiwne tpolne lobie znim będą rozumioć: o ży- 
wego będą Bię bićl a z vmarłym będą lobie 
życżyli vmrzeć. Modrz-Baz 23v; 102. TVlmy 
lie mężnie prze oyozyznę bili I Y naoltatek 
30 gardła położili. KochFr 29. Leda o m8lą krzywdę 
ali lie wnet biją/ Patrzże zalię pochwili ali 
z lobą piją. BielSjem 22. 
Zwroty: .polem 8ię bić« = bić 8i
 w otwar- 
tym polu (2): Milciade8 radził polem lic lnimi 
35 bić/ nizli lic dM w koło obledz BielKron ' 24v; 
24v. 
»bić się sam a sam, 8a.m a Bam bić się« (3): 
a Pitac' wodzem był MyteIenlkioh, vmowił tak 
aby lie lam a lam z Frinonem hethmanem 
40 Atf'nlkim bił za wlzytkie woylka BielŻyw 12. 
niechay lie bije tam a lam lemną o moie y o iego 
Kxięltwo BwlKron l 144v; 69v. 
.(we)Bpołu, wespołek bić się, bić Bię społu« 
(6): Nie iplt ci to cśclć kxiążęciu potracić z obu 
45 ltron ludzi tak wiele dla iednego abo dwu, 
przetoż lie welpołu lama biwa, a tak kto 
kogo przemoie ten lie w kroleltwo y w lucI 
w wiąże [...] Gdyż lie lepak tak dlugo lpołu 
hili, w tim ktol [l] PorruR wielki giełk w lwym 
50 woylku vlłylzał BielŻyw 159; 23. bili lie tpołu 
tak haniebnie iż obie ltronie za wygrane bitwy 
mieli BielK roni 209v; 195. Compugno, [. .. ] 
Wclpołek lie biyę/ potikam. Mącz 330b. 
.hić się aż do Bmierci«: Hanna Hircanus 
55 [...] pothym gdy był oblężon na zamku od An. 
tiocha Epifana/ nie chciał lie dM/ ale lie bił z nie- 
pl'zyaciclem aż do lmierći. BielKron ' 32. 


.......
>>>
. r 
I 
I 


BIĆ SIE, BIĆ SIĘ - BIJĄCY - BITY - CHOCIAJ 


Szereg: »abo się bió abo ucieka6«: W 011 
cżAs iuż prozny rozmylł: bo iut śbo lię hić 
Abo vćif\kM trzeba KochOdpr D. 
2. U derza
 si
, zadawa
 sobie razy; plau(lere 
Vulg-Leop (3): 
Zwroty: »bić się w głowę«: Caput quasli!at., 
Tłucze liel Biye lie w głowę. Mącz 3393.. . 
»bió się w lędźwic = uderza
 Bi
 na znak 
bólu, rozpaczy: Wolay a krzycż lynu rżło- 
wiecży/ iż y ten vcżynion ielt w ludu moimI 10 
ten we wllyltkilJh wodzach Izrlwllkich ktorzy 
byli vćiekli: miecż0wi dani lą z ludem moimi 
przeto biy lie w lędźwi [plaude super lemur] 
Leop Ezech 21/12. 
»w piersi się bić l'ękoma«: solcnt quibus 15 
aliquid vehementer dolet, W pierśi lie bió rę- 
koma Mącz 302d. 
3. Kopa
 si
 (o koniach): EmissariuB equus, 
aries [...] Zwadliwy kóń który lie kwika 
ś biye B drugiemi końmi na palzy. Mącz 226b. 


i 


bijący (5) part praeB act 
SI stp: a gdisz zaloba w Bandzye bandzye 
viwyedzona, biyandzi sbytemu albo czirzpyąn- 25 
czemu crzywdan ot policzka pyancz kop groschi 
[...] zaplaczicz ma XV med. Sul 102. 
l. Walczący, potykający sil,!; proelian8 Vulg- 
Leop : Y popilano ich z pokolenia Beniamin kto- 
rzy mogli miecżem boiowść/ dw8rlzieśćiay pięć ty. SD 
lięcy: procż obywatelow miśJthś GabMI ktorych 
było liedńl let mętow bśrzo mocnyoh/ zarow- 
nie lewą iako prawą bijąoych Leop ludic 20/16. 
2. Zabijający; percutiens V ulg-Leop: A gdy 
Angioł Boży wyóiągnął rękę lwoię na Ieruza. 35 
lem aby w nim wytra6ił ludl zlutował [ie Pan 
nad vtrapieniem ludu/ y rzekł do Angioła biyą- 
cemu [I] lud Lcop 2.Reg 24/16. 
3. Uderzający; percutiens V ulg-Leop: Błogo- 
llawiona chwała Pańlka z mielca lwoiego/ 40 
y thrzepiotanie lkrzydeł źwierzęcych bijąoych 
iedno o drugie Leop Ezech 3/13. 
4.. Rzucający, miotający; iaciens Vulg-Leop: 
Zwrot: »bijąoy z proce«: Y popilano ich 
z pokolenia Beniamin ktorzy mogli miecżem 45 
boiowśćl dw8rlzieśćiś y pięó tylięcy: procż 
obywśtelow mialthś GabM/ ktorych było liedm 
let mężow bśrzo mocnych I zarownie lewą iako 
prawą bijącyoh: ś thak miernie bijąoych 
z proce I że też y włolu niechybiliI a nigdy lie 50 
kśmień na inIlą 1trollę nieobroćił śni vlJhylił. 
Leop ludic 20/16. 
S. Zmierzający; ptrtinen8 Vulg-Leop: 
Zwrot: »bijący ku cylu«: A tho żeś wtore wi- 
dział ["li ku iednemu oylu bijący: zllak ielt pew- 55 
nośćil że lie Uśnie słowo Boże LtJop Gen 41/32. 
Ol bić. 


11 


bity (6) part praet pass 
SI stp: Byt iesm iaco syano y zeschlo ieBt 
Bereza moie bo iesm zapomnal gie80z chleba 
mego. Fl 101, 5. 
l. Uderzany, chlostany, karany (2): Chociay 
drudzy nie krzywi przedlię będą biói. RejWiz 
78. mieyże lię w cżeść y ty Byś nie był bity. 
KlonFlis F. . 
2, Ubity, utarty, twardy (2): 
ZeBtawienie: »bity gościniec« (2): Wlzakoi 
ielzcżel mimo tol nśiduię ia iednę drogę I ktora 
mi Iie widzi byó do tey przyltałośći/ prawym 
a bitym gośćińcem GórnDworz E7. Więo ku 
przylciu do niego I lą tol iako proltel a bite 
gośćińczel godnośćil ś p
zymioty tel ktore ói 
panowie Dworzaninowi nAznacżyli GórnDworz 
Ee3v. 
3. Wbijany, umacniany (2): ieno przed Vpu- 
lteml nie biy żadnych Pałów I abowiem po 
20 Paloch które bywaia [I] hithó w Vpultachl rśdy 
[ye ltawy rwą. Strum M4v; M3v. 
Ol bić. 


5 


chocia cI chociaj 
chociaby cI choćby 
chociaj, chocia, choć, chociaż, choćże, 
chociajżc (306+272+262+52+5+3=900) cn 
chociaj RejAp (16); chocia BielŻyw [12], 
KlosAlg F3, BielKron l 285v, KochOdp A2, 
B4v, KochTar 75, JanNKarG H6; choó DiarDop 
77, 88, OczkoCiep (11), KochPsal 3, 79, 81, 92, 
KochTr 17, 21, StryjKron 51, 340, 370, 617. 
BielSen 12, KochBob 58, 65, ArtKano (14); cho. 
ciaż Mącz 478a; chociallchoó RejRozpr (22 :18), 
BielKron 1 (15: 3) -: 18v, 124v, 132v, BielKom 
(4 :5) E7, F2v, F2v, F2v: [5], A2. C, C2v, E7, 
Btrum (2: 3) I3v, N2: A3v, A4, A4, Modrz-Baz 
(23: 1) - : 92, KochFr (4 :1) 3, 56, 104, 120: 39, 
BielSjem (7 :2) - :27, 37, KochPam (1 :1) 80: 87, 
JanNKar (1 :8) A4: -; chocia II chociaż BielBpr 
(21 :1) -: 24v; chociaj II chocia II choó RejZwierz 
(31:6 :24), RejZwierc (21:1 :8) - : 254: -; cho- 
cia II choć II chociaż BierEz (26:2 :1) - : K3v, 
N2v: H3, Diar (1:2 :3) 99: 108, 129: 106, 
129, 1
3, GórnDworz (22:1 :4) - : Cc4v: T5v, 
V2v, X4v, Y, KochPiels (5: 8: 1) 24, 43, 
45, 49, 52 : - : 8, BieZRozm (10:2:1) -: 7, 
32: 4, KlonFlis (9:32:1) -: -: F3; chociaj II 
chocia II choó II chociajże Rej Wiz (92:7 :80 :1) 
-:-:-: H4v,RejFig (11:2:6:2) -:Bb6. 
Cc8 : - : Bb7, Bb7; chociaj II chocia II choó II 
chociaż RejPos (135:73:6:37); chociallchoóll 
ohociaż II choóże Leop (3:9:2 :5) lob 19/6, 
Eccles 5/H, ludic 1517: - : l. Oor 9/24, Hebr 
2/9:B2 wstl,!P, B2 wstl,!P, l.Cor 15/H, l.Cor 15/H, 
Prov 29/9.
>>>
12 


Sl stp: kaszdy. cz1owy(\k moze w gayonem 
sąndze swa zalobą odpusczycz choczyą tha za- 
lob a gyesth w8zdzyączna vszwyat.hczona albo 
przekonana 1450. Ort Br VI 359. 
tako wszdy ma szye szostacz czo Bzandzono 
starym obyczagem chocz any woyth ten s tymy 
obyczaymy ku prawu nye przyszągl 1450. Ort Br 
VI 360. 
l. Wskazuje na stosunek przyzwalający - 
acz, aczkolwiek, jakkolwiek, mimo że; vel Mącz, 
1'-Codrz-Baz, On, cum Vulg-Leop, Modrz-Baz, 
etiamlli. licet Vulg-Leol" Cn, quamvis 1'-COflrz-Baz, 
Cn, etsi, quamlibet. qua1tquam" t.a1ltenetl'i, ta- 
metsi Cn (841): 
a. W prowadza zdanie podrzę-dne przyzwalające 
(684): BierEz C4, Ev, H3, H3v, I2v (20). Gdy 
ieden we lrzoclku ltoi/ thedy oltatlli termin 
(,hociII. lie nie mnoży / obracza lie w mianowanie 
lrzeclllic o terminu a lwe włalne traći. KlosA 19 
F3. RejRozpr A4v, B3v, Cv, C3v, C4 (16). Tu lie 
okazała ludzka Ill1pota w chćiwolói panowania/ 
chocia y lwiętego rodzaiu byli. BielKron 1 33; 
18v, 27, 38v, 132v, 150 (10). nie dali nic IchM, 
a mYBmy jednak dali, chociaż my to tak byli 
podali: jeRli IchM da(lzą, tcdy my też damy. 
Diar 143; 106, 108, 129. BielKom nlb 5v, A2, 
C2v. Będzyelz iako z Marmuru kamień po- 
złoćilty / Chociay lic pltrzy po wirzchul we 
wnątrz błazen czylty. RejWiz 100v; A2, 2, 2, 
3, 4 (101). Leop Deut H/23, lob 8/4, Prov 22/6, 
I. Cor 9/24, Hebr 2/9. Może w tym nic nie wętpić/ 
chociayże kto zginie/ Iż go pewny v Boga/ 
dziB obiad nie minie. Ref Fig Bb7; A3, Bbv, 
Bb6, Bb7 (11). RejZwierz A5v, 5v, 46v, 47v, 47v 
(32). BiflKron 8 285v. Vbi ego hinc abil1ro, vel 35 
oecidito, Gdy ya ztąd orleydę ehooalz [I] go 
lnicdź nie rzekę o to y słowa. Mącz 478a. RejAp 
F5, 122, 149v, 179,. 182, 192v. GórnDworz Bv, 
F4v, N8, P2v, V2v (8). Iuż mu lwiecą chociay 
nic widzi/ dzwonią chociay nie lłylzYI konie 
mu wodzą/ chociay nie chodzi/ kadzą mu chociay 
nie cżuie. RejPos 243; 9, 9, 10, H, 14v (145). 
RejZwierc 20v, 25v, 38v, 61, 120 (14). BielSpr 
8, 24v, 27v, 31v, 41v (13). Strum I3v. Modrz- 
Baz 41, 89v, 99v, 102v, H4v. KochOdp A2. 
OczkoCiep 2, 25, 25, 25v. Choć niebędźie nic 
ItrlJJznego/ Będą lye bać ćienia lwego. Kochf'sal 
79; 3, 81. KochTr 17, 21. StryjKron 51, 340, 370. 
I(ochFr 39. BielSen 12. BielSjcm 3, 4, 5, 37, 
37. KochPiel 4, 4, 8, 24, 27 (11). KochSob 58, 
65. KochTar 75. KochPam 80. ArtKanc C3v, D17, 
F3, K18, K20 (8). KMiecy lud polpolićie chłopy 
przezywamy / Choćia wlzylcy z ich pracey do. 
brze vżywamy. BielRozm 31; 3, 7, 17, 21 (9). 
JanNKar A4, B2, C3v. JanNKarG H. Doma lię 
rzecży choć dobru, lą przedniej Zdarlzą powIzed- 
nie. KlonFlis C2v; B4, B4v, C2, C4v, D3v (20). 


CHOCIAJ 


Polączenia z jednym dodatkowym wskaźnikiem 
zespolenia: »chociaj... 11.«: Chociay z niey 
Izpik8nardy nadobnie woniała 1 A po chwili 
we błocie wnet będzye leżała. Rej TV iz 48. 
»chociaj (chocia" choć, chociaż) ... alc« (42): 
RejWiz 27v, 89v, 106v, HI, H4 (9). NallY 
zacni przodkowie/ chociay nie łaiśli/ Ale ćicho 
przed złemi/ obruly krśiali. RejZwierz 79v; 84v, 
Hiv. RejPos 25v, 26v, 31, 50, 71v (22). RejZwierc 
10 51, 129, 246. Modrz-Baz 8v, 8v, 102. BielSjem 
12. ArtKanc KlOv. 
»chociaj ... ali (alić)« (2): A chociay więc 
przypadnie czślem rok zawity 1 Ali pan moy 
do lta mil byerze lie na kwity. RejWiz 123v; 22. 
»chociaj (chocia, choć, chociaż) ... jednak« 
(17): RejRozpr Kv. DiarDop 88. chocia taki 
nic nic przemowi/ iednak znśó 8 poltawy łeb 
barzo głupi. GórnDworz M; B6v, D5v, H3v, 15, 
M6v (10). Bo ani Abraam/ ani Moiżelz/ ani 
Izaialzf ani żadny Prorok 1 chociay go w podo- 
bieńlthwiech widali/ chociay gł08 iego lłylzcli/ 
chocyay bywali w duchu zachwyczeni aź przed 
lamy Maieltat Pańlki/ iednak o tym nic grun- 
townego / nic pewnego powiedśó nie vmieli 
25 RejPos 148. ArtKanc S17v. KlonFlis F3v. 
»chociaj (choć) ... lecz« (6): Chociay cżalem 
Skowronek przed Kobcem vciecże/ Lecź chłop 
marną krzewinę do gruntu wyliecże. RejWiz 
190; 35, 132, 145, 186. RejZwierz 5v. 
»chociaj (chocia, choć, chociaż) .. . przedsię 
(przecię)« (47): RejRozpr C4, G, H2v, K3. 
RejWiz 3v, 52, 57, 59v, 78 (11). RejZwierz 7v, 
76v, 128v. RejAp Bv. GórnDworz M6, Ff5v, 
Kk3. RejPos 69, 76, 76, 76, 76 (14). RejZwierc 
94v, 236. On pierwey był/ niżli był: on cho- 
ćia nie będźiel Przcćię bę(lźie KochFr 120. 
A.rtKanc K18. JanNKaT Cv. KlonFlis C4, C4, 
('4, D4v, D4v, D4v. 
»przedsię ... chociaj (chocia, choć)« (8): 
40 RejRozpr B2, C4v. Elzbiety krolowey węgier. 
8kiey nic to nie rufzyło iż Litwa Izkody cży- 
niła/ przedlię na ta{lce rada patrzyłśf chocia 
iey było olmdzieliąt lat. BielKron 1 222v. RejWiz 
56v, 192v. GórnDworz Aa5v. RejPos 239v. 
45 A.rtKanc AHv. 
»chociaj (chocia) ... tedy« (7): RejWiz 144. 
A cżalem chocia y nie myl1i vcżynić/ tedy bywa 
zwyciężon prośbami cżłowieka wiernego. RejPos 
68v; 48, 67, 96v, 271. RejZwierc 78v. 
»)chocia (choć, chociaż) ... wszakoż (wszak- 
że)« (9): Y ehoóia mu lie chóiało ieść/ Wlzakźc 
niechćiał do nich przylieść BierEz P; P4, R3. 
Leop Przem. na 1'-Iatth. GórnDworz P2. RejPos 
7, 7, 90v, 92. 
»('hociaj (chocia, choć, chociaż) ... wżdy« (7): 
BierEz H3, I3v. RejRozpr H4v. RejWiz 100v. 
RejPos 308v. BielSjem 4. Choćia nieprzyiaóiele 


5 


15 


20 


30 


t 


50 


55
>>>
lml d.trwożylil Wżdy ich tym obycżśiem nigdy 
nie pożyli. BielRozm 30. 
»wżdy ... choć«: Ale mi ielzcże powiedz 
przecż tha rota s pyekła/ Co tho ludzi morduie/ 
a boday lie wlciekłal Iż wżdy drugye omija 
choć pogląda rrodze/ Podobno tho icdno ty 
czo mylłą o Bodze. RejWiz 95. 
Połączenia z dwoma dodatkowymi wskaźni- 
kami zespolenia: »chociaj (chocia, choć) ... 
a przedsię« (5): BierEz N4. RejWiz 4. Iż chociay 
zle oCŻyma widzimy / A przedlię lie ni zacż 
nie wltyclzimy. RejA p 199v. RejPos 82v, 260. 
»80 przedsię .. . chociaj (chocia, choć)« ( 4) : 
A przedlię nic niewygramy Choćia tam lami 
bywamy RejRozpr F3v; B4. Rej Wiz 146. 
RejZwierc 95. 
))chociaj (chocia, choć, chociaż) ... a wżcly« 
(20): RejWiz 72v; 79v, 104, 180v. RejPos 39v, 
58, 76, 172v, 184 (13). lako zMię z niewodem 
do Uawku zachodzi [Rycerz]/ Choćia tam ryb 
nie ladzał/ a wżdy po nie broclzi. BielSjem 7. 
ArtKanc lU, R19. 
»chocia (chociaż) ... ale jednak« (2): iż chocia 
mie ocżyma lwemi widzieó nie będzieciel ale 
iednak bądźcie thego iMil iż ia zawżdy z wami 
będę RejPos 78; 48. 
»chociaj (chocia, choć) ... ale przedsię« (13): 
RejRozpr D2v, F2v. RejWiz 26, 48v, 69, U3v. 
TEn chociay tak iako wozi tarkoce po gruclzyel 
Ale przccllię wymowiI wIzytko iako ludzie. 
RejZwierz 72v; 66v, 104v. RejA p 144v. RejPos 
126, 3lOv, 3U. 
»chociaj (choć) ... jednak przedsię« (2): 
RejWiz 104. iż chociay wiarą pływał/ iednak 
przedlię nadzieią olulzon. RejZwierc 129. 
»choć ... jednak wżdy«: Choć lieć leda 
iako ltanie Icdnak wżdy co przypadnie nanie 
RejRozpr C3. 
»chociaj ... lecz przedsię«: Więc chociay 
s piętra mowiąl iakoby niedbaIe/ Lecź przedlię 
co przyltoi/ to chowaią caIe. RejZwierz 70v. 
»chocia (choó) ... przedBię jednak« (3): 
RejRozpr C3. RejWiz 88. ChoćiaMie tho vcży- 
ni1i1 przedlie iednak ielzcżl,lie pomlzcżę nad 
wami Leop Iudic 15/7. 
»chociaż ... wszakże jednak«: Ano ten Pan 
Kriltusl chocialz lam przez lię nade wlzytki 
idt nalprawiedliwlzyl nacżyltlzy/ [...] wrzó.kże 
iednak nie wypycha żadnc o od Ipołecżnoś6i ta- 
kowey RejPos 92. 
»chociaż ... wszakże przedsię«: chocialz ielt 
teltament [...] wlzakże przedlię on papier co 
na nim tho lpilanol papierem ielt RejPos 96v. 
1łchocia ... wżdy jednak«: Nuż więe Haro- 
ltowie owi Y tenći czalem vłowi Bo choćia 
dzierży arendą Wżdy iednak oltrzylIki będą 
RejRozpr C4. 


Słownik polszczyzny XVI wIeku 


..ł.-- 


CHOCIAJ 


13 


»wżdy przedBię ... chociaj«: Wżdy przedlię 
iako furman chociay cżalein wpadnie I Y po 
vl/,y we błoto I a pieca dopadnie/ A grzanecżka 
w dunicy przed nim w piwie pływaIluż wlzyt- 
5 kiego zapomni iako pan vżywa. RejWiz 13v. 
Połączenia z trzema dodatkowymi wskaźnikami 
zespolenia: »a jednak przedBię ... chocia«: By 
więc y dzieći dltawić Mulilz lie dulI nie wy- 
prawió A iednak przedlię nielporo Choćia lie 
10 tak zbiera rkoro RejRozpr D4v. 
»chociaj ... a przedsię jednak« (3): RejFig 
A2v. chociay go nie widzieli/ chociay nie ro- 
zumieli dziwnych taiemnic iego I a przedlię 
iednak wiernie wierzyli iemu. RejPo8 47. 
15 »chociaż ... a wBzakoż jednak«: A chociaż też 
woda [...] nie może lie odmienió w przyrodzoney 
iltnośói rwoiey I a wlzakoż iednak iż ielt lll.li:ramen- 
teml tedy nie ielt znakiem gołym RejPos 153v. 
»11. przedsię chociay ... wżdy«: A przedlię 
20 chociay prawda dolęże pocżćiwal Wżdy każdy 
iako może lwe lprawy pokrywa. RejWiz 2. 
»)Chociaj ... a wżdy przedBię«: iż chociay on 
widzi iż to wlzylcy ludzie bacżąl a wlzylcy 
themu rozumieiąl ś wżdy on robie przedlię 
25 tulzy / iż iemu tego nikt za złe przyCŻyM nie 
ma ani może RejPos 166v. 
Połączenie z czterema dodatkowymi wskaźni. 
kami zespolenia: »11. wżdy przedsię jednak . . . 
chocia«: A wżdy przed lię iednak łaią [ksi!ża] 
30 Choóia mało nauczaią. RejRozpr A2v. 
b. W prowadza równoważnik zdania przyzwa- 
lającego (83): Ctłowiek6i zły choóia deM mat 
Wżdyć on lwoy obycżay trzyma: A choóia 
w drogim odzieniul Dolyć cżyni przyrodzeniu. 
35 BierEz 13v. RejRozpr A4, C. G2, K3. BielK1'on 1 
24, 124v, 183. RejWiz 167, 171, 178. 182 marg. 
192 (13). RejFig Cc5v, Cc8, Ee4. COż za dwor- 
ltwo olzydziól zwłalzcża wierzącego I A śmiaó 
lie leda cżemul choć nie trzeba tego. RejZwierz 
40 124v; 9v, 26v, 29v, 52v (12). Abowiem wiele 
pocllzcżuwacż a pochlebca/ chociay ćichy a mil- 
cżący/ złego lprawić może RejPos 266v; B, 68, 
71v, 184, 292, 303. Ale też niebożęta choć hśr. 
dey poltawy / Barzo iakoś zmylili lwe poważne 
45 lprawy. RejZwierc 241; 80, 180, 233v. 236. 
BielSpr 56, 69. Strum A4. Modrz-Baz 94v. 
Dawlzy thedy Iulium y Augultuml iśko czary 
gorące inlzemu wczślowi/ przydaymy y Septem- 
breml choó Ieśieni początek OczkoCiep 29; 4. 
50 lOv. BielSjem 27. KochPid 43. BielRozm 12, 
24. POdobnoć rye godzilo kożdą Orthographią 
wydM olIobno: ale iŻ"'iedna mśteria, y iedneyże 
rzeczy lłuży, choó róznych olIób, zd8.ło mi lye 
dróżniey nowym pilmem wIzytko welpół wy- 
55 dM. JanNKar Av. Nie pleć też ani o łucżywie 
owymi Choó l..kolne rzecży. KlonFlis H4v; 
Dv. F, F3, G2v. 


10
>>>
14 


Połączenia z jednym dodatkowym wskainikiem 
zespolenia: »chocia.j (chocia) ... al£'« (6): RejWiz 
28, 35v, 59v. NOwomieylcy chociay takt der- 
dołkowie drobnij Ale lie dobrze cżuią/ iż lą 
na wIzem godni. RejZwięrz 8Bv; 52v. RejAp 122. 
»choó ... ali6«: Drugi lie zdAleka kłAnia Choó 
nanim lluba barania Ali6 worek zniey wygląrla 
RejRozpr C3. 
»chociaj ... lecz«: Patrz iako lie Pożytek 
vpltrzył nawlzem cudnie! Chociay zwirzchu 
chędogo Iecż na lpodku brurlnic. RejWiz 40. 
»chociaj (chocia, choó)... przedBię« (5): 
RejWiz 12v, 14, 99v, 148. A nie dźiwuy lie 
że ie tak drógo lzścuię/ Bo ch06ia frłHzki/ 
przedsię w nich doktory czuię. KochFr 104. 
»przedsię ... ch06«: Nie pomoże im to nic 
choó wiele cżytaią/ Przedlię mUzy choó llepi 
rozumu z nie maią. RejWiz 30. 
»chocia ... tedy« (2): iSko kowali ch ocia 
w cżym inym Iłaby! tedy rękę/ [...] dużlzą 
y cżerltwieyIzą nierowno mat niż drugi cżło- 
wiek GÓTnDworz K2v. RejPos 56. 
»choó '" wżdy«: A choó Pan dobrotliwy/ 
wżdy lie każdy boi. RejZwierz 48v. 
Połączenie z dwoma dodatkowymi wskami- 
kami zespolenia: »choó . . . lecz przedsię«: Tą 
zbroią maIz wIzytko zborzyó/ Acż y lwoię 
możelz włożyó/ Choó prze6iw tey iako lklana! 
Lecz przedlię od Boga dana. RejZwierc 254. 
2. W lunkcji partykuły ograniczającej o cha. 
raktet"Ze przyzwalającym (nieraz 'nawet') (75) : 
BierEz P4v. a przeto pilnolci wicIe przyłożyó 
mamy abylmy też rzecży ktora cżęltokroó miewa 
w lobie chocia potaiemnie złoI6 nieiaką w lię nie 
przypulzcżali BielŻyw nlb 12. [Ladislaw węgier- 35 
ski] zebrał woysko do PolBki (chocia na wuie twoie 
rodzone) bo miał matkę 8 Polski Gieyzę Miesko- 
wę dziewkę BielKron 1 128; 27, 83. Diar 129. że 
ten turbuje, ktory ch06 w najwiętszem uspoko- 
jeniu ludzi złą nauką rozsiewa a mnoży DiarDop 40 
77. Wlciągay gniewu rozumem! choó lprawie- 
dliwego. BielKom C. Słylzałes też Muzyki Iły- 
lzałes trębAcże/ Y na ten głos choó wdzyęcżny 
nie ieden zapłścże. RejWiz 69; 76, 92, 101v, 
112v, 131. Leop Hebr 11/4. RejZwierz 109v. a nie- 45 
chayżeó iedno dadzą lynowi bilkupltwo/ albo 
proboltwo/ albo iaką bogatą żonę chooiay s ce- 
chu tam tego/ o wneth vyrzylz iż na to barzo 
radzi przyzwolimy. RejAp 149v.G6rnDworz Cc4v, 
Kk7v. Bo to włalna rzecż ielt tylko krzeMia. 
now chocia tylko imieniem/ abo obłudnych 
krzeMianowo RejPos 95; 49, 53 marg, 69, 92, 
183v, 18 (lO). RejZwiero 76, 139. BielBpr 9v, 
58, 59. Btr'Um A3v, A4, N2. Lepiey y rychley 
rolprawią rzecż choóia zawikłaną kilko biegłych 
a ówicżonych/ niżli wiele nieumieiętnych Modrz. 
Baz 92; 26, 56, 84v, 92, 94v. KochOdp B4v. 


CHOClAJ 


OczkoCiep A4v. KochPsał 92. a lam [kr6l] do 
Litwy / choó w ten czas wil'lkim powie. 
trzem morowym vdręczoney / na łowy odiechał. 
BtryjKron 617. KoehFr 3. Owa mię tam/ choó 
martwot byltre nawałnoMi DonioIą/ gdźie ży. 
wego lczęśćie [/] mić6 lIiech6iAło KochPam 87. 
y tak ze dwurlźieltu czterzech liter Itanęło 
obiecadło Greckie, a potym wedle niego y La- 
óińlkie, choó iedną literą mniey. JanNKar B3v; 
10 C4, E2v. Kupiec nieborak przez ogień przez 
goryl Wiedźie niepewne cho6 bogate fory. 
KlonFlis D; Cv, C3, C4, D4v, D4v (8). 
Połączenia z jednym dodatkowym wskaźnikiem 
zespolenia: »chociaj (chocia) ... ale« (5): RejPos 
15 46v, 117. KroI Ludwig [...] v6iekaiąc vthonął 
w iednym ieźierzylku cho6ia nie głębokim ale 
błotnym BielBpr 56v. Modlz-Baz 51, 112v. 
»choó ... jednak« (2): KochTar 73. A prze- 
woźnik też choć z grubymi żarty / Tyśiącmi licżąc 
20 bez przeItanku cż8.rty / Iednak bez lzkody 
z końmi woz przeprawił KlonFlis C3v. 
»chociaj (chocia, choó, chociaż) ... przedsię 
(przecię)« (5): RejZwierz 140v. RejPos 7lv. 
KoehPiell 53. BielRozm 4. rolą domową kaMy 
25 orze! y żywnoM/ choó nie bogatą! vczóiwą 
przedsię z niey mieó może. JanNKar A3v. 
»przed8ię ... chociaj (chocia)« (2): Ano by 
iedno co dano ladłby przędlię [I] ch06ia rano 
RejRozpr 12. RejFig Dd5v. 
Połączenie z dwoma dodatkowymi wskaźnikami 
zespolenia: »choó ... przedsię jednak«: Choó 
w dziewiątym pokoleniu Przedlię iednak lżey 
zbawieniu RejRozpr C. 
a. Ograniczenie stopnia - przynajmniej. cholJby 
tylko, bodaj; saltem Leop (16): Iedna panna [...] 
pilała do brściey [.., ] aby pod thym lślem a gorą 
byli pogothowiu we dwu let koni (a chocia mało 
mniey) BielKron 1 139v. A gdyż es już i sam WKM 
trudzić się odważył tu w kraje' ty zajechaó 
W8ZYSCY jednostajnie dobrej nadzieje o łasce mi. 
łego Pana Boga będąo, że wżdy już kiedy, ach, 
chocia teraz pospolite dobre Korony tej obmy- 
sliwaó będzie8z raczył Diar 99. Iużbych ia tu 
przyzwolił/ cho6 otwiera6 wrota! Niż lie mam 
zalię wro6i6 do tego kłopotA. RejWiz 184v. 
Więo ch06ia iuż theraz zrozumieóie/ żeó mie 
Bog nielprawiedliwym lądem lkaral Leop lob 
19/6. Ale wy mnie zgotuycie 8 kołderką podulzki! 
Przy niey iakiey Dorotki/ a chociay MaruIzki. 
50 RejFig Cc4v; B2, Bb4v. SzcżeIz łeb chociay 
paznokty/ niemaIzli grzebienia. RejZwierz 139v; 
137v. G6rnDworz T5v. O nędzni Iudalzowie 
a nędzni IzMarze thych lwiętych taiemnic 
P8.ńlkich! a chociay też y tych tu docieInych 
55 lkarbow iego RejPos 290; 325. Gdy Iprawilz 
woylko na cżterzy grani! ruIz obie Ikrzydle 
thwoie iezdne! a cho6ia y pielzy! przeóiw nie- 


5 


30
>>>
CHOCIAJ 


przyiaćielowi B pomocniki lwemi BielSpr 21v; 
73. Vchoway boże takiego żywota/ Day racżlly 
miłość I a choćia mniey złota. KochFr 56. 
Od brzegu lwego o€!mielił lię płynąć/ Odważył 
lobie choć lię y ochynąć/ Y przebył rzekę wy. 
€!iadł na brzeg cudzy I Tam gdźie y drudzy. 
KlonFlis C3v. 
3. W konstrukcjach wielollpójnikowych w lunk- 
cji przyzwalająco-rozlącznej - czy ... czy; sive ... 
sive, aut ... vel Leop, seu ... seu Modrz-Baz (26). 
JtChociaj ... chociaj, chocia ... chocia, cho- 
ciaj .. . choć, choć .. . chocia, choć ... cho
, 
chociaż ... chociaż, choćże ... choćże« (12): 
a. Zespala czlony zdania zlożonego (6): Bo 
mam takie obycżaiel Choć kto chce bić chocia. 
łaye/ Skromnie to ma głowa zdzyerzYI Bo mię 
zwada barzo mierźi BielKom E7. Wlzakoż 
około niego cożkolwiek lie Bltanie/ Chociay lie 
precż powlecże choć doma zostanie/ Długo tu 
iuż lpokoyna głowa nie może być/ Zawżdy by 20 
młode piwo muBi lie w niey kręćić. RejWiz 90. 
gdyż wierni PMlcy l
 rolypani po wlzytkiey 
lzyrokośći ziemie/ [...] chociay też lą y w da- 
lekich krainach/ y chocia.y theż ieIt y miedzy 
niewiernemi mieIzkanie ich/ gdyż zawżdy lą 2S 
w obronie a w opAtrznoMi PMlkiey. Re;.Ap 65. 
chociay wy lłuchaycie chociay nie lłuchayciel 
żelcie wy ieIth dom lprzećiwny mnie RejAp 
192v. OczkoCiep 38. 
b. Zespala czZony zdania pojedynczego (7): 80 
BielKom F2v. Apollonius onI choćże Mędrzec 
iako polpolity cżłowiek mowil choćże tej Filo- 
zoph/ iako Pytśgorykowie podaią/ wllzedł do 
Perlkiey źiemie Le.op B2 W stęp. choć cżłowiek 
choć bydlę będzie/ niezoltśnie żywo. Leop Ezod 85 
19/13. Bo choćże ia choćże oni/ thak każemYl 
y thakeBćie vwierzyli. Leop I.Cor 15/n; 1.00'1' 
8/5. przecż on tśk rownie kśżdemul [...] ied- 
naką zapłatę zoltśwować racży/ [...l chociaż 
ktho przedzey / śbo chociaż polledzey vda lie tO 
do tey lwiętey winnice Panś lwoiego RejPos 
58v; 92. 
»chocia . . . chocia. . . . chociII. . . . chocia . . . 
chocia«: A przeto żołnierz I [...] ma. być pOl;łu- 
lzen: choćia mu każą w oboźie zoltśól choćia. tS 
lię z nieprzyiaćielem potkśól choćia w przekop 
iść/ choćia. na wał śbo nś mur leM/ choćia też 
co inlzego potrzebnego cżynić Modrz-Baz n4v. 
»choćby ... choć (choćże)« (2): Cżłowiek mą- 
dry będzieli lie z J{łupim lpierał/ chodzby lie 50 
gniewał/ chodź że lie lmiał/ nie naydzie odpo- 
cżynienia. Leop Prov 29/9. Wlzakże nic na tern 
choćby ich mniey choć więoey było. Modrz-Baz 92. 
»chociaj (chocia., choć, chociaż) ... a(l)bo« (lO): 
a. Zespala człony zdania złożonego (4): I uż 55 
niedbam chociay vmręl albo lie uie wrocę/ 
Niechay wżdy lmutney mylłi tym lobie vkrocę. 


CHOĆBY 


15 


RejWiz 179. Rej.Ap 69. Abowiem chocia żywiemy 
śbo vmieramy I żśwżdychmy [I] iuż lą włalni 
iego. RejPos n2v; 120v. 
b. Zespala czlony zdania pojedynczego (6): 
5 Barzo rad k lobye przygśrnie/ Chocia. dobrze 
ślbo mśrnie BielKom F2v. Wdzięcżny ielt len 
cżłowickowi prścuiącemul choćia mśło ślbo 
wiele ie Leop Eccles s/n. W Pśnu Krylturie 
Iezulie nio nie waży śni . płatne I chociaż obl'ze- 
lO zśniel śbo nieobrzezanie RejPos 92v; 266. kulkś 
w nie wchodźi tak wielka iako do hakownice 
choćia żełśzna. [I] albo Ołowiana.. BielSpr 69v. 
OczkoCiep n. 
»albo ... choć«: Co to za duffnoBć yelt/ 
15 w ktorey duffalz' albo zś ktorą rśdą chQć też 
mocą gotuifJIz lie lprzećiwió! [aut quo consilio 
vel lortitudine rebellare disponis] Leop lBai 36/5. 
chociajby cI choćby 
chociajże cI chociaj 
chociaż ol chociaj 
chociażby cI choćby 
chociażeby cI choćby 
choć cI chociaj 


choćby. chociaby. chociajby. chociażby, 
chociażeby (66+36+37+13+1=143) cn 
choćby RejRozpr A4v, D2v, H3, Leop Ezeoh 
2/5, Prov 29/9, Sap 3117, l.Cor 8/8, 2. Esdr 1/9, 
Rej Fig A3, RejZwierz 31v, 135v, 14Ov, .ArtKanc 
Q6v, KlonFlis D4, D4; chociaby BielKron 1 
38v, GrzepGeom 03, BielSpr 31, 54, Strum N3, 
JanNKarK Ev; chociajby RejA p 59v; chociaż- 
by Diar n6, DiarDop 176, GórnDworz (7); choć- 
by /I chociajby RejWiz (9 :7), RejZwiero (6: 3) 
25v, 61, 71, 82v-83, 187v: 25v, 43v, 124v; 
choćby /I chociaby /I chociażby BierEz (4:2 :1) 
K3, P2v, P3v, S4: Bv, L3v: R4v, Modrz-Baz 
(2:7 :1) 43v, 92: - : l; choćby /I chociaby II cho- 
ciajby II chociażby /I chociażeby RejPoB (23: 19 : 
26: 2: 1) -: - : - : 221v, 231v: 97. 
Sł Btp: brak. 
l. Wskazuje na stosunek przyzwalajqcy, aczkol- 
wiekby, jakkolwiekby, mimo teby; etiamsi, si 
Vulg-Leop, Modrz-Baz, On, etsi Vulg-Leop, quam. 
vis Modrz-Baz, etiamsi, ut On (139): 
a. W prowadza zdanie podrzędne przyzwala. 
jące (134): Choćiażby nie powiśdśłal Po lko- 
rzebych to poznała. BierEz H4v; Bv, K3, L3v, 
P2v, S4. Prśwa wiśrś wiele moje Tą mab 
wllytkiego nśgrodzić Choć by miśło potym 
(zkodzić RejRozpr A4v; H3. Dwr n6. Di.arDop 
176. Ale ty nie od wodź lie od pocżćiwey rzecży / 
A chociaybYB mogł ltłumićj miey Boga na 
piecży. RejWiz 51v; 10, 44, 44v, 57, 70 (11). 
A chodź by też długiego żywota bylil zś nic 
policżeni będą Leop Sap 3/17; 2.Esdr 1/9, 1.00'1'
>>>
]6 


CHOĆBY 


8/8. RejFig A3, 135v, 14Ov. dworzanin niechay 
lic na pokoj pańlki niewezwanym będąc! nigdy 
nie ćilnie/ chociaż by też był dobrze wziętym 
v pana GórnDworz K7v; Iiv. GrzepGeom 03. 
A chociaby też iaka przygoda nań przylzła za 
wyltępek iego/ iuż z rśdolcią wIzytko prziymuie 
od Pana lwoiego. RejPos 85. Małoby nam na 
tymf chociażoby ten chlob y kielich był ciałem 
y krwią Pana kriltulową/ kiedy bychmy tego 
potywśó nie mogli. RejPos 97; A6, A6v, A6v, 
39v, 5Iv (46). nie mow zle głośno ni o kim/ 
choćóiby lie też co do kogo nie podobało 
RejZwierc 25v; 25v, 71, 124v, 187v. choćiaby w ten 
cżśs vćiekali więźniowie nie gonią ich BielSpr 
53v; 31. Strum N2. żo karanie takiego wyltęp. 
kul [..,] też do dźioći y potomkowi choćiaby 
nic tśkie O niezasłużyli/ ma lię śóiągśó Modrz-Baz 
82; 43v, 48v, 58v, 99v, 114v. Dla Imienia lwego 
odpuśćił me złośći: Tak iż choćbych chodźił 
w ćieniu lmierći wiecżnej/ nie ltrach mię nic 
złego/ bom w ltraży belpiecżney. ArtKano Q6v. 
JanNKarK Ev. Thoóby [1] mu złote Morcurius 
lIowa Lał kralomowny / wIzytka myśl flilowa 
N a Wiśle pływa za lwoim Rotmanem lak za 
Hetmanem. KlonFlis D4. 
Połączenia z jednym dodatkowym wskaźnikiem 
zespolenia: »choóby ... a«: iżbyś mało zylkał 
choćbyś też y wIzytek lwiat poliadł/ a dulzy 
lwoiey vpadek a vćiluienie zyednść miał. RejPos 
123. 
»chociaby (chociajby) '" ale« (4): Abowiem 
chociaby lie nślśzło wiele wiernych do niey 
[winnicy] robotnikowi ale nie vmieią. RejPos 
60v; 123v, 18lv, 197. 
»chociażby ... jednak«: a ohociażby/ y w tymf 
y w inych wlJ.:ytkich rzecżach/ cżuł lie mieć 
gorę/ y daleki przodek/ iednak tego pokazowśó 
niemal aby o lobie to rozumiał. GórnDworz N3. 
»choóby (chociaby, chociajby, chociażby) ... 
przedsię« (7): Chociayby nam y moliądz lmal. 40 
cem przyltroiono! PrzedIię za piękne złoto wnet 
będzye kupiono. RejWiz 47v; 44. RejPos 48, 
65, 184. Modrz-Baz l, 119v. KlonFlis D4. 
»chociaby ... przedBięby« (2): a chociaby 
y Mk było / przedlięby to bylo z ducha lwiętego 45 
a nie 8 cżarta BielKron 1 38v. Modrz-Baz 58v. 
»przedBię ... choóby (chociajby)« (2): Y nie 
trzeM, zaiulzśó będzyeć przedlię gonił/ Choó- 
byś y v odprawy cżalem kijem łomił. RejWiz 
78v. Przedlię nic nie bacżymy dekretu żadnego. 
PrzedIię Iwowolnie buiśó by iodno co dano! 
Chociayby nas y iutro wIzytki powielzano. 
RejWiz 121v. 
»choćby (chociaby, chociajby, chociażby)... 
tedy« (21): Leop Ezech 2/5. RejA p 59v. a cho. 
ciażby lie też nie znali/ tedi mi tho było wolno/ 
wtocżyć ie w Dialog exemplo ludzi onych wieI. 


CHYBA 


kich GórnDworz B6; B2v, K2. RejPos 20, 53, 
95, 112v, 115 (14). RejZwierc 82v-83. Strum N3. 
))chociajby '" tedyby« (2): iż chociayby im 
też y Anyoł co inbego powiedał/ [...] tedyby 
5 tomu nigdy wierzyó nie mieli. RejPos 52v; 299. 
Połączenie z dwoma dodatkowymi wskaźnikami 
zespolenia: »chociaż by ... a wszakoż«: iż chociaż 
by lie takowa vłomność przyrodzeniu przycżyśó 
mogła/ a wlzakoż każdego to boli/ gdy co M. 
10 kiego widzi w lobie GórnDworz Ee8v. 
h. W prowadza równoważnik zdania przyzwa. 
lającego (5): Więc nie zawżdy gdy gotowo Bę- 
dzie iadł choó by mu zdrowo RejRozpr D2v. 
Bo choóby iutro zginąó/ cżalowi folgowśó/ By 
15 lie miało po chwili y niebo zeplowM. RejWiz 
174v. Wnet cżaIem choóbyś nie radl muśilz 
na zad krocżyó. RejZwierz 31v. Iż chociayby za 
memi włalnemi piecżęciami przynieliono do 
was dekreta iakie! a nie zgadzałyby lie 8lprA- 
20 wieclliwolcią/ nie przyymuycie ich. RejZwierc 
43v. 
Połączenie z jednym dodatkowym wskaini- 
kiem zespolenia: »choćby ... tedy«: Więc y lIu. 
gam/ choćby też darem drugi nie rad nieboraki 
25 tedy mu dzbanem gwałtem będzie lał w gardło 
RejZwierc 61. 
2. W konstrukcjach wielospójnikowych w lunkcji 
przyzwalająco.rozłącznej - czy .., czy; sive ... sive 
Vulg-Leop, .ve Modrz-Baz (3): 
»choćby ... choó (choćże)« (2): Cżłowiek mą- 
dry będzieli lie z głupim lpierał/ chodzby lie 
gniewał/ chodź że lie Imiał/ nie naydzie odpo- 
cżynienia. Leop Prov 29/9. Wlzakże nie na 
tem choćby ich mniey choó więcey było. Modrz- 
35 Baz 92. 
»chociaby ... albo«: Miły Panie racż mi to 
dśó/ By w lwy do v zawżdj mogł trwśó: Choćia. 
bych lpał albo chodził! Bych go zawżdy z lobą 
nośił. BierEz P3v. 
3. W lunkcji partykuły pytajnej - czyby: 
O nędzny nędzniku! o mArny włodarzu/ cho- 
ciayby cie iuż nie rubyły obietnice a błogoIłę.- 
wieńltwa Pana twego / ktoreó dziwnie A na 
wielu mieylcach obiecowśó racży RejPos 346v. 
choćże cI chociaj 


1 


30 



 


chyba (9) praep 
SI stp: brak. 
Oum genetivo: oprócz, wyjąwszy; praeier 
Vulg-Leop, On, absque, nisi, w konstrukcji abl. 
abs. z part. c3Jceptus Vulg-Leop: Zaden znarodu 
thego nagorllego/ nieogląda (tam tey) źiemie 
dobrey/ ktorąm pod przyIięgą obieoał oycom 
55 walzym/ chyba KaIeba lyna Ieffonowego. Leop 
Deut 1/36. Nie zoItAwił żadnego z rodzaiu Ena- 
chimowego/ w źiemi lynow IlraelIkich: chyba 


50
>>>
CHYBA - CHYBA, CHYBABY 


miaU Gaza/ y Geth! y Azoto/ w tych tylko ich 
zllltawił. Leop los 1l/22. Ale icllić lie to ni"po- 
doba/ powiedz mil że będę wiedział co mam 
cżynió. Bo niemMz ktemu żadnego blilzllego / 
chyba óiebie/ kthory iclteB pierwllym: pothym 
mnie/ kthory ielt.em wtory po tobie. Leop Ruth 
4/4; Gen 15/24, Nu.m 32/12, los 1l/19, 2.Par 
31/16, Gal 1/19. Ma wIzytkiego doltatek/ chyba 
owych rzecży / A ta lie też iuż teraz ma na do- 
brey piecży. RejFig Ee3. 


chyba (24) pt 
Sł stp: brak. 
Wyraża możliwoś
 i prawdopodobieństwo (może, 
prawdopodobnie) lub wyłącznoś6 (jedynie, tylko, 
z wyjątkiem); nisi Vulg-Leop, Modrz-Bal(, Cn, 
exceptis, praeter Yulg-Leop: 
a. W zdaniach twierdzących (9): A ze lta zwa8 
ieden liędzie Takim kltałtem na vrzędzie Aby 
iedno prawdę mnożył A lwe pożytki odłożył 
Chyba drobnych kę8 czelnikow Chorążych/ woy- 
lkich ltolnikow RejRozpr C2". K Bmieróy! 
k biedzie/ k wieczney pomśćie! chyba Bog 
z łalky komu chce lam ltego pomoc może 
SeklPiel 32. Vrśdzili wllyltkie Kxiążęta tego 
kroleltwa/ [...] aby wyrok Celarlki wylledł/ 
y vltawa/ Zeby kożdy ktoryby prolił oco kto- 
rego kolwiek Boga/ y cżłowieka/ aż do trzydzie- 
Bói dni! chyba od óiebie Krolu [nisi a te, rex]/ SD 
aby był wpullcżon do Lwiey iamy. Leop Dan 6/7. 
Olwieó na8 n8lz miły Panie iaIllolcią oblicża 
thwoiego/ a zbawieni będziemy. Chyba oni 
nędznicy przeklęói co lie zabawili ciemno- 
lciami marnemi lwiatha tego tey ialnoMi nigdy ss 
dozrzeó nie będą mogli RejA p C6v. Dziwna 
rzecż prawi/ wlzylczyó lą Kuchmiltrzowie! chyba 
oto pan Iśkub/ ieden miedzy nimi Podcżśl.t;y. 
G6rnDworz R; B3. A coż lie tedy ielzcże gorlzego 
nad to złe nad nami okazśó miało/ trudno to 60 
rozum ogarnąó motel chyba wiecżnego po tę- 
pyenia! by nam było tho lwięte plemię nie zoo 
ltawion%cżekawśó bylmy byli mulieli. RejPos 
138. A s Pollki też iako żyw za żadną graniczę 
nie wyiechał/ chyM w klięltwie Litewlkim by- 
wał y to bśrzo mało. RejZwierc Aaa. Zakon też 
Machometow broni tego/ aby ktokolwiek teyże 
wiary! w lic*bie niewolnikow miał byó pocty- 
tan: chyba Krześćijanie ktorych lię oni wiarą 
brzydzą/ lłużą im niewolnicżą lłużbę. Modrz-Baz 50 
48v. CHyba w lerce/ Miłośći/ prolzę nieuderzay/ 
Ale na każdy członek inlzy Bmiele zmierzay. 
KochFr 32. G takse: chyba to powied
ieó t
ebśf 
file go Polo.cy nieuf/Jiwaią na dwoie iako Łaóin. 
nicy: ale tilko wiedno JanNKarK E4. 
b. W zdaniach zaprzeczonych z: ani, nic, 
nie, żaden (13): Bogaty miał owieo y wołow 


17 


barzo wiple: a vbogi lepak nic inego niemiał/ 
chyba icdurną owiecżkę malucżką! ktorą był 
kupił y wychował Leop 2.Reg 12/3. Trzeóiego 
dnia po moim porodzeniu/ porodziła też y onal 
5 y by1ichmy polpołu/ tak iż żaden iny niebył 
z nami w domu/ chyba nas dwie. Leop 3.Reg 
3/18. A mowił im IezuB: Iż nie ielt Prorok bes 
vóóiwośći/ chyba w oycżyznie lwoiey! y w domu 
lwoim/ y miedzy rodźiną lwoią. Leop Marci 6/4. 
10 BielKron l 268v. a ói nie thelko odrzec lic mogą 
dworzany być/ śle niewiem iakiby im iuy vrząd 
nśznacżyó! chyba ten z wirzchu mianowany/ 
abo paść bydło. G6rnDworz N3; E7, Gv, Gg2. 
COB vmyllił radz lie zmyllnych wiele/ gdy maIz 
15 cżynió lam cżyń niezwierzay lie wielom/ chyba 
nawiernieylzym. BielSpr 36v. A nie dźiw: Bo 
żaden ktory wiej chyba zły! nie poymie złey: 
a ze złey matki rzadko lię co dobrego rodźi. 
Modrz-Raz 53v. O tym Prulie żaden Hiltorik 
20 iako żywo nie wlpomina! chyba o Krolu Biti- 
niey/ od ktorego ieIt Mialto Prulla! y do kto- 
rego ono był Annibal vciekł. StryjKron 782 marg. 
JanNKarK F4, G2. 


25 


chyba, chybaby (13+16=29) cn 
Sł Ftp: brak. 
l. W zdaniu zespolonym podrzednie :łespala 
zdanie nadrzędne z podrzędnym okol-icznikowym 
warunku wskazująo na warunek wyłączny; zdanie 
nadrzędne bywa zwykle zaprzeczone; nisi Yulg- 
Leop, Modrz-Baz, Cn (21): 
a. Z trybem oznajmującym (5): RejPos 235v. 
v nas wprawd
ie w Pollzcże/ tych takich wó- 
łow nie wiele widamy/ chyba za Sambór ku 
Węgierlkiem góram idąc! pocżę8ći lye thAko- 
wych nayduie. OczkoCiep 23. aby znaki na 
zo.dnym [e] nie były/ chyba gd
ie t
eba dlo. 
piyczyny powiedźianey JanNKarK E3v. 
Połączenia: »chyba jesli«: Owa młodzieniecz/ 
niemogł iey dśley wyciągnąó/ chyba ielli mil 
lie cżś,lem z okna widzieó dała/ abo iż na we. 
lelu lzła lnim/ iako y s kim drugim w taniec. 
G6rnDworz Aa5. 
»chyba *e«: Szukay iako chcelz nie nay. 
d
ielz przyczyny/ Chyba żeó millzy podobno 
kto iny. KochPieś 16. 
b. Z trybem przypuszczającym (16): Bo tey 
rownia na lwiecie w rozumie nie było! Chybaby 
lie w tych ttrAchoch tei co odmieniło. RejWiz 
96. Zadny nie może l'rzyśó do mnie! chybaby 
go pollał Oóiec ktory pollał mnie Leop ZZ3v rej. 
Naparł lic iey wnet drugi/ śle zań nie chciała/ 
ChyMbYB tak dobry był/ iak ten com go miMa. 
55 RejFig Ee2v; Ee3. Iza lie lami nie cżuiecie/ 
iż Pan Kryltus miel.r;kaiący w na8 ielt/ chyba. 
bylcie iuż byli wlzech nagorlzymi. RtJjPoB 93v. 


65
>>>
18 


CHYBA, CHYBABY - CHYBA - CZY 


Modrz-Baz 87. wody ciepliczne leczą choroby 
tśk/ iż Ina6 choroby w óiele niemalz! (chybaby 
iey przyczyna ludźiem nieznaióma byłś) któ- 
reyby takowe wody/ [...] pómocne nie były 
OczkoOiep 25v. q My nievzzywąmy Polacy/ 
chybaby kto Molquę tak choiall pilao. JanNKarG 
G4v. JanNKarK G2v. 
Połqczenia: »chyba gdzieby«: Wlzakoż niechcę/ 
aby do takowey poiedynkiem bitwy był chóiwyj 
chyba gclzieby mu lzło o pocżćiwośó G6rnDworz E2. 
»chyba iż(by)« (3): KSiążę iedno twardego/ 
gdy zamku dobywał! Rzekł że trudno/ chybś 
iż głodemby go doltał. RejFig Dd7v. Tych księża 
hiBkupi ani ich urzędy przegabaó nie mają, 
chyby [/] iżby uczyli contra VetuB et Novum 
TeBtamantum [I] JJiar 123. OczkoCiep 33v. 
»chyba żeby« (2): Co gdy tak ielt/ niewiem 
iaki pożythek tym panom/ a W. M. krotochwila 
z rolprawy moiey vroM może: chyba żeby takt 
iż! niewiedzą) ia! co Dworzaninowi vmie6/ 
y cżyni6 przylthoi/ podobno wIzytko będę kłacU 
opak G6rnDworz C8; N8v. 
»jeRli... chybaby«: OZNAYmuię wam br8.óia 
Ewangelią kthorąm wam opowiedział/ ktorąś6ie 
y przyięli/ y w ktorey ltoióie/ y przez ktorą 
bierze6ie zbawienie/ ielli pamiętaćie ktorymem 
wam lpolobem kazał/ chybabyś6ie prożno vwie- 
rzyli. Leop 1.00'1' 15/2. 
2. Nawiązuje do poprzedniej wypowiedzi wska- 
zująo na stosunek war.unku wyłącznego; nisi 
Modrz-Baz, Cn (8): 
a. Z trybem oznajmującym: 
Połqczenie: . »chyba gdy«: Kto lie Panu 
porucży! a 8 lema wiernego/ WIzytko ltale po. 
rucża lwiętey woley iego. Chyba gdy iako Iopa 35 
Pan chce kU8i6 kogo / Lecż lie potym lo wito 
ftadgrodzi od niego. RejWiz 150v. 
b. Z trybem przypuszczającym (7): A ktożby 
mogł takiego naganió prawdziwie/ Ktoryby żył 
w tak zacnych zwycżaioch pocżćiwie. Chybaby łO 
lie nie wltydał ni ludzi ni Boga/ A muliałaby pew- 
nie by6 tam we łbie trwoga. RejWiz 7v. RejA p 
124v. RejZwiero 126v. Przyrzekamći! że6 lye iuż 
woda pod nie nie podbije. Chyba by kędy po ltró- 
nie. Strum L3; N3. Chyba bylmy tak rozumieli/ 45 
że vltawce praw niemaią mieó bacżenia na Rzecż. 
polpolitą/ ale na lwoy pożytek/ aby maiętno86 
odeymowAli komuby chóieli. Modrz-Baz 142. 
Połączenie: »chyba iżby«: Rzecże potym 
Philozoph/ a cżegożói trzeM/ Chyba iżbyś 
ielzcże wlazł pod obłok do nieba. RejWiz llO. 


chyba (10) sb I 
SI Btp: brak. 
Błąd, grzech, omyłka, podst
p, poz6r, labz, 
zdrada; f!'1''1'atum, f!'1''1'or, lallacia, lucus, stellio- 


natuB Mqcz, aberratio, Irustratio, monstrum naturae 
Cn: Error, [...] Błąd Chyba. Mącz 108a. Erra- 
tum, idem quod Error, Chyba! Błlłd Grzech. 
Mącz IOl!b. Fallacia, [...] ZdrAda/ OmylnoM/ 
5 Chyba. Mqcz ll7a. Fucus, [...] genus apis 8ine 
aculeo, 8ed maior ape, Trąd to yelt rodzay 
plzczół niedolkonśłych/ które nie mayą żadła [/] 
a na miod też nyc nie robią. Per transla.tio- 
nem sumitur pro fraude, astutia, sine insidiis, 
10 Chytrość/ zdrada/ chyba omyłka. Mąoz 138c. 
Stellionatus [,..] crimen apud I uriscon8ultos 
a stellione nomen sumpsit, [...] Fałlz! zdrada 
chyba w kupiectwie. Mącz '414b. 
Wyrażenie: »bez chyby« = bez wątpienia, 
15 niezawodnie (5): Iż mu lie to nagrodzi/ a iże 
w rado86i/ Wynidą mu bez chyby OllY przypa- 
dłośói. Rej IV iz 142. ielli óię będzie ohóiał mieó 
lobie prawem krcwnośói/ dobrze lie lthanie: 
gdzie ielli on niezachce/ bez chyby [absque ulZa 
20 dubitatione] ia 6iebie wezmę lobie za żonę Leop 
Ruth 3/13. lAko Morze wymiata! na brzeg zdechłe 
ryby/ Także ten Podkomorzy/ też CŻyni bez 
chyby. Kśżdemu w ocży powiel co mu lie nie 
widzi/ Bo o prawdę pocżćiwą/. nikt lie nie za- 
25 wltydzi. RejZwierz 79v. KOzaki ie zowiemy/ 
lecż ltoią za grzyby / A godni by korzenia/ ku- 
dego bez chyby. RejZwierz llOv. Sługom lwoim 
ielt łślkaw: leoz niepobożnemu SrogoM lwoię/ 
bez chyby! okaże każdemu. KochPsał 211. 
chybaby cI chyba cn 


30 


czy (57) pt 
Sł stp: Gclyszechmy szye pusczyly oba na 
Warszowo wysznanye. a Warsz wY8znal podlug 
mey rzeczy, mogąly ya proszen y prawa byoz, 
czy czo gest prawo' XV p. post. OrtKal 140. 
l. W lunkcji pytajnej; an Vulg-Leop (l3): 
a. Wprowadza pojedy'ncze zdanie pytajne (7): 
Cży mnima6ie że poproznicy pilmo mowi/ Duch 
ktory w was' miellka/ ku zazdr086i lie ma' 
Leop 100 4/5; 3/6. Cży chceóie mdłemu ludu 
Krześ6iMllkiemu/ bez walki meylca [/] poltępi6 
BielKron" 254v. Przeklęte IwzęMie: czy laa6 
gorzey duhy/ Kto rany rul
y. KochTr 16. 
DLugo lie w wannie parzylz [...] Czy chcelz 
iako PeliaB odmłódnąó warzona' KochFr 106. 
Smieymy lye/ czy niemal!.: czemu/ Smieyże lye 
przynamniey temu Ze nie mówiąo uic trefnego / 
50 Chcę po was lmiechu śmielJ.:nego. KochSob 59. 
Wieź przewoźniku! cży 6ię mam zwść fliIemj 
Z kowanym IpryIem. Klon Flis C3v. 
b. Wprowadza pojedY'Mze zdanie pytajne 
w rz
dzie kolejnych zdań pytajnych (6): Czyli iuż 
miłośierdźie iego vltało' Czy lye wiekuiltego 
lłowa przebrało' Czy zgoła pan zapomniał/ co 
to żałowśó' KochPsal ll3. Czyś ty nad wIzytki 


I' 


55
>>>
CZy - CZYLI 


nieba wyloko wnieśionU [...] Czyli.i do Raiu 
wźięta' czyliś na Izcześ1iwe Wylpy zaprowa- 
dzona' czy óię przez telkliwe Charon ieźiora wie- 
źie' [...] Czy [..,] WźięłM na lye poUawę/ 
y piórka llowicze: Czyli lye w CZYBCU czyśćil
 
[...] Czyś po śmierói tam pol
ła kędyś pierwey 
była KochTr 10. 
2. TV lunkcji pytajno-rozłącznej; an V ulg-Leop, 
Cn (43): 
a. W cz
iciach zdania lub zdaniach wspól. 
rz
dnych wyrażających alterna,tyw
 wprowadza 
jej d'(ugi czlon (36): »jestli (jolSli, jesliżo) ... czy« 
(16): JElt wątpienie komu/ by ty dary [...] 
więcey przypilowAć/ ieUhli mężom cży nie- 
wialtam ich BielKron 1 H7; 179. BielKron" 321. 
PYtali [,..] co więtlza odpłatA/ Ifllli cżynió cży 
mowió Rej Fig Ccv. aby Heleny pytano [,..] 
przy ktorym mężu chcc zoltaó/ ielli przy Me- 
nelaulie pirwl
ym/ cży przy Parylie wtorym. 
BielKron" 57; 297. czo więtlzego ieU/ ielli po- 20 
żythck z rzecży tey/ (zdarzyli lie) [...] cży 
l
koda GórnDworz L4v; 132, X4. ielli cnotę 
lpełna chowAć/ a dobrowolnie zle nie cżynió [,..] 
czy thylko dla Urachu [...] wy(lzyerAć lie 8 tego. 
RejPos 248. Powiedzże [...] ielliże to wolność 25 
cży niewola' RejZwierc 63v. oto lud [...] Wyroku 
twego czeka/ iolli zIemu/ Czy vpMó przed twym 
lądem cnotliwemu. KochPsal 10. Aczóiem pra- 
wie Niepewienl iellim przez lon lluchałl czy 
na iawio. KochTr 25. Ielli mi w rewerondźiel SD 
czy lepiey w laianiel Ielli mioJ:zkśó przy dwo- 
rzel czy na lwoim łanie. KochFr 47. kiedy ludźie 
na zęby ią wźięli: Ona wie ielli fałlzul czy prawdy 
lye ięli. KochPiei 29. 
»-li ... czy« (4): kto jest szkodliwszy nie- ss 
przyjaciel, domowyli, czy postronny' Diar HO. 
ktoż ic,lt zacnieylzy / tenli co liedzi v ltołu/ cży 
ten ktory nuży k ltołu' RejPos 318. Kołnierzli 
to v deliiey I Czy deliia v kołnierza KochFr 92. 
Lepiey li było przez morze lye pławiól Czy nad 40 
połnemi [I] kwiatkami lye bawió' KochPiei 7. 
»11. ... czy« (2): potkał męża przed lobą z do- 
bytym miecżem. Ktoremu rzekł Iozue/ a nalz 
cży nieprzyiacielt BielKron" 47. Słylzę głos 
wdźięczny: prze Bógl a na iawi/ Czy mi
 len łS 
bawi' KochPiei Ił. 
».. . czy« (14): czo moczniey llego I Wino I 
Kroll niewialtśl ói [I] prawda Leop 3.Esdr 3 arg 
Kliędza pytali co lepiey cżyni6 cży mowió' 
RejFig Ccv. Kogo przelladuielz albo gonilz' 50 
plś zdechłego' cży' [/] komora żywego' (iakoby 
rzekł/ obacż lie co cżynilz.) BielKron" 67; 68v. 
Ludere par impar. Cetno czi licho grAć. Mqcz 
198c. co ielt lepiey/ lluchM [...] Pana [...] cży 
lie vnieM od woley lwiętey iego RejPos 53v. ss 
Co lepiey obrśó złe cży dobro RejZwierc [227v]; 
124. Byłeś lam w radziel cżyś lłylzał od kogo' 


...
 


19 


KochOdpr B3. Zywem' czy mię len obłudny 
frśluie' KochTr 15; 20. Wśiadamy' czy nas 
półmilki trzymaią' KochPieś 38; 7,24. 
b. TV cz
iciach zdania lub zdaniach współ- 
s rZ{Jdnych wyrażających alternatyw{J wprowadza jej 
pierwszy człon (5): »ozy ... czyli« (5): między 
nami [...] o takiego trudno: czy przeto/ "elmy 
[...] lą olpali [...] czyli/ że materija. ta [...] 
doltatków y przyrodzonego dowóipu wielkiego 
10 potrzebuie. OczkoOiep A3v; Iv. H. Niewiem co 
lżey] czy w lmutku iawnie żałowfJ.ó/ Czyli lye 
z przyrodzeniem gwałtem mocowaó. KochTr 3. 
Cży po Niemiecku cżyli po Lśóinie Mowi ten 
Kryxman KlonFlis H2v. 
c. W cz
iciach zdania lub zdaniach w8pól- 
rZ{Jdnych wyrażających alternatyw
 wprowadza 
oba jej człony: »czy ... czy«: co z więtlzym vtra- 
pieniem bywa/ Czy ie [dziatki] rodźi61 czy ie 
grżeś6' KochTr 22. 
d. TV zdani" wyrażającym szereg możliwości 
wprowadza drugq lIS nich: iakim ięzykiem dwo- 
rzanin nlt.dlthawiaó lwego maI ił'lli Cżelkim/ 
cży Rurkim/ cżyli Chśrwackim/ abo Słowań- 
lkim GórnDworz F4. 
3. TV lunkcji spójnika rozłącznego ze znacze- 
niem albo: »... ozy«: do kthorych pollal kroI 
dwie tarcży [...] aby obierali lobie co leplzego/ 
pokoy cży walkę BielKron 1 178. 
CI czyli. 


15 


. 


czyli (116) pt 
SI stp: Czili ne poznaią w8zitcy OZ80 8troiQ 
lichotQ, gisz to szrQ lud moy ia.co karmQ chleba. 
FI 13,8. 
l. W lunkcji pytajnej; an Modrz.Baz, Vulg- 
Leop, one Modrz-Baz, num, numquid, si Vulg- 
Leop (26): 
a. Wprowadza pojedyncze zdanie pytajne (16): 
był pyta.n [...] cżemu ielt vbogim, cżyli gdzie 
iakie rkarby ma BielŻyw 8. Cżyli y wy chce6ie 
być zwolenniki iego' Leop loan 9/27; B2, Num 
16/14, 2.Par 32/H, lob 38/12 (11). A ktoreż 
to ielt karanie w śiedm kr06' czy li ktore inlze 
niżli na gardle' Modrz-Baz 79v; 79v, 107. 
Czyli nas iuż vmarIe macie za ltracone' KochTr 
21. 
b. W prowadza pojedyncze zdanie pytajne w rz
- 
dzie kolejnych zdań pytajnych (9): Za.li na wiec"- 
noM Bog odrzuói: cżyli nieprzyło.iy (mylli) aby 
lie lta.ł vbłagańllym' Cżyli do końca miłolier- 
dzie lwe odetnie [...] Ctyli zśpamiętha. Bog 
rmilowAć lie' abo zatrzyma. w gniewie miło- 
lierdzia. (woie' Leop Psal 76/8; Num H/22, 
2.Reg 19/42. Czyli iuż miłośierdźie iego vltało' 
Czy (ye wiekuiltego llowa przebrśło' Czy zgoła 
pan zapomniał I co to iśłowAć' KochPsal 113.
>>>
20 


. 


Czyś ty nśd wIzytki nieba wyloko wnieśiona' 
[..,] Czyliś do Raiu wźiętU czyliś na lzcze
liwe 
Wylpy zaprowadzona' czy ćię przez telkliwe 
('baron ieźiora wieźie' [ . .. ] Czy [ . .. ] W źięłM 
na lye poltśwę y piórka lłowicze: Czyli rye 
w CZYBCU czyśćilz [...] Czyś po śmierói tam 
polt.ła kędyś pierwey była KochTr 10. 
2. W lunkcji pytajno-rozlącznej; an Mącz, 
Modrz-Baz, Vulg-Leop, aut Vulg-Leop (89): 
a. W cZfJBciach zdania lub zdaniach wsp6ł- 
rZfJdnych wyrażających alternatyw," wprowadza 
jej drugi człon (81): »)j, estli jesli, jesliże... 
czyli« (39): Atheńlcy rMzili ielli lie maią w mie- 
lcie bronić/ cżyli lie polem bić BielKron 1 24v; 
34, 160v, 179, 202. czyja jest nauka lepsza; 
jel!li wasza czyli IchM DiarDop 176. Szwecki Krol/ 
ieItli na zmowie z Molkiewlkim/ cżyli z lwey 
chući to vcżynił/ wźiął [...] mialto Rewel Biel- 
Kron' 437v; 48, 196v, 204, 218. (8) co to iclt mi- 
łowśó Pana Boga y bliźniego/ ielli to iedna rzecż 
ieIt/ cżyli rą rozne RejPos 99; 61v, 74v, 180v, 
223 (10). Powiedzże [...] ielłiże to wolność cży 
niewola' ielłiże to żywot dobry cżyli zły' 
RejZwierc 63v; 63v, 165. BielSpr Iv, 8, 48v. 
[s#,!dziowie] niewiedzą [.. . ] ielli mandatu cżyli 
vItaw więcey słuchM. Modrz-Baz 97; 89v, 89v, 
112. Niebierze ten pan darow / ani lie pyta: Ielli 
kto chłop / cżyli lie Grofem pocżyta KochOdpr 
H2v. [to samo] KochPieś 47. Niewiem [...] 
łelli to nam przyehodzi znalzych nieprawośći 30 
[...] ['żyli nas Bog chce IkarM BielRozm 5. coż 
potrzehnieyIzego/ IeBli tak żyć światu kwoli 
[...] cżyli wltąpić w Zakon Boży co pol
edł 
od niego, ArtKanc N12. 
.izali (zali) ... czyli« (3): pytaligo cżemuby 
też nie mowił, żaliby błaznem był, cżili dla nie- 
doltatku rzecży BielŻyw 8. I żali vmarłym cuda 
cżynić będziel.ą cżyli Lekarze będą w lkrzellśó 
a chwałę thobie dawśó' Leop Psal 87/11. Yza- 
lim lie ya na cię roźmietał czyly ty na mię Mącz 
100d. 
.-li ... czyli« (16): aby zwiedział przyda- 
dząli czo kUm iego prawom cżyli ich vymą 
BielŻyw 28; 22, 50. powiedzże [..,] Godzili lie 
dawśó cżyitlz Celarzowi/ cżyli nie' Leop Matth 
22/17; los 24/15, 3. Reg 22/15. Dla tegom przi- 
lzedł abych doznał tyli czili oni l.mleyą. Mącz 
494c; 243b. iakie pilśnie mamy barziey chwalić/ 
owoli prawie łatwie/ cżyli to ktore ielt trolzkę 
zębate. G6rnDworz F4; L4. kto ielt zacnieyl
y/ 
tenli co liedzi za ltołem/ cżyli then co lłuży 
k !tołu' RejPos 315v; 8. potrzebali tego/ aby 
kśżdy [,..] glolem [...] powiedał/ cżyli [...] 
taiemnie zdania lwoie znośić [...] przyltoif 
Modrz-Baz 89v; 89v. dziś o niey [...] namowy/ss 
mali w Troi zoltść/ Cżyli Graecią znowu [...] 
nawiedzić. KochOdpr B. Ty lie w tym pomni/ 


CZYLI 


malzli mię mieć gwoli Zmey dobrey chęći/ czyli 
poniewoli. KochFr 26. 
»czy ... czyli« (5): między nami [...] o ta. 
kiego trudno: czy przeto/ Ż6lmy [...] lą olpali 
[...] cżyli/ że materija ta [...] doltatków y przyro- 
dzonego dowćipu wielkiego potrzebuie. OczkoCiep 
A3v; Iv, 11. Niewiem co lżóY/ czy w lmutku 
iawnie żałowśó/ Czyli lye z przyrodzeniem gwał- 
tem mocowść. KochTr 3. Cży po Niemiecku 
10 cżyli po Lśćinie Mowi ten Kryxman KlonFlis 
H2v. 
»... czyli« (18): kto zgrzelzył/ tent cżyli ro- 
dzicy iego/ aby lie llepym narodził' Leop loan 
9/2; 3.Reg 22/6, 4.Reg 20/10, lsai 27/5, lerem 
44/28 (8): IEden hiik nie vmiał kęla po łMi- 
nie [...] Pytali go eo wolilz/ lardum cżyli mar. 
dum Rej Fig Cc6. loco dicis, an 8erio, Kunlztu- 
yeh cżili ni. Mącz 174a. co wolilz/ iż ten rok 
będzydz miał po lwey woli [...] cżyli iż ten 
20 rok malucżko poćirpilz RejPos 315v; 234. pytali 
czo ielt potrzebnieyllego krolowi/ mocz cżyli 
lprawiedliwośó' RcjZwierc 43v. Co lie im lepiey 
pocIoba , rąbanie lalu [...] cżyli ta kołścya 
gdzie brzuch obćiążeie' BielSpr 49v. Mylę rye' 
25 czyłi [/] patrząc na' ludzkie przygody/ Skrom- 
niey człowiek vważa y lwe włalnc lzkody' 
KochTr 14. Co lie lepiey podoba wami text 
cżyli nota. BielSjem 29. kto wie/ iemu/ czyli 
tobie Sczęśóie chce lłużyć' KochPielJ 38; 15. 
b. W cZfJBciach zdania lub zdaniach wsp6lrz#,!d- 
nych wyrażających alternatyw#,! wprowadza oba jej 
czlony (2): »czyli ... czyli« (2): co ielt leplzego / 
cżyli z omylnolciami rwiata tego zginąć wiecżnie/ 
cżyli z rMą Pana lwego zostśó [,..] w lwiętey 
35 opiece iego RejP08 262. Coż tedy wolilz: cżyli 
aby ten złocżyńca tak lię wolno wałęhł [.,.] 
cżyli radniey aby z więźienia wylzedlzy lpra- 
wował lię' Modrz-Baz 84v. . 
c. W cz#,!lJciach zdania lub zdaniach wsp6lrz#,!d- 
łO nych wyrażających szereg mozliwolJci wprowadza 
drugą lub dalszą z nich (6): Cżemu8 nie weloł 
Iultinie/ Alboć co zginęło s Ikrzy nie/ Cżylić 
kto krzywdę vdzyałał/ Albo zły cżłowiek na- 
łaiał BielKom F7v. iakim ięzykiem dworzanin 
45 nMILhawiM lwego mat ielli Cżdkim/ cży 
Rulkim/ cżyli Charwackim/ abo Słowśńlkim 
G6rnDworz F4. LicemieJ'l\icy [...] pytaiąc go / ielliś 
ty iuż i(.lt on oMecany Kriltus/ cżyli Helialz/ 
cżyli on obiecany Prorok RejPos 9. k')muchmy 
50 więthe polłuheńItwo zachowywa6 powinni/ ielłiż 
rwiatu/ ielliż rodzicom/ ielliż vrzęllom [.:.] cżyli 
Bogu RejPos 38. Ielliż podania nie było: ielliż 
czasy potemu nie były [...] czyli też z zaniedbania 
[...] niewiem. JanNKar D2; D2v. 
3. TV lunkcji 8p6jnika rozlącznego ze znacze- 
niem albo (2): lkraynym vffom to lnadnie może 
przyśćj thakipż pielmmu ludu na miAylcu ltoiąc 


5 


15
>>>
. . CZYLI 


gdzie potrzeba vkaże iellil na drzewo cżyli na 
tarcż/ tho ielt ielli na lewo cżyli na prawo 
BielSpr 34. 


dom (1679) sb m 
N i A sg dóm (98), dom (5); dóm Mącz (93), 
Strum K4v, KochPieB l, 8, 29, 36; dom 
KochPsał 45, 73, 168, 174, 187. domu, domowi, 
domem, domie, domy, domów, do miech, domach 
(239), dómu, dómie (2); domu, domowi, domem, 
domie, domy, domów, domiech, domach Mącz 
(203), KochPsał (24); dómu Strum Iv; domu, 
domowi, domie, domów II dómie KochPieB (12: 1) 
- :6. 
D sg domowi (51), domu (12); domowi RejPos 
(15), KochPiei 42, KlonFlis Bv; domu RejRozpr 
Kv, SprChęd 93, BielKron 1 HOv; domowi II do- 
mu BierEz (2 :2) B3v, C: B3, H3, BielKom 
(1 :1) A2: F7v, Leop (13 :1) -: 2.Par 13/19, 
Mącz (1 :4) 123c: 143c, 200.1., 487b, 503d. L sg 
domu (277), domie, dómie (7); domu BielŻyw 
ll, 47, 47, 132, BielKron 1 (6), Diar 128, BielKom 
A2, C, E7v, F4, RejWiz A2, 43, 54, RejZwierz 
IOv, RejAp D6, 52, GórnDworz C2v, Bb2, 
RejPos (75), RejZwierc 286v, RejFig Bb, Ee3v, 
Modrz-Baz 31, 51, 79v, KochOdpr B4v, C2v, 
G2v, KochPsal (11), KochTr 8, 8, 9, StryjKron 
161, 161, 350, KochFr 21, BielSen 4V', BielRozm 
18, 23, ArtKanc (9)" KlonFlis Cv, Cv, D3, D4, 
H3v; domu II domie, dómie BierEz (22 :1) 
- : Rv, Leop (62 :4) -: 4.Reg 1l/18, l.Par 
17/17, 17/23, 2.Par 36/17, Mącz (46 :1) - : 58d, 
KochPieB (5: 1) 18, 20, 37, 52, 77: 6. V 8g do- 
mie Leop lBai 2/5, lerem 10/1, H/5, Ezech 33/H, 
Acta 7/42, KochPsał 198, 198, 198. G pl domów 
Mącz (15), KochPsal 212, KochPieB 34. I pl domy 
BielKron 1 157v, 219, RejWiz 83, RejZwierz 54v, 
Mą{)z 15a, 207b, 30911., RejPos 141v, 331v. L pl 
domiech, do miech .(21), domach (13), domoch 
(4); domiech RejWiz 92, BielSpr 53v, Modrz- 
Baz 31, 109, domiech KochPsał 81; domach 
StryjKron 752; domiech II domach II domoch 
Diar (3:1:-) 126, 126, 126: 173: -, Leop 
(8:10:-) Num 1/46, los 7/17, 2.Esdr H/5, 
Esth 1/22, lsai 34/13, 42/H, Acto 2/46, 8/3 
: - : -, Mącz (3:1: -) 133a, 197d, 365c: 
134c : -, RejP08 (2: - : 4) 8v, 179v: - : 30, 
198v, 239v, 304v; domach (7), domach (5); do. 
mach Mącz 134c, StryjKro.n 752; domach II do- 
ml(\h Leop (5: 5) Num 1/32, 1/38, 1/44, 1/45, 
Deut 19/1: N um 1/28, 1/30, 1/34, 1/36, 1/42. 
SI stp: Genszecz dom... bil medzy dvema 
domoma vc
ynon Gn 3b. 
l. Budynek, budynek mieszkalny; damus Mącz, 
Vulg.Leop, On, aedes Mącz, Vulg-Leop, Modrz- 
Baz, On, tectum Mącz, Modrz-Baz, Cn, aedilj,- 


Słownik polszczyzny XVI wieku 


DOM 


21 


dum, insula, magalia, ostium, palatium, villa 
11!ącz, domicilium Vulg-Leop (317): WI:ak maiz 
dziśia morze wypili Albo iednak lwoy dom l
ra- 
lIill BierEz D4v; C4v, D4, D4, G3, G3 (10). 
5 A gdy chodzil po rozmaitioh krainach dła [I] 
vcżenia potim przylledł do Metalpontu tam 
vmarł gdież [I] ziego domu kol,lioł vcżyniono 
y iego za Boga podnieliono BielŻyw 32; 72, 75. 
Y mądry gdy dom buduie Co rychley końca 
10 pilnuie. RejRozpr F4v. Agdis zidowie weBly sila 
zzaran navlycze, nyechczieli Bsa wnycz nawyeth- 
nyczą, Tho czu, wthe czescz domy, ktoras Pila.d 
trzimal. SprChęd 63. aż Iioltry ktore byl ode- 
lIał/ przyyechawhy pogrzebły gol gdzie tam były 
15 wielkie 1trśchy w onym domu ogrodnicżym/ aż 
muliano ten dom lpalill BielKron 1 47v. Roxolani 
nallY przodkowie [...] frymarki lwe potrzeby opra- 
wowali/ domow ani wli nie nawiali/ pod namio- 
thy abo w kuciae,h miellkali BielKron 1 155v; 8v, 
20 138v, 173, 175v, 209 (13). i ten podpisany re- 
geBtr ma byó w kancelaryj i ich schowan i przepisy 
mają byli przybite na drzwiaoh domu tego, kę- 
dy będzie każda trzeci na Będzill. Diar 159. Sroka 
gdy głodna llcżcbyecel WI
ytki ltraehy precż 
25 odmiece/ Ku domowi przylkakuie/ Gdzye lwoię 
żywno86 pocżuie BielKom A2; B5. Boli wiatr 
co domy łamie I inlzeyll ielt natury/ Co broi 
tym powietrzem/ nolząc lzpetne chmury. 
RejWiz 149; 83, 93, 94, 149, 150, 164. Alió oto 
30 mieUcżanie tego mialtal oblkocżyli dom w kto- 
rymem miał golpodęl chcąc mię zabió Leop 
luClio 20/5. Także Kroi Ozyall był tręrlowatym 
aż do dnia .lmierći lwoiey / y mielIkał w domu 
olobliwym pełen thrędu Leop 2.Par 26/21; Ezod 
S5 8/21, Lev 14 arg, Deut H/20, 19/1, 4.Reg H/6 
(51). IEohał dobry towarzyh mimo nierządnego/ 
Ano w gumnie nic nie mśIlf a v domu złego / 
Nowy wychod zbudował Rej Fig Bb8v; Eev. 
RejZwierz 23v. Tak wiele ryb icH w tey źiemi/ 
łO iż na kilko dzieliąth łok6i na zwyh iako domy 
kupy nakładaią ryb luchych wielkich morlkieh 
BielKron l 294V'. Wiele w 1llandiey naydzie do- 
mow z rybich ko86i/ iako z nawiętl
ego drzewa 
zbudowanych. BielKron l 295; 263v, 264, 264, 
ł5 267v, 273, 288, 294v. Argent.ina taberna, Warz- 
ltat/ albo/ Dóm kędy "myńce odmieniayą. Mącz 
15d. Armentarium, Dóm/ albo/ Plac/ na któ- 
rym Dźiała/ Rulznice/ Zbroye/ Tarczel Drzewa/ 
y yne woyenne rultunki a naczinie chowayą. 
50 Mącz 16c. Carbonaria, Dóm/ albo mieyloe/ na 
którym palą/ albo składayą węgle. Mącz 3811.. 
Domu collapsa, Gdy vpadnie dóm. Mącz 94c. 
Exesae aedes, Sprochniały / Lecący dóm. Mącz 
[100]11.. Insulae etiam dicuntur, Twierdze/ kopce 
55 albo dóm olobliwy od drugich domów. Scd hoc 
Metaph. Mącz 171c. Tecta intermissa, Daleko 
yeden dóm od drugiego/ rzadkie domy. 1'-Iącz 


( 


II
>>>
22 


226c. Demoliri domum, PołamAć dóm. Mącz 
229d. Tota domus perpluit, Wl.dltek dóm prze- 
cieka od de(zczu. Mącz 306d. lnscribere aede8, 
DAć wywołAć dóm na przedanie/ y cenę yego 
po mienić. Mącz 375b. Senaculum, [...] Dóm/ 
pałac/ yzba do rMy/ mieylce zwłahcza na 
które lie panowie radni do rady lchodzą. Mącz 
382c. Torcular, [...] et aliquando torculare, 
torculari8, Praló. y prMownia/ to Yf\lt/ dóm 
gdzie wino prśluyą/ wyćiskayą. Mącz 458c; 
3d, 9c, Ha, 15a, 22b (129). a tam iuż Anyeli 
obmiya1i domy ony od karania onego. ReiAp 
52; 134v. Abowiem maiącz on na lobie wielkie 
lprawy / dla ktorych w iego domu v wIzytkich 
gmachow drzwi zawżdi otworem ltały / lnadniey 
mogł na ltronie/ niż w mielcie vcżynić temu 
dolyć GórnDworz B6v; B6v. Ale On gdy oba- 
cżył mylli ich/ rzekł im: Iż każde krolelthwo 
lamo w lobye rolthargniolle znilzcżeie/ a dom 
na dom VPa8Ć muśi. ReiPos 77. Słuchay 20j 
iako powiedli.: Iż dobry golpodarz/ gdyby wie- 
dzyał ktorey godziny miał by podkopśó zło- 
dzyey dom iego/ iżby każdy był pilen na ltraży 
lwoiey. ReiPos 346; 36v, 103, 140v, 213, 225v 
(13). Bo patrz iż mądry a opatrzny golpodarz 
gdy poltrśch iaki będzie lłychśó o iakim ogniu/ 
albo 8 praktik albo też z odpowiedzi iakiey/ 
o wnet wodi na dom nanośi. ReiZwierc 134; 
87v, 175,236. gdyż v nich wlzyltki domy y Zam- 
ki drzewiane gęlto budowane/ niemśl
 we wlzey 
Molkwi mialta murowanego/ okrom PIkowa. 
BielSpr 67; 53v. Strum K4v. ReiFig Bb. a nie- 
chay lię tego niedopulzcżą/ aby gdy dom b1iź- 
nego iakoby gorzeć pocżyna/ on w proznowaniu 
leniał: by zaś ielliby lie wielki ogień zawźiął 35 
domu twego (a ty proznuielz) ogie{l niedoIzedł. 
Modrz-Baz 67. Nie zawżdy tedy rycerlki cżło- 
wiek w kownatach y w domiech mielzkAć ma. 
Modrz-Baz lO9v; 31, 36. IElli domu lam pan 
nie zbuduie/ Prózno człowiek o nim lye frśluie 
KochPsal 191. A nicktorych domow wYlliolłych 
tylko dachy były widziane / zwłalzcza tych Mialt 
iako Delphu/ Dortu/ Rotterdamu StrYiKron 
26; 51, 155, 155, 155, 160, 161. Ludzi wiele 
[kule] pobiją/ ltłuką domyj dachy/ Będą na 45 
obegnańce niem8le przeItrachy. BielSjem 37. 
Lepiey polnych Tatarów dawny zwyczay nieśie/ 
V których każdy Iwóy dóm woźi na kole8ie 
KochPieś l; 29. Nie pożądalz Bliźniego twego/ 
domu, ani żony iego/ sługi, dźiewki, wołu, ni 
osła/ ani żadnego iego dobra. ArtKanc M6v; 
C13v. JanNKarK Fv. Ogień też lobą Salaman- 
dra. gśBi/ Ale źwierzęta pali/lary/domy / Ogień 
łakomy. KlonFlis C2v; F3. 
Wyrażenia: »biały dom«: Villa urbana, q uat) 
et praetorium dicitur, Budowanie to w którym 
lam goIpodarza dziedźiconego [I] ymienia lie. 


DOM 


dział/ pań8ki ałbo.biały dóm może hyc [I] 
zwani przod tym takowe domy pil'.nie wogro- 
dziech na wolołych mieyt3cach Hani wyltświali 
a zwłalzcza we Włolzoch. Mącz 496c. 
»(lom budowany u : N apirwey od MOBkwy 
pocżąwlzy/ pothym Rulacy/ Polacy od pol 
rzecżeni/ boImy pirwey w polach pod namio- 
ty mielzkali brzydząc lie domy h\łflowanemi. 
BielKron 1 157v. 
»chłol'ski dom«: Magalia [...] Wśi/ folwarki/ 
chłop.;kie domy. Mącz 203d. 
»dzieka{lI,ki dom« (2): Thcn V acllaw gdy lie 
ltroił z wOYBkiem do PolBki na Lokietka krola 
iż mu oycżyznę poliadł/ w dziekańskim domu 
15 w Ołomuńcu zabit nie wiedzieć ocl kogo BielKron1 
150; 209. 
»kmieci domu (2): Mącz 362b [cI »wiejski 
domu]. Villa, [...] Wieś/ kmieći dóm/ wieyski 
dworzec/ pod worze ślbo folwark. Mącz 496c. 
»dom mieszkania« : iuż y dom modlitwy twey / 
y d o m milllzkania twego pewnie poświooon [ I] 
y vbłogolławion będzye ReiPoB 35lv. 
»murowany dom«: Foruli, [...] LieIzki/ też 
okiennice gdzie xięgi ltawyayą w murowanych 
25 domiech. Mącz 134a. 
»najęty dom«: In conducta domo habitat, 
W nayętym domu mit1lzka. Mącz 96b. 
»dom narożny«: Po pogrzebie Kazimirzowym 
wylzedł był ogień w Krakowie od brony Swiec- 
30 kiey z domu narożnego.... Mikolza BielKron1 
252v. 
)pa{lski [dom]«: ,Vącz 496c [cI »biały dom«]. 
»wiejski [dom]«: domus rultica, Wieyski/ 
Kmieći dóm. Mącz 362b. . 
Zwroty: »dom nająć, nająć domu« (2): Dom 
lobie był naiął blecharz/ Więc ku niemu przy- 
rzedł węglarz BierEz 12. Locare domum, Nayąć 
domu. Mącz 196c. 
)WniBó pod dach (pod przykrycie) domu« (2): 
40 Iżem ia thego nie godzien moy miły Panie/ 
abyś ty wlzedł po(l przykrycie domu moiego. 
ReiPos 46v. Iżem ia nie godzyen moy miły Pa- 
nie/ abyś ty wlwdł pod dach domu moiego 
ReiPos 243. 
Szeregi: »od domu do domu, dom od. do. 
mu(( (3): Domesticatim, Adver. Od domu do 
domu Mącz 940. Ostiatim adverbium, Od drzwi 
do drzwi/ od domu do domu. Mącz 271b. Sy- 
nowie dom ocl domu chleba niech prohą/ A przed 
50 nędzą z oycowlkich pultek Iye nolzą. KochPSl'Z 
168. 
»dom a mieszkanie«: Gdyż by tei thu do- 
brze ltrśóił iaki dom [woy włalny amie. 
Izkanie docżelne lwoie/ ielli będzye wierzył 
55 Panu Iwoiemu/ wiele domowawiele rozmaitego 
opatrzenia zawżdy może być pewien od Pana 
lwego. ReiPos 293v. 


s 


10
>>>
Zestawienie: »dom królew
ki, królewBki doma:; 
domuB regis Vulg-Leop (18): \Vylledł tedy Vrialł; 
z dumu Krulewlkie o / y nieliono za nim potrawy 
krolewlkie. Leop 2.Reg H/8. A Ioatham zathym 
lyn iego rządził dom Krolewlki/ y lądźił lud 
źiemie. Leop 2.Par 26/21; 3. Reg l) / 10, 4. Reg 
H/20, 20/13, 25/9, 2.Par 7/H (14). a cżtcrzey 
kroluwie ią lprawuią/ kthorzy .rwe domy kro- 
lewlkie na WlIonioch z ie(lwabiu milternym 
działem rubione maią/ złota/ kamienia drogiegO' 
nizacż lobie maiąc. RielKron' 268v. Palatium, 
[...] Pałac/ króliewBki [I] clóm. Mącz [273]b. 
a wżdy widzilz na(
ż go wywi\)(Ua opatrznuść 
Pańlka/ tak iż był wychowan w domu kroIew- 
Ikim. RejPos 280v; 8v. 
2. Mieszkanie, lItal!! miejsce zamieszkania, 
siedziba; domus 1'-Iącz, Modrz-Baz, Vulg-Leop, 
Cn, aedes Mącz, Modrz-Baz, contubernium, do- 
micilium, penates, receptaculum, tectum Mącz, 
penetmles Modrz-Baz (534): Więc lie XantuB 
k domu wezbrał/ A Ezop go nAIladował BierEz 
B3. Szedlzy druga utwurzyła/ A Ezopa w dom 
wpuMiła BierEz B4. Potym gdy cżas vpa- 
trzyłśf Z (łomu lie wyprowadziła BierEz C4. 
Wielkim głol'3m wołaiąc/ Welda w dom tak 
narzekaiąc: Natoie8 lIugę naprawił/ Iżby mię 
był z dumu pozbył. BierEz C4v. Baba kiedy 
nie widziśła Lekarza do domu wezwała BierEz 
I3v; B2v. B3v, B4, B4v, C (65). A gdyż go 
Albiciades [J] pytał [...] cżemu locrate8 [J] 
Xantipę żonę lwarliwą w domu chował ktu- 
raż go wednie y w nuci lmuciła, odpouiedział 
BielŻyw 47; 4, 100, 132. Więc gwiżdze a na- 
brzuch lezy [I] A hkapa do dumu bieży RejRozpr 
H2; Kv. A gdi ucziecz tegO' lotra powiedzial 
Mariei, yss 8syn gego, ten lotr istni, richlo myal 
gdumv prziscz a was wsistki nagle pobige, 
Dziewicza Maria rzekla: nyestrachvy 8sie, ale 
nas wdom twoy przymy. SprChfJd 93; 23. Wten 
cżas Wierzynek mielł;cżanin Krakowski rodzić [/] 
z Rinna lIśchćió [J] herbu Lagoda/ [...] prolił 
tych wlzytkich na ciele do liebie w dom 
BielKron 1 219v; 17, 24, 55v, 132v, 208v, 228v (9). 
tylkO' w domu wolnO' każdemu z szlacheckiego 
8tanu, [...] kapłany inaksze chowaó i wedle 
nich 8ię sprawowaó. Diar 128; 126, 126, 126, 
136, 137. golcjem był zawżdy w lwoim domu 
BielKom E7v; B6, F4. Bu ten lwiat nie ielt 
nalz dum/ ale ieH gulpoda/ Ktora tu nam 
z vrzędu ielt dana od Boga. RejWiz 105. Tamże 
iuż nad tym ugniem/ też Płanety ony/ Iuż 
maią lIulł;ne mieylca/ iako włalne domy. Rej Wiz 
151v; 54, 65, 68, 73, 73, 73 (12). wziąwlly wło- 
żył ią na Olla/ y wroćił lie dO' domu lwegu. 
Leop Iudic 19/28. A gdy iuż było po płacżu 
y żałobie/ pollał Dawid/ y w wiodł [/] ią do 
dumu lwegu/ y była mu żoną Leop 2.Reg H/ 



............ 


DOM 


23 


27. Liepiey [I] liedzieć w kąćie kthorego nie- 
przykryto: niżli z niewialthą zwMliwą/ y w dutnu 
lpołecżnym. Leop P.rov 21/9; Gen 15/5, Ezod 
20/10, Deut 6/7, H/19, 25/14 (65). Ieden pali 
5 clzielięó Koni/ y wliadł na iednego/ Gdy te 
pędził do domu/ zapomniał onegO'. RejFig Cc3; 
Bb5, Bb6, Bb8, Cc3v, Cc5 (10). A ten lzedl 
w dom dO' niego RejZwierz IOv; IOv, IOv, 15v, 
19v. Recipio me domum, Bierzę lię/ ślbo/ ydę 
10 do dumu. Mącz 36a. Aliquem Mensa Lare. Lecto, 
recipere, Prziyąc [/] kogo w dóm lwóy y do 
ltołu. Mącz 3611.. Recipio me in meum recepta- 
culum, Ydę do lwego domu/ albu/Nalwóypokóy. 
Mącz 36b. Nostri8 succede penatibus huspes. 
15 Wnidź w nalz dóm. Mącz 44d. Interdico tibi 
domo mea, Niechcę abyś mi w mym domu wię- 
cey poltał. Mącz 87c. Intus nemo est, NicmaIz 
nikogo doma/ albo w domu. Mącz 173d. ad patrios 
lares rediit, Wroćył lie do domu. Mącz 1840. 
20 In dumum suum commigrare, Prowadźić lie 
do lwego domu. Mącz [220]d; 3b, 2M, 350, 
35c, 36a (80). (}órnDworz R6, Aa5v. nędznegO' 
a vtrapio
ego w dum lwoy prziymi/ a bądź 
obruńcą iegu. RejPos 163; 35v, 42, 42v, 45, 46v, 
25 81v (88). bo by to żadnym obycżaiem inacżey 
byó nie mogło/ kiedybyoh temu sfolgował/ 
a tegO' 8 płacŻ6m a 8 krzywdą do domu od('lłał 
RejZwierc 56; 16, 105v, HO, HO, 165v, 175. 
Strum Iv. Zuna chłopaka do domu inegu wpu- 
10 Miła/ A gdy przyhedł mąż 8 pula/ k niemu 
wylkucżyła. [...] A lzedhy w dom więc z onymi 
wnet lwar vcżyniła/ Rzkomo iako ceklarza 
z domu gO' pędziła. RejFig Aa5; A3, A6. Ale 
ói kturzi go gonili/ nalzedlzi na un dom/ [...] 
35 vderzili na unego nędznika Modrz-Baz 31; 31, 
31, 31, 36, 36, 84v, H7. Wbyltkim vóóiwym 
dom moy otworzuny. KochOdpr A4v; B2v, B3, 
B4, B4v. C2v. IRki na śmiećiach leży z domu 
wyrzucuny Wiotchy czyni takem ia icH od 
40 ludźi w.ł:gardzuny. KochPsal 43; 72, 73, 81, 
150, 191. WIelkieś mi vczyniła pnltki w domu 
moimi Moiś droga Orlzulo/ tym zniknieni m 
lwoim. TY8 za wlzyltki mówiła/ za wlł;yhki 
8piewśła/ Wlzytkis [I] w dumu kąćiki zawżdy 
45 pobiegała. KochTr 8; 3, 9. a lprświwl
y tu 
puruczaią lie Bogom/ y idą do Domow lwoich. 
StryjKron 162; 160, 597. KochFr 21, 43. AlbO' 
móy mY8liwcze tedy/ Pokwap lye do domu 
kiedy KochSob 64. BielSjem 22. A drudzy pła- 
50 cżęcy Puiadą preoż dO' domu BielRoz'm 7; II!, 
23, 28, 30, 30. A gdy tam do dumu welzli/ Dźie- 
óiątku naleźli .ArtKanc C13v; B3, D 10, S18. 
JanNKa7' D3v, F2. JanNKarK Fv. Bo kie- 
dy iuż FliB zślmakuie komu/ Iuż lię na 
55 Wiolnę nie zoltoi w domu/ Iuż óiede ze krą 
do Gdańlka w Kumiędze KwnFlis D4; D, 
Ev. H3.
>>>
.... 


24 


Wyra.enia: »dom godowny«: A cl0 domu go- 
downego nie wchodź/ byś miał lnimi liedzif\Ó/ 
y ieM/ y pió. Leop lerem 16/8. 
»dom króleBtwa« = stoUca: iedzżIJ tam chleb/ 
y prorokuy tam y w Bethel niechćiey więcey 
prorokowśó: Bo poświęcenie Krolewlkie ielth/ 
y dom kroleltwa iego [domlI ł regni]. Leop .Am08 
7/13. 
»dom rodziców«: Przyydzie mi klucze puło- 
żyóllamey precz iechAć/ Domu rodźiców lwych 
miłych wiecznie zaniechśó. KochTr 7. 
Zwroty: »w domu leżeó«: PubJ.ico abstinere, 
W domu leżeó/ nie vkazowśó lie na wiatr. 
Mącz 446d. 
(przyBI) »na chromym [koniu] do domu 
(jechaó)« (4): Przedlie zoną płochą radą Na 
chromem do dumu iadą RejRozpr D2. Alecz 
lnadz y ltego gromu Przedlie na chromem do 
domu RejRozpr K. A też lie to trefuie dla 
leplzey vgody i Ze na chromym do domu/ drugi 
polzedł wIzkody. RejWiz 163. A pan chy- 
try wytyka/ na chromym do domu. RejZwierz 
131v. 
»w inszy dom się udaó i przeprowadzió« = 
szukać innego opiekuna, protektora: Flis [...] 
przetoż lię teraz w inhy dom/ hcżęśóia lwego 
lzukaiąc: vdśó y przeprowadźió muśiał. KlonFlis 
Bv. 
»z domu sie (nie) wychylaó (wychylić)« (3): 
Carere publico, et abstinere a publico, Nie śmieó 30 
lie z domu wychylió/ albo nie wychodźió na 
wiatr. Mącz 329b. Perraro venit in publicum, 
Barzo lie rzadko z domu wychyla. Mącz 347a; 38c. 
Frazy: (przysi) »czas [komuś] do domu«: 
Ad agnatos et gentile8 est deducendu8, pro- 
verbium de 8tultis et stupidiB hominibus, Vmie 
dolió/ czas mu do domu mUzy mowią Mqcz 144b. 
»dom otworem 8toi«: Tribunu8 plebi8, Woy- 
8ki polpóUtwaj ku obronie polpolitego czło- 
wieka obrany/ którego dóm w nocy y we dnie 
otworem (tał Mącz 463d. 
Szeregi: »w domu i na ulicach«: O iako wiele 
ielt ludźi pobitych za nślzey pamięóij w domu 
y na vlicach [domi et loris]/ w mieśóie y na 
poluj na świętych y nie świętych mieylcach' 
Modrz-Baz 79v. 
»w domu i na wojnie«: Domi bellique, Tak 
w domu yako y na woynie Mącz 94b. 
Zestawienie: »dom niewoli, niewolej, niewol. 
stwa«; aomus servitutis Vulg-Leop (6): la ielthem 
Pan Bog twoy / ten kthorymćie wywiodł z ziemie 
Egyptlkieyj z domu niewoley. Leop Ezod 20/2. 
waruy tego pilniej byś nie zapamiętał Pana 
Boga twoiego/ ktory ćie wywiodł/ a wylwobo- 
dził z źiemie EgypUkiey I zdomu niewolltwa. 
Leop Deut 6/13; los 24/17. .A'I'tKano M6, M7. 
StryjKron 125. 


DOM 


a. Przen. (98): Podniolleś mię wzgorę/ a ia. 
koby na wietrze zoltawiwlly/ okrutnieś mię 
roltrąóił. Wiem że mie vmorzylz/ gdzie polta- 
nowiony ielt clom każdemu żywiącemu. Leop 
5 lob 30/23. Abyś przywiodł każdą rzecż ku koń- 
cowi lwemu/ a wyrozumiał lćiellki domu iego' 
Leop lob 38/20; Ose 9/15. Patrzay że pilno/ 
iako vltawicżnie złodzyey chodzi około domu 
thwego/ abyó gi podkopać mogł/ a wydrzeóói 
10 owiecżkę ktorą z opieki twoiey / poilwięconą ku 
cżói Panu twoiemu' RejPos 346; 183v, 293v. 
HO yrażenia: »docześny dom, dom docześny« 
(3): A 8 tych domow nalzych docżeśnichj abyś 
nas cżalu onego lądu lwoiego racżył wzyąć do 
15 domu onego wiecżnego RejPos 352; 183v, 293v. 
»dom kłopotu«: Niewialta ielt męlkie zhan- 
bienie, nienaliczone zwierzę, vltawicżna pra- 
cza, vl"awiczna woyna, każdego dnia lzkoda, 
dom kłopotu, zrządzenie ploty, młodzienczow 
20 zbłaznienie, bcltia nigdy nieJ:troczona, brzemię 
Ilieznolzone, iad niewylecżony, ludzlkie zagu- 
bienie. BielŻyw 136. 
»dom świata. tego«: Wylzedł od Oyca wiecż. 
nego/ wlzedł do domu świata tego/ za zbroię 
25 wźiął óiślo z panny j dla nalzey pewney obronj 
ArtKanc A19v. 
»dom ucieozki«: Bądz mi Bogiem obrońcąj 
y za dom vćieożki [aomus 'I'elugii]: aby mie 
zbawionym vcżYllił. Leop Psal 30/3. 
»w domu gwiazd« = na niebie: Albo iefii 
Herkules y Pollux z Kśltorem To lobie za- 
lłużyli: y ty tymże torem Idącż [I] (rzecż pewna) 
mieć to od nas będzielz/ Y dni pełen w domu 
gwiazd po tych pracach śiędzielz. BielSen 4. 
»w domu« = w ukryciu, potajemnie: Intr& 
pariete8, W domuj nie yawnie. Mącz 278b. 
Na oznaczenie nieba: »dom obiecany, obie- 
cany dom« (2): aby nie vltał a nie obłądził lie 
do tego obieoanego domu lwegoj a do oney 
to wdzyęcżney oycżyzny lwoiey / krolcltwa onego 
niebidkiego. RejPos 183v; 183v. 
»dom ojca (niebieskiego)« (7): W domu 
v oyca mego j mielIkania ielth wiele j by było 
inścżey / powiedziałbym wam. Leop Ioan 14/2. 
łS Słuchayże pilno iaki to ielt dom tego Oyca 
iego niebielkiego/ a iakie to lą przybytki iego. 
RejPos 293v; 291v, 292v, 292v, .293v, 294. 
»dom Pana, Pański« (6): A iako Dawid pilzej 
iż będą kwitnąc [I] iako robcżka Palmowa 
50 w domu Pana lwoiego. RejPos 222v. Każdy 
ielzcże za żywotha w domu PAńlkim. RejPos 
293v marg; 85, 183v, 184, 293v marg. 
»dom przYBzły«: Tu iuż rozumielz gdyó był 
ducha lwięthego pełen/ a był nacżyniem Pań- 
55 lkim wybranymi iako o nim lam Pan lwiadectwo 
dawśó racżył/ ii:ći then pewnie wiedział o tych 
tam rozlicżnych rolkolzach tego tham domu 


35
>>>
przylzłf\gol gdyż lie tak do niego s taką ochotą 
kwapił. RejZwierc 177v. 
»dom święty, Bwięty dom« (5): Weyzrzy Pa- 
nie z domu twego lwięthego na nast A przychyl 
vcha lwoiego/ y wylłuchay nas. Leop Baruch 
2/16. RejPos 159v. Y będę miebkał w twym 
świętym domu! Nie vltępuiąo laty nikomu. 
KochPBal 33; 92. .ArtKanc K8v. 
»wdzięczny dom« (5): a pewnie śnieomylnie 
dopytab lie do onego wdzięcżnf\go domu Iwe O ! 
tobie z dawna obiecanego. RejPos 184; 182v, 
184, 184v, 186v [cI »dom wieczny.]. 
»dom wieczny, wieczny dom« (10): Tśk iż 
nas bdpiecżnie doprowadzić będzielz racżył! 
do onego wdzięcżnego A wiecżnego domu nś- 
lzego/ nam od ciebie Pana lwego z dawna dziw- 
nemi rolkolzami zgotowanego y obiecśnego. 
RejPos 186v; 183-y, 183v, 184v, 185v, 293v, 352. 
Dom wiecżny niebo. RejZwierc 177v mary; 
177v, 277v rej. 
»dom [z przydawką zaimkową]. (17): Będziem 
nślyceni dobr domu twe o : łwięty koB6ioł twoy/ 
dziwny w Iprawied1iwoBći. Leop Psal 64/5. 
Nakonieo abyl,Jie gwałthownie a poniewolnie 
popędzali a doóilkali wIzytkich narodowi aby 
l"li do domu moiego/ aby były napełniony thy 
lthoły moie/ kto rem ia zgotował w pałaooch 
lwoich. RejPos 160; 128, 159, 159. 160, 183 (9). 
o. to prohę pana lwego Abych miełzkśł w domu 
iego: Daiąo mu cześć/ poki wieku Doltśwść 
będźie człowieku. KochPsał 37; 43. .ArtKanc 
K7v, K7v, K8, N19v, Q6v. 
Na oznaczenie Berca, duszy: »dom (ku czci a) 
ku chwale. Pańskiej (Pana) sprawiony. (2): A tu 
[je vcż takiego poświęcenia domu lwego ś przy- 
bytku lwoiego/ tśk mielzkśnia lwego iśko 
y domu ku chwale Pśńlkiey lprświonego! abo 
też nędznego lerca lwoiego. RejPos 351v; 
198. 
»dom serca. (2): Iż kto go vmiłuie ś będzye 
nalładował lwiętey woley iego/ a vchędoży mu 
ten dom lercś lwoiego według powinnoB6i lwoiey! 
iż do niego choe przyść/ a mielzkanie lobye 
wdzyęcżne z niego vożynió RejPos 198; 351v. 
»przybytek domu«: pewnie możelz iść do 
przybytku domu lwego! to ielt do lercA a do 
lumnienia lwoiego RejPos 245. 
»dom [z przydawkq zaimkowq]« (11): Iśko 
Pana przywabić do domu lwoiego. RejPos ll4v 
mary. O miły PAnie !!ltąp do domu moiego 
RejPos 244; 43v, 77, 98v, ll2v, 194v (lO). 
.ArtKanc Q8v. 
Szeregi: lOdom a kościół.: A coż owlzem 
rozumieć możemy! iakie ielt łrożlze rozgnie- 
wś'nie nad tym domem a kolciołem Duchś' 
ie
o lwiętego/ nad tym nędznym cżłowiecżeń- 
ltwem nAlzY!ll RejPos 194v. 


DOM 


25 


»dom (a) królestwo« (5): A zwłałzcżś ty 
ktore lie ć:lną do niego a do lwiętey nś'uki 
iego / aby ich nie potrśóili nś' tey marney puboży 
tego nikcżemnego łwiś,tś,/ ś, iżby lie nie obłą- 
5 dzili do domu lwego/ do onego tśk wdzięcżnego 
kroleltwa iego. RejPos 184; 185, 186, 186, 227v. 
»dom a ojozyzna«: aby bez miłolierdzia iego 
ś, bez nalycenia dobrodzieyltwa iego! nie vłtśli 
a nie zś,błądzili gdzye na tey drodze mizernego 
10 Ś, omylnego żywotś, łweo/ do domu ś, do onej 
oycżyzny lwej RejPos 183v. 
»dom a przybytek. (7): Gdyż łerce twoie! 
thak iako ie pilmo zowie/ ielt dom a przybytek 
Duchś' s. RejPos 351v; 198v, 347v, 348, 349v, 
15 351v, 351v. 
3. Ognisko, sprawy, gospodarstwo domowe; 
rodzina (czlonkowie rodziny), młeszkamy domu 
(dworu); domus Mącz, Vulg-Leop, Modrz-Baz, 
Cn, lamilia, 10CUB Mącz, Modrz-Baz, penateB 
20 Mqcz, Cn, res lamiliares Mącz, lares On (305): 
Pochlebcę y obmownego! Odpądź preo! od domu 
lwego BierEz G. Zołw iuż był domu zś'pomniał! 
Acżkolwiek żonę z dziećmi miał BierEz Q. Iu- 
nolza ogień w lwoy dom wnalza. BierEz S2v; 
25 N, Ov, S2v, S2v, S2v, S2v. Vcż lie w lwym domu 
dobre o golpodarltwa. BielŻyw ll; 31, 47, 132. 
Ale bychmy poniechali A na rownym przena. 
wali Znścznieylł
by domy były Wlłego by lie 
nś'pełniły RejRozpr H4v. Zalz nie wiecie w kM- 
30 dym domu/ Trzebś' ltś.tkow trzebś' plonu! 
Trzebś' na żonę nA dzyeći/ Przeto z miełzkś' 
grolz wyleći BielKom A2. Lepyeyći ieść łuchy 
chleb! w dobrey przelpyecinośói! Niżli w domu 
łwarliwym/ mięlo w obfitośći. [przysIł] BielKom 
S5 C; B8, F7v. luż więo y wdzyęcżna lławś' wnet 
s tego vroB6ie/ A to obadwa wdzyęożni w kś'ż- 
dym domu goŚCie. RejWiz 43. Bo dom! dzyeci! 
ś, żonś'/ nie nśtkś,ne piekło! luż Mm odkroy 
lkoro lie by namniey przypiekło. RejWiz 56v; 
to 59. Wziął thedy Ezau żony łwoie y lyny y corki! 
y wlzelkiego cżłowieka domu lwego! tudziez [I] 
y mś,iętność/ y dobythki! y wIzytko co iedno 
mogł mieć w ziemi C'hanś'neylkiey Leop Gen 
36/6. I dadzą mu przezwilko w ludu Ilrś,ellkim! 
ł5 Dom zZutego ś, bol8ego. Leop DełJt 25/10. A przy- 
ltąpióie poranu wlłyltcy według pokolenia wA- 
lłych/ a na kthore kolwiek pokolenie los padnie! 
przyltąpi po rodzinś'ch (a familiśch) lwoiohl 
a rodziny (przylthąpią) według domow / a dom 
50 po iednym mężu. Leop los 7/14. Przeci ćię nam 
vkradli [.., ] a przewiedli Krola y dom iego 
przez lordan/ y wlłyltki męże kthorzy byli 
przy nim' Leop 2.Reg 19/41. Opiłuie porządek 
a lprś'wę dobrego golpodarzś, w domu! y krolś' 
55 w Pśńltwie łwym. Leop Psal 100 arg; A mowił 
im lezus: Iż nie ielt Prorok beB vćóiwośói! ohybś' 
w oyciyznie lwoiey / y w domu lwoim/ y miedzy
>>>
26 


rodźiną lwoią. [przysl1] Leop Ma'rei 6/4; Gen 
41/40, 46/27, Num 1/44, Deut 6/H, 12/7 (58). 
On lzedlzy potym na targi woz kolebek kupił/ 
Dziwowali lie w domu/ aboć lie pan vpił. RejFig 
Ee3v; Cc8v.. RejZwierz 23v. Odpowie Grabia 
Goricki/ cżterdzieMią złotych cżerwonych/ dom 
twoy wiecżnie na wlzyLkim wolny będzie/ do- 
bytek ten twoy l)ędzie/ vbior KIiążęcy weź. 
mielz. BielKron l 275. Prope triennium Provincia 
domoque caruit, Mślem trzi lata ltaroltwa 10 
y domu nie miał/ ślbo prze8 trzi lata lie chTónił. 
Mącz 38c. Deferre dotem viro dicitur uxor, 
Polag w dóm wnieść. Mącz 12311.. Demortuus 
e8t cum tota f
milia, Pomarł/ zmarł ze wlzilt- 
kim domcm. Mącz 232c. Denubo et Innubo [...] 
Idę za mąż [...] W dóm do lwego męża idę/ 
Przeprowadzam lie. Mącz 252c. Eripere aliquem 
domo, patria, Wydrzeć komu oyczyznę/ wy- 
pchnąó go z domu. Mącz 346c. Penatibus extur- 
barc, Z domu wygnśó/ wybió z własney [I] ma- 
yctnoBói [/]. ltlącz 46ge; 94c, 122b, 196c, 236c, 
267a (20). RejAp D6, 52. Zadny klalztor Panu 
wdzięcżnieilzy nie ielth/ iako dom cżłowieka 
pocżóiwcgo. RejPos 43 marg. Zona iego iako 
winna mśóicza rolkwit.nąó Iie ma w domu iego/ 25 
Ś iako oliwne latorolłki dzyatki iego około £tołu 
iego. RejPos 159v. a iż ią vltawicżnie obiecuie 
błogolławió ze wIzytkim domcm y nabyciem 
iey. RejPoB 175v. Y vwierzył on y dom iego 
wlzythek. RejPos 242v. Aby wedle lwiatha 30 
ltarał lie o rozmnożenie dobr docżelnych na- 
lzychf a wywylzlzał lthany y domy naIze. 
RejPos 251v. gdyż wiemy iż ogień z nieba przy- 
wiodł 8 lobą na ltada y na dom Iopa 8. RejPos 
331; 3v, 20v, 24, 43, 43v, 44 (96). Bo owę zowie 35 
okralą domu lwoief{o/ iślną pochodnią/ wie- 
życżką nadobną s Słoniowych koBći zbudowaną 
RejZwierc 33v. STarayże lie też zalię/ abyś lie 
nie nazbyt domem obarłożył RejZwierc 36; lOv, 
33v, 56, 222v. Y toó też ielt nie bez wielkiego 
dźiwu/ 
dy wiednem domu/ iedni lię vbieraią po 
Niemiecku/ drudzy po Włolku/ drudzy po Tu- 
recku Modrz-Baz 51. wlzitkże kto lię krzywdy 
vcżynioney przyltoynie mśći/ kto o nabożeńltwo/ 
o dom/ o żywot y o mśiętnośó ludźi lwoich 45 
walcży/ ten Rzecżypolpolitey zacną polługę cży- 
ni. Modrz.Baz 104v. ói domy nilzcżą/ ói pańltwa 
vbożą KochOdpr C3; A3v. Nie doltąpi ćię żadna 
zła przygoda/ Ani lye naydźie w domu twoim 
lzkoda. KochPBal 139; 187, 191. Wypchną drugą 50 
za męża ledś iako z domu/ A maiętność zoltlmie 
lam to bóg wie komu. KochTr 23. kropią k
żcly 
w Domu lwoim bydło/ iako v nas ielt obyczay 
lwięconą wodą StryjKron 161; 125, 350. Zona 
vczćiwa ozdoba mężowi/ Y napewnieylza po(I- 
pora. domowi KochPiel1 42. na 8wiećie rodzą lye 
t.śkowe źiołśf Których Imak pamięć domu wy- 


DOM 


gładza zgoła. KochPiel1 52; 6, 20, 36, 37,52,52. 
Będźie w domu żona okwitowałś/ iako korzeń 
winny owoc dawśła. A rtKa no N13v; M4v. 
Gdzie wiele w domu lynow z trochą maiętnośói/ 
Pożywie z nimi lamśiad niemałey trudnośći. 
BielRozm 23. Nicchay nie igra z lzcżęśćiem/ kto 
ma w domu Swoy chleb / ś długu nie winien 
nikomu/ Może nie pływM/ porwan Neptun 
Bogu/ Gdy Cere8 w brogu. KlonFlis D3; Cv, Cv. 
Wyratenia: »dostateczny domeK: Domus omni- 
bU8 rebus instructa ct apparata, Wielmi dolta. 
teczny dóm/ y prziprawny. 
lIącz 279d. 
»gospodarz domu« (4): Leop Marci 14/14. 
Dominus, [...] Pant Włalnie domu lwego I{o. 
15 lpodarz Mącz 94a. Y rolkazał zawołśó golpo- 
darza domu onego/ y powiedzyał mu RejPos 
41v; 227v. 
»dom ojca« (14): Weyrzał Pan bog na dOili 
oyca twe
o BielKom G5v. Brśóia moi y dom 
20 oyca mego ktoTzy byli w ziemi Chananeylkiey/ 
przyiachali do mnie Leop Gen 46/31; 31/14, 
31/30, 41/51, Iudic 14/15, 14/19 (11). Iż lłuchay 
moi a miła dzyewecżko/ a bądź pilna/ a nśkłoll 
vcha lwoiego/ a opuść narod lwoy/ y dom oyca 
lwoiego RejPos 231v; 161v. 
»ojczysty domeK (2): Focus paternus, Oy- 
czizny [I] dóm. Mącz 132b. A ielli śni marmór 
lerdeczney rany/Ani vlżą iedwabiem obi M 
śćiany / Przecz mam zayźrzeó kolztownych pą- 
łaców komu/ A nie raczey w lwym mielzkAó 
oyczyltym domu' KochPiel1 18. 
»sprawca dOlllu« (3): Y wezwał KroI Achab 
Abdiślla rządzcę a lprawcę domu lwego. Leop 
3.Reg 18/3; Gen 15/2. RejPos 280v. . 
»dom ubogi« (2): Wlzedlzy tedy w dom 
vbogi/ Nie byłói tam narząd drogi: Alewdzięcżne 
okazanie/ Stało za wlzyltko iedzenie. BierEz 
M3v; M3v. 
»żałobny dom«: Funesta familia, Załobny 
40 dóm/ gdzie yakoby kto vmarł. Mącz 14Od. 
Zwroty: »opatrzyó dom« (6): Opatrz dom 
lwoy bo iutro vmrzelz BielKron 1 14v. BielKom 
C8. Gdyż Pan obiecał vbłogolławió/ vbogśóić/ 
y każdą pocżćiwolcią opśtrzyć dom kśżdego 
wiernego lwoiego. RejPos 159v; 185v, 296v, 355. 
»dom postanowió«: Pan bog go ielt 8 choroby 
vzdrowił/ Aby dom lwoy dobrze poltanowił 
BielKom G5v. 
Fraza: »jaki gospodarz, taki dom«: laki go- 
lpodarz/ taki dom. RejPos 245v -marg. 
Szeregi: »dom (i) dziatki« (3): A Pan iebcże 
ktemu twoy/ [...] obiecuie błogolłAwió dom 
twoy/ dzyathki twoie/ a napełnió bogactwy 
a podcżywolcią [/] wIzytki kąty twoie. RejPos 
223; 175v, I75v. 
))dom a (i) dziedzict.wo« (2): Iż dom a dzye. 
dollict.wo iego zawżdy lpult.olzone będ.zye/ a nigdy 


5 


55
>>>
. 


potomltwo iego nie będzye na gruncie iego 
RejPos 290; 290. 
»dom i potomki«: Tu lie obiee,uią llużyó 
Dom ten y potomki mnożyó ReiRozpr Cv. 
»dom i (abo) potomstwo« (15): Cżemu cie 
iuż nie rulzą widome przykłady przed oCŻyma 
twemi/ iako ich wiele vpada przed możnolcią 
Pańlką! a domy y potomltwa ich/ iako liloie 
z drzewa bywaią z wiatrem rotpro(zone. ReiPos 
163; 30, 175, 218v, 236v, 253 (15). 
»dom i powinowate« (3): ReiPos 245v, 297. 
Ten proRił iedno do tego dnia aby mogł mieó 
frylztu/ aby dom twoy y powinowate lwe rol- 
prawił ReiZwierc 92v. 
.dom (i) zebranie« (6): ale przed lię idzielz 
8 tego Babilonu oglądaiąc lie na zacł iako Lo- 
towa żona s Sodomy co iey hyło żal od onego 
domu twego y zebrania lwego. ReiAp 149v. 
Iuż wiei iż 
dy lie vzna a znaydzie zAlię miło- 
lierdzie iego/ iż mu to lowito będzie nagrodzono/ 
a iż zawżdy błogolławicńlthwo Pśńlkie wiśi 
nad domem iego y nad zebraniem iego. ReiPoB 
85; 1l0v, 115, 309, 350. 
»po (narodziech, rodzajach) familij ach i 0.0- 
mach« (9): Z lynow IZACHAR/ po narodziech 
familiach/ y domach przyrodnych twoich/ wllylt- 
kich po imieniu od dwudzieltu lat y wylley / 
tych ktorzy mogli wyniclz [1] na woynę! nali- 
cżono pięódzie,liąt.h y cżterzy tyliące/ y cżte- 
rzylta. Leop Num 1/28. I była wllytkś lumma 
lynow Ilraellkich! po rlomAch y familiach twych 
[...] po beśó kroó tŁo tytiąo! y trzy tytiące/ 
pięó teth y pięódzieliąt mężowo Leop Num 1/45; 
1/30, 1/32, 1/34, 1/36, 1/38 (9). 
4. Ród, dynastia; pochodzenie; do'l'I-us, lami- 35 
lia Mącz, Vulg-Leop, Cn, genus Mącz, Modrz- 
Baz, Cn, gens Mącz, Cn, imagines Mącz, Modrz- 
Baz, gentilitas, 10cus, natales, prognatio, propago, 
sanguis Mącz, prosapia On (208): Ktorego dom 
Buog tak vmiłował/ Ze mu wszitky dari znacz- 40 
nieY8ze dał KlerPow 2. Napirwlzy ielt dom 
Kxiążąt .Baworskioh w Niemcech/ bowiem z tego 
domu było wiele krolow y Celśrzow Rzymskich. 
BielKro7ł 1 115; 60v marg, 87v, 115, 115, 132 (13). 
Herby kiedy rozdawano! Tedy włatnośói pa. 
trzano. Iż co komu należ8l0 / To w każdym domu 
zoltało. ReiWiz A2. Pocżet teb Lewitow then 
i'olt/ według ie,h familiey. Gerlon/ od kthorego 
familia Gedonitow: Kaath/ od ktorego dom 
Kśśthit.how: Merary / od kthorego familia Me- 
raritow. Leop Num 26/57. Z do v Thogormei! 
Konie! y iezne/ y Muły przywodzili na tharg 
twoy. Leop Ezech 27/14; Num 26/39, 26/45,26/48, 
Ezech 38/6. Ale kiedy ktory (łom! Pan chce 
błogolławić/ Vmie więc y potomka/ takiegoż 
w nim tprawió. ReiZwierz Mv. KaRztl\l. Włoo- 
ł awlki! y dom Krotowlki. KRotowlki dom to 


L 


DOM 


27 


w Pollzcże! z dawna lławny bywał! A zawżdy 
ltanu lwego/ pocżćiwie vżywał. ReiZwierz 55v; 
53v, 55v, 58v, 60v, 60v (10). BielKron a 289v, 
289v. Domus etiam gens et prognatio to ta, Dóm! 
5 to yelt R6dzay a pokolenie. Mącz 94b. Familia, 
[...] Czeladź! Rodzay. NorM [1]/ D6m! Poko- 
lenie Mącz 117c. Memoriam sempiternam in 
domum suam inferre, Wieczną pl\.miątkę domowi 
lwemu vczinió. Mącz 123c. Sanguis, [...] Krew. 
10 Et Metaph. Rodzay/ pokolenie/" dóm. Mącz 
367b; 40c, 140b, 143c, 146b (16). Acż też 
byw8ły Ty tuły/ W domu iego y Infuły/ Led 
to kle not lnadź zacnieyby! Chowś6 ltan na- 
pocżóiwieytzy. RejPos 358; 230, 296, 298. 
15 Modrz-Baz 41. KochOdpr Dv. Potomek w domu 
iego nigdy nie zaginie/ Ani ltolica/ póki dźień 
torem twym płynie. KochPsal 134. [Jagiello] 
poiął trzecią żonę Elżbietę Granowlką Wdowę! 
Babę ltarą domu Pileckich/ Ml\.tkę twoię Chrzelną 
20 StrYiKron 547; 355, 582. Y podniosł vpśdłą 
moc zbawienia nalzego/ W domu Dawida 
t!ługi wiernego lwoiego. ArlKano A17v. [Wisla] 
Paui [1] ślicżnoMią y domem chwalebna [...] 
Wyzwałl\. Narew [.:.] Pozwem do lądu. KlonFlis 
25 G4; Bv. 
Wyrażenia: »fortunny dom«: Latallcy. TO 
z dawna y fortunny! dom! y z dobrą lławą 
ReiZwierz 70. 
)kmiecy dom«: Obacżże w. m. ielli thę rulzyó 
30 mil\.ła! abo zacznośó domu! abo boiazń iakiey 
okrutnieylzey lmierói/ abo olławś! abo co ta- 
kiego: zgoła nic: bo vrodziwby lie w kmiecym 
rlomu/ łatwie lie tho pokryó/ a zataió mogło. 
GórnDworz Bb2. 
»niski dom«: Obscuri natales, Niski dóm. 
Mącz 241c. 
»podły dom«: Fumosae imagines, Stare okop. 
oiałe obrazy/ Vel si refertur ad nobilitatem. 
Nie zachowały/pocIły dóm. Mącz 139b. 
»poważny dom, dom poważny« (5): Celebris 
familia, Poważny dóm. Mącz 1170. Ampla ho. 
nf\sta fama, Doltateczny y poważny dóm. Mącz 
157d; 78b [cI »dom albo rod«], 157d. Tuó by na 
zyemi nie prawie przyltało! gdyby był iaki 
45 kroI abo iakie ktiążę wezwano do iakiego domu 
poważnego! a miałby lie óilnąó a lieśó v drzwi 
abo na niżbym mieylcu. RejPos 227v. 
.ślachcic z domu«: Ktoby lie chóiał Slaoh- 
óicem z domu prawym mienió! Niemiałby na 
50 żadny CŻŚ8 poltawy odmienió BielRozm 24. 
.dom ślachetny«: A tu na tym Iulianee [I] 
przeItał dom llachetny Konltantina wielkiego! 
gdy przez płodu vmarł. BielKron 1 60v. 
.ślachecki dom, dom ślachecki« (2): Imagines 
55 in plurali, Sliaohectwo [I] tei herby domów 
Sliacheckich [I]. Mącz 1651'. Rzymtkie Pałace 
łamał Dom wielki buduiąc) Y niezn08ne tyrań-
>>>
28 


ltwa lprolne inlze płodził/ Dla ktorych llachecki 
dom nieieden vohodził StryjKron 51. 
.sławny dom, dom sławny« (3): 
lariB na. 
talibus ortus, Sławnego domu. Mącz 241c; 12711. 
[cI .zachowały dom«]. Niema vltać potomltwo 
- w domu iego lławnym/ Ani zacny thron iego 
KochPsal 134. 
.dom 8tarożytny (Btary), staradawny dom« 
(3): CI acż nowo powltślil lecż cnotami lwe. 
mil PorowIlIiIi zaprawdę/ y z domy ltaremi. 
RejZwierz 54v. Fumosae imagines Staradawny 
dóm. Mącz 165c. Y choć druga na plac iedźie/ 
Z herby domów ltał:ożytnych KochPie' 34. 
.Byn zacnego domu«: A wierz mi iż to bę- 
dzie lyn zacnego domu/ nie trzeba mu lie bę- 
dzie ani herby/ani inemi tytuły zdobić/ dolyó 
iolt iż zolthanie tego Pana lynem/ktoryy wlzytki 
herby / y wIzytki tytuły naymożnieyhym kro- 
10m wedle woley lwoiey rozdawa RejZwierc 141. 
»uhoW dom«: Humili loco natu8, Z vbogiego 
domu narodzony. Mącz 159(\. 
»(z) wysokiego domu, (z) wysokich domów« 
(8): KlerPow 2, 4 [cI »iść z domu«]. Adolescen8 
summo loco natus, Młodzienioc wyl')kiego domu. 
Mącz 241b. Optimas, [..,] Ieden albo yedna 25 
z zacnieylzich ludźi z wylokich domów. Mącz 
266d. PrimIlos, [..,] Zacnieyhego ltanu ludźie/ 
radni panowie/ wylokich domów {;lachtś. Mącz 
32211.; 322a, 451b, 453d. 
))zachowały clom«: Filiu8 terrae Proverbium. 
Człowiek ktory yelt rodzayu nie barzo poważnego 
[...] contra coeli filius, Pańskie dziecię/ slawnego 
ś zachowałe
o domu człowiek. .Y'ącz 12711.. 
»zacność domu« (8): Nobilitas familiae, Zac- 
nośó domu. Mącz 248d. GórnDworz Bb2 [cI 
»kmiccy dom«]. RejPos 43. Ale iż wiele ich tak 
mnimaią/ żeby wrozdawaniu vrzędow/ pirwey 
patrzyó miano ślachectwśf abo zacnośói domu/ 
niżli godnośći Modrz-Baz 41; 3v [cI »dom abo 
narod(c], 41. Ten ma wiele nad iDlze w zacnośói 
domu KochPie' 17. KlonFlis A2. 
»zacny dom, dom zacny« (12): Wiele zacnych 
domow zeWo RejRozpr H4. RejWiz 92v, 100. 
RejZwierz 81v. Honesto loco natus, Zacncgo 
domu yelt. Mącz 157d; 19111., 252b [ci »iść 
w dom«], 283d [cI »iść z domu«], 35011. [cl.dom 
i zawołanie«]. RejZwierc 141 [cI J)syn zacnego 
domu«]. KochOdpr Bv [cI »iść z domu«]. 
StryjKron 386. 
»zasłużony dom«: Vrodźił lye w TarnowIkim 
zalłużonym domu KochPiei 77. 
.znamienity dom« (2): Genere summo, pro. 
gnatus, Znamienitego domu. Mącz 143c; 43211.. 
.z domu« (34): Tegoż roku kroI Władzilław 
poladzał ty pany Polskie! Iakubś s Kobylan 
z domu Grzymałow na gorny zamek LwowBki/ 
Andrzeia s Tęcżyna z. domu Toporowi na zamek 


. 


DOM 


Krakowski/ a Mikołay C'hrząltowski z domu 
Strzegomia wywołan BielKron 1 234; 48v, 87v, 
88v, 98v, 102v (29). ktoremu imię było Iozeph/ 
z domu Dawidowegol a imię pannie było Marya. 
Leop Luc 1/27. Ten cny pan Spitek Iordan/ 
zdomu Mellzt.ińlkiego/ Ledwe był polledniey- 
lzym/ s tych Mędrcow każdego. RejZwierz 50v. 
BielKron a 286, 289v. StryjKron 787. 
»dom [z przydawką przymiotnikową lub rze- 
10 czownikową]«; na oznaczenie plemion, pokoleń lub 
narodu iydowskiego (46): Wlpomniał ielt na 
miłolierdzie lwoie: y na prawdę lwoię domowi 
llraellkiemu. Leop P8al 97/3. WOIay / nie prze- 
lthaway / iako trąba wynoś lie z głolem twoimi 
15 a oznaymiay ludu memu lprolne złośći iego/ 
y domowi Iakobowe v 
zechy ich. Leop Isai 
58/1. W one dni poydzie dom Iuda do domu 
Ilra'cJllkiego / y prziydą polpołu z źiemie od 
pułnocy / do źiemie ktorąm dał oycom walzym. 
20j Leop lerem 3/18. Y położyłeś kośóioł w ktorym 
wzywane idt imę [I] twoie/ iako ten dzień: 
dla nieprawośći domu Izraellkiego/ y domu 
ludlkie
o. Leop Baruch 2/26. Groźi lie Pan tak 
lpultollyć złolliwe/ że iaden vść niebędzie 
mogł/ wl
akoż pothym ma wzbudzić dom Da- 
widow / a więźienie llrśellkie wywieśó z wielkim 
ich lcżęśćim. Leop Amos 8 arg. Y vmocnię dom 
ludlki/ a dom Iozeffow zbawię Leop Zach 10/6; 
2.Reg 12/8, 16/3, 19/20, lsai 2/5, 2/6 (37). On 
30 im pothym odpowiedzyał/ y rzekł: Nie ieltem 
ia polłan iedno do tych owiecżek/ kthore zgi- 
nęły z domu Izraelskiego. RejPos 73v; 17, 215, 
300, 312v. Niech lye na pAnA dom Aronów 
lpuśói/ A on go złAlki lwoiey nie opuśći. 
35 KochPsal 174. Ty domie/ pana chwali Izra- 
helowy/ Domie Lewego/ domie Aronowy. 
KochPsal 198. 
Zwroty: .iść w dom, w dom iM (za mąż)« (2): 
Nubere in familiam claram, W zaczny dóm iśó 
40 zA mąż. Mącz 252b. zacnych Kliąząt corką bę- 
dąc/ Sżłam w Kliążęcy dom zacny KochOdpr Bv. 
»iść (pójść) z domu, z domu iŚĆ (pajśó)« = 
pochodzi6 (9): Ktori [Zygmunt August] ijdzie 
z domu wyssokego/ z pokolenia lagellowego. 
45 KlerPow 2; 3, 4. BielKron 1 115. A tak zazdrość 
z łakomltwem/ wielcy to ltanowie/ A s tego 
domu idą cżltlt'm y panowie. RejWiz 174. Pa. 
tricii [...] Którzi z zacznych domów / a z ltśra- 
dawncy lliachty [I] polzli. Mącz 283d. RejPos 
28v. MarnotratcA ś lkępiec z iednego domu idą. 
RejZwierc 105; 85. 
»wieśó ród z domu«: Wiódleś J:wóy ród wy. 
IQki z domu Tęczynlkiego KochPam 80. 
J)W herb a w dom [kogo'] wziąó. = uszlachci6: 
ss Ius annulorum donare, W herb A w dóm lwóy 
kogo wzyąó/ to ydt slachóicem vczynió. Mącz 
17911.. 


JSJ 


SD
>>>
SrteTegi: lOdom abo nar6d«: lecż ielli cżego 
inlzego wtem więcey patrzą/ to ielt/ abo bo- 
gactwy' abo ia\.kim iDlzym IzcżęBóiem/ zacnoe6 
domu a,bo narodu lwego zachowó.ó' tedy ie 
prolto zgoła\. Oligarchią zową. Modrz-Baz 3v. 
lOdom i przezwisko«: abyś ne wżdy z daleka 
ltarał/ cżymby y Pan Bog nM tymi cźMy y nM 
t.ym wiekiem był vcief.zon/ y lława ona ltaro- 
żytna. domu y przezwilka twego lławna zoltała 
RejZwierc [28"]v. 
lOdom albo r6d«: De summo loco adole80ens, 
Poważnego domu albo rodu młodzieniec. Mącz 
78b. 
lOdom i zawołanie«: Interrex patricius. Na- 
miernik zacnego domu y zawołania. Mącz 35080. 
a. Prrten. (6): Dom złoś6iwych zaginie/ a\. do. 
brych zakwitnie BielKom B8v. b06 ielt dom 
rozdraźniaiący/ a pobudd.iący. Leop Ezech 3/9; 
2/5, 2/6, 2/8. Tak wam kazał powiedzieć Pan 
warz/ [...] żalcie wy ielth dom lprzeóiwny mnie 
Rej.Ap 192v. 
S. Siedziba, progi, strony f'odzinne; kraj, oj- 
czyzna; domus Mącz, Vulg-Leop, Modrz-Baz, 
patria Mącz, tabernaculum Vulg-Leop (86): To 
vlłylzawlzy Alexander do domu ne kwapił, 
a przylzedlzy nalazł oycza {wego na poły mar- 
twego y matkę w ręku Paulaniowych Bieltyw 
147. Henryk ma\.iąc o tym dobrą lprawę polłał 
bronió Krakowa' Henryka Legnickie kxiąźę 
a\. Przemylława Sprota\.wskie/ ktorzy polta\.no- 30 
wiwlzy obronę w Krakowie zalię do domu cią- 
gnęli BielKron 1 205. NMzy popadrzy rzkodę 
w ludziech niemśłą odciągnęli na\. ine mieylca/ 
a\. gdy zimna zśchodziły do domu Iie rulzyli. 
BielKron 1 283v; IOv, 24v, 110v, 128, 130v (42). 
Diar 80. Idąc iuż do domu on młodzyeniec/ 
przybłąknął lie pod gorę gdzye Ray był RejWiz 
A 7v; 46. Po thym Zydowie lIedf.zy do Krola' 
żądali go aby ie wolno puśóił do domow ich. 
Leop 3.Mach 6; Gen 42 arg, Num 32/18, 2.Reg 
19/30, 3.Reg 22/17, 2.Par 7'10 (10). RejZwierz 
37v. Domo exulo, Nie rmiem do domu. Mącz 94c. 
Triumphum deportare aut reportare, Zwycięski 
wiazdz [I] otrzimaó/ lUbo zwicięskim lpolobem 
ne do domu wróói6. Mqcz 46680; 94c, 96d, 283d, 
400b. Iż prożna\. iert walka na polu' ielli pirwey 
nie będzye rozmylłne a\. rozwalme poltanowienie 
w domu. RejPos 334; 38v, 46, 182, 182v, 252. 
RejZwief'c 18, 20v. Temi znaki przywabili Tatś.ry 
y przywiedli na\. hak na\. te mieylca gdzie ie wkoło 
oga\.rniono/ iż ne żaden do domu nie wr06ił 
BielSpr 42. przodkowie nMzi' [...J nie drze- 
wiey lię do domu wracali/ lI.ż woynę odprawili. 
Modrz-Baz 117; 26. MiaIto Ierozolimlkit3 on 
znowu rMźi' A wygnańce do wlalnych domów 
prowŚdźi. KochPsal 212. Ale Bolesław KroI [...] 
położył lie w Rulkich dziedawach nad Bugiem 


Słownik polszczyzny XVI wieku 


, 


DOM 


29 


Rzeką' nieczekaiąc nieprzyiaćiela\.' w Domn. 
StryjKf'O'n 175; 150, 185, 577, 627, 657 (10). 
KochPie' 8. Iuż lie wr06ił do domu/ przywiodł 
dwa Dzianet y/ Trzy tyśiące cżerwonych wy. 
5 padło z kalety. BielRozm 12. 
6. Świątynia; domus Mącz, Vulg-Leop, ora. 
torium Mącz, aedes Vulg-Leop (171): Goraczoscz 
y myloscz domy thwego ziadla mye. SprGhęd 
13; 13. Wnidę do domu twego z offiarami zu- 
10 pełnymi Leop Psal 65/13; 4.Reg 11/11, l.Par 
17'42, 2.Par 7/1, 7/20, 7/21 (34). We śrzodku 
ielt ia\.koby kaplica' y wielzka mała/ tśmtę 
Turcy obchodzą c8łuiąc' powiadaiąc żeby tento 
miał byó dom' ktory niegdy Abraam murował. 
15 BielKron" 264. Zbudował potym Sślomon dom 
dziwnym kolztem lprawiony' ktory y ten za- 
ginie. RejPos 24; 22v, 24, 139v, 144, 157v (12). 
Wy/ którym domu iego ltraż podana' Chwślćie 
godnego wlzelkiey chwały pana. KochPsal 197. 
20 Do twego Domu wierni lię {chadzaią/ ia\.k ku 
gniazdom ptacy lię zlatśią/ gdźie twe Imię wy- 
sławia\.ią. A,.tKanc K8. Wnidę do domy twego 
pochwalię [J] cie. JanNKarG G4. 
Wyrajenia: lOdom bałwański (bałwochwal- 
25 ski)« (2): Thy powiadalz: Nie będzielz proro- 
kował nad Ilraelem/ y niebędzielz mowił prze- 
6iwko domowi Bśłwańrkiemu. Leop .Amos 7/16. 
Idolium, B ałwańsky , Bałwochwalski dóm. in 
Bibliis legitur. Mącrt 164c. 
lOdom (Pana) Boga (Jakobowego, wielkiego)« 
(4): Bądź to wiadomo KroIowi żelmy byli llli 
do iydowrkiey Prowincyey' do domu Boga\. 
wielkiego/ ktory buduią z kamienia nie 6io- 
lanego Leop l.Esdr 5/8. Chodź6ie' wlthąpmy 
35 na gorę PańIką' y do domu Boga\. Iakobowego 
Leop lsai 2'3. Prorok śidłem vpadu Itał lie 
po wlIyItkich drogach iego'lIaleńItwo w domu 
Boga\. iego. Leop Ose 9'8. Y nawiedzę na kożde o 
ktory buynie Itąpa na prog W on dzień: kto- 
40 rzy napełniaią dom pana Boga\. rwe o nieprawo- 
ś6ią y zdradą. Leop Soph 1/9. 
lOdom ku chwale Pańskiej (Boga) sprawiony 
(zbudowany)« (4): Acź ielt iemu wdzięcżne 
lpołecżne zebranie wiernych iego / a\. zwłaf.zcża 
45 w domu ku chwale iego zbudowanym' śle y tam 
może ieden więcej zgrzef.zyó niżli w karcżmie 
RejJPos 24; 198, 198v, 349. 
lOdom ku modlitwie (modlitwam) zbudowany 
(sprawiony)« (2): Iśkie lą ześ6ia nMze do domow 
50 ku modlitwie zbudowanych. RejPos 350 maf'g; 
139v. 
lOdom modlenia (modlitwy)« (4): Oratorium, 
[...] Dóm modlenia/ Kaplica\.. Mącz 270a. 
Napilano ielt, iż dom moy dom modlitwy 
55 ielt wezwanI a wylcie z niego vcżynili ło- 
trowlką iśIkinią etc. RejPo. 194v; 195, 349, 
351v. 


12
>>>
30 


»dom ofiary«: Y vkazał mu lie PaD w nocy / 
mowiąc: Wylluchałem modlitwę twoię/ y o bra- 
łem lobie to mieylce na dom offiary. Leop 2.Par 
7/12. 
lOdom ojca mego«: oc1nyesczie tho oth thaud 
a nyeczynczie d o m v oycza mego domy targo- 
wego. SprOhęd 13. 
»dom 
WiątDice«: Abowiem przywiodł na 
nie Krola ChaIdeylkiego/ y pozabijał młodzię{lCe 
ich miecżl'm w doruie Swiątnice lwey Leop 2. Par 
36/17. 
»
więty dom«: y dźiś mi tak pan móy tulzy / 
Ze mie6 górę moiey dulzy: A ia w świętym domu 
iegó Wyznam go być boga mego. KochPsał 37. 
»dom świętych«: węża każdy w domu chował 
dla lzdęlcia/ kto go nie miał iuż to nielzcżęlny 
był/ laly mieli za domy lwiętychl lłońce gdy 
chmury zśIzaniały [I] runimali lie na nię gnie- 
wś6 przet
o lio mu ofiarowali. BielKron 1 228v. 
lOdom wnętrzny«: A gdy dokonał wymio- 
rzania domu wnętrznego / wywiodł mię drogą 
z brony ktora patrzAła ku drodze od wlchodu 
llońcśf y rozmierzył ią zewlląd wkoło. Leop 
Ezech 42/15. 
»naczynie domu«: ale podniolleB lie przećiwko 
Panuiącemu na Niebie: a nacżynie domu iego 
przynielione było przed ćię Leop Dan 5/23. 
»prawo domu«: Thon ieIt Zakon domu na 
wierzchu gorYl wllylthek kray iego/ około 
Swiątnice lwiętych ielt/ to tedy ielt prawo 
domu. Leop Ezech 43/12. 
»przybytek domu«: Ielli wnidę w przybytek 
domu twego: ielli wltąpię na łollko poBóieli 
moiey. Leop Psal 131/3. 
»zakon domu«: Leop Ezech 43/14 [cI »prawo 
domu«]. 
Szereg: »dom a przybytek (pański)« (3): wy- 
pędził ony bluźnirze wIzytki/ ony targowniki/ 
IzemrAcżel ony wymyllacże z niego: opowie- 
daiąc tho mocno 1 iż on każdy dom lwoy / a każdy 
przybytek BoItwa Iwego a Ducha Iwego lwięte- 
gol chce mie6 w wielkiey powadze a. w wielkiey 
pocżóiwoBći. Rl'jPo8 198; 291, 347v. 
Zestawienia: lOdom Boży«; domus Dei Vulg- 
Leop (23): To nacżynie pobierz/ a idź/ y położ 
ie w ko8óiele ktory ielt w Ieruza.leml a dom 
Boży niech zalie będzie budowan na mieylcu 
lwoim. Leop I.Esar 5/15; Iudic 20/18, I.Par 
25/6, 2.Par 31/13, I.Esdr 6/3, 6/7 (21). Domu8 
etiam pro templo accipitur Kośćiółl Boży dóm. 
Mącz 94b. 
Szereg: »koBciół abo dom Boży«: Kolcioł abo 
dom Boży / wdzyęcżne zebranie w nim panu 
Bogu. RejPo8 144 marg. 
»dom Pański«; domus Domini Vulg-Leop (55): 
A gdy iulz wyUla dwśdzieBćia łath iako był 
zbudował Salomon dwa domy 1 to ielt dom 


DOM 


Pśńlkij y dom Krolewlki Leop 3.Reg 9/10; 
7/12, 9/15, 10/5, 4.Reg 1l/3, 1l/4 (45). Nie 
vpominam cie s tego/ abYB gardził domem Pań. 
lkim/ ktory ielt iemu ku cżói a ku modlitwie 
5 zbudowani y owlzemći tho radzę RejPos 144; 
292, 350, 350v. RejZwierc [28 2 ]v. Obślwa lwych 
taiemnic lohie Iye zwierz8la/ Y do pśńlkiego 
domu w miłoBći cha.dzała. KochPsał 81. 
lVyratenia: »naozynie domu Pańskiego« (3): 
10 y wllyltbko nacżYllie domu Pśńlkiegoj tak 
więthlze iako mnieylze/ y lkarby kośóielne y Kro. 
lewlkie/ y Kxiążęce/ przenioll do Babilonu. 
Leop 2.Par 36/18; 3.Esdr 6, Jerem 28/3. 
»przybytek domu Pańskiego«: A lynowie 
15 Merary brśóia ich po lewey Itronie: Ethan 
lyn Kuzy/ Iyna AMi/ [...] kthorzy byli zrzą- 
dzeni na wlltJlką pollugę przybytku domu Pań- 
lkieo. Leop l.Par 6/48. 
a. Przen. : KOlci6ł jako instytucja i społeczeń. 
20 stwo wiernych (12): A nacz że to rolkazano y ko- 
muż to ma być dano Ilćieć nie inllemu komu 
Iedno llugam z iego [Boga] domu RejRozpr B3. 
a Chryltus był iako lyn w domu lwoim: ktory 
dom my ieItelmy/ il'llilz dufanie y chwałę 
25 nadzieie / będziem mocnie aż do końca trzymśó. 
Leop Hebr 3/6; 3/2, 3/5. A tak w tymći to domu 
Bolkiey lzyrokośói iego vltawicżnie Ią wIzylcy 
wierni iego/ gdyż wIzylcy Ią w opanowaniu 
lwiętym iego. W tymói to domu Iwoim ielzcże 
30 za żywota kśżdego tu na zyemi opieka lie im 
ten Pan iego RejPos 293v; 293v. 293v. Chybić 
niemoże/ co ty kiedy lwoim Słowem wyrze- 
czelz: przeto w domu twoim Wieczna powa- 
ga/ wieczna czeB6 zoItśnie/ Prawdźiwy panie. 
35 KochPsał 141. 
Szeregi: »dom i królestwo«: y poltanowię go 
w domu moimi y w Kroleltwie moim aż na 
wieki Leop l.Par 17/14. 
lOdom a owczarnia«: cżemulz nie pilnuielz 
40 nad tym domem Iwoim. a nad tą owcżarnią 
zwierzoną tobie' RejPo8 346. 
7. Budynek przeznaczony na jakiś cel; za. 
kład, instytucja: domus Mącz, Vulg-Leop (52): 
Lupanari8, [,..] Zantuski co ku temu domu na. 
ł5 leży. Mąc:IJ 20011.. Orphanotropheium, Dóm albo 
8zpital w którym lIieroty chowayą. Mącz 270b. 
Exposita domus cupiditati et voluptatibu8, 
Dóm na ro8koIzy y rolpultnoMi vdany 1 albo 
potemny dóm ku wIzęm rolpultóm. Mącz 
SD 310d. Teloneum, [...] sive Telonium. [...] Cło/ 
to yelt celna komoraI ślbo też dóm/ ltół/ miey- 
loe gdzie cło odbierayą. Mącz 442c. 
Zestawienia: »barwierBki dom«: Ton8trina, 
[...] Poltrzigadlnia też barwierski warItat ślbo 
55 dóm. Mącz 458a. . 
»dom chorujących (ohorych)« (2): N080CO- 
meium [...] Dóm choruyąoychl Szpitał [I] tych 


,
>>>
którzy lie lieozą [1] Mącz 251b. Tho miślto 
ma łzpytale znśmienióie nadane/ olobne domy 
chorych/ olobne śirot/ olobne mazańcom/ olobne 
trędowatymI olobne powietrzym zarażonym. 
BielKron a 288. 
»dom ciemnice« = więzienie: y dałem óio za 
przymierze ludu/ zś lwiatłośó Narodom: abyś 
othworzył ocży llepych/ ś wywiodł więznia 
z zamknienial y z domu óiemnice [de domo 
carceris]I te kthorzy liedzą w óiemnoMiach. 
Leop Isai 42/7. 
»dom farbierski«: Bamphia, taberna tinctoria, 
Dóm farbierski. Mącz 23b. 
»gościnny dom« = gospoda, karczma (8): Hos- 
pitium, [...] Golpod8f GoMiniecl GoMinni dóm 
Karczma. Mącz 15911.. Hospitalis domus, Go- 
Minni dóm. Mącz 15911.; 158d, 218a, 275b,411c, 
437c, 437c. 
lOdom kowalski«: Mylz w dom kowśllki wbie- 
żśłś BierEz Rv. 
»kurew pospolitych dom«: Prostibulum, [..,] 
Nierządnych małp a kurew polpolitich dóml 
Zalltus. Mącz 411c. 
»kurewBki dom« (4): Lupanar, et lupanarium, 
Zantusl kurewski dóm. Mącz 200a; 90c, 142c, 25 
31911.. 
»nierząllny dom« (2): A o lud moy rzucśli 
los: y dali dzieóię do nierządnego domu [in 
prostibulo]/ a dziewecikę przl\dśli za wino aby 
pili. Leop Ioel 3/3. W wielu mieMiech bywaią 
nierządne domy [lupanaria ] iawnie poltano- 
wione Modrz-Baz 53v. 
»nierządllych niewiast (pot!polity) dom« (4): 
Fornix, Nierządllych niewialt polpolity dóm/ 
Zantus. Mącz 134c; 200c, 200c, 21811.. 
))połyteczIlY 1I0m« = lupanarium[ ']: Aliquan- 
do, Ironice dioitur, Frngi aedificium, Pożyteczny 
dóm. Mącz 138a. 
»dom zbytni« = lupanarium: Melalilla/ ta 
była tak wielka gllmratka iż przechodziłś Semi- 40 
ramiB/ chodzila [1] potaiemnie do domu zbyt- 
niego BielKron I 47v. 
»zły dom« (2): Ponieważeś zbudowała zły 
dom [lupanar] twoy na pocżątku wllelkiey drogi/ 
a wylokoM twoię vcżyniłśś na każdey vlicy 
Leop Ezech 16/31; 16/39. 
»łotrowski dom«: Officina nequitiae et di- 
versorium eto. Lotrowski dóm. Mącz 115d. 
»)rlom niewieści«; domus leminarum, tricli. 
nium leminarum Vulg-Leop (2): z domu niew.ie- 
&Siego do łożnice Krolewlkiey przechodziły. 
Leop Esth 2/13; 2/3. 
))ipielgrzymny dom«: Xenodochium, [...] Go- 
Minny lzpitał [1]/ pielgrzymny dóml gdzie piel- 
grzymy przimuyą. Mącz 512b. 
»dom rzeczniczy«: Alo wźiął cielca tłull ego 1 
Szedł do domu rzecżnicżf\go. RierEz Sv. 


DOM 


:31 


»sądowny dom« (2): Basilica, Latine, Regia, 
Graeoi enim 
aaL).LK1Jv vocant, Sądowny dóm/ 
albo/ Dwór. Mącz 23c; 319d [cI »wojtowski 
(albo sądowny) dom«]. 
»dom sirot, sirotny dom« (2): Brephotrophia, 
[...] Latine parvulorum hospitalia in quibuB 
infantes exposititii, et pupilli aluntur [...] Si- 
rotny dóm/ albo/ Szpital dzieóinny. Mącz [26]d. 
BielKron a 288 [cI »dom chorych«]. 
»starych ludzi dom«: Gerontocomeion, Sta- 
rych ludźi dóm gdzie ltara ohowayą. Mącz 145('. 
»dom szynkowny, szynkowny dom« (2): 
KSiądz iedęn lzedł raniuchno I lnadź też gdzieś 
dopijał/ Dom lzynkowny gdzie drudzy pili idąc 
mijał. RejFig Ee3v. Oenopoleium, [...] Szyn- 
kówny dóml gdźie wino lzynkuyą. Mącz 260c. 
»dom targowy«: a thym, ktorzis ssą golem- 
bie przedaly, rzekI: odnyesczie tho oth thand 
a nyeczynczie domy oycza mego dom v tar. 
20 gowego. SprOhęd 13. 
»trędowatych dom«: Hierocomeion [...] Trę- 
dowat,ych dóm/ Szpital. Mącz 15611.. 
»dom wonnych ziół«: Y był rad Ezechialz gdy 
do niego przyiachali/ (a z radoMi) okazał im 
dom wonnych źioł [domum aromatum]/ y złothol 
y lrebrol mśśói rozmaite a ołeyki [1]/ y dom 
krolewrkil y co iedno miał w lkarbieoh rwoich 
Leop 4.Reg 20/13. 
»wójtowski (albo sądowny) dom« (2): wy- 
30 ciągnął z mialta Opolskie kxiążę a Loktek wie- 
chał/ gdzie Voytowskie dzierżawy kthorych miał 
nś ten cżśs doryó/ y thych wlzytkieh ktorzy byli 
thego przycżYllą pobrał y lamy polóinałl a z domu 
VoitowBkiego zamf\k założił BielKron I 212. Prae- 
35 torium, [...] Ratulz/ wóytowski/ albo lądowny 
dóm. Mącz 319d. 
»zbójcy morskich dom«: Piratecium, Zboycy 
morskich dóml Karczma a lchadzka łotrowska. 
Mącz 30111.. 
»żebraozy dom«: Ptochodochium, Zobrśozy 
dóm/ Zebrśozy goMiniec. Mącz 329a. 
8. Klasztor, zakon (4): 
Wyratenie : »Dom Niemiecki« = zakon krzy- 
żacki (4): on to rad vctynił iż poliał zakonniki 
45 kthore zwano bożogrobskie rycerze rwiętego lana 
z Rodis/ z domu Niemieckiego/ panny Mariey 
kolcioła / ktorych wywod Jrrotko napilzę. BielK ronI 
169v. Roku 1297. wielka niezgoda y nieznaski 
zaczęły lię miedzy mielzczany Riganlkimi z ie- 
50 dney ltrony / a miedzy Miltrzem y Brścią Do- 
mu Niemieckiego z drugiey ltrony w Lif1anciech 
StryjKron 308; 288, 295. 
9. O gwiazdach (2): 
Zestawienie: »niebieskie domy« (2): Twoie 
55 ognilte ltrzały / twe ltrśrzne gromy Latśły: 
a niebiclkie trzślkały domy. Roiły lye po niebie 
wkrąg łylkawicel A ltrach zdeymował wlzyt.ki 


5 


10 


15
>>>
32 


źiemlkie granice. KochPsal 1l4. Iślne niebielkie 
domy Roświeóiły lye gromy Ogniltemi: vyźrzała 
Ziemia/ y ltl'śchy drżała. KochPsal 146. 
CI doma. 


doma (128) adv 
doma (3), dóma (1); doma KochPiei 52, 70, 80; 
dÓll\a OczkoCiep A3. 
SI stp: Bo czego ne we doma chowany, tho mu 
powe geszdzaly ca 1410. Słota w. 54. 
l. W domu, w mieszkaniu, wewnątrz, u sie- 
bie; we wlasnym gospodarstwie, przy rodzinie, 
na miejscu; domi Mącz, Vulg-Leop, Cn, domo 
M.ącz, Cn, intus Mącz (105): MI
dryć kto co 
doma cżuie/ Wiele rzecży nie kohtuie. BierEz 
P2; C4v, E3v, K4, Q2, R4. Lepiey lie doma 
olędzić Niż wtym głuchym lelie błędzić RejRozpr 
F2v; H2. Pobrawlzi wiele mialt wli ludzi y do- 
by tka/ wroćił lie 8 korzylcią do domu/ nalazł 10 
doma żonę vmarłą BielKron 1 179. Kapłnny [1] 
swe 8z1achcie wolno doma chować, ktorzy je 
uczyó mają i 8akramenty sprawować jako rozu. 
mieją. Diar 123; 126. BielKom A, D7. Albo 
il'lliby ktora panieńlki ltan wiodła/ Zalzby 25 
tego y doma vcżynió nie mogła. A daleko fo- 
remniey przy matce pocżóiwey / Niżli przy oney 
Klieni iako gęś krzykliwey. RejWiz 39; 70, 
73, 90. przed mi altem zabija miecżl a doma 
Kmieró podobna ielt. Leop Jerem 1/20; l. Cor 
14/35. Paululum si CeBSaSBem Pythia, domi non 
offendi8Bem, Bych był maluczko omielzkał/ 
doma bych go był nie zaltał. Mącz 45c. Fori8 
est, Nie maIz go do ma. Mącz 133d. Habere 
hospite8 domi, Mieó gośóie doma. Mącz 158d. ss 
Intu8 nemo est, NiemaIz nikogo doma/ albo 
w domu. Mqcz 173d. Tibi e8t domi, Tobie yelt 
doma/ albo ty łatwi [1] maIz prziltęp do niego. 
Mącz 467c; 7b, 59a, 94b, 1l3d, 133d (34). bo 
mu lie to v dworu zawdy do cżego krotochwil- 40 
nego przydśó może/ y lam 8 tego doma pociechę 
weźmie. GórnDworz G6; G6. RejPos 202v, 353. 
RejZwierc 95, 236, 246. Doryć lie inlzy w Pol- 
lcże błazeńltw napilśli/ Y koło nich rozumy 
doma vwikłali. BiclSpr c2; 25v, 67v, 76. lako 45 
wielkie polagi tych cżMow powltśły/ Wiele 
dziewek vbogich ztąd doma zoltały. BielSjem 
13; 6, 7, 7, 20, 21, 23. KochPiei 52. lprzętna 
golpodyni/ O wieczerzey pHnoM czyni: Maiąo 
doma ten doltatek/ Ze lye obeydźie bez iatek. 50 
KochSob 70. Dobry choć rowny zylk doma na 
lulzy/ Domowa miłość nie tak ćięhka dulzy. 
KlonFUs C3; E, E2v, H4. 
Zwroty: .doma 8ię chować« (2): Domo Be 
tenere, Doma lie chowa6. Doma leżeł. Mącz 
94c. Fovere nidum, Na gniazdzie liedzieć/ to 
yelt doma lie chowść. Mqcz 135b. 


DOM 


DOMA 


.doma leżeć, lł'żeć doma« (2): Mącz 94c [cI 
»doma 8ię chować((]. Też nie leż doma darmo 
iako niepotrzebne drewno / miey lie też cż8lem 
do konicżka RejZwierc 28. 
»jak(o) doma (p08tępować)« (2): Ale o tym 
rzeknę/ że wn8lzych naukśch/ [...] trudno 
barzo takiemu ingenium wytrzymśó możemy: 
gdyż na kthórą iedno profeslią. przypadnie/ 
v kAżdey iako dóma OczkoCiep A3. Wie wlł:yltko 
nieprzyiaćiel: bdpiecżność panuie: A iak doma 
tak lobie każdy poltępuie. BielSjem 26. 
»doma Biedzieć (siadać), siedzieć doma« (14): 
A gdy Xantus doma śiedział/ Przylzedlzy Ezop 
idt go żądał BierEz E. Bo zaż iedno ten lwiśt 
15 rządzi Ktory za pięó grolly ll}dzi Y owió lie 
domacaią Choćia wiec [1] doma liadaią RejRozpr 
F2v; E3, Dv. RejWiz 73. Ne hinc foras ambulet, 
Aby ztąd gdzie nie wychodźił/ to yelt/ aby 
liedział doma. Mącz 133d; 233d, 378c. RejPos 
134. azażby tho był wielki kolzt/ . albo iaki 
vlzcżypek prawa polpolitego/ gdyby lie wlzylcy 
zezwolili/ aby iedna zyemia doma liedząc za. 
wlze gotowa była. na ratunk onym ludziom/ 
gdyby potrzeba przypadła/ wići nie dekaiąc. 
RejZwierc 187v; 66v. iż tcy lprawy [rycerskiej] 
żadny nie obacży ani nawyknie doma liedząc 
przy kuflu/ albo goniąc Zaiąc8f tylko w potrze- 
bie Rycyrlkiey bywaiąo. BielSpr'37. Biel8jem 7. 
Lepif\Y lie tak okażelz/ niżli przy śklenicy/ Sie- 
30 dząc doma. nic niewielz iakoby w óiemnicy. 
BielRozm 10. 
»doma siedzieó by kwoczka«: A my doma 
śiedzimy by kwocżkij Vpltrzywlzy liel rzegocąc 
by lrocżki BielSjem 6. 
Fraza: (przysl1) .nie ma8Z [umysłu] doma«: 
AnimUl
 vagatur, Zabieżal [1] lie vmY8łl nie 
m8lz go doma/ tuła lie. Mqcz 4730. 
Szeregi: »doma i w polu«: Wiódleś lwóy ród 
wyloki z domu Tęczynlkiego/ Zkąd vltawiczniel 
iako z konia TroianIkiego I Ieden po drugim 
ludźie wielcy wychodźilil Którzy doma/ y w poluj 
godni w PoUcze byli. KochPam 80. 
»abo na rycerskim chlebie abo doma«: niech 
doświadciy iego rady/niech pozna iego lprawy / 
abo na rycerlkiem chlebie/ abo doma [militiae 
aut domi]. Modrz-Baz 41. 
Iti doma i na 8tronie«: Abowiem ty wlzetecżne 
marne lichotarzel Zawżdy Pan Bog y doma 
y na ltronie karze. RejWiz 70. 
,.doma (i) na wojnie« (2): Una 8emper mili- 
tiac et domi fuimus, Pomagślylmy lobie towa. 
rziltwa zawżdy tak doma yako y na woynie. 
Mącz 94c. wolę ia lpokoyny iywot doma w
e8ó1 
niżli na Woynie ćierpieć nędze I niewcielnoś61 
ss śmierć/ ranę podiąć BielSpr 28v. 
»doma i w żołnierstwie«: Una 88mper militiae 
et domi fuimus, Nigdylmy lie nie łączili od 


5 


lO
>>>
DOMA - DZIER:2:EĆ, DZIER
YĆ 


liebie/ tak doma yako y w żołnierltwie. Mącz 
221b. 
2. W rodzinnych stronach, w kraju, w ojczy- 
lnie; u ,iebie, na miejscu; in patria Mącz, domi 
Modrz-Baz (23): [Klimunt papież] Też lie lta- 
rał o wyprawę do Ieruzalęm przeciw Turkom 
y Saracenom/ ale go doma zal
ła walka z Tan- 
credęm Apulijskim Kxiążęciem. A tak doma 
korcioły pobudował BielKron 1 97v. [upadek nas 
nie minie] byśmy też najlepszą obronę od po- 
stronnego nieprzyjaciela mieli, jeśli to doma 
nie ustanie a porządek nie będzie' Diar 110; 
137. Inhoneste optavit parare hic divitias, po- 
tius quam in patria honeste pauper vivere, Wo- 
hUa lie tu nieuczćiwie bogśóió/ Niżli doma 
vczóiwie w vboItwie żió. Mącz 266(1; 44611.. 
Quia frustra sunt armII. foris, ubi non sunt con- 
silili. domi, to ieIt/ prożna ielth na ltronie zwada/ 
gdy nie będzie doma rada. [przysI'] RejZwierc 
162v. Bo iedno do granice ta lławna obron8f 
Nieprzyiaciel/ niż doydzie/ trzy kroó będzie 
doma. RejZwierc 251; 185, 254, 262v. Nie mogłby 
Turek tak wiele ludzi zebrśó ku walce iako 
ich wiele poginęło doma przes wnętrzne walki 
w Niemcech/ we Włolzech a Francyey BielSpr 
57v. Nalezli to tedy ói co temu dobrze rozumieią 
iż lepiey od nich óiągnąó ze whemi mocami 
wlzyltkim/ niż go [Turka] doma ciJkśó goto- 
wego nie gotowi. BielSpr 59v; 57v, 58. Modrz- 
Baz 33v, ll4v, 137. JanNKar A4. Kśżda naoya 
ma tak wiele doma Zywllośći/ gdy iey nabywa 
rękoma Rącżymi/ że lię obeydźie bez dworlkich 
Potraw zamorlkich. KlonFlis c'; C2v, C4v. 
Zwrot: »jako doma mieszkaó.: A jesli skąd, 
tedy od Prus jej [obrony] potrzeba dla Niem- 
cow i Inflantow, także na Podole od Tatar, 
a niemniej na Podgorze od Węgier, gdzie jui 
Turcy jako doma mieszkają i przez gory się 
do nas ukazują. Diar 134. 
CI dom. 


dzierżeć, .łzierżyć (377 +1 =-378) vb impl 
dzierMć II dzierżM Strum (1:2) P4: B2v, R4 
1 pl prae' dzierżemy (3), dzierżymy (2), dzier- 
żem (1); dzierżemy RejRozpr E3, Diar 122, 122; 
dzierżymy RejPos 109v, RejZwiero 190; dzierMm 
KoohPieś 13v. 3 sg praet dzierż
tł (60), dzierżył 
(1); dzierż:tł BielŻyw 27, RejWiz 19v, 67v, 
LeopEzod 9, 7, RejFig Bb4v, BielKron l 270, 
275v, Mącz 14411., 2650, 351b, 42211., 463d, RejAp 
C4, 89v, 97, RejPo, (7), RejZwierc 275, BielSpr 
42v, StryjKron 26, 612, 612; dzierżlł II dzierżył 
BielKron 1 (33:1) -: 127. lut będę dzierżał (8), 
będę dzif'rżeć (1); będę dzierżał RejWiz 29v; 
będę dzierżał II będę dzierżeć RejPo, (7 :1) - : 158. 
1 sg 00110 bych dzierżał Mącz 446c. 1 pl 00110 byohmy 


33 


dzierżeli RejPo, 29-29v. imp dzierz Strum 
C3v. 
SI stp: lako praue Ondrzeyka szedzi na mar- 
gorzacine oczcza sedlisou y dzirszi gey onczino. 
5 1393. Hube Zb 68. 
l. TrzY1nać, zatrzymywać w znaczeniu lizycznym, 
utrzymywać jakiś ,tan rzeczy; tenere Mącz, Vulg. 
Leop, amplecti Mącz, lundare, ,ustinere Mącz 
(55): Owaćiem wąż rozgę vrwał/ W zębiech 
10 dzierżąc lwowi dawał BierEz M. muliał kotły 
do kuchnie nolió a dzierżeć nad ogniem Biel 
Kron 1 145. Amplecti aliquid, Vjąć nieco I albo/ 
dzierżeó. Mącz 8a. Lingo, Liżę też w uściech 
dzierżę aż .ne rozeydźie. Mącz 194b. Rudentem 
15 explicare, Popuśció/ nie tak tęgo dźierżeć. Mącz 
359d; 44611.. Cżynią też Pulzkarze Smoki ognilte 
[..,] ktorzy lataią po wietrze/ dzierżąc za po- 
wroz BielSpr 74. A kiedy lye mu iuż dobrze 
przypatrzy / ma wołM ltóy a dźierz tak. Strum 
20 C4; P4. Gładkość wprawdźie lługi daie/ Ale 
dźierźą obyczaie. KochPieś 24. 
dzierie6 kogo, co (45): Korcżak wody z morza 
nabierz/ A mowiąc tak w ręku ij dzierz. BierEz 
D4v. gdy Papież nś koń wliadał/ konia mu 
25 dzierzał BielKron 1 59. A na ręce nośila iakieś 
dzyecię m8łe/ Ze ledwe głowę dzyerży tak barzo 
olpałe RejWiz 26. Także go thu na swiecie 
by na proby
 dzyerży RejWiz ll6b; llv, 26, 
26v, 166, 166v, 167. Leop Jerem 50/16. PAni 
30 małą wyzlicżkę w fartuchu dzierż8ła RejFig 
Bb4v. Ieden drugiego dzierżllc/ z gory lie wie- 
Iz3li. Rej Fig Cc5; Cc3v, Cc8v. Kosę dzyerży 
złamaną RejZwierz ll3v, ll4b, 125v, 142v. 
Ecligma, Lekarstwo [. . . ] którego zębAmi nie 
35 · kąrayą/ ale ye tAk długo w uściech dzierżś (I) 
alz .ne rozeydzie Mącz 99b. Anchora fundabat 
naves, kotwice mCJcno łodźi dźierż8ły. Mącz 140b. 
Tetanu8, zdrętwienie rziye yeIt choroba nieyaka 
którey muśi yeden prolto lziyę dzierżeć Mącz 
łO 453a. Dzyerży cie w nędznym więzyeniu ten 
nikcżemny lwiat RejPoB 10. Dzyerży cie w wię- 
zyeniu grzech RejPoB 10. a dzyerżymy za gar- 
dłA polpołu z nim ty lprzećiwniki rwoie. RejPos 
109; 10, 28v, 74, 158, 236, 253v. a dzyerżał 
45 w ręcze rwoyey prawey gwiazd liedlD.. RejAp C4; 
E8, 39v, 97, 142, BB. iako ma drzewo nieść/ tarcż 
dzierżeć BielSpr 2. aby thak długo polły dzierżeli 
vliebie Ażby muruw [...] dokońcżyli BielSpr 38. 
gdy lpał/ dzierżał rękę nAd miednicll BielSpr 42v; 
50 5v, 5v. by Synwagę dzierteli na Nożach Strum 
B2v; L. wiAtr [...] przegnał wodę modką. od 
tych krain ku Angliey y Hiberniey I ilz ią iako 
gorę nieiaką nA lobie dzierżał StryjKron 26. 
2. Posiadać, panować, władać; pOBBidere Vulg- 
55 Leop, Mącz, Modrz-Baz, habere Mącz (106): 
także potym ktemu przylzło/ gdy bracia po 
trorze dziedeli rozdzieliwIzy liel po ich lmierći/
>>>
34 


DZIER
EĆ. DZIER
YĆ 


on lam na. ich wIzytkich 4. cżęlciach liedział 
BielKf'on l 182v. y kthorzy kupuilł/ iakoby 
niedzierżeli/ y ktorzy pożywaią tego lwiata/ 
iakoby niepożywali Leop l. Cor 7/30. Habeo, 
Mam/ dzierżę. Mącz 150d. Bona ex edicto 
possidere, W mayętność cżiyę za rOBkazaniem 
królewskim wieohać y dzierżeć. Mąoz 314b. 
POl\sideo, trzimam/ dźierżę/ mam w lwey/ mocy. 
Mącz 314 b; 380b, 380b. 
dzierżeć kogo, co (56): nie temuć lie ia mo- 
dlę [...] ale Bogu ktory kxięltwo wIzego kxięl- 
twa dzierży. BielŻyw 156. SaM cżwarty/ od 
ktorego id" Arabowie/ bo Libią dzierż al w Afry- 
ce. BielKf'On l 3v. Ale wybrść kilko Kxiążąt 
kthorzyby Rzecż polpolitą na mieylcu krolew- 15 
skim dzierżeli a dobrze lprawiali BielKron l 23v. 
A w ten cżas było roltargnione Krolelthwo Mo- 
rawskie tak aż go każdy po kęlu dzierżał Biel 
Kron l 143v. skarżyli przed krolem na Biskupa 
iż dzierżał ich bliskolć Piotrawin BielKf'on l 20 
173v. [Wladzislaw] ktory z namowy y porady 
lwey żony Kryltyny rzecz polpolitą zle dzierżał 
BielKf'O'Ił l 183, wlzakże Halicża nio długo dzier- 
żal Koloman BielKf'on l 192. Kazimirz pocży- 
ni wIzy twirdze drzewiane/ [...] dziedał ie lpo- 25 
koiem BielKf'on l 242v. Matyasz Węgry Morawę 
y ostatek Sląska do żywota miał dzierżeć BielK f'On l 
250; 17v, 33v, 35, 35, 38, 58v, 62, 79, 93, 127, 
143, 155v, J55v, 159v, 169v, 173, 174, 178v, 208, 
217v, 227v, 242v, 250, 250, 270. a. nic niezdeohło 30 
ltych rzeczy ktore dzierżał Ilrabel. Leop Exod 
9/7; 2. COf' 6/10. BielKf'On" 271, 264v, 267, 270, 
270, 270, 275v, 275v, 275v, 287. Mącz 188b. Na 
Podgórzu Chłopi dżierżą Lany / w których niem8lz 
iedno ćwierć Lanu KrólewlkilJgo Gf'zepGeom K4v.' S5 
RejPos 13. RejZwief'c 275. BielSpf' 51, 51, 69. 
Modf'z-Baz 122. StryjKf'on 612, 612. 
dzierżeć co na kogo = posiadać w czyimIl imie- 
'Itiu (3): Henrik [..,] pobrał zalię pod Konradem 
zamki albo kolcioły a. dzerżał [I] na pudika. łO 
Bolellawa.lpokoiem BielKf'on l 193v; 215v, 229v. 
ZWf'oty: .dzierżeć miejsce« (3): Też aby ża- 
dny wyllzego mieltcza nad ltarcza niedzierżał. 
BielŻyw 27. RejPoB 163. BielSpf' 68v. 
.dzierżeć pod swą mocą, (swym) trybutem« ł5 
(3): iż ze w1zego lwiatś pśńltwa/ pod lwym tri- 
butem [Oktawian] dzierżał BielKf'On l 158. bo 
iego lprawą [wojewody Kf'ystynusa] Pruly y Ru- 
skie kraginy drugie/ pod/ Iwą mocą dzierżał. 
BielKf'on l 190v. BielKf'on" 269. 
»dzierżeć myto, targowe«: A wlzak ia żad- 
nego my ta/ ani targowego nie dzyerżę' RejPoB 325. 
»dzierżeć w ręku« (5): a lercze ich/ thak iśko 
Salomon pilze/ zawżdy dzyerży w ręku lwoich/ 
RejPoB A3; 146v. Ale tych omylacżow znść iż 55 
nie dzierży mocno w ręku swoich RejAp D; 
iAko Pan wierne lwa lprawce mocno dzierży 


w' oney żadną mocą nie zgwałconey ręce lwoiey. 
RejAp D; 89v. 
dzierżeć z naf'z
dnikiem (24): 
»dzierżeć arendą« (2): Bo ohoćia dzierży aremlą 
Wżdy iednak oltrzyllki będą RejRozpf' C4. 
RejPos 325. 
))dziedeć bliBkością« = posiadać na podsta- 
wie pokf'ewieństwa: [Cesarz Zygmunt] Cżeskie 
kroleltwo bliskolcią dzierżał BielKf'on l 107. 
))dzierżeć darem« (2): Zygmunt niebolzcżyk 
dzierzał ie darem a nie wiecżnolćią ty zamki 
przerzecżone BielKron l 243. Stf'yjKf'On 612. 
))dzierżeć najmem«: BowUytko naymem dzier- 
żerny RejRozpr E3. 
»dzierżeć (za) prawem« (3): kxięstwa [...] 
kthore dzierżal Bolelław prawem przyrodzonym 
po kxiązęciu Lwowlkim BielKf'on l 217v; 173v. 
Bonae fidei possessor, ten yakoby który co za 
dobrym prawem dzierży. Mącz 12680. 
))dzierżeć wiecznością« cI ))dzierżeć darem«. 
dzief'żeć na wodzy, w
dzidle = panować w zna- 
czeniu psychologioznym (4): Bo iako tę buyną mylI 
na wolnym wędzidle/ Będzyelz dzyerżał/ iścieć 
być harzo prętko w sidle. RejWiz 29v. Imperare 
cupiditatibus. Popędliwość a cielolność Iwą ul- 
mierzś.ć/ dzierżeć na wódzy. Mącz 280b; 169a. 
a dzierz na wodzy tego lwowolnego olła/ ciało 
y myli [woię RejPos 147. 
a. Dzierżeć co = sprawować (14): VRban 
lzolty rodęm Neapolitan [...] ktory ltolec Pa- 
pieski w Rzimie dzierżał lat H. BielKf'On l 105v. 
Dico, Dzyerżę albo lprawuyę ląd Mącz 86b. 
Solenne suum faClere aut celebra re, KiermMz 
albo ynlze uroczilte lwięto dzierżeć. Mącz 398d. 
Pretoryą Hetman dźierży s lwoią chorągwią. 
BielSpr 70v. po kilkanaście niedziel sjem dzier- 
żeć raczysz. DiarDop 80. 
Zwroty: »dzierżeć magistratum na sobie« (2): 
papieski magistratum na sobie dzierżą Diar 
H9. Ktorejbykolwiek zwierzchności magiBtratum 
na sobie dzierżeli Diar H9. 
))dzierżeć straż, strażą, strożą« (7): Excubo, 
Czuyę/ Strzegę Dzierżę ltrożll. Mącz 70b. Pro- 
cubitor, Ten który ltrażą dzierży w obozie/ 
lt.róż. Mącz 324c; 70b, 49680. RejPos 139. oni 
co tam ltraż dzierżeli Stf'yjKf'On 26. w koło 
lwego pana Straż dźierMm niecąo ognie aż do 
rana. KochPiell 15. 
3. Sądz.ić, nmiemać, oceniać, szacować; cen- 
50 sere, concedere, credere, existimare, iudioare, 
sentire Mącz (121): 
a. Sądzić, mniemać (44): czego o IchM nie 
dzierżemy ani wierzyć chcemy Diar 122. Dzierżę 
iż materią może[z leplzą lprawić RejFig Ee4. 
Anthropomorpbitae, Heretici huius nominis, Ka- 
cerze byli/ którzy dzierżely yakoby też Bóg 
klztałt/ ciało y ynlze członki człowiecze miał 


5 


10
>>>
DZIER
EĆ, DZIER
YĆ 


Mącz llh. Non recte iudicas de Catone, Zle 
dzierżylz/ omyl;łe8 lie na lwym mniemaniu 
1'-Iącz 176c. Seorsum a te st'ntio, Ynśczey w tey 
rzeczy dzierże niżli ty. 1'-Iącz 383d; 20a, 265c, 
265c, 309d, 32M. Qui Rempub. siBtere negat 
poa8e Ktori nie chce dzierżeć tym aby się Rzecz- 
pO!lpolita mogła zOBtać Mącz 396c. GórnDworz, 
H8v. RejZwiero 241. 
dzierżet co (2): (przysl') ze zlego lepsze dzier- 
żallO BielKron 1 159. bo niktorzy z IchM panow 10 
starost tego tak nie dzierżą. Diar 140. 
dzierże6 o kim, o czym (30): A coż więo dzier- 
żylz o owym [...] Co owo na myćie liedzi 
RejRozpr C4v. Diar 122. Censeo, Mnimam. Tak 
dzierżę o tym lzacuye [I] Mącz 46d. Fremant 
omnes licet, dicam quod sentio, By też wlzilcy 
zębami zgrzytali ya wżdy wyznam to o czim 
dzierżę. Mącz 136b. Sentio, Rozumiem/ baczę/ 
dzierżę co o kim. Mącz 382c; 46d, 50a, 68b, 
Illa, ll9c, 127c, 144a, 151a, 155d, 176c, 
20b, 
254d, 268a, 301M, 336c, 382c, 382d, 382d, 412b, 
424c, 424c, 487d. o -tym dźierżę/ że tam iuż 
pan na tym lzkodowść nie będźie. Strum Q4. 
ani tego Graecżyn O lobie niechay dzierży I żeby 
tak był grożny KochOdpr Cv. dzierżę o cney 25 
Krwi Troiańlkiey / że tego mśćić lię ielzcże bę- 
dzit'. KochOdpr C2. 
Zwrot: »dzierżeć za pewne«: Opiniosus, Który 
nic za pewne niedźinży. Mącz 265d. 
b. Oceniać, szacować (42): 
dzierie6 o kim: [Julian Apostata mowil] zwy- 
ciężyłes Galileyski/ znamionuiąc Kriltula panem/ 
o ktorym przed tym nie dzierzał iako Arian. 
BielK roni 60v. 
dzierie6 za jakiego: Dedignor, Nie mnimam/ ss 
Nie maml Nie dzierżę za godnego/ wzgardzam 
Mącz 89b. 
Zwroty: »dzierżeć dobrze, wiele, więoey, wy- 
soko, znamienicie« (24): Loquax et garrulus 
in ostentatione virtutis, Chełpliwy I który o 10- 40 
bie wiele dzierży / a o lwoyich dzieyach po- 
wieda. Mącz 15c. Tribuere authoritatem divi- 
nationi, Wiele dzierżeć o praktikowaniu. Mącz 
200. Virtutem illius fama omnium celebrat, 
Znamienicie wlzilcy dzierżą o yego onocie. Mącz 45 
45d. Creta notare, Chwalić/ Dobrze dzierżeć 
o kiem Mącz 680. Antefero, Przedkładam I 
W więtlzi powadze maml więcey o tym dzierżę. 
Mącz 122c. Magnificenti8sime iactare se, Wyloko 
o lobie dzierżeć. Mącz 1610. Summi8 laudibus 50 
effcrre, Barzo wiele dźierżeć o kim. Mącz 186b. 
Ponere multum in fortuna, Wiele o fortunie dźier- 
żeć. Mącz 309d; Illa, 123d, 2050, 265c, 2650, 
266d, 31Oa, 384d, 432b, 433a, 448b, 457d, 463d, 
463d. lam to dawno pred [I] lię wziął [...] ss 
dobrze dzierżeć o białychgłowach G6rnDwoTZ 
Gv. RejPoB 13. CI »rozumieć, dziedeć«. 



fi 


))dzieTŻeć niedobrze, mało, mmeJ, nic, nie- 
wiele, źle« (14): Abowiem then Philozoph nie 
dzyerża.ł nicz o nieśmiertelnoBći Rej Wiz 19v. 
Mało dzyerżał o cnocie y o tym żywocie RejWiz 
67v. Carbone [...] notare, Ganić zlie okiem 
[I] dzierżeć. Mącz 68c. Abiicere se, Nic o lobie 
nie dzierżeć. Mącz l61d. De aliquo graviu8 
iudicare Koniecznie/ nie dobrze dzierżeć. Mącz 
176c. Humiliter demisseque Bentire de sese. Nie 
pylznie/ nie wiele o lobie dźierżeć. Mącz 226a, 
81d, 197c, 358a, 415a, 461d, 461d, 462b, 480c. 
bo ći wlzylcy o lakramencie nic nie dzyeTŻą/ 
iedno że ielt polpolithemu chlebowi rowny. 
RejPos 99. Chcąc ich bić a mniey dzierżąo nilz 
15 o pierw1zych męltwie StryjKron 632. 
Szereg: »rozumieć, dzierżeć«: ktorzy o do. 
ltoieńltwaoh lwych [...] tak wiele rozumieią/ 
tak wiele dzyerżą RejPoB 13. 
c. Oceniać w znaczeniu materialnym (3): 
Zwrot: »drogo dziedeć«: Avarf\ statuere pre- 
tium arti suae, Każdą rzecz drogo dzierżeć. 
.1IIącz 19c. Indica fao praetium Zaceńl Powiedz 
yako drogo dzierżylz. Mąoz 85c; 39d. 
d. Zgadzać silJ, mie6 to samo lub przeciwne 
zdanie, by6 po czyjej stronie (33): 
dzierże6 z kim (23): a ltąd był wzgardzony 
od wlzyltkich panow / iż dzierżał z Niemcy 
Praskimi przećiw im BielKron 1 150. iż więcey 
milow8ł Ni
mce niż Cżeohy/ a z Mielzcż8.ny 
so dzierżał przećiw Slachcie BielKron 1 150v; 152v. 
Ego Ciceronis 8ententiam amplector, Ya dzierżę 
w tey rzeczy s Ciceronem. Mącz 8a. DiBsentio, 
Niezgadzam lie/ yeltem ynego mniemania/ nie 
dzieTŻę 8 kim. Mącz 3830. Stat a caU8a bono. 
rum Dzierży 8 dobremi. Mącz 417b. Studet 
nostris partibus, S nami dzierży/ za nami yest/ 
łaskaw na nas. Mącz 423c; la, 45a, 45b, 104b, 
272b, 284a, 293d, 382d, 383a, 383&, 383a, 383b, 
383c, 441d. la w tej mierze nie dzierżę 8 panem 
Lupą G6rnDworz H3; B. 
Zwroty: »dzierżeć spór« (3): Poctął ow [dwo- 
rzanin] dopiero/ tym więczey bić na tho/ y lpor 
dzierżeć GórnDworz T5; N8v. OczkoOiep 6. 
»dziedeć stronę« (7): Papież Innocenciu8 
zaklął Filipa/ y ty ktorzy iego ltronę dzierżeli 
BielKron 1 98; 20v, 199, 245, 265. Obieoto, 
frequentativum, Ultawicznie zadawam/ tet dzier- 
żę przećiwną ltronę. Mącz 162c; 333b. 
4. Dotrzymać, zachować, by6 wiernym; colere, 
8tare, tenere Mącz (86): Sto, dzierżę, pełnię, 
czynię dOBić. Mącz 417a. a dzierz mocno cżegol! 
8ie naucżył RejAp 37. 
dzierie6 co (11): aby theż PruBki miltrz s kro- 
lem Polskim zgodęl ktorą Zygmunt" kroI v Mielna 
międzi imi poltanowil/ dzierżeli BielKron 1 235. 
ktorzy od niego przyięli przylięgę ołd oycowski 
dzierżeć napoly z Olexim bratem BielKron 1 243; 


s 


20
>>>
36 


DZIER
EĆ, DZIER
YĆ - DZIER
EĆ SIE, DZIER
EĆ SIĘ 


258v. Diar Dop 85. Leplza ielt pollulzność niż 
ofiara/ Acż lie nam oboye dzyerżeó godzi 
BielKom G2v. Nulla mendacii religione obstrictus 
nic nie obiecał nikomu czego by nie dzierżał 
Mącz 422. RejPos A5v, 243v, 334, 350. Nikt 
nie dzierży powinnośći lwey Panu. RejZwierc 
190 marg. 
Zwroty: »dzierżeó artykuły. (3): ktory lie 
obowiązał [...] ty cżterzy artikuły dzierżeó 
BielKron 1 242v. RejPos 102. BtryjKTon 612. 
»dzierżeć miarę.: potrzeba miarę dźierżM 
y dobre baczenie zawżdy przed oczyma mieó 
potrzeba BtTum R4. 
»dzierżeć mocno, mocnie. (11): Patrzayżf/ 
iż Pan cżęstokroó y vstawy swe łamie/ gdj 
sie ku złemu końcowi obracaią/ a mocno ie 
zasię dzierży, poki ie, iemu ludzie 8tateożnie 
a wedle iego woley dzierż, RejPos 56; 29. 49, 
52, 55, 57, 61, 102, 103v, 109, 154. 
»dzierżeó prawa. (2): ten przylięgał od La- 
dzislawa dziecięoia prawa y ine zachowania 
rlzierżeó. BielKf'On 1 133. BielKTon l 272v. 
»dzierżeć przymierze. (8): potim y o po- 
twirdzenie vmowionego przed tym przymierza/ 
iako z iego przodki dzierzał BielK 1'0'11,1 268; 268. 15 
Pactorum foerlerumque religionem et fidem 
nunquam i8ta natio coluit, Nigdy ten lud przi- 
mierz a y wiary nie dzierżal Mqcz 351b; 389. 
A obiecał z nim za to wiecżne przymierze dzier. 
żeó RejPos 32; 32v, 34. Barzoby rad pachołek 50 
y koń to widzieli/ By do sinierći z zaiącem 
przymierze dzierżeli BielRozm 23. 
»dzierżeó przysięgę.: Qui iusiurandum violat, 
fidem vioIat, Cic. ten wiary nie ma który 
przilięgi nie dzierżi. Mącz 498b. 
.dzierżeć na słowie, słowiech. = ludzi6 obiet- 
nicami, zwodzić (9): Pruski miltrz nie maiąc 
cżym zapłAćió llużebnym lwoim dzierżał ie nś 
llowie dawlzy im w moc zamek Malbork poki 
by im nie zapłacono. BielKTon 1 244v. Non łO 
obtundam diutius aures vestras, Nie chcę was 
d81ey na słowiech dzierżeó Mącz 91a. Ductare 
aliquem frustra, Pieknemi słówki kogo odby- 
wać/ a długo na 8łowiech dzierżeć. Mącz 9611.. 
Produoore aliquem fa1sa 8pe, Na prożnych sło- u 
wieoh kogo dzierżeó. Mącz 96d. Tenere aliquem 
solicitum, Trapió kogo / dzierżeó go na 810wie. 
Mącz 399c; 446b, 446c, 446c, 447c. 
.dzieI"Żeć słowo. (4) : Fide nulla es, Ty żadnemu 
nie dzierżilz słowa Mącz 126a; 36Oc, 38911.. To 50 
też olobnlł lztukę ilcie w lobie maią/ Iż lłowo 
radzi dzierżlł/ gdy czo przyrzekaią. RejZwie1'c 
241. 
.dzierżeó 'ślub. (8): Dzyerzże wiernie ten 
llub Panu lwemu RejPos. Bv; 20, 29v, 106, 
341, 356. RejZwierc 190, 190. Ol »dzieI"Żeć wiarę., 
»dzierżeó wiernie.. 


»dzierżeć testament«: N apirwey krola tym 
potkali ielli chce zachować a dzierżeć w całolói 
teltament krola Kazimirza BielKf'On 1 222. 
.dzierżeó umowę« (3): aby klobie przylzedł 
a skrolem vmowę dzierżał BielKron 1 254. 
Stare pacto et servare pactum, Dźierżeó umowę/ 
pełnió to co lie poltanowiło. Mącz 272b; 272b. 
»dzierżeó ustawy. (3): ani u8taw jego żad- 
nych dzierżeć DiaTDop 112. RejPos 56, 56. 
»dzierżeó wiarę« = pTZyjąć wyznanie: a gdy 
nie chciał ich wiary dzierżeć nie lprzyiaiali [I] 
mu BielKTon 1 235v. 
.dzierżeć wiarę. = dochowa6 wieTnoAci (17): 
Mącz 351b. ten llub a tę wiarę dzierżą lkutecż- 
15 nie iemu RejPos 20. a kthoremuchmy mocnie 
pollubili dzierżeć wiarę lwoię. RejPos 29; A6v, 
30, 49, 52v, 55, 57, 61, 74v, 90, 103v, 103v, 109, 
33lv, 355v. CI .dzierżeó przymierze.. 
.dzierżeć wiernie. (3): Dzyerzże wiernie ten 
20 llub 'Panu lwemu RejPos Bv; 29v, 356. 
Bzereg : »zachować a dzierżeó. : BielK ron 1 
222 cI »dzierżeó testament«. 
5. PodtTzymywać, ochTania6; sustinere, servaTe 
Mącz (21): Servo, Chowam, Ratuyę/ wybawiam/ 
Brónię/ Dzierżę. MlJCz 389a. ale go dzyerżała 
mocna wiara iego RejPos 236. 
ZWToty: .dzierżeć nad kim rękę. (18): Leoż 
rozumiem że ten Bog kto mu mocno wierzy / 
Ze nad każdym łślkaWIł zawżdy rękę dzyerży. 
RejWiz 179; 95. A tegoś zapomniał iż maIz 
nad loblł onego krola/ ktory nad tobą rękę 
dzierży RejPos 130v; 25, 26v, 26v, 50, 71, 71v, 
109v, 132v, 138, 162v, 215v, 215v, 279, 354. 
RejAp 137. 
»dzierżeó na sobie.: Humeris Rempub. susti- 
nere, Byó na wielki pomocy Rzeczypolpolitej / 
na lobie Ylł dzierżeć. Mącz 448b. 
6. Liczyć, zawieTa6: Jeden kupił 2. c [etnary], 
80 lib. [1'] gozdzikow/ kolzt.[uje] l lib.[m] cży- 
ltych 11. s[zelągów] 3 d.[enary] a 1. lib.[m] 
lkrulzonych l s.[zeląg] 9. d.[enarów] a 100. 
lib.[r] dzierżą 15.1ib.[T] lkrulzonych. KlosAlg Hv. 


5 


10 


55 


dzierżeć sie, dzierżeć się (86+11 = 97) vb 
impl 
dzierżeó się BierEz K4, L3v, Diar 123, 158, 
160, DiaTDop 76, ModTz-Baz 6, 48v, KlonFUs 
E2, H2, H5v. lut będę sie dzierżeó (2), będę 8ie 
dzierżał (1); będę sie dzierżeó RejAp 74v, Diar 
158; będę sie dzierżał Leop Marci 10/7. 
Bl stp: Prze to k temu przi8tJedl, abi mi 
takye, chczemli tamo teza przicz, wy to na.uky 
8Ylł dzyerszeli y tego rOtJzkazanya.. X V med. 
55 R XXII 234 
l. Trzymać się czego w znaczeniu lizycznym, 
pTzylegać, przytykać, graniczyć; niti Mącz, ad- 


. 


ę..
>>>
DZIERŻEĆ SI"E, DZIERŻEĆ SIĘ 


. 


haerere Vulg-Leop (15): [Mą]drze pływay a dzierz 
lie za wiolło RejRozpr K3v. Ocięto obie ręce! 
ramiony lie dzierżał RejZwierz 47v (przen.). Vacil- 
lat iusticia vel potius iacet, Slabo lie dzierży 
sprawiedliwość ślbo yusz padła Mącz 471d. 
dzierżd si(! kogo, czego (4): tho ielt/ głowę/ 
y wUyltko co lie dzierży wątroby Leop Lev 1/8. 
A iżeś widział OŚID. pior pod lkrzydły iago / 
kthore lie dzierżś.li lkrzydeł iego Leop Esdr 
12/0. Peninsula, Puł wylpy nieprawa wylpa, 
która lie po yedney ltronie dzierży ziemie. Mącz 
171c (przen.). Sermo abruptus seu abrupta orli.. 
tio Roltrzelana mowa [...] gdźie lie yedna len- 
tentia. nie dźierży drugiey Mącz 36Od. 
dzierże
 si(! na czym (3): Pediculus, Szipulka 15 
n4 którey lie dzierży owoc. Mącz 294a. Fortiter 
niti radicibus, Mocno lie dzierżeć na korzeniu. 
Mącz 345a. A to mieylce gdźie lię dotyka lądu 
zową I1thmum: po Pollku lzyia na ktorey lię 
przylądek dźierży lądu. KlonFlis H5v. 
Zwroty: ))dzierżeć się na włosku« (przysl) (3): 
Profligata valetudo, Zdrowie zeszłe które lie 
na włósku dzierżi. Mącz 130c. Mea quidem 
hercle certe in dubio est vita. Zaprawdę móy 
żiwot na włosku lie dzierży Mącz 341a; 288a. 25 
»)dzierżeć się (jako pijany) płota« (przysl.) (2): 
Ale lie tak płotu dzierżąc A nikomu lie nie mier- 
żąc. RejRozpr F4v. a dzierz lie tego mocno 
iako pijany płothś RejZwierc 38v. 
2. K ierowoo si(! czym, post(!powa
 zgodnie 30 

 ozym, tr'woo przy czymi; adhaerere Vulg-Lt:.op, 
amplecti Modrz-Baz, consequi, constare, consti- 
tuere, ingredi, insisure, manere, perseverare, reti- 
nere, sequi, stare Mącz (821: 
B. Kierowa
 si(! czym, by
 zgodnym z czym, 
trwać przy ozym (71): 
dzierżeó si(! kogo, czego (42): Wlzytki rzecży 
dobrze poznay/ Dobrych śię dzierż a złe pulz- 
cżay. BierEz L3v. Bo śię twego lądu dzierży 
BierEz K4. Sprawiedliwey lie chudoby wiecey 
dzierż niżli imienia nie lprawiedliwie nabytego. 
BielŻyw 44. Dolyć lie nas dzierżał ten błąd 
RejRozpr B4v. dzierż lie lwego Seropu przyro- 
dzonego RejRozpr G4. Diar 123. Strzeż lie 
zawżdy niepewnych dzierz łie przelpyecżeńltwa. 45 
BielKom C2. Dzyerz lie zawżdy mieylca wylo- 
kiego! By nie zelżył cżym mieyrca lwoiego. 
BielKom F4v; A4. Abowiem mu do onych 
barzo trudna droga/ Co' lie dzyerżą rozumu 
a boią sie Boga. Rej Wiz 139. Albo iem ktory 50 
miał zoltM w tym vrzędzye/ Pilnie lie było 
dzyerżeć Pś.ńlkiey woley wlzędzye. RejWiz 161v; 
8v. RejZwierz 90v. Hunc diu afflixit calamitas, 
Tego lie długo złe dzierżś.ło. Mącz 130b. Ingredi 
veatigiis patris, Dzierżeć lie przykładu oycowskie- 55 
go. Mącz 148a. Ut verbum irregulare, Które lie 
niedzierży pospolitey reguły. Mącz 351a. Se- 


ę,., 


SlownIk polslICzyzny XVI wieku 


37 


" 


quelter [...], Yednacz który [...] naucza yako 
YIII [rzecz] IprawowM a czego lie dzierżeó ma. 
Mącz 384c. Tenere idem inltitutum in omnibus, 
yednego lie lpolobu zawżdy dzierżeć. Mącz 
413d. Stare consilio alicuius, Dzierżeć lie yego 
rady. Mąoz 417b. Purpura vigebat eo tempore, 
Szkarłat w ten czas w wielkiey wadze był dzier- 
żeli lie go ludzie skupny był. Mącz 495d. In 
ltupris volutatur per translationem, Nierządu 
10 patrzi/ nieltatku lie dzierży. Mącz 506d; 384d, 
41311., 417b, 418b, 495d. gdy lie będziemy mocno 
dzierżeć onego ognia lwiętego nam od Pana 
nalzego [...] zrzuconego RejAp 74v; 64v. Góm 
Dworz R. dzyerz lie mocnie prawdziwego a iltot- 
nego llowa Bożego. RejPos 89v. dzierz lie t('y 
lwia.tłośći [...] a pomijay ciemnośći RejPos 147. 
dzyerz lie mocnie thego ltarego gośćińca praw- 
dziwych nauk Pśillkich RejPos 261v; Bv, 122v, 
172, 261v, 261v. aby na potym wiedziano cżego 
20 lie ltrzedz/ a cżego lie dzierżeć. BielSpr 12v. 
A myl ktorzi lię prawdźiwey ku Bogu wiary 
dźierżymy Modrz-Baz 48v; 6. BielSjem 29v. 
Ty lię dźierz tych lłow KlonFlis H2. 
Zwroty: »)dzierżeć się cnoty« (3): Cnoty lie 
dzierż RejRozpr K4. RejWiz 137. RejZwierc 126v. 
»)dzierżeć się drogi« (2): Quam insistam viam, 
Którey lie drógi mam dzierżeć! czego lie mam 
yą,ć. Mącz 397a; 397a. 
))dzierżeć się miary, śrzodka« (3) : y to lię 
dźierz miary KlonFlis E2. lą błogollawieni co 
lie śrzodku dzyerżą, RejWiz 14. RejZwierc 217v. 
»dzierżeć się nauki, nauk« (6): nauk lie 
dzierżeli BielŻyw nlb 4. RejPos 37, 260v, 261v. 
Regularis et hoc regulare, quod secundum re- 
gulam est, Umiarkowany/ alho co lie polpolitey 
nauki dźierży y wedle niey lprawuje. Mącz 
351a; 384d. 
))dzierżeć się obyczaju, zwyczaju« (5): że 
Ich M starego zwyczaju się dzierżą. DiarDop 76. 
Moderari Be modestis moribus, Pięknych lie 
obyczayów dźierżeć. Mącz 228b; 448a, 492b, 
510b. . 
»dzierżeć się prawa, praw, ustaw« (5): gdy 
się będą prawa pisanego dzierżeć Diar 158; 
160. RejZwierz Iv. Mącz 5 lOb. ktorzy lie [...] 
vltaw iego lwięthych [...] dzierżeli RejAp D6. 
»)dzierżeć się swego przedsięwzięcia« (5): SUUIII 
quoddam institutum consequuntur, Dzierżą lie 
nieyakiego lwego przedlię wzięcia. Mącz 385b; 
390b, 413d, 417a, 418a. 
Szereg: »trzymać adzierżeć się«: trzymaiąc 
a dzierżąc lie go [Pana Boga] Leop Deut 11{22. 
b. Trwoo przy kim, nie opuszczać (9): 
dzierie
 si(! kogo (7): walniwey a złey zony 
każdy dzierżeć lie ma BielŻyw 48. Gdy lie thedy 
vzdrowiony dzierżał Piotra y lana/ zbieżał lie 
do nich wUyltek lud Leop Acto 3/H; Marci 


5 


35 


40 


13
>>>
38 


j)ZIER
EĆ SI E, DZIERŻEC SIĘ - GŁOWA 


10/7, lsai 2/6. RejFig Bv. Per8tare in 8ocietate, 
Dzierżeć lie towarziltwa/ albo w buncie IMć 
albo przimierzenie dzierżeć Mącz 419a; 419a. 
Fraza: »dzierżą 8ię go rady pieniądze«: Sub- 
8idet pecunia apud eum. Zoltawayą lie pie- 
niądze przy nimf albo dźierżą lie go rady pie- 
niądze. Mącz 380c. 
Szereg: »dzierżeć się a trwać«: A tego lie 
mocnie dzierz a przy tym ltale trway RejPos 
150v. 
c, I1Jó w okreilonym kierunku, trzyma6 siIJ 
kierunku (2): . 
Zwroty: »nici się dzierżeć«: filum 8equi, Nici 
lie dzyerżeć/ albo wedle liniey yść. Mącz 127a. 
»dzierżeć się tropów«: V estigiis alienis insi. 
stereo N aBladowść kogo / dzierżeć sie czyich 
tropów. Mącz 397a. 


głowa (1018) sb I 
Gsg głowy, głowej (163: 2 = 165) BierEz D3v, 
S, SprOhIJd 83, 107, BielŻyw 67, 84, 100, KlosAlg 
A3v, RejRozpr D3v, BielKron 1 3, 3, 7v, 40, 48v, 
BielKom Bv, F3v, F5, F8, G3 (6), RejWiz 44, 
96v, 101v, 114, 131v, RejZwierz 90v, 133v, RejAp 
77, 84v, 84v" 129v, RejPos 18v, 22v, 70v,76v, 
92 (31), RejZwierc 202v, 248v, BielSpr 68, 
Modrz-Baz 56, OczkoCiep 12v, 12v, 14, 14, 14 
(25), KochPsal 5, 125, 134, 201, KochTr 9, 17, 
Stryj Kron 602, 617, KochFr 5. KochPiei 6, 6, 33, 
40, 40 (11). BielRozm 22, 34, ArtKanc C16v, 
D17, E9, K2v, P3, R17. KlonFlis K4, F4; 
głoWYllgłowej Mącz (42:2) -: 37c, 42511.; 
D pl głowam (2) OczkoCiep 16v, 42v. N du dwie 
głowie (3) Leop Esdr 4/H, 4/H, BielSen 10. 
G du dwu głow BielSen 10, 12. 
SI stp: ipsi8 nichilhominus plenam liber- 
tatem conferenteB ab omni exactione iuris Po. 
lonie, 8icuti e8t strosa podvorowe, powoz, po- 
radlne, naraz, szlad, glowa, coram castro non 
astare 1243. KodWp I 209. 
l. .OZIJŚó ciala; caput Mącz, V ulg-Leop, Modrz- 
Baz, Cn, verte:» Mącz, Vulg-Leop, Cn, cerebrum, 
culmen hominis Mącz (660): Kur w pochlebltwie 
rozumu zbył: Lilzcże Iwą głowę nachylił. BierEz 
S4; A2, B3v, D3v, F2, I (14). Był ten mędrzęc/ 
maley, poltawy oblicża pięknego, lrzedniey 
głowy, kroku znienaglego BielŻyw 67; 47, 72, 
72, 84, 100 (8). CYłowiek theż ma liedm wycho- 
dow z głowy ktoremi lie mozg ctylói a lniylły 
\. nich zależą KlosAlg A3v; A3v. Wierę drugi 
zwierói głową RejRozpr F2v; Iv, G. SprOhIJd 
107. BielKron 1 4, 4, 7v, 19, 23 (27). mądroM 
wIzytki rzecży / przewyzlza Iwą głową BielKom 
B4. Bądź przclpiecżny miedzy ludźmi w mowie/ 
Niechay cżapki w potkaniu na głowie BielKom 
F4; G2, G3, G3v. Pamiętaiąo na ony marno- 


trawne czary / ktore fucżą do [/] głowie iako 
IzulUne laly BielKom B3v. Cienie od gor wio 
dzilz iakoby 
łowy ludzkie Leop ludic 9/36. 
y vyrzałem Ż3 lie lpoiły ony dwie głowie ltą 
5 Leop 4Esllr H/O; Lev 1/8. 1/12,8/9,8/12, Esdr 
ll, (59). Potym około lie(lli rOJU'li Muzy- 
kowie/ Aż od wielkiego brzęku cOB lic dzyało 
w głowie. RejWiz 25. Wnet w trąby uderzyli/ 
aż lzumiało w głowie. RejWiz 25. Ieltechmy 
10 iako on chłop co miał kłocie w boku/ A głowa 
go bolała iuż też od połroku RejWiz 61. Przedlię 
do głowy po rozlądek mUBi RejWiz 120; 30, 
36, 61 v, 62, 68, II 7. O balony rozumie w olku- 
bioney głowie RejWiz 183; 7, 20, 21v, 26, 26 
15 (47). RejFig A3, Bbv, Bb2, Bb2, Bb4 (9). Idąo 
popchnął iednego / ten za nim kamieniemI 
y rozraźił mu głowę/ prawie nad oiemieniem. 
RejZwierz 15". Bo chlop chodzi iako Lew/ y z za- 
wiłą głową RejZwierz 69v; 42v, 90v, 1I3v, 115v, 
20 116v, 142v. tam lą rozmaite źwierzęta/ iako 
Wlłoniowie/ Wielbłądowie/ Konie z cżłowie- 
cżemi głowami/ Centaury BielKron l 268v; 264, 
267v, 268v, 269, 271 (8). Area, genus morbi in 
capite, Gdy kto głowę oblazłą mat niekiedy łyly. 
25 Mącz 15c. Cacumen capitis, Wierlch głowy Mącz 
28d. Caput canum, Sywa głowa Mącz 37b. 
cirrus, Który kępiatą a zwikłaną głowę ma. 
Mącz 54c. Comptum oaput, Ugłaskana głowa. 
MąC4 61d. Culmen hominis, Wierzch głowy. 
30 Mącz 7lb. Cybistema, Koziełek/ yako dzieóy 
zwykli na głowie yezdźió y koziełki przewracM. 
Mącz 7611.. Diffunditur morbus a capite, Idzie 
od głowy do drugich członków niemoo. Mącz 
139d. Gravita8 aurium idem gravita8 capitis, 
35 Cięlzkość głowy od bolu. Mącz 149c. Gravedo, 
Bolenie głowy/ lapka. Mącz 1490. Hydroce- 
phalea morbus capitis, Bolenie głowy/gdy 
mokroM głowę na«lmie. Mącz 160b. Allidere 
caput hostio, Uderzić lię w głowę o drżwi/ 
40 8trąóió z podwoya woskI w przipowieBći. Mącz 
1820. Demulcere oaput, PogłaskM kogo po gło- 
wie. Mącz 235c. Abnuo, Odmawiam/ niedozwa- 
lam/ głową dayę znM te niechcę. Mącz 25511.. 
Renutus, Zatrzęlienie głową/ nie chcenie. Mącz 
45 25511.. Onerosum capiti, Cięlzko na głowę. Mącz 
26411.. Patibulo caput defringere, Zmacśó komu 
głowę zaworą. Mącz 2!!4b. Crine8 componere, 
Szczosśó albo przigb\skaó głowę. Mącz 310a. 
Porrigo, Łupienie głowy / (trupy albo ruchy 
50 lwierzb miedzy włoly na głowie/ brodzie/ etc. 
Mącz 313a. Exerere capd, Wylzczinió głowę. 
Mącz 38811.. Sinciput, Przodek głowy / ŁY8ina 
Mącz 39511.. Obvolutum caput, Obwita zawią. 
zana głowa. Mącz 507a; 2b, 2d, 4b, 6b, 711. (90). 
55 A głowa iego y włoly były białe iako wełna 
biała RejAp C4; BB3v, BB3v, BB3v, CC3, CC3 
(19). widzą iż pan z zawithą głową leży/
>>>
GŁOWA 


a barwierz inltrument8 zbiera/ a maaći chowa 
(}órnDworz S8; P7, Rlv, S8, S8v. młodzie- 
niec [...] wkładał korony na głowy ich/ a pśl- 
my.. dawał w ręce ich. RejP08 2v. O mogłżeby 
lobie k4żdy napilść ony Iłowa thwoie nad gło- 
wą v łolzka lwoiego RejPos 192v; 32, 71, 
82v, 127, 138v (30). Co ielt wlzetecżnik choó 
lie nachtą zowie! MaIzkara piękna na parlzy- 
wey głowie. RejZwierc 220; 28, 33v, 71, 155, 
.155 (9). według wielkości ludźi rząd pirwlzy 
[...] ltawić/ Aby rowno ltali w nim konie gło- 
wAmi iśko Woły w Jarzmie BielSpr 9v. co mu 
bogini forthuna na głowie napilze przy porodze- 
niu! te O lie żaden nie vchroni. BielSpr 51; 
22v, 45, 46v, 49 (11). Tedy z Stawu wielkie lS 
Szczuki wybieray! a młode w Stawie zolta- 
wuy! co by były na Piądź/ miedzy Głową! 
a miedzy Ogónem. Strum Q; I, I. Modrz-Baz 56; 
99v. Ocży wywraca! głową kręći KochOdpr D. 
głowa barzo zapalóna OczkoCiep 13. A iż Biar- 
czane wody takim głowam lą bśrzo dobre 
OczkoOiep 16v. zślecaią wlzylcy/ do thak głów 
lłabych/ a delcenlóm podległych! proch! któ- 
ry palą z głów trupich OczkoOiep 16v. ielli 
też głowA za tym nie bywa óięlzka! lzumna! 
boląca OczkoOiep 25v; 12, 12v, 14, 14, 14 
(66). A prawda nad obłoki głowę vkazała. 
KochPsal 84. Ledwie tak wiele włolów na 
głowie nayduię/ lako nieprzyiaćiół wieIe czuię. 
KochPsal 99; 26, 93, 120. Tegoż Roku vro- 
dził lię miedzy Zydami w Kazimirzu v Kra- 
kowa Cieleo ze dwiema głowami StryjKron 677; 
134, 160, 161, 345, 345 (9). NIe dźiw żeć 
głowa! BAltazarze! chora! SiedźiałeB wedle głu- 
piego doktora. KochFr 27; 84. To odmowiwlzy 
ona Pani! vmilknęłA. A zaa druga o dwu głow [I] 
z płacżem mowió ięła BielSen 12; 7, 10, 10. 
Przeto Bog dał ięzyki! abylmy mowiły! Przeto 
głow
 z rozumem! abylmy radziły. BielSyem 
1l; 8, 37. DOBięgę iuż głową nieba. KochPiei 34. 
Nam gdy Bniegiem włoa przypadnie/ Iuż wio- 
I.nśf iuż lato minie! A ten z głowy mróz nie 
zginie. KochPiei 54. Iuż mi w ptaka białego 
wierzch lye głowy mieni KochPiei 54; 20, 28, 
29. KochSob 60, 66. ltyI.kuie na głowę. BielRozm 
18; l, 2, 3, 8, 8 (13). .ArtKanc D9, D13, D17, 
E8, E9 (7). Naprzod głowami wóiąż płynie ta 
I.trona! Za nią lię ćiągnie wIzytka zgrai a ouA 
KlonFlis E2v; A2, D, E4, G. 
Wyraśenia: »korona (z) głowy, głowykorona« SD 
(5): y wielmoźnoBć twoia/ na koronie głowy 
iego napilanA była. Leop Sap 18/24, lob 19!9. 
tYB ielt! panie! moia zalłona/ TYB moia ozeM! 
y moiey głowy korona KochPsal 5; 134. 
KochPiei 42. 
»kurzenie głowy«: wolemy te
o z wielkie mi 
trudnolciAmi! pracami! a z niepobożnoloiami! 


39 


a a potem cżoła nalzego / a s kurzeniem głowy 
nMzey/ nabywAć RejPos 219. 
»porażenie na głowę« cI »pobić na głowę«. 
»psia głowa« (3): Miedzy nimi pan liedzi/ 
s plia głowa v niego! A kędy Bie obeźrzy/ warozy 
na kśżdego. RejWiz 166v. Pśtrzże on co na 
zachod liedzi ze plią głową! 00 go owo iego ceoh 
Sobiepanem zową. RejWiz 173; 174. 
»naświętsza, Bwięta głowa, głowa Bwięta« (5): 
10 Krew plinela sgego swietey glowi po obliczy, 
zeplwanym slinamy SprCh
d 83; 83. Y podano 
przyniozlzy oney nędznicy głowę onę lwiętą 
iego RejPoiJ 322v; 105v. NaBwiętlza głowa/ 
a przed Anioły doI.toyna .ArtKanc E8v. 
»zawracanie głowy (w głowie), głowy zawra- 
canie« cI »zawracać głowę«. 
Zwroty: »chować ciepło głowę« = mie6 si
 
na bacznoici (2): Radzęć choway ćiepło głowę 
RejRozpr I. Bo ielliże vbijelz/ choway ciepło 
20 głowę! [...] A ielli cie vbiją/ to lnadź ieIzcże 
gorzey RejWiz 192. 
»głową chwiać, kinąć głową, głową kinąć,. 
kiwaó głową, głową kiwać« = dawać znak apro- 
baty lub dezaprobaty (10): Więo tu czćie a głową 
2S chwieie Zonego lie prawa lmieie RejRozpr Fv. 
a na oltatek nślmieie lie z óiebie/ pothym wi- 
dząc opuśói ćie! y głową Iwą b
dzie chwiał na 
ćię Leop Ecoleci 13!8; 12/19. Rej'Mig Bb5v. 
Annuere oapite, Kinąó głową. Mącz 254d. 
30 Annuo, Przizwalam/ głową kiwam/ dawam znśó. 
Mącz 255a. Renuo, Głową kiwam! a zatrząI.am/ 
dayąo znść że nie chcę! Nie chcę/ nie yelt moya 
wola/ odmawiam. Mącz 25511.; 254d. Przylzedłem 
do wlzech niemal ludźi w ohydę/ Głową/ widz
/ 
3S kiwaią/ gdźiekolwiek idę. KochPsal 169. 
»głowy w jarzmo daó«: Wlzylcy głowy w to 
iarzmo dobrowolnie dali. RejWiz 40. cI »złożyć 
jaTZmo z głowy«. 
»z głową ochynąć się, ochynąć się z głową« = 
40 zatonąć, (przen.) popai6 w tarapaty (2): Bo więo 
owi co nazbyt rozumy harcuią/ Bśrzo lie radzi 
Hmi czMem przemędruią. Bo kto na małym 
cżołnku nadśley odpłynie/ Ten lie czasem 
y z głową naryoWey ochynie. RejWiz 90. Choć 
4S Wannę wlpomnią! Bądź ty przy boiaźni/ Nie 
mniemay byś lię miał myó w ćiepłey łaźni/ 
Bo lię w tey Wanuie! (nie bawiąc lię lIIovą) 
Ochynielz y zgłową. KlonFlis F2v. BielSen 14. 
»odciąó głowę« cI »uciąó głowę«. 
»pobić (porazić, zetrzeć) na głowę; porażenie 
na głowę; na głowę pobić (pogromió, porazió)« 
(22): Przeciw ktoremu Sigmunt kxiążę s Con- 
ltanciey z wielkQlcią ludzi ciągnął! porażon od 
Attile na głowę BielKron 1 123; 35v, 128, 195v, 
ss 213v. Leop Mach 8!6. Cruenta victoria, Krwawe 
zwyoięltwo. Porażenie na głow
. Mącz 69c. 
a pana Boianowlkiego! lrogiego białychgłow 


.
>>>
40 


GŁOWA 


nieprzyjaciela zetrzy na głowę. GórnDworz V2. 
BielSpr 52v, 52v. A tak ty dwie woylka [..,] 
były rolprulzone/ a drugie nit głowę pogromione 
y pobite/ y z obozow złupione. StryjKron 772; 
36, 121, 170, 195, 285 (12). 
»podnieść (podnosió, wznosió) głowę (gło- 
wy), głowę podnieść, (wznaszaó)« = by6 pew- 
nym siebie, wywyższa6 silJ; by6 w pogotowiu, 
ula6, by6 wywyższonym (12): Leop Zach 1/21. 
Titkże y my pI"l1wiechmy Puchacże a Sowy / 
Bo nigdy gdzye ielt illlno nie wZJ\ośimy głowy. 
RejWiz 96v; 107. Extollere caput, Podnieść 
głowę. Mącz 37b. A gdy lie thy rzecży dzyać 
pocżną/ patrzaycie a podnoście głowy witlze/ 
abowiem iuż blilko iplt odkupienie wftlze RejPoR 
4v; 70v, 231, 306, 306. Tam głowy lwoie pod- 
niolą/ a sławę wiecżną wezmą .ArtKanc A13v. 
A podnieś vniżoną nędzną głowę moię ArtKanc Q. 
ale lię nic nie lękayóie/ głowy lwe wzgorę wzna- 
lzayóie. .ArtKanc S20v. 
»pogromić na głowę« cI »pobió na głowę«. 
»policzyć (przeliczyć, zliczyó) włos (włoBY) 
głowy (na głowie), włosy głowy (na głowach) 
są (mają być) policzone (zliczone)« = opiekowa6 
silJ lub by6 pod opieką (10): A nakoniec y włoly 25 
głowy twoiey maią byó policżone z rolkazania 
iego/ aby żaden nie zginął przez lwiętey woley 
iego RejPos 236v. Azalz nakoniec nie obieoał 
poliożyó y włos głowy iego/ y o namnieyby ka- 
myk obiecał przeltrzedz vderzenia iego. RejPos 
292; 85, 133v, 222v, 228, 269v (10). 
»porazić na głowę« cI »pobió na głowę«. 
»potwierdzać głowę, głowę twierdzić« = po- 
krzepi6, posilić (3): wody ćiepliczne niektórym 
ludtiam bywaią pomocne ćiało wylulżaiąc/ ss 
a potwierdzaiąo głowę OczkoCiep 14. A iż śiar- 
czane wody takim głowam lą bitrdzo dobre [...] 
badiey głowę twierdzą OczkoOiep 16v; 16v. 
»poucinać głowy« cI »uciąó głowę«. 
(przysI) .mur przebić głową«: Wam co was 40 
rycerz mi zową N ależy mur przebió głową 
RejRozpr G. 
»puszczać się z góry głową, na dół głową 
puszozaó się« = popelniać nieostrożnoló. ryzy- 
kowa6 (2): A nie pul.zcża lie n8rlół nigdy z gory 45 
głową/ Bo kto lie wda w niplłul
ne/ halonym 
to zową. RejWiz 91. a pokulzaią lie o niepo- 
dobne rzecży/ a prawie lie na doł 
łową z wy- 
lokiey wieże pulzcżaią. RejPos 71v. 
»nigdziej głowy skłonić nie mieć; nie mieć 50 
gdzie głowę skłonić« = nie mie6 schronienia, 
być ubogim (3): Ale ssyn czlowieczy nyema, 
gdzie by glową sklonyl. SprOhlJd 23; 23. Tak 
wielkie vboltwo tu ćierpiał/ bo nigdźiey głowy 
lkłonić nie miał .ArtKanc C16v. 
»w głowę skrobać się, zadrapać sie po głowie« 
(2): Tu miedzy nimi ieżdżąo rolprawuie lobiej 


Co na Hronę oclltąpi to lif\ vi 
łowę lkrobie. 
lłej Wiz 64. Bo óię wnet zda łzą w zylku lądowni 
Panowie/ Za.lrapieb lie/ nieboże ktory raz po 
głowie. Biel Roz?f/, 33. .. 
(przysI) »strzeo jako w głowie oka«: luż nas 
zawżdy ltrzedz będą/ iako w głowie oka Rej Wiz 
157. 
»w ziemię głowę tłoczyć« = zacielnia6 swe 
zainteresowania do spraw przyziem,nych (2): Za- 
den wzgorę nie patrzy / w zyemię głowę tłocży 
Rej Wiz 180; 174. 
»twierdzić głowę« ('I »potwierdzaó głowę«. 
»ściąó (o(lciąó, poucinać, U('iąć) głowę (głowy), 
głowę ściąó (uciąć)« (10): kaMa po dzieliąói 
15 głow tym brodacżom dzis zetnie BielKron 1 140; 
140, 213. Leop l. Reg 31/9,2. Mach 1/16. Ampu- 
tavit illi caput, Uciął mu głowę. Mącz 33311.. 
StryjKron 215, 351, 406, 617. 
»włożyó (wkładać) ręoe na ł;łowę« [przy blo- 
20 goslawieniu] (13): A gdy mu na głowę włożyli ręce 
Aaron y lynowie icgo / offiarował go Leop Lev 
8/14, 1/4, 8/18, 8/22, 24/14. a oni modlili lie 
za nimi wkładaiącz ręce na głowy ich. RejPo8 22. 
on Patriarolu1 w Itarośói lwoiey włożywszy na 
głowy ich ręce lwe/ błogolławił im tymi lłowy 
RejPos 150; 23, 206v, 206v, 207, 254 (9). 
»)wypchnąć precz na głowę, precz na głowę 
wypchnąó« (2): A cożby takiemu cżynić/ iedno 
wypchnąó preoż na głowę/ iako niewdzyęcżnego. 
RejPos 146v; 146v. 
»wziąć głowę na kręgi«: Stes capite óbstipo, 
Wetmi głowę na kręgi yako by miał yaki ltós 
a uderzenie głową uczinió. Mącz 257c. 
»wznaszaó głowy( cI »)podnieść głowę«. 
»wznosió głowę« cI ))podnieśó głowę«. 
))zadrapać się po głowie« ol »w głowę skro- 
bać się«. 
»)zawracaó głowę, w głowie zawraca się, głowa 
się zawraoa, zawracanie głowy (w głowie), głowy 
zawracanie« (9): lednemu z gorąoośói głowa lie 
zawracaJ A drugi zaliębyonych pyerśi lobyc 
maca. RejWiz 93. Phanaticus, dicitur cui mul- 
tae vanae apparitiones fiunt, Któremu lie 
w głowie zawrac8/ blelny/ balony. Mącz 29711.. 
Delirium, Zawracanie głowy / l.zAlenie. Mącz 298c. 
Tentare caput (licitur vinum, Zawracśó głowę. 
Mącz 448d. Vertigo, Zawracanie w głowie Mącz 
486d; 154b. M:ewa kto 
ielkie głowy zawra- 
canie/ które nie od żołądka/ ani zynąd/ iedno 
zl3mego mozgu olłabienia/ a z zebrania pIu- 
galtw/ w głowie l.ve wmielzkało OczkoOiep 14; 
23v. Iedni na ćiele bolącżki miewaią/ a dru- 
gim lię też głowy zawraoaią/ a dla boleśói 
rozum vtracaią/ tak vmier!i.ią. .ArtKanc R17. 
))zdjąó, zepchnąć koronę z głowy« (2): Złupił 
mię z slawy moiey / y zdiął koronę z głowy moiey. 
Leop lob 19/9. Wywróćiłeś przymierze/ zepohną- 


5 


10 


30 


ss
>>>
łe
 koronę Z głowy iego: odiąłe
 wlzelaką obro- 
nę. KochPsal 134. 
»zetrze.ó na głowę« cI »po bió na głowę«. 
»złożyó jarzmo z głów«: Prolząc go pokornie! 
aby też złożyó racżył to lrogie iarzmo z głow 
n8lzych/ obowiąlkow nśIzych. RejPos 17. CI 
»głowy w jarzmo daó«. 
))pantoflą głowę zmiękczyć« (2): Utinam tibi 
videam Sandalio commitigari caput, A boże 
dayżeó pantoflą w łep nś,luczono/ dayói boże 
pantoflą głowę zmiękczono. Mąoz 36711.; 37b. 
»zwiesió głowę, zwiesiła sie głowa« = być zre- 
zygnowanym, przygnębionym, zmęczonym (9) : 
J Michał Gliński muliał vciekM ZWi6liwLL;y głowę/ 
aż na Starodub. BielKron 1 265v; 133v, 260. 
A gdy vllyllał Achab te mowy/rozdarł na lobie 
odzienie! a obłokł lie we włoliellieo [...] y cho. 
dził zwidiwlly głowę. Leop 3.Reg 21/27. liedzi 
zwie
iwlzy głowę by na wiolllę gąlka RejWiz 
70; 44. Patrzayże ano lie zwie
iła nilko om'!. 20 
lwięta głowa iego RejPos 105v. Ali koil zwieśił 
głowę BielRozm 12. Więc też/ kiedy go fortuna 
omyli/ Wnet głowę zwieśi/ y powagę zmyli. 
KochPie
 41. 
Frazy: »głowa (nie) boli, boli głowa« (11): 25 
A ow co wlezie do loli Y tegoó głowś nieboli. 
RejRozpr D. Ale gdy co poniewoli Przydzie 
czynió głowa boli RejRozpr 14; E4. Słuchaiąc 
cie aż mię boli głowśf Rolprawuiąo niepotrzebno 
lłowś. BielKom F6v; B
. Bo mnie z żalu y z rze- 
cży iuż y głowa boli. RejWiz 32; 41v, 140, 189, 
192. BielRozm 22. 
»cięży głowa«: Odlpiewa ią [mszę] czalem 
lowa Bo więc kxiędzu óięży głowś. RejRozpr 
A2v. 
))włos (włosek) z głowy nie zginie (spadnie, 
upadnie), z głowy WłOB (włoBek) nie spadnie, 
włos nie Bpadnie z głowy« (19): Acż go Pan ze 
wIzytkiego przedlię wydrze Inadnie! ze mu bez 
iego woley włoB z głowy nie lpadnie RejWiz .0 
139; 4, 95, 107, 107, 110, 129. a tam cie iuż 
lwey pilney piecży mat śby lnadź y włos z gło- 
wy twey nie zginął. RejPos 139; 173v, 271, 276v, 
286, 286 (9). bo Anioły na iego ltraż Iprawił! 
iżby zawżdy byli pilni tego! aby y włos nie .5 
lpadł z głowy iego. ArtKanc P3; K2v, R17. 
»głowa się zawraca« cI ))zawracaó głowę«. 
»zwiesiła się głowa« cI »zwiesió głowę«. 
Szeregi: »głowa i mowa«: Nie zwiehayże też 
głowy/ nie lzcżebiec też wie1e/ Niech y głowa 50 
y mowa okaże wł'lele. Rej JV iz 44. 
»od głowy do nóg«: choroba [,..] wlzyltko 
prawie ćiśło! od głowy do nóg! zturbuie 
OczkoCiep 12v. 
»od głowy do pięt.y«: A eal)ite acl calcem, ocl ss 
głowy do pięt.y/ to yest! od poozątku aż do 
końcś. Mącz 32c, 


GŁOWA 


41 


»od podeBzwy Btopny do wierzchołku głowy«: 
a vestigio ad verticem, Od podelzwy 1t.opny 
aż do wierzchołku głowy. Mącz 49011.. 
»od paznokciów nożnych do wierzchu gło- 
wy«: A imis unguibus uBque ad verticem, 8um- 
mum, Pocżąwlzy od paznokciuw [J] nożnych 
aż do wierzchu głowy Mącz 503c. 
2. Siedlisko zmysMw, pamięci, zdolno
ci, ro- 
zumu; caput, iudicium, pectus, senSU8 Mącz 
(152): Więc Ezopa k lobie wzowie/ Rozumieyże 
moiey głowie. BierEz Dv; S. RejRozpr F3v. 
BiclKron 1 43v. bądź dobrey mylii/ Z głowy 
precż frślunki wylłi BielKom F8; D6. Bowiem 
każdą Ikry tą myli lnadnie wyda mowa/ Gdyż 
zawżdy gęba plecie o cżym mylłi głowa. RejWiz 
6v. KroI [...] Gdy weźrzy na lwe cz8ly co mu 
przypśśó maią/ [...] Wieręó mu nie wdoła 
w głowie piolllka gędzye RejWiz 53. Iuż lie 
więc 
ilny kłopot Mm w głowie zAlągnie. RejWiz 
74. Długo tu iuż lpokoyna głowa nie może byó 
RejWiz 90; 30, 36, 61v, 62, 68 (16). RejZwierz 
90v. iż więcey vfa lwey głowie/ niż onego ro- 
zumowi G6rnDworz L4. To prawda! iż teraz/ 
tak olobnych głow niemślz! iakie były zś Ca- 
tullula G6rnDworz 05; C7v, P7, Q4v, Hh4v. Bo 
by theż wIzytko głowa miMa robió o wielkich! 
o trudnych/ a o poważnych rzeczach RejZwierc 
15v; 28. OozkoCiep 4. KochP8ał 131. BielSen 5. 
Ona wywabió trolkę vmie z głowy Słotkiemi 
30 lłowy. KochPie
 42.BielRozm 8. 
Wyratenia: »chytra głowa« (2): A nś zamku 
naroltę Sobiegarnem zową/ Rozumieyże iż to 
chłop i
cie B ohytrą głową. RejWiz 75; 160. 
»czcza głowa«: Cożći po takiey podobie! Kie- 
dy niemalz mozgu w tobie. Twarzyó dolyó 
a cżcza głowa BierEz I. 
))(nie) dziecinna głowa« (2): Bo ogląda1z to 
dzyecię nie z dzyeóinną głową RejWiz 32; 35. 
»dziwna głowa« (3): Albo oni Mędrcowie 
z dziwnemi głowami/ Co latali pod niebem Iwemi 
rozmowami. RejJViz 86v; 22, 107. 
»frasowanie głowy« cI »frasowaó głowę«. 
»frasowna głowa«: W fr8lowney głowie pew- 
nie dwoi a wada! Kłopot/ y trudno ma byó 
dobra rada. RejZwierc 230. CI »frasować 
głowę«. 
»godna głowa«: y drugim Iie też od róznych 
y godnych głów ludźi przypatrując JanNKar 
D2. 
»nie jednej głowy 1udzie«: Nie iedney głowy 
ludzie! przeto rozne lpl'awy/ Ieden wliędzie nś 
ltoleo/ drugi lpadnie z ławy BielKom Bv. 
»łamanie głowy« cI »łamaó głowę«. 
»mądra głowa« (7): mnie Minerwą zową/ 
A zawżdy mie lłuchśli wlzylcy z mądrą głową. 
RejWiz 32; 28, 62. RejFig B2v. Argutum caput, 
Mądra głowa. Mącz 1611.. Y. teraz Ile lie tego 


s 


10 


15 


35
>>>
42 


mi każdy dzień z mą(lrych głow rorlzi/ tylE'lmy 
za to cnocie/ pięknolói/ obyczaiom/ białychgłow 
powinni GórnDworz Bb7v.. RejZwierc 246. 
»nauczona głowa« (2): A owi wymylłkowie 
z naucżoną głową/ Gdy lie ta rzecż przy trefi/ 
eklipliB to zową. RejWiz 145; 154. 
»płocha (niepłocha) głowa, płocho w 
łowie« 
(3): Bo kogo iuż więo nazbyt fortuna rolpie8ói/ 
Już więc tam płocho w głowie iuż trwoga bez 
wieBci. RfjWiz 6v. A tego [...] Sobiepanem zową/ 
To też wierz mi cżylty / pan a z niepłochą głową 
RejWiz 168: RejFig Ee. 
»prosta głowa, głowa prosta« (3): Ale lnadz 
nie wytrwa głowa Zwłallcżś prolta na ty lłowa 
RejRozpr H4v; F4v. A radbych wiedzyal kto
 15 
ielt/ a iako cie zową/ Bo widzę iże
 cżłowip,k 
a nie s proltą głową. RejWiz 66. 
»pusta głowa, pustki w głowie« (2): Boó 
y owi z pultą głową Co ie rzkomo polły zową 
RejRozpr Dv. ZAcni to zawżdy ludzye/ byli 20 
Herburthowie/ Y rzadko pultki znalazł/ mif\dzy 
nimi w głowie. Rl'jZwierz 60v. 
»Bwej głowy (człowiek)« (2): Morosus, Dźiwny/ 
dźiwak/ fantaltik/ lwcj głowy/ któremu nikt 
ugodźió nie może/ nic mu lie niepodoha. Mącz 
233c. Homo intractabilis, Dźiwny / lwej głowy 
człowiek. Mącz 461a. 
»szalona głowa«: Iż za mądre lzalone głowy 
odmieniaią/ iako ine źwirzęta co z nią lprawę 
maią. RejWiz 28. CI »szaleje (oszaleje) głowa«. 
»szumna głowa, głowa szumna« (2): Telzno 
go że tham nie ielt lłylząc onę mowę/ Bo barzo 
z onych przygorl miał też lzumną głowę. RejWiz 
126v. V Sżypra także poty głowa lzumna Poki 
nie zmłoói ltobrożnego gumna. KlonFlis D4. 
CI »szumieó w głowie«. 
»wolna (wolniejsza) głowa« (2): by s tymi 
towarzylzmi miał s tobą zozmowę [/]/ Miałby 
rnadź wPlellzą mylI y wolnieylzą głowę. RejWiz 
17. Ale gdy wolna głowa trzeźwo lie vkładzye/ 
To iuż dulza z rozumem w lwey taiemney ra. 
dzye. RejWiz 120v. 
»zatwardziała głowa« ('I »zatwardzaó głowy«. 
»głowa zdrowa«: lako to łścno / pilśó lye 
z rozumy/Kiedy po woley 
wiat mamy / a głowa 
Człowieku zdrowa. KochTr 16. 
»zmieszana głowa« cI »zmieszaó się w głowie«. 
.to nie moja głowa, nie mej (twojej, naszej) 
(to) głowy (rozum, rzecz, węzeł)« = rzecz zbyt 
trudna do pojlJcia, zrozumienia (8): Acz to nie 
mey rozum głowy Wtrącśó lie w takie rozmowy 
RejRozpr D3v: BielKom F3v. Nielza nam iedno 
wiarą domyllśó lie thego. Bowiem to węzeł 
trudny anie nalzey głowy RejWiz 114. O ktho- 
rych lłulznie mowió tho nie moi A głowA/ BQ 
SłollCa nie doleói nigdy s cienia Sowa. Rl'jWiz 
lU
. RejPos 303v. Rej.Ap 129v. Pómni rye 


GŁOWA 


lutni: nie twoiey to głowy / Wlpóminśó Boga 
żywego rozmowy KochPie
 33. Ale iż to nie 
naszey/ rzecż tak wielka/ głowy/ Daywa pokoy 
BielRozm 34. 
»trudnych głów rozum. = rzecz zbyt trudna 
do zrozumienia: aoż to trudnych głow rozum/ 
iż to miAlto ku zginieniu z dawna zgotowane 
ielt RejPos 260. 
Zwroty: »na swą głowę braó, na swej głowie 
10 nosió« = brać na swą odpowiedzialno
ć (2): lpraw 
wielkich na Iwą głowę iednę nie bierz / iedno 
na drugie przekładay BielKron 1 262v. [ludzie] 
ktorzi tak wielkie rzecży na lwey głowie ndzą 
Modrz-Baz 26. 
»braó (wziąó) w głowę« (3): BielKom B5. 
kto ono wIzytko lobie w 
łowę weźmie/ a roz. 
waży GórnDworz V2. Co wam powiem/ bierzóie 
w lwe ulzy y w rwe głowy / Mieyóie o lpolnym 
dobrym pilnieylze rozmowy. BielSen ll. 
»czwała [co
] w głowie, w głowie [co
] czwa- 
ła« = snuje sit: po glowie myśl (2): lie myli wierói 
zawżdy do onego/ Cżemu lie iuż przyucżył to 
mu cżwała w głowie RejWiz 89v. Nunc iam aUli. 
cura impedent pectori. Inlze teras mam lta. 
25 ranie na rie, Illlze mi teras w głowie czwała 
Mącz 288b. 
»z głowy (czynić co
)« (3): De tuo isthuc 
addis, Z twoyey to głowy przidawalz Albo mó- 
wilz Mącz 78b. Depromere ex suo sensu, Z lwej 
30 głowy wyyąó/ wyczyrpAó/ wymyślić. Mącz 325c. 
N iechay [dwor2'anin] vmie z głowy pUM / lift 
cudny / rzeeż poważną GórnDworz G6. 
»frasowaó głowę, głowę fraBowaó, frasowa- 
nie głowy; głowa się zafrasuje« (5) : iż nie 
może cie tak nędzny cżłonek ciMa twoiego za- 
boleó / aby lie głowa twoia zMr6Jowśó nie miała. 
RejPos 262. a bez długiego frślowania gło- 
wy lwoiey [...] zawołay RejPos 320v. głowę 
vltawicżnie frAlowśó A zawżdy vboleó malz' 
łO RejZwiere 87v. ia przy tobie Głowy niefrśluię 
by namniey robie: KochPie
 53; 40. Ol »fraso- 
wna głowa«. 
»w głowie się kręci (mota, wije), wierci się 
w głowie« = jest stale na my
li (5): Ale ty to 
ł5 prolzę cie pilnie na pamięói Mieway / ś nieehói 
lie to zawżdy w głowie kręói. RejWiz 49; 89, 
163. O nędzni (wiśtś tego wy Alexandrowie/ Co 
aby wIzytko pożrżeć/ wierói lie wam w głowie. 
RejZwierz 4h. Obversari dicitur ros, Ultawicz- 
50 nie na umyBle leżeó/ albo w głowie lie wió/ 
motśó Mącz 488b. Ol »szumieó w głowie, zaszu- 
mi głowa, zawieroió w głowie«. 
»)w głowie (sobie) kryślió (skry
lió, wymalowaó, 
uprząść, zbudowaó)« (8): młodzyeniec [...] w tych 
55 dziwnych ll'rawach wiele w głowie lkryllał. 
RejWiz 19v, 74. thakem był wIzytko na wybor 
w lwey głowie wymAlował GórnDworz M6v. 


5 


35
>>>
f 


onę rzecż/ takem ią lobie w głowie vprządłl 
a vformował/ iż potym gdym ią vł-rzałl daleko 
mi lie podleylza zdała GórnDworz M6v; M6v. 
On / Boga nie widźiawlzy I taką dumę w głowie 
Vprządł lobie I że bogu podobnym lie zowie. 
KochFr 120. Tam na to patrzącl w głowie lobie 
kryślił/ CŻłowiek roltropnyl y okręt wymyślił. 
KlonFlis E4; D4. 
»łamać głowę, łamanie głowy« (2): Rolkaż 
oto w. m. wykop M wielki doł/ a tam bez wieI. 
kiego łamania głowy wlypM lie ziemia tha 
może GórnDworz P2v. cały dz
eń lie ltśrM/ 
biegMI łamM głowęl zahiegaiąc temu nędznemu 
lwiatu RejPos 317. 
»mieć w głowie, w głowie mieć (rozum, mą- 
elroM, umysł itp.)e (7): A co po cżyiey wielkośóil 
Gdy nie ma w głowie mądroś6i. BierEz P4. 
nic nie poIM,nowili/ acźkolwiek w g
owie mieli 
każdy lwoy vmyll/ ale go nie obiawili. BielKron 1 
253. Rej Wiz 156v. Sapit hic pleno pectore, 
Ma rozum w głowie. Mącz 28M; 36811.. On wlzyt. 
kich gwiazd niebielkich liczbę ma w głowie 
KochPsal 213. Dosyó lmętku y żalu ia też mam 
w lwey głowie BielSen 15. KochTar 74. 
»dostatek rzeczy w głowie nie mieće = by
 nie- 25 
spelna rozumu: iako lie tho więc thym trefial 
kthorzy doltatek rzecży w głowie lwey nie maią. 
GórnDworz C3. 
»nie wszystkich mieć w głowie e = by
 nie. 
spelna rozumu: Bo nś.lly mili przodkowie Snadz 
nif\wllytkich mieli w głowie Gdy lie wtę nie- 
wolą wdali RejRozpr C2. 
»mieszaó (zamieszać, zmieRzać się) w głowie, 
głowa się miesza, zmieszana głowa« (6): Mnie 
o t)m trudno mowió 8 tą zmielzaną głową. 
RejWiz 36. Boó lie w głowie s tych ltrachow bę- 
dzye co mielzało. RejWiz 85. Abowiem gdy lie 
z młodu co w głowie zamielzal Iuż więc tam 
8 trudna ma być rada kiedy inlza. RejWiz 88v; 
49, 147. Prawdśó if'lt iż na on cżas mogła byó 
v każdego dłulzlza pamięó I bo lie thak w on 
CŻŚ8 
łowa ludziom nie mielzśła iako dziś. 
RejZwierc 100. 
»naleźć (wynaleź6) 8Wą (swoją) głową (w 8wej, 
swojej głowie), głową (w głowie) naleźć« (4): 
aniż to podobna rzecż aby takie rzecżi mogł 
cżłowiek Iwą głową n81clc BielKron 1 2v. nielzal 
iedno mi lie do cudzey pomocy vciecl bo tak 
dobrey gry w lwoiey głowie nie naydę GórnDworz 
C3v; V7. y wyn81azł lwoią głową I Strzelhę 
lrogą piórunową. KochSob 67. 
»noBić na głowie« cI »na głowę braó«. 
»z głow
 pochodzi6«: Rie est huius rei caput, 
Ten tego yelt prziczinś/ z tego to głowey po- 
chodźi. Mącz 37c. 
»pokazió głowy, kazi się głowa, głowa się ka,zi« 
(6): BielKron 1 253v. Bo wiele ludzi lobie głowy 


GŁOWA 


43 


pokaźili/ A mało lie w tych dziwiech przedlię 
obacżyli. RejWiz 143v. Fanaticus, Oble8 8lbo 
opętany I Szalony któremu lie kśźi głowal 
Też Głuchy Mącz 117d; 298c. Sroblki Ziemianin 
5 ktoremu lie kaziła głowa StryjKron 672. 
»przypaśó w głowę, w głowę przypaBóe (2): 
gdy mu kilka rzecży zaraz przypadnie w głowę I 
miedzy kthoremi iedna będzie trefna I druga nic 
GórnDworz N8v; N8v. 
»głowę (głowy) psować, głowa 8ię psujee (6): 
Widzilz żeć 8 tey żśłośói pilno terminuięl Acz 
widzę iż podobno prożno głowę pluię RejWiz 
47. WJ:zak o tym cżśIem mylląc aż lie głowa 
pluie. RejWiz 69. Nie dopuśóiłM nigdy matce 
15 lye frMowśó/ Ani oycu m)śleniem zbytnim 
głowy plowM KochTr 9. KochFr5. KochPiel 
26. 
»robió głową«: Nie robyemy cięlzko głową I 
Ani ręką ani mową BielKom E7v. 
»(mieć) spełna (rozum) w głowie« (3): Nie- 
wiem iako y rozum lpełna w głowie liedzi 
RejWiz 69; 17. Pijali przed tym y Philozopho. 
wiej A przedśię mieli lpełna rozum w głowie. 
KochPiell 4. 
»szumieć w głowie, zaszumi głowa, zawierció 
w f!.łowie« (4): Starzy I młodzi I vbodzy I zaoni 
y krolowie / Gdzye lie ona [Wenus] pokuśi wnet 
zawierći w głowie ReiWiz 29v. Bo to wie iż mło. 
demu zawżd) lzumi w głowie. RejWiz 40. dzierży 
30 kubek [...] fałlzow/ zwodowi a obietnic [...] 
podawaiąc każdemu ab) lie napił I aby lie 
pocżćił/ aby mu 
łowa zalzumiałal aby przy- 
ltał do niey y do oudzołoltwa fałesznego iey 
RejA p 142. Nikt nie żałował kto w lkromney 
35 rozmowie/ Co poltanowił/ bo lwar lzumi w gło- 
wie. RejZwiero 215. Ol »Bzumna głowa«. Ol »w gło- 
wie się kręci, wieroi się w głowiee. 
»tkwić w głowiee: niechay to memu Dwo. 
rzaninowi tkwi zawdy w głowiej aby y w tym 
40 y w każdey iney rzecży oltrożnie poożynał lo- 
bie GórnDworz G6. 
»uprząść w głowie« cI »w głowie sobie kryślićc. 
»w głowie się wić, wiercić« cI »w głowie krę- 
cić się«. 
»w głowę wlepić«: ale pUmo twoie/ To 
6iebie oznaymiłol y przed oczy moie Przy- 
niollo: żem óię w głowę lepiey wlepił lobie 
KochFr 80. 
»wybić z głowye (3): ltarzecl aby frMunki 
50 rwel a nędzę tego lwiatha wybił z głowy I anod. 
kośći oney niebielkiey zażył [...] IpiewfJ.61 abo 
grfJ.6 może. GórnDworz K2. Zgóy lmutne lercel 
a ten żallurowy Wybiy mi z głowy. KochTr 17. 
Serca niezIeczą żadne złotogłowy I Zadny lkarh 
55 trolki nie wybije z głowy KochPieś 6. 
JtW głowie 80bie wymalowaó« cI JtW głowie 
Bobie kryślió«, 


10 


... 


20 


45
>>>
44 


»wyniśó z głowy«: Do iutra. tedy odłożmy/ 
[...] bo y więczey cżalu będzie/ y to wlzyt,ko 
dzilieylze wynidzie z głowy GórnDworz Dd5. 
»wziąó w głowę« cI »brać w głowę«. 
»w głowie zamącić(c: y mi£'lzAią rozum ludzki 
y nie iednemu w 
łowie zamącą. KlonFlis A4v. 
»zatwardzać głowy, zatwardziała głowa« (2): 
O zatwardzyAłey głowy ludzye/ a nieobrze- 
zanego lercza y vlzu w8lzych RejPo8 22v. 
l'rolzę was moi mili bracia Abylcie obrzezali 
a ochędożyli lerca. warze Panu lwoyemu/ a nie 
zatwardzaycie głow lwoich RejPos 32v. 
))w głowie sobie zhuclować« cI ))w głowic 
!lobie kryślićc. 
Frazy: »głowa się zafrasujf\c cI »frasować 
głowę«. 
»kazi się głowa, głowa się kazi« cI »głowę 
pokazić«. 
»głowa się micRza« cI ))zamieszać. zmieszać 
w 
łowie«. 
(przysi) »muchy roją Bię w 
łowif\, ma mu- 
chy w głowie« (2): Fanaticus homo, Człowiek 
któremu koczki drą we łbie/ ślbo lie mu muchy 
royą w głowic/ yako niektórzi móv.ią/ Też 
Głupi/ Szalony. Mącz 1l7d. Bibe helleborum, 
Pi ciemierzicę/ to ydt/ toś lza16n malz muchy 
albo koczki w głowie. Szaleć. Mącz 1Mb. 
))głowa się pRUj£'« cI ))głowę psować«. 
»Bzaleje (oszakje) głowa« (3): A więo to kroto- 
chwila/ a. więc to bidi8.dAf Olzśleie więc t! ta. 
kicy głowa barzo rMa. RejWiz 67. By więc 
ćwiecżki przybijał do rozumu lłowAf Tedy 
loMnie odpMną gdy Iz8.leie głowa RejWiz 68; 
117. CI »szalona głowa«. 
»przyjdzie warch do głowy« = gniew ogarnie: 35 
a. poki nie przydzye warch do głowy / poty to 
ił'dno mamy przed ocż
 ma lwoiemi. RejPos 247v. 
»zaszumi głowa« cI »szumieć w głowie«. 
Szeregi: »
łowa a rozum«: De rebus ipsis 
utere tuo iuclicio, O lamych rzeczach używay 
Albo radz lie głowy a rozumu twego. Mącz 5lOb. 
»serce i głowa«: My liże więo też ty o tym 
y lercem y głową. RejWiz 99. 
»w głowie a na umyśle«: gdyż ludzie / 
 mieią 
więcz lobie takie rzecży w głowie/ a. na vmylle 
lwym zbudowśó GórnDworz M7. 
3. Siedlisko iycia, życie; caput Mącz, Modrz- 
Baz, wita Mącz (39): RejWiz 177. lam depacisci 
mortcm cupio, I głowę bych na to rad sa.dził 
Mącz 272b. Repensum auro caput, Głowa. pie- 
niędzmi odkupiona. Mącz 289b. Sub poena capi- 
tis, Pod głowey utrAcenim/ pod utracenim ży- 
wotś. Mącz 425a. Ale y ty Babylon/ ltrzeż 
dobrze lwey głowy/ Bo iuż wiSi vpadek nad 
tobą gotowy KochPsal 201. KochPieś 28. 
Wyrażenia: »sąd o głowę« (2): Iudicium 011.- 
pitis, Sąd o głowę. Mącz 37c; 176". 


GŁOWA 


»ustawa głowy« (2): (marg) Vltawa. głowy (-) 
BielKron 1 3. 
Zwroty: »głow3' nastawió«: A w bitwie 
dopiro nie żałował głowy naltawić GórnDworz 
Bb7. 
))odpowiedaó (odpowiedzieć) komu na głowę« 
(4) : Minatur illi mortern, Odpowieda mu na 
głowę/ Oclpowieda mu że go chce zabić. Mącz 
22211.. Denunciare pf\riculum vitae alicui, Odpo- 
wiedzieć komu oa główę. Mącz 254b; 232b, 445c. 
»głowę (głową) płacić, płació (zapłacić) głowę 
głową« (6): BielKron 8 ' 288v. Capite luit, Głową 
to zapłMił. Mącz 199d. Cum orco rationem ba- 
bere, Wdśó lic w taką lliprzelpiecznoB6 która 
15 
łowę płaci. Mącz 267d; 336b. Lecż na. to ona 
vltawa wiecżna narodowi ludzkiemu ielt znieba 
dana/ aby płacono głowę głową. Modrz-Baz 79v ; 
31. 
»podać głowę, głowę podać« (2): Smierć 
mówilz ltralzna tylko lliezbożuemu: Przeczżc 
lye tobie vmrzćó cnotliwemu Nicchćiało: lriedyś 
prze dotkliwą mowę Miał podśó głowę. KochTr 
16. StryjKron 195. 
»podłożyć pod mieoz głowę swoję, pod kOBę 
25 głowę swą podłożyć« (2): Pod tę kolę okrutną 
głowę Iwą podłoży. RejWiz 83. a. luadź by lepiey 
na każdy dzići1 tu poclłożyó pod miccż głowę 
lwoię RejA p 162. 
»głowę położyć«: iż ia wolę głowę lwoię podle 
30 grobow lwoich myłych przyacioł położyć niż 
w cudzey ziemi BielKron 1 267v. 
»stać komu o głowę« (2): Petere caput ali- 
CUiU8, Stać komu o głowę/ chcieć kogo za.być. 
Mącz 37c; 14d. 
Frazy: »0 głowę idzie, idzie o głowę« (8): 
capitis acccrlitur, o głowę mu idzie/ albo po- 
zwany na utracenie głowy. Mącz 2a. De fama 
et capite suo agitur, O cześć y o głowę mu idzie. 
Mącili 6a. Capitis res est id est, de vita periculum 
40 est, O głowę ydzie. Mącili 37c; 291d, 353c, 47611., 
485cl. wlzak widzilz ocżói idzie/ boć ilcie nie 
o cżapkę/ ale polpołu y s cżś.pką o głowę. 
RejZwierc 126v. 
»głowa za głowę idzic« (2): Vltawił też Noe 
45 prawa o zabicie głowy/aby głowa za. głowę 
lzła/ rana. za ranę BielKron 1 3. Talio, Równe 
oddanie/ Równa zapłata/ Rówoa pomBta/ gdy 
oko za oko ręka za ręke/ głowa za głowę/ wedle 
zakonu Moyżelzowego ydźie. Mącz 438d. 
4. Osoba, czlowiek; caput Mącz. Vulg-Leop, 
Modrz-Baz, Cno homo Mącz (107): A gdzie idziclz 
dobra głowo/ Vmielzli rzecż mądre lłowo BierEz 
D3. Vltawił też Noe pra.wa o zabicie głowy 
BielKron 1 3; 175. RejWiz 22, 39,82. Przywiodłeś 
55 nas na lidłAf położyłeś vćilki y trapienia na. 
grzbicćie nMlym: nakładłeś ludzi na głowy 
oalle. Leop Psal 65/12. fi, rozwdelenie wiekuilthe 


5 


10 


20 


50
>>>
na. głowie ich Leop Isai 35/10. Abowiem ła- 
komltwo na głowie wLIylthkich/ y oltatniego 
[nich mieożem zabiję. Leop Amos 9/1; Psal3/4, 
107/9. TO iuż tu nie moy rozum/ tę głowę lza- 
cowaó RejZwierz 58v. y rolkazał aby mu byli 
dali podatek każdy z głowy lwey RejPos 18v; 
50v, 76v, 167, 231, 317v (8) Z tąd wecHa óiebie 
tysiąc głów polęże/ Z tąd drugi tysiąc KochPsal 
138. Nie tak groźne/ nie tak l:], ltrślzliwe W ręku 
męlkich ltrzały popędliwe/ lako kiedy przy 
oycowlkiey głowie Zśltawią lye cnotliwi ly- 
nowie. KochPsal 191. dla lliebf\lpiecznośói głowy 
lwoiey / [.,.] vprosił v nich na rozmyl1ellie rok 
ieden StryjKron 617. a Turcy płaóili po czer- 
wonemu złotemu od głowy. StryjKron 602. 
Vlłybyóie wdźięczny głosi y przyiemne lłowś.f 
Po których lobie telkni biedna moia głowa. 
KochPiel 9. Gdźie golpodarlkiey głowy Od gorą- 
cego laM Bróni lilt KochPiel 40; 45. AniedoroBli 
wnukowie/ Chyląc [ye ku ltarIzey głowie: Wykllą 20 
przeltawaó na male/ Wltyd/ y cnotę chowśó 
w cMe. KochSob 71. Bo tu mab Sżyprze roz- 
maite głowy/ Iedni pieniądz mi kupcżą/ drudzy 
lłowy KlonFlis H2; E4v. 
Wyratenia: »marna głowa« (7): RejWiz 155. 
a 8 cżślem lw)m pokolenie iey zetrze/ znilzcży/ 
a lkaźi / tę chytrą a mś.rn
 głowę twoię. RejPos 
101v. aby potłocżył moc a znilzcżył marną głowę 
y wlzytki lprawy tego lprolnego kliążęcia 
lwiata iego. RejPos 218v; 77v, 109, 306, 327v. 
»nę(lzna głowa, głowa nędzna« (7) : Azalz 
niewielz nę(lzna głowo / Iż wiele pośóió nie zdrowo 
BierEz H4. RejWiz 72. Decimare legionem, Od 
dzieliąóy a dzieIią6y głowę nędnę [I] wyyąó/ 
albo dzieliątą głowę na lmieró zdao. Mącz 79b. ss 
O nędzna głowo na ktorey ten dekret Pśńlki 
zoltaó musi RejPoB 335; 192, 192, 290. 
»szalona głowa« (2): Takież też marny ięzyk 
a balona głowś.f Ta może prawdę glmió y pocż- 
ćiwe nowa. RejWiz 49. RejZwierz 133v. 
»pobita (zbita) głowa, głowa zabita« (3): 
kilka głow ielt przedlię Zabitych/ ten .lam ieden 
tylko poimany KochOdpr D3. kiedy zbite głowy 
Niólł po wodźie IzarłatllY ltrumień CiUOIlOWY, 
KochPsał 125. Krwawy Niepr płynął/ miecąo .5 
na óltrowy Molkiew[kie łupy/ y pobite głowy. 
KochPiel 15. 
»starta, zniszczona głowa« cI »(ze)trzeó, (z)ni8z- 
czyó głowę«. 
»swą (swoją) głow
« = osobiAcie (3): Potym 
była zoltśla/ węgierlką Krolową/ A wiele [wiś. 
tern trzęlłA/ w młodośói Iwą głową. RejZwierz 
49v. Gdy lam Ce[arz lwoią glową ma ÓiąglląÓ 
na potrzebę woienną BielSpr 51. miedzy kto- 
remi Namiot Celarlki będźie rozbit/ 'gdzie Iwą 55 
głową przebywa z (lźieómi y z lłużebniki 
RielSpr Mv. 


Słownlk polszczyzny XVI wieku 


GŁOWA 


45 


»ręka nad głową twoją« = opieka bota (4): 
a pros aby ręce lwoie a możnośó Boltwa onego 
lwoiego lwięthego/ co narychley położył nad 
głową twoią RejPos 206v; 206v, 206v, 253v. 
»zabita (zbita) głowa« cI »pobita głowa«. 
Zwroty: ))byó (staó, wisieó) nad głową, nad 
głową staó (wisieó, z08taó)« = opiekowatJ si
 lub 
eagratać (12): RejWiz 113. Leop Ezech 1/26. 
gdyż tu iuż ten ltraoh a ten ląd iego Mk nM 
10 głową iego zawżdy zoltśó musi RejAp 96v. 
y iużby katowie y oprawce ltali nad głową 
twoią RcjPos 167v. ielth opyeka Pśńlka zawżdy 
nad głową iego RejPos 257v. y iakie błogolła. 
wieńltwo/ y iakie obietnice zawżdy lą zawie- 
15 bone nad głowami icL. RejPos 332; 167v,265v, 
331v, 333, 333. cżyli aby ten złocżyńca tak 
lię wolno wałęlał/ a zawżdy nad głową twą 
wiliał Modrz-Baz 84v. 
»daó, obróció (drogę, odpłatę), odwetowaó na 
głowę, drogę na 
łowę obrócić« (4): a dla tegoż 
iam też dał drogi twoie na głowę twoię/ mowi 
Pan Bog Leop Ezech 16/43. Przetoż y oko moie 
nieprzepuśói im / ani lie lmiłuię: drogę ich na 
głowę ich obrocę. Leop Ezech 9/10. a obrocę 
25 od płathe waLIę na głowę waLIę Leop Ioel 3/7. 
A ielli lie wy nademną pomlóićie/ barzo ry. 
chło odwetuię wam na głowę waLIę. Leop Ioel 
3/4. 
»popisaó głowy« (2): iż rolkazał aby byli 
30 popilani głowami .lwemi wlzy.loj narodowie 
RejPoB 18v. zawżdy popiluie głowy tych ktorzy 
8ą w polłulzeńltwie iego RejPos 19. 
»staó nad głową« cI »byó nad głową«. 
»wisicó nad głową« cI »byó nad głową«. 
»za8tawió głową«: Brścia [...] ia was zśltawię 
naprzod lwoią głową StryjKron 732. 
»trzeó, niszczyó (zetrzeć, zniszczy6) głowę, 
starta, zni8zczona głowa« [o szatanie](29): iż mia- 
ła .Itś.rtha a zni.lzcżona bvó marna głowa iego/ 
.0 a w niwcoż lie miMo obroóió krole.Itwo iego. 
RejPos 77v. Voieożże lie ty iedno [...] pod obro- 
nę tego to mocniey.Izeo mocarzal ktory w.Izędy 
trze a ni.Izcży głowę tego to lprzeóiwnika. 
RejPos 78v; 15v, 16, 16v, 18, 19v (24). Zwalcżył 
Cżarta złego / a ltarł głowę iego / Cżłowieka grze- 
(znego/ wydś.rł z mocy iego ArtKanc F17v; 
N17v. 
»zosta6 nad głową« cI »byó nad głową«. 
Frazy: »biada mojej głowie«: A pani w płacz 
50 nieboga/ biśdślz moiey głowie KochFr 54. 
(przyBl) »bywa nieprzyjaciel zawżdy język 
głowie«: Ano to zawżdy lłychśó o belpiecżney 
mowie/ Iż bywa nieprzyiaciel zawżdy ięzyk gło- 
wie. RejWiz 187v 
(przysI) ))00 głowa to rozum«: Quod homines 
tot B6ntentiae, lako wiele ludźi tak wiele rozu- 
mów / co głowa te rozum. Mqcz 460a. 


5 


14
>>>
46 


»krew na głowę (będzie)« (3): krew ie o na 
głowę iego będzie. Leop Ezech 33/4; Lev 14/18, 
RejPos 6Ov. 
(przysi) »pokornej głowy miecz nie siecze« 
(2): Ale pokorney głowy nigdy miecż nie liecże 
BielKom F5. Bona comparat praesidia misericor- 
dia, Pokorney głowy miecz nie śiecze. Mącz 2240. 
»na głowie się zostoi«: Hoc facinus in tuum 
caput redundabit, Ta złoM na twoy łep wpad- 
nie/ Albo trafi cię w łepl na twoyey lie głowie 
zostoyi. Mącz 502d. 
S. Glówna osoba, naczelnik, zwierzchnik; caput 
Vulg-Leop, princeps Mącz (52): prosiliśmy, aby 
się WKM zmiłować raczył nad wszytką Rze- 
cząpospolitą, którey Pan Bog głową WKM prze. 
łoży
 raczył, abyś raczył jako głowa obeźreć 
Diar 138; 120, 137. BielKom B5. A wlzyltki 
rzeoży podłożył pod nogi iegol a iego dał aby 
był głową nade wlzyltkim koś6iołem Leop Eph 
1/22; Izai 9/15, Hebr H. ReiWiz 29, 51v. 
Princeps terrarum populus Romanus, Głowa 
wIzech zieńl. Mącz 322b. gdyż Pan będąc głową 
tych gwiazd wlzytkich zawżdy wzgardzał bo- 
gactwa a ZŚbawki lwiata tego RejAp 77; 77. 
Iż mąż ma być głową żenie lwoicy / a głowa ma 
by6 mężowi Kriltus. RejPos 43; 43, 43, 43, 
70v, 9h (20). za Pompeiullem zaś Senat wszy- 
ltek gdzie kto mogł iako za głowa vóiekał. 
StryjKron 66. a la,m Carz ledwo w mśłey dru- 
żynie vciekł/ inlzy [...] gdy głowa zfankowśła/ 
Rullacy pogromili StryjKron 270. Samych To- 
porczykow I ktorych lą w Pollzce głową Tę- 
czyńlcy Grabiowiei było wten czas liedIń Cho- 
rągwi. StryjKron 457. ArtKanc N18. 
Zwroty: »głową leżeć (mieszkać), mieszkać 
głową« (6): Ielt mialto w Szweciey Stokholma 
w ktorym KroI głową mielzka BielKron l 293v; 
264, 266v, 270v. vderzył na lwitaniu [...] na 
kolz Tatarski / gdzie sam Carz głową leżał. 
StryjKron 270. Na Pieninach głową Iwą by 
Kśiężna mielzkśła BielSjem 17. 
Szeregi: »k8iąj
 i głowa«: Oto ia do ćiebie 
Gog Kxiążęćia y głowy Moloch y ThubAl y obrocę 
thobą/ a włożę kryg w pallcżekę twoię Leop 
Ezech 38/3. 
»mistrz a głowa, Pan a głowa, pasterz a głowa, 
głowa a przełożony, głowa a przeor, głowa a stróż. 
(9): kthorego on zawżdy głową a przełojonym 
ieIth. RejPos 43. Tegoć on zakonu ieIt głową 
a prawym Przeorem RejPos 43. A Itąd obacżyIz 
iż to ielt prawa głowa a prawy ltróż zakonu 
tego. RejPos 43. ktory mocno ltuł przy tey gło- 
wie lwoiey / a przy they mocney IkAle lwoiey I 
przy th
 m Panu lwoim RejPos 46. Gdyż lam 
Pali nAlz/ będąo miItrzem a głową pilma wIzy t- 55 
kiego I nic nie cjynił bez woley Oyca lwego 
RejPoB 70. a ty wizytki pociechy y błogolła. 


GŁOWA 


wieństwa [.. . ] ktoreś ty nam iako Pan nślz 
a głowa nślza lprawić raczył RejPos HOv; 137. 
a on iedynym palterzem a głową iey RejPos 
124v. Ale cie będzye lądził [...] Pan a (łobro- 
5 dziey twoy / głowa twoia RejPos 262. 
6. Glówne miasto, stolica, prowincja, państwo 
itp. (39): tam z810żył miślto od lwego imie- 
nia Vlillibonal kthoro y dzis thak zowąl ielth 
głowa krolelthwa Portugalskiego BielKron 1 lOv; 
10 22v, 95, 129v, 160. Samarya była głowa dzie- 
liąói narodow Zydowlkich/ dzień chodu od 
IeruzAlem do niey. BielKron l 264v. Wrocław 
głowa Sląska/ miśltho wielkie y ochędożne nad 
rzeką odrą oladzone BielKron l 21Hv. Perlya/ 
15 wielkie lzerokie krolelthwo/ niegdy głowa wlzyt- 
kiey Azyey BielKron l 267v. zamek lIa IkAle 
miedzy wodami/ ktory głową był Boleńlkiego 
kroleltwa BielKron l 276. V krzywych brzegow 
morza Kodanu piętnaś6e lidą Inluł wielkich 
20 [...] wżcly Zelandia nadewIzytki krolowa/ ktora 
iolt y kroleltwa głowa. BielKron l 292v; 264v, 
266v, 267, 267, 270v (27). Na prawym brzegu 
v tegoż oltrowa/ Zślśdzon DOBRZYN oney źie- 
mie głowa: KlonFlis G. Sżkarpawa byltra wIzy t- 
25 kiey willy głowśf Nurt lamorodny KlonFlis H. 
Szeregi: »głowa i Pani«: Alarik [...] Rzym 
MiaIto glowę y Panią wIzytkiego Swiata wziął 
y opanował StryjKron 36. 
»głowa alho stolec«: ielt [...] wiele mialt 
30 powśżnych y zamkow znamienitych/ y głowa 
albo ltolec kroleltwa Duńlkiego. BielKron ' 292v. 
»stolica i głowa, głowa i stolica« (3): Abowiem 
ielli lamo Mialto Moskwa przedtym niebyło Sto- 
licą y głową narodu tego StryjKron 91. Mialto 
35 Kijow [...] głowa y sławna Itolica Iedynowład- 
ltwa Rulkiego. StryjKron H5; 617. 
7. Rzecz ksztaZtu glowy, wierzchoZek, szczyt; 
capitellum, proceres Mącz (8): RejRozpr G3. wy_ 
leią na niecki on lok 1I0dki/ zliędzie liel potym 
łO na głowy tworzą.! niektory lutruią dwa razy 
BielKron l 276v. Caule8 capitati, Kapulta w gło- 
wach. Mącz 37d. Hermae, Słupy albo obrazy 
takowe którym głowy mogły być odeymowane 
a ynlze przyprawiane Mącz 165b. Proceres, 
.5 Paleczne głowy I gałki albo kule albo rogi które 
z budowania wychodzą. Mącz 324a. Epiltilium 
capitellum, Głowal wierlch na słupie. Mącz 424&. 
BielSpr 4v. Strum G4v. 
8. W pl Czę-ś6 lóżka (4): Lolzko Itoi chędogye 
50 a kołderka na nimi Lilium konwalium w głowach 
ltoi za nim. RejWiz 65. ieden miewał grulzki/ 
ktore lobie więc kładał w głowy pod pOclulzki 
RejFig A6. płakał w głowach v Pukarzewlkieo 
liedząc GórnDworz S8v. RejZwierc 217v. 
Dubiom: Pomoże gonionego I y gęsiego tańca I 
Wygra cżalem na głow
 lkocżonego IzailCa. 
BielRozm 26, 


I 
.. 
,
>>>
GŁOWA - GODNOŚĆ 


Oj białaglowa, złotogłow. 
Glowa (2) n pr Bb I. 
Tę wylpę rzeki opalały z boku/ Morze ią koń- 
cży prawie iakby w kroku. W tJ'm kąóie GLO- 
WAJ w drugim zaradzona LATERNIA ona. 
(marg) Głowa karcżmś. (-) KlonFlis Hv. 


godność (114) sb I 
D pl godnościam RejPos 16, 255v. L pl go- 
dnościach RejZwierz 73v, GórnDworz D5, I5v, 
RejPoB 13, 168, 199v, 2lOv, 224. 
SI stp: take zapiszy y lY8thy oth nynyeyszego 
czasy nye-yeney mayą bycz moczy albo godnoBczy 
any byerzącz pyenyądzy take kv zaplaczenyv 
gych ma bycz obvyązan. XV med. SuI 79. 
l. Wartolć, zasluga, sprawność, zdolnolć, 00- 
słojnolć; dignitaB Mącz, Modrz-Baz, Cn, tJirtus 
Modrz-Baz (101): Acż bych pilał lpolob pra- 
wś obycżśye męltwa y wlzelkye godnolói 
takyeż gotow9Ići narze ku Bożcy chwale/ 
takyeż ku rzecżarn RycerIkim/ thego tu zda- 
mi lye nie trzebś BielKron 1 E3; 7v. leni 
kliądz Albo doktor przydzye ku ltaroMi/ Nie 
ma w lobie mych [mIodolei] darow śni mey 
godnoA6i. BielKom E2. SeklPiel 31, 31. Potym 
zś dworzanina on go Itśrzec oddał/ A dziwnie 
zalecaiąc nawlzem wynawował. GodnoM/ narod/ 
vrodę/ zwycżaie/ bacżenie/ Y wIzytko w nim 
winlzuiąc gdy przylzedł w ówicżenie. RejWiz 
26v. Ale patrz iaką łśIkę nad nędzni1J.em zya- 
wił/ S lzcżyrey lwoicy dobroói/ nie z iego god- 
noś6i/ Podłożył mu pod nogi zyemlkie oliś.dło- 
ś6i. RejWiz 52v; 53, 53, 100v. Bo ktoó dzyurą 
doltawa/ vrzędu iakiego/ Mniey możemy ro- 
zumieó/ o godnośói iego. RejZwierz 88v; 60v. 
Metiens omnia dignitate, non ambitione, Wedle 
godnoMi vrzędy rozdayąc/ nie wedle łakomoMi 
tych którzy nś nie mrą/ y pilnie czuhayą 
albo o nie 8toyą. Mącz 219c. Spectabilis, 
[...] Zacny/ poważny/ znśmienity/ wysokiey 
godnoB6i/ uczóiwy. Mącz 405b; 89a, 89a. 
A iżeli W. K. M. Y Kliędzś Macieiowlkiego wy. 
lokich oznot/ y Dworzan lwych kthore thu 
wlpominam godnośói - był dobrze Iwiadom/ 
[,..] polyłam W. K. M. moiemu miłoMiwemu 
panu nś pUmie the rozmowy GórnDworz A2v. 
bo miedzy wielkiey godnoMi ludźmi/ mało tych 
ielt/ ktorzyby nie miłowśli/ abo niemieli mieó 
w wielkiey vcżóiwoMi bia,łychgłow GórnDworz 
V2; 15, M6, M6, Cc4v. gdy wedle nauki Pawłś s. 
godnoś6 vżywania ciałś y krwie Pana Kryltu. 
lowey/ z doIwiśdcżenia lamego liebie pochodzi 
RejPoB 97v. A rolkochay lie w tym/ chocia 
w lobie mśłą godnoś6 bacżylz abo rozumi(\lz/ 
ij on takich nie opl1Izcłla ktorzy lie iedno o nim 
pytaią/ ś prawym go lercem Izukaią. RejPos 


47 


113. Ukoż cie tł\Ż nie ma rulzyó tśkie dobro- 
dzieyltwo Pśnś twego/ ktory nie maiąc 8 ciebie 
żadney godnoliói/ żadney lłużby / śni żadney 
pocżćiwey chwałJ'/ bierze cie z łślki lwey [...] 
5 na rśmiona lwoie RejPoB 166; 13, 14, 14 marg, 
23v, 99v (25). RejZwierc 36. Stądże iedni drugie 
przechodzą w godnoś6i y vdatnoMi nś walkaoh 
BielSpr l; 26. Ale iż wiele ioh tak mnimśią/ 
żeby wrozdawśniu urzęcłow / pirwey patrzyó 
10 miano lilśchootwa/ śbo zacnoś6i domu/ niżli 
godnoMi: Przeto trzeba tę omyłkę nśprświó 
Modrz-Baz 41; 114v, 114v. W tym Chorągiew 
Krolewlką Niemcy gwałtem wzięli/ Ale ią wnet 
Polacy przytarwIzy odiQli/ A zwłalzczś Sira- 
15 dzanie/ zś co godność czuią/ Iż lię wolkiem 
czerwonym wlzylcy pieczętuią. StryjKron 527. 
Tam zaraz lpolnymi głuIy Alexancłra [...] Kś. 
zimirzowego Syna czwartego wed ług żądania 
y proliby Oycowlkiey/ tudzielz Z.i. godnolicią 
20 y dzielnolicią iego/ ktorą po lobie okśzował/ 
na Wielkie Xięltwo Litowlkie/ 
mocHkie y Ru- 
lkie wybrśli StryjKron 667; 427. BiclSjem 14. 
ArtKanc N6, TI0v. JanNKar D4, 1)4. Na- 
przod tedy vkażę to/ iż oni 00 naprzedniey- 
25 lzy ludźie ktorzy dla olobliwey cnoty miedzy 
Bogi Ią polieżeni/ wiele godnoś6i y ceny fli- 
[owi przydśli KlonFlis A3; A3v. 
Szeregi: »nauka i godnoM, godnoM abo nauka" 
nauki a godnolici« (3): abo gdy w podraltaniu 
so ioh [dziatek] vkaże lie w nich iaki rozum/ iaka 
godnoM/ abo iaka naukś RejPos 42v. Iż gdy go 
Lioemiernicy ś ói mędrkowie kthorzy dufśią 
w lprśwach/ w nśukach/ ś w godnolciach lwoich/ 
polądzali a Izemrśli o nimf iako im odpowie- 
ss dział RejPos 168. Motlrz-Baz 132. 
))przymioty a (abo) godnolIci, godnolloi a (i) 
przymioty« (5): [dworzanin] niechay lie nie 
telko o to ltara/ aby iego godnoliói/ y przymiothy 
były olobne/ ale też śby Ipo8ob życia iego/ 
40 zgadzał lie z godn.olcil} GórnDworz 15; D5, 15, 
I5v, Ee3v. 
»rozum(y), godnolić(i); rozumy abo godność, 
godnolió i rozumy« \4): Ale ći zalię kthorzy lą 
preźrzeni [1] od Pana rozumy/ godnolciami/ 
ł5 y lprawami dobremi/ [...] lłulznie nie maią 
gardzić tym funtem twoim/ ś thym dobrodzyey- 
ltwem iego. RejPos 317; 204. JanNKar B3, 
D2v. CI »godnoB6 abo nauka«. 
»sława i godnoś6« (2): WElpelianu8 Flauius 
50 panował lath dziewiQć na CetarItwie/ z dobrą 
lławą y godnolcią/ mądry/lzcżodry/ dobrowol- 
ny / lprawiedliwy / vcżony / krotofilny BielKron 1 
49. Ja1łNKar F3. 
»sprawy a (ani) godnolioi, godnolici i sprawy« 
55 (3): Iż niech lie nikt nie chłubi w lprawaoh ani 
w godnolciach Iwoich RejPos 210v; 168, 317. 
CI »nauki a godnolioi«, uozum(y), godnośó(i)«.
>>>
18 


GODNOŚĆ - KŁANIAĆ SIE, KŁANIAĆ SIĘ 


»zacnoM i godnoM, godnoM abo (i, jako) 
zacnoBó« (4): SeklPiei 31. RejPos 253. M. ZaB 
pan Lukalz Górnicki, Starolta Tykoóińlki, y Wa- 
śiłkowlki, etó. niemTliey godnoBóią iako zacno- 
śćią v lwych y v poltronnych także zawołany 
[powiadał mi] JanNKar D3v; B. 
»zasługi, (a, abo, i) godności; godności, (ani, i) 
zasługi, zasługi a godność, godność a za8ługi« 
(20): GDy KroI herby rozdawał! ieden też oń 
prosił/ Swe zalługi godnośći/ ku gorze wynośił. 
RejFig Cc3. Ktorzychmy duf6.li mocam lwoim/ 
godnolciam lwoim/ bogactwam lwoim/ wymy- 
lłom a vItawam lwoim/ y zalługom lwoim RejPos 
16; 45v, 121, 146v, 147, 147v (18). StryjKron 
482. 
2. Wysoki urząd, stanowisko; dignitas Cn (10): 
iż był zacnego vrzędu kapłańlkiego/ a wżdy 
ten nic nie dufał/ ani vrzędom/ ani godnolciam/ 
ani ofiarami ani tadnym przylługam lwoim 
kolciclnym RejPos 255v; 13. ktorzy theż [pre. 
lektowie] według godnośći na lwoich mieylcach 
Itawali iedni na lewey ltronie! drudzy na pra- 
wey BielSpr 31; 30. Sigmund pirwlzy Jagiełow 
Wnuki a Syn piąty Kazimirzow / GłogowBkie 
y Opawlkie Xiążę/ Starolta Sląlki/ z Wielkiego 
Xięltwa Litewlkiego/ na Kroleltwo Pollkie po 
Bracie Alexandrze/ według dziedzictwa y god- 
nośći koronowany StryjKron 707; 537. 
W yratenia: »godnoBó królewska«: A Krolowie 
Egiplcy Pharaonami według godnośći KroIew. 
lkiey/ byli poty m rzeczeni StryjKron Ił. 
»świeckie godności«: N A tym może lpro bo- 
wSó/ ielli Bog co vmie! A iako co mu wierzą/ 
tym folgowśó vmie. Act to ielt namnieylzy znaki 
na lwieckich godnolciach! Więtlzy to komu 5$ 
daznśó/ olwych [1] wielmożnolciaoh. RejZwierz 
73v. 
Szereg: »godności a (i) dostojeństwa« (2): iż 
vpatrzył Pan ony nadęte mylli ich/ A ony wy- 
niolłe lerca ioh! o godnolciach a o doltoień- 40 
ltwaoh lwoich RejPos 199v; 356v. 
3. Czei6, czczenie, wielbienie, zaszczyt; honor 
Mącz (3): (Marg) godnoló lwiętych (-) Albo 
tym kęlem przeklętym Iż co czyni ku czói 
lwiętym llóie lie mało zuboży Ze pieniądz w ta- 45 
blicę włoży RejRozpr B3. In teneris annis! facie 
presigni8 honore cto. to ielt/ Będzie panna 
w młodym lecie Godna wielbienia na lwiecie. 
Znas wIzech godnoló będzie miała Krola w ręku 
pialtowała BielKron 1 40v. Non dignor me hoc 50 
honore, Niemam lie za tego abych lobie tę god. 
noBó chciał przipilowśó. Mącz 8011.. 


kłaniać 8ie, kłaniać 8ię (55+5=60) vb impl 55 
kłaniaó się StryjKron 442, .ArtKanc M3v, M6, 
KlonFlis Ev, H2v. 


lut będę sie kłaniał Leop Exod 20/5, ArtKanc 
M6, KlonFlis H2v. 1 sg con abych sie kłaniał 
lIfącz 36611.. 1 pl con abychmy sie kłaniali RejPos 
298v. 
SI stp: I poszodacz bodze crol crasi twoiey 
bo on iest gospodzin bog twoy. y clanacz 8e 
bodoo iemu. Fl 44, 13. 
l. Oddawa6 czeić, uszanowanie przez znak 
lizyczny: pochylanie 8ilJ, schylanie glowy, ugina- 
10 nie kolan; ingeniculari Mącz, genu I'ectere Vulg- 
Leop, inllectere genu, caput, submittere genu, 
poplitem, submittere genu inl'exum, curva'ri toto 
corpore Cn (18): Tu lie ony panienki nadobnie 
kłaniały / Chodząc ony przyImaki dziwne roz- 
15 dawały. RejWiz 27. Kazał mu też wlif\M do 
liebie na woz a woźnemu kazal wołać/ żeby 
lie wbythcy kłaniaIi/ a wiedzieli go byó lprawcą 
wlzyltkiey ziemie Egyptlkiey. Leop GeTt 41/43. 
Ingeniculor [,..] Kłaniam lie! podginam kolan. 
Mącz 144c. RejPo8 152. 
klania6 siIJ komu, czemu (8): -thę to czcżą 
wlzitci kłaniaiąc lie iey BielŻyw 108. Vzyęb- 
nąwlzy [nlJdznik] mllśi precż ooży zapłakawlzy. 
A onemu co mu krzyw odwierny lie kłania! 
A lędzyowie ctekaią ielzcże od zarania RejWiz 
122; 26, 27v, 68v. Takżeó kiedy lie drugim! 
dla panow kłaniaią/ Wnet zhardzyeią/ więc ie 
tet/ cżalem y biyaią. RejZwierz Ił5v. Ludzye 
lie obrazowi/ kędy lzcdł kłaniali/ Osieł mnimał 
50 by iemu/ kiedy go miyali. RejZwierz 115v. iż 
kto go [Kiejstuta] iedno podkał i8.dąoego lobie 
drogą/ wlzylcy mu Hę iako Krzyżakowi kłaniali 
StryjKron 442. 
Zwroty: »nisko 8ię kłaniaó« (5): Podawce 
więc rolkolz maią Gdy lie do nich vbiegaią 
To lie im nilko kłaniaią Rozlicznie lic zalecaią 
RejRozpr Cv. Daleko lżeylzym niż ty! nilko lie 
kłaniamy / A ożalem na kolana witaiąc klęka- 
my. RejWiz 179. Tłuką dzwony/ IpiewAią/ kro- 
pidły machaią/ Kurzą/ pilzcżą w organy/ ni. 
lko lie kłaniaią. RejWiz 181; 166v. RejZwierc 
222v. 
»pięknie się kłaniaó« (2): Potym ltanąw lzy 
rzędem/ pięknie lie kłaniały! A wianki z głow 
zeymuiąo przed panią miotały. RejWiz 26; 181. 
(przysl) .kłaniaó się by 8roka wronie«: Bo 
ta cżeBó co z nieprawdy A 8 pochlebltwa roście! 
Rownie by Sroka Wronie kłaniała lie proście. 
RejWiz 55v. 
2. Ozci6, wielbi6, korzyć silJ, uznawa6; pod- 
porządkować 8iIJ; 8chlebia6; adorare V ulg-Leop, 
On (34): RejWiz 51v. Mącz 164c. To maIz ło- 
tra takiego/ a kłaniśó lie mulzą! Bo on też 
na nie waży! y lławą y dulzą. RejZwierz 102v. 
klania6 8iIJ komu, oz
mu (28): Czyniąo dolyó 
lwoim ltanom Kłaniayóie lie kAlztelanom Ano 
więo ony pokłony Barzo Dam tępią zagony 


5 


20 


25 



 
I
>>>
KŁANIAĆ SIE, KŁANIAĆ SIĘ - -LI 


RejRozpr C3v. Boć też iedno ten zylk [panowie] 
mai:} Iż lie Im łaiąc kłimiaią RejRozpr D2v. Bo 
ieclno takie lOądroM lwemi dzyećmi zowie/ Gdzye 
wIzytki ine cżłonki kłaniaią lie głowie. RejWiz 
29v; 53, 77, 96v, 104v. Ho widzę iż nie iemu/ 
brodzie lie klltniacie/ A przecżże za rwiętego 
też Kozła nie macie. RejHig Dd2. Retmani lie 
dziwuiąc/ tedy mu lOowili/ Przecżże lie tym 
kłaniamy / kiedychmy ty bili. RejZwierz 26v; 
41v. a on włada a rolkazuie po wIzytkim Egip- 
cie/ a wlzylcy narodowie kłaniaią lie iemu 
RejPos 20v; 298v. Gdźie wieczór lłońce gMmiel 
gdźie wlehodźi poranu/ Wlzylcy niechay lye 
kł{miaią panlj.. KochPsal 45. Pśnu czeM/ bogu 
nalzemu winną chwałę dayćie/ Podnożkowi (bo 
idt Bwięty) iego lye kłaniayćie. KochPsal.149; 
40. Mnimasz t y/ że ia tobie kłaniam lie dla 
tego/ Iżeś lyn Woiewody niewiem tam iakiego. 
KochFr 77. A ielli mnieylzą CŻęBĆ do lzkuty 
włożyh/ Choć lię rozbijel ty lię nie zubolzylz [l] 
Ielzcże liQ możelz nie kłaniM nikomu/ Ielt pocż 
do dolUu. KlonFlis Ev. 
klania
 się przed kim: Będźielz lię kłaniał 
przed Niemcem odętymi lako przed 8więtym. 
KlonFli8 H2v. 
Zwroty: »kłaniać się z daleka, z daleka się 
kłaniać« (4): Wił'lkich ltanow nitJ rutraymy 
Tym lie z dśleka kłaniaymy RejRozpr D2v; 
C3. RejWiz 48. Też gdy przydzye na ktorego 
z nas przeltrach iaki [...] vpadać lerce/ biegalz/ 
nabywa[z rady I kłl1nialz lie z daleka. RejPos 
130v. 
»modłam się kłaniać«: Potym ieden kapłan 
bałwanlki zawi[cią wzbudzil Atheny aby przy- 
kazali Ariltotelowi modłą [1] lie kłaniać bałwa- 
nowi [/] BielŻyw 87. 
Szeregi: »kłaniać się, chwalić; nie kłaniaó 
się ani chwały dawać« (2): Y tych co pod źiemią 
w wodźiel tegoć zakazuię [rodzel nie chcę żebYB 
lię im kłaniał/ ani im też chwały dawał. .ArtKano łO 
M3v. Ani rzecży ktoTe lą nilko / na źiemi w wo- 
dźie głęboko/nie będźielz lię im nigdy kłaniałl 
ich chwalił albo cilli wyrządzał. .ArtKanc M6. 
»nie kłaniać się ani (albo) podciwości (czci) 
wyrządzaó, kłaniać się i poczoiwośó działać, 
kłaniać się abo w poczciwo8ci mieć« (4): BielŻyw 
156. Niebędzie[z lie im kłaniał I śni podóiw08ći 
wyrządzał [Non adorabis ea] Leop Exod 20/5. 
ciymby im [iwiętym] byli dśleko więtlzą ożeśó 
cżynilil niżli gdy lie ich obralkom kłaniali/ 50 
przykrywali/ abo ie w iakiey wymyIloney pocż- 
ćiwośći mieli. RejPos 209v. ArtKanc M6. CI 
»kłaniać się, chwalió«, »modlió Bię a kłaniać«. 
»modlió się a kłaniać, kłaniać i modlić się« 
(2): A przetożem lie Bogu modlił a kłaniał 
y f.flżf\m kxiążęciu j kapłanowi pocżoiwoló dzia- 
łał. BielŻyw 156; 156. 


49 


3. Pozdrawia
 kogoB (ustnie lub listownie) ; 
salutem alicui d.icerc, nunciare Mącz, Cn, salu- 
tem alicui impertire, salutare Mącz, salutem 
alicui ab aliquo delerre, perlerre, verbis ali. 
5 CUiU8 salutem alicui precari Cn (8): Impertit 
tibi multum s:11utis, Kazał lie pilnie na twe 
zdrowie pytać/ kłaniśćl pozdrowić. Mącz 281d; 
254a, 36611.. 
klania
 się komu (5): Rabeo tibi nunciare 
10 słllutem verbis illius, Rozkazał cie pozdrowiól 
Rozkazał ći lie kłaniaó/ Iwą służbę powiedzitJó. 
Mącz 254a. Salutom dicito mei8 verbis domino 
tuo, Kh\niay lie panu lwemu ode mnie. Mącz 
366a. Salutem mihi tui8 verbiB nunciavit, Po- 
15 zdrowił mie od ciebie kłaniał mi liel bił mi 
czołem od ciebie. Mącz 366a. Rogavit ut tibi 
I!alutem adBcriberem, Prośił mie abych ói ymie- 
niem yego pozdrowienie przypilał/ albo abych 
óy lie kłaniał od niego prze8 ten lilt. Mącz 36611.; 
20 25411.. 


-Ii (773), pt (227), cn (546) 
SI stp: A psto, "greszni clouecze, chesly... 
25 tho uedzecz, kakocz Xt gest c.y on bil vbodzy... 
gdisczy 8ZQ gest on bil narodzil' Gn Sb. 
l. Jako partykula w funkcji pytajnej; one 
Mącz, Vulg-Leop, num Mącz, numquid, si Vulg- 
Leop (183): 
a. W zdaniu pytajnym niezależ1tym i zależnym 
(164): KroI Eżopa [...] zopytał: Tyli to tak 
Bmiele rśdzilzl Polłulzeńltwo w ludziech kazilz. 
BierEz F2; A4, A4, A4v, Bv (17). ieden mu 
[Diogenesowi] na twarz plunął y lpytałgo gnie- 
35 wali lie ktory odpowiedział, nie gniewamci lie 
ale rozbacżam mamli lie gniewaó. BielŻyw 72. 
lędzia [...] rzekł, a ląli ktorzyby nie [prawie- 
dliwie lądzili, rzekł Alęxander [l] barzo ich 
wiele [. . . ] Sędzia rzekł, a bywali delzcż wich 
ziemi. BielŻyw 161; 3, 6, 6 (16). [księża] łaią 
Choóia mało nauczaią. Ano wie bog za tą lprawą 
Obroóimli lie na prawą. RejRozpr A2v; E2, K2. 
BielKron 1 8, 19, 22v, 23, 28 (12). BielKron. 
306v. Mamyli w tych majętnośoiaoh sprawiedli- 
ł5 woM jeden z drugiego' Diar HO; 101, HO, HO, 
BO. Y rzekł Agśg: Takli tho rozłącża gorzka 
śmif\ró' Leop l.Reg 15/32; Exod 2/7, l.Reg 
.16/4, 2. Reg 5/19, Marci 10/2 (15). GDy kliądz 
lpiewał pślyią/ więc MM płakałal Vmieli po 
łśćiniel druga iey pytała RejFig Cc; Bb5. 
ReiZwierz 18v, 77v, B7v. BielKron. Iv, 12, 25v, 
44v, 64v (23). Quid pater, vivit ne' Co ociec 
ozinil żywli yelzcze' Mącz 34111.; lb, 44d,309b. 
ReiAp 199. iż LMińlka mowa ielt v nas barzo 
55 polpolita/ wolnoli też dworzaninowi cżślom/ miś- 
lto Pollkiego lłowal Lśćińlkie włożić. G6rnDwQrz 
F4; Iiv, Kk8v, Ov, V2v. y toli lą pochodnie 


30
>>>
no 



oraiące' pić/ grść! IkrzypM/ bębnM/ około 
Hołu thwoiego' RejPos 346; 22, 23v, 28v, 50v 
(25). RejZwierc 38v, 157v, 190, 248v, 257v. 
aby od tego bJli ltroże co by każdego pytali 
w bronie skąd ieltb / albo mali kogo znaiomego 
BieU;;pr 27v; 25v. lługa [...] piianica/ koltera/ 
który ieno czeka/ rychłoli go zawołaią ieść. 
Strum R3v; D2v, H4, L3v. RejFig A7v, B2. 
A co wiedźieć/ it'lIi na nie [kmiotki] tak lrogimi 
byó nioprzeltaniemy / nieprzyidźieli na to / że 
mialto błogosławieńltwa przeklęctwo nad nami 
od Boga hędźie wiśiało Modrz-Baz 124v. Oycżyzna 
gdzieB daleko! przyiaćioł nie widzę! Dziatki 
niewiem żyweli KochOdpr Bv; C4. nś thymże 
mieylcu [...] [Cieplioe] być baczym a ląli gdźie 
mieYlca gdźie i('h mnićy / niż opilali! widźiem 
OczkoCiep 3. Prze bóg panie móy / clługoli Czło- 
wiek będźie w tey niewoli' KochPsal 57; 79. 
PYtalz nie telznoli mię tś.k lamego śiedźieć 
KochFr 52. BielSjem 18, 30. Toli ielt ón krąg 20 
odmiennćy Bwiatłośći/ Wódz gwiazd roźli('znych/ 
y lprawca żyzno8ći' KoohPielJ ll; 11. Pytalzli 
ktory to il,lt' A ,tK anc K 7; L II v. Ccego nie- 
więm dokazzeli tt'g) i!\kie inlle obiecadIlo. 
JanNKarG D4. Ma i 
otowe naprzo
 o to pytay! 25 
Dopieroż lię z nim przez tłumacże witay 
KlonFlis H2; G3. 
h. W rz
dzie kolejnych zdań pytajnych (21): 
Wiedział1iB na then cżas żeB lie miał narodzić' 
a licżbę dni twoich znał1iBt Y wlzełliś [I] 30 
kiedy do lkarbow lniegu/ albo oglądał1iś lkśrby 

adu' Leop lob 38/21; 38/17, 2.Reg 5/23, 
4. Esdr 4/0. Chłop rzecże: a lprawiedliwyli lę- 
dzia' lelli też miłolnik tey źiemie abo podcla- 
nych' Godnyli ielt ćći' Nie mali nalJbie wady' 
Ielli Krześćianin dobry! obrońca wiary y podda- 
nych' BielKron 8 275. Cóż miśła dśley vcżynić' 
iużli zwątpić' iużli przelthM od wołania lwego' 
RejPos 75; 74v, 201. A kiedy iuż pożenie rohotę 
ku Górze to ielt Groblą! pilnuyże lpełnali zakład/ 40 
dobrzeli Surem idźie: wynidźieli mu też za- 
wierka wedle miary. Strum Fv. KochOdpr B2v. 
Oczy lmutne podnolzę [...] Vpśtruiąc! ktoli lye 
mnie vżałuie/ Ktoli mię w złey przygodźie moićy 
ratuie. KochJsal 187. 
2. Jako party kula w lunkcji pytajno-rozłącznej; 
.ne Mącz, Modrz-Baz, utrum Vulg-Leop, Cn (38): 
a. W cz
IJciach zdania lub zdaniach wsp6l- 
rz
dnych wyratających alternatywł2 wprowadza 
jej pierwszy czlon (27): .-li ... czyli« (16): Ieden 
młodzienice [1] Socratcla pytał, mali żonę poiąć 
cżyli tak zoltaó BielŻyw 50; 22, 28. powiedzże 
nam tedy co lie thobie zda: Godzili lie dawM 
ctyńIz Celarzowi/ dyli nie' Leop Matth 22/17; 
los 24/15, 3.Beg 22/15. Dla tegom przilzedł 55 
abych doznał tyli czili oni lzaleyą. Mącz 494c; 
243b. mamli ia przedli
 tśk cżynić iako pan 


-LI 


rolkazał [. ;'.] cżyli vcżynić tak iako mi lie leo 
piey widzi. G6rnDworz L4; F4. kto ielt zacniey- 
lzy / tenli ('o liedzi zś ltołem/ cżyli then co 
lłuży k ltołu' RejPos 315v; 8. lęllźiowie [...] 
maiąli być wlzytcy wiecżni/ ożyli tylko ieden 
iakoby obecny! ś drudzy lolem [...] obrani! 
Modrz-Baz 89v; 89v. o niey [Helenie] w radzie 
Oltatecżne namowy/ mali w Troi zoltś.ć/ Cżyli 
Graecią znowu/ y Spartę nawiedzić. KochOdpr B. 
ID Ty lie w tym pomnij malzli mię mieć gwoli 
Zmey dobrey chęói/ czyli poniewoli. KochFr 
26. 
.-li ... czy« (4): Obaczmy kto jest szkodliw- 
8 Z Y nieprzyjaciel, domowyli, czy postronny' 
15 Diar 110. Y ktoż ie,lt zacnieylzy / tenli co liedzi 
v ltołu/ cży ten ktory lłuży k ltołu' RejPos 318. 
Poradzmy lie rady czyićy I Kołnierzli to v de- 
liiey / Czy deliia v kołnierza KochFr 92. Lepiey 
li było przez morze lye 
ławió/ Czy nad poł- 
nemi [1] kwiatkami lye bawić' KoohPielJ 7. 
.-li ... albo, abolll (7): Ta powieM vcży mo- 
carze [...] By nikogo nie wzgardzali/ 8ąli wielcy 
ślbo mali. BierEz N; P4v. Ielth źiemiś [...] 
zową Rauraka/ thśkli z pogańltwa zową albo 
z przemienienia lłow / nie 
 mieią powiedzieć. 
BielKron 8 283
. loco ne sn serio haec dicat 
ne8cio. 8miechem1i albo wprawdźie to mowi 
nie rozumiem. Mącz 174a. iako tho foremny 
lpolob zatrefnowania [...] prawdziwali to rzecż! 
śbo zmyllons ktora lie powieda/ nic na tym 
G6rnDworz 05v. A thak powyedz nam! coó lic 
zda' Godzili lie dM cżyńlz Celarzowi albo nie' 
RejPos 250. rzecz tłulta/ ś k.roltóm!Bwierzbóm! 
parchóm [...] barzo pożyteczna [,..] a ieltli to 
Alphaltum! ślbo czarna ś gruba naphta/ iam 
iehcze nie dolzedł OozkoCiep 17v. 
h. W częIJciach zdania wyrażających alterna- 
tyw
 wprowadza oba jej czlony (9): .-li ... -li« (9): 
mnimaią/ aby tho była powinna rzecż/ zawdy 
vlzcżknąó kiedykolwiek mogą/ zleli to/ dobrzeli/ 
iuż oni nie patrzą G6rnDworz 83. z Francyeyli/ 
z Frankonieyli! ten tu Lan v nas ielt! mśło na 
tym GrzepGeom L2. Coż rozumielz [...] kto tu 
był zacnieyllY' ten1i nędzny krol/ ktory marnie 
45 zginął/ tenli tak vwielbyony lwięty / ktory zoltał 
w takim wiecżnJm błogolławieńltwie v Pana 
lwego. RejPos 138v. RejZwierc 63v. Niebierze ten 
pan darow! ani lie pyta: Ielli kto chłop! cżyli 
lie Grofem pocżyta: W liermiędzeli go widzi! 
50 w złotychli głowś!\h/ Jf\lłi namniey przewinył [1]! 
być mu w okowach. KochOdpr B2v. KochPsal 3. 
Nieznaiomy wr6g iakiś mielza ludzkie rzeczy [...] 
Prawli/ krzywli/ bez braku każdego dośi
że. 
KochTr 11. KochPielJ 18, 47. 
e. Występuje w zdaniu wyrażajqcym 8zereg 
możliwości: Co w l 
y ltko [...] naturzeli / ćwicze- 
niuli! ielli też fortunie! albo tym wlzyltkim 


5 


35
>>>
zArazi przypiłać to potrzebś/ mówić nie rzecz 
muia/ OczkoCiep A3v. 
3. Jako partykuła w lunkcji wzmacniającej 
(4): z niemocnym ćicho mowił: Prorzę ćię iśkoli 
lie maIz BierEz Lv. Co lie wam zda o Kry- 
lt ulie' C
iyli lyn ielt' [cuius lilius estt] Leop 
Matth 22/42. A o Kl'iltulie co wy też rozu- 
miecie / cziy1i lyn ielth' RejPos 229v. Otoli 
widzę nie O rthographią, śle ryohley r.rauto- 
graphią. JanNKar 1)2. 
4.. W lunkcji sp6jnika, który wprowadza po- 
przednik okresu warunkowego; si Mącz, Modrz- 
Baz, Vulg-Leop, On, quodsi Vulg-Leop (540): 
a. Szyk: poprzednik - nast
pnik. przy 1łast(P- 
niku drugi wskaźnik zespolenia (36): ID-li ... tedy« 
(34): Gdy co działalz końca cżekay! Przewie. 
dzielzli tedy spieway. BierEz Iv. nie będąli 
vrzędnici rozumni, tedyby lepiey vmrzec [I] 
niż żywu byó. BielŻyw 84; 84, 120. BielKron ' 
321. Diar 148. Abowiem miałaliby być ta forma 
RP [...] tf\dy sjemy [I] bywać muszą DiarDop 85. 
BielKom D5. lam przylzedł w imię oyca mo- 
iego! a nie prziymuiećie mie: prziydzielić inny 
w imię lwoie/ tedy go prziymiećie. Leop 
Ioan 5!43; Baruch 2/29, Ioan 2/24. RejZwierz 
37v. ku potrzebie takiey przyltąpić chcę 
będzyeli moy cżas! a nie będzyel i/ tedy Ry- 
cerze lwoie pol1ę. BielKron l 58v. Mali to kto 
tak wykłMać! iakobych ia rolkazania w. m. 
polłulzen być nie miał / tedy ani thego ani 
żadney iney rzecży zbraniać lie będę. G6rnDworz 
Kk8v. GrzepGeom Hv. Ale chcelzli o tych klu- 
cżooh rozumieó prawie! tedy tak rozumiey 
RejPos 302v; 37, 68. Bo dalzli mylliwemu lutnią/ 
ltaremu drumlę [...] 8..łchimilcie lahaydak! 
tedy tho żadnemu 8 tyoh nie będą wdzięcżne 
upominki RejZwierc 97v; 23, 46, 90, 92v. 
Ale malzli stawy a ohoerz ie Karpiami Ry- 
bió [...] tedy dobrze! abys miał orobliwe tar- 
lilka Karpióm. Strum 03; D3, C2, E3, 13(8). 
niemogąli tego dowieM! tedy przedsię tego 
ktory obraźił na rękę powabiaią Modrz.Baz 
62. A naydieli kto Orthographią liepUą [...] 
tedy ia lwei odltąpię. JanNKarG H2. 
.-li ... to« (2): b
dzyelzli kradł/ to pewnie 
wilieć. RejPos 292v. Bo będzielzli chciał polta- 
nowić w lobie pyohę [,..] toó tu będzie trzeba 
rozlądku RejZwierc 20v. 
.. Szyk dowolny: nast(pnik bez wskalnika 
zespolenia (445): Nie trzeb8.ó się barzo kwapió/ 
Chcelzli nieco dobrze lprawió. BierEz L3v. 
Widzilzli kogo rzcżelnego/ Niech6ieyże mu zaź- 
rzeć tego. BierEz F4v; B2v, D3, N (33). mowili 
prawdę, z prawdy lie niegniewam, ieltliże łże, 
mloić lie nie będę BielŻyw 73. Cżci mężow mą- 
drych przykłady Nieohcelzli mieć w lobie wady 
BielŻyw nlb 6; 7,20,41, (35). Choelzli byc prędki 


-LI 


51 


w liczbie Naucz lie tey wlzytkiey figuri po 
pamięci KlosAlg B2; D4, E3v, F2v, G4v. Nie- 
czyńlie pawem ieH1is kur Nicmal.di rukniey 
wdziey kaptur RejRozpr H4v; Av, A3, B3v, 
5 D4v (l3). chczeczeli ssyna mego wgrob wlo- 
zicz, mnye, madke nedzna pOBpolu snym po- 
grzebczie! SprCh(d 108. BielKron 1 140v, 166, 
236v, 273, 285v (9). Wszakże będziecieli WM 
jeszoze co lepRzego raczyć przyczynió, my ba- 
10 rzo radzi będziem na tym przestawaó Diar- 
Dop 88; 85. Przyiedzyeli panic luby! Złom 
klalztorne panno lIuby BielKom nlb6; C2v, C4v, 
D6v, E2 (11). Już ty chcelzli w niedzyelę 
a. chcelzli we wtorek! Zdechni wi
c kiedy ra- 
15 cżylz/ gdy wytrzęlielz worek. RejWiz 6lv; 104, 
131v. Cżłowiek mądry będzieli lie z głupim 
rpierał/ chodzby lie gniewał/ ChOllż że lie 
lmiał! nie naydzie odpocżynienia. Leop Prov 
29/9. Omyj ze zło8ói lerce twoie Ieruzalem! 
20 chcellli być zbawione Leop Jerem 4!14; 3!!/15, 
Matth 18/17, A3v (85). RejFig A3, A3v, A4v, 
A5v, Bb7v (15). Szożelz łeb chooiay paznokty! 
nie. malzli grzebienia. RejZwierz 139v; 25v, 
36v, 107v, 132v (6)
 Soliman [...] vpominał 
25 lwego narodu ludzi/ by lie poddali! ohcąli mieó 
dobre d.ary od niego BielKron l 315v; ll, 15,53, 
242v, (39). In potestate tUli. est, Marz to w mo- 
cy twey / możelz vczinic chcelzli! na twey to 
woley. Mącz 430d. Si erit bellum meae partes 
30 non desiderabuntur, Będzieli woyna./ nie ltanie 
lie żadne orniellkanie z mey ltrony. Mącz 281b; 
430b. A przetho chczeli Dworzanin pokazśó- 
widomie białeygłowie miłość Iwą [...] rychley 
cżym inym niż lilty (mym zdaniem) może przyB6 
35 do tego G6rnDworz Cc4; Dd, E7, X4. chcelzli 
możelz też vżyw8.ó poltępku tegO którym mało 
przedtym o ćieniu powiedźiał GrzepGeom P2v; 
Hv. na dzyeil Bożego narodzenia! nie będzyeli 
włoożąo lie cślą noc wrzelzcżał [...] iuż iakoby 
to thego lwięta nigdy nie lwięćił. RejPos 225v; 
4v, ll, 48, 350v (49). Ielliś nie łotrem/ Bądź 
cnocie kmotrem [...] Chcelzli lławnym byó 
Day niecnocie w rzyó. RejZwierc 238v; 23, 80, 
192v, 270, (22). WIele ielt przycżyn y obyoia. 
ł5 iow y polthępkow! ktoremi nieprzyiaćiela mo- 
żelz pożyó! będzielzli w tym cżuły. BielSpr lDv; 
27v, 34v, 63, 75 (12). przybijayże 6no piętro 
mocno gwoźdźmi ielaznymi! a nie malz1i żelaz- 
nych wi
o drzewianymi. SZrum M3; D4, E, I, R4v 
50 (20). RejFig A8v. oracż [...] muSi [...] onę praoę 
lwoię umieiętnie y z pilnoB6ią lprawowśó! 
chceli wźiąó z roley pożytki potrzebne Modrz- 
Baz 8v, 89v. twoie ozi
błe ćiśło B
dzieli chćiał 
nielzcżęlny oóieo pochować! Musi ie v rozboyoe 
5$ złotem kupowśó. KochOdpr Dv; B4, Cv. C4, 
przydźieli białągłowę tAkiem pióiem leczyó! 
mniey niż otrokówi y lmaozniey przyprawić
>>>
;)2 


OczkoCiep 22v; 14v, 24v, 28, 32 (12). Wlzylcy 
Poetowie [...] Sławić ćię będą: icltli w głowie 
moic
y Też ('o takiego / w li:ytko ku cżći twoiey. 
KochPBal 131; 123, 179, 191. KochTr 10. 
namawiał go Kazimierz Krol/ aby lię ochrzćił 
z Rulkiey w Rzymlką wiarę/ chćiałliby być po 
nim SuccelIorem StryjKron 427. ODmów ieJIió 
niepomyśli : day maldi dM wolą KochFr 10: 
48, 97. Możnali rzecż pomoż mi. BielSen 15; 
13, 15. BielSjem 7, ll, 28, 38, 39. KochPieś 2, 
10, ll, 21 (6). Każelzli/ wierzyć będźiemy/ Aleć 
inlze rozumiemy. KocM';ob 58; 58, 58. KochPam 
86, 87. mamyli lię kogo lękM/ wolem w gro- 
biech odpocżywśó. ArtKano Sv. Piąte, brah 
Oyca Matkę cżcJić/ chcelzti długo na I!wiećie 
żyó. ArtKanc M3; D8v, J17, J20, (9). Poydzielzli 
też przez owy y tam y lam krzyże/ Ali woła 
Kramarka kupóie Panie bryże. BielRozm 14; 
6, 13, 17, 33 (16). Y mamli prawdę zeznAć/ 
były z obu ltron wielkie pobudki JanNKar A2v. 
I chcelBli W. M. po';lię W. M. kilka PI.tlmów Da- 
widowych JanNKarG D4. ('hcelsli lię zgadzś6 
z Flilowlkim orlzakiem/ Nieboże Frycżu/ zowże 
pialek hakiem. KlonFliB ł'3; B2. F3v, F4v, Gv (9). 
c. lV ewnątrz zdania glównego podrz(dne zda- 
nie warunkowe, CZiJBto o charakterze nawiaBowej 
uwagi (37): Vidamy też iż gędziec (możeli lie 
tego vwarować) nigdy lie tego niędopulzcża [I] 
aby ltruny na ięgo [I] gęllach nie ltworne były 
BielŻyw lllbl0; nlblO. Chc[i]ejcie WM radzió 
o więcBzem podatku i raczycioli tu miedzy nas 
kilnaście osob z pośrodka siebie wYBadzió aby- 
śmy spoInie namawiali Diar 134. Ba y wlIyltko 
ohceli niech weźmie [Etiam CUlwta accipiat, pOBt. 
quam reverBUB eBt DominuB] Leop 2.RfJg 19/30. 
lłejFig Dd6v. Po mey śmierói ielli co zoltanie do- 
brego/ Docżekal
li/ przypulzcżam do rozlądku 
twego. RejZwierz 18v. czo więthego ielt/ ielli po. 
żythek z rz()cży tey / (zdarzyli lie) ktorą illacżey / 
niż }Jan kazał vcżynić ma: cty lzkoda GórnDworz 40 
L4v. RejPoB 71v. 211. Idli iezdny lud malz 
przećiwko pielzemu/ ltawiay ij w polu rownym/ 
możeli byc [I] w mieylcu malo wyld
ym/ 
gdzieóby nie przekaźiło nic BielSpr 15v; 63v. 
wźiąwlzy loku różanego trochę [...] na lkróni 
przez chultkę przyłożyć: y na pulla.ch trzebali 
tóż vczynió. OczkoCiep 3lv; 21, 21v, 31v. Poie- 
dziem nań ochotnie/ będzieli CŻŚB Boży: Choćia 
nślze brodacże ten n3.lz Syem zatrwoży. BielSjem 
5. niech daley poltąpią/ zdali lic wedle wzoru 
tego/ albo niech vczynią co podobnego temu. 
JanNKar A4v; D4v, H3v. Dźiękuy mi chcelzli 
com ćię przeprowadźił KlonFliB H5. 
Frazy (17): »dali Bog, dulibog« (16): O kto- 
rym to dufanie/ my poddani mamy Ze w nim 
cnoty rodzicow / dali bog poznamy. Kler WeB A v. 
Dalichmy też na. żołnierze BQdzie dalibog przy- 


, 
-LI 


mierze RejRozpr E. wlpomień każda na Iwą 
cżelć/ na zdrowie/ na wolnolć/ na pożytek/ 
ktore nas dzis [I] dalibog potka.ią/ / iż ći zagubey 
nalzych poćóiwolói dalibog lami bez niey bę- 
5 dą BielKron 1 139v-140; 140. my dalibog po- 
damy WM taki [receB], jako nie będzie obraźliwy 
nikomu DiarDop 88; 84. Diar 135, 142. A thak 
cie iuż s tym żegnam moy mlodzyeńcze miły / 
Dali Bog cie wlpomoże twa cnota pochwili. 
10 RejWiz 106v. BielKron l 308. RejPoB 266v. to 
mate napilanie [...] podawamói przed ocży twoie 
moy miły llaohetny Polakuj acż proltym lzyr- 
mem śle dali llog życżliwym od proltego napilane. 
RejZwierc A3v. dźieói lwych [...] złemiobycżaymi 
15 brzydzą l ę/ łaią/ y ltaraią lię iakoby (dali Bog) 
przywiedli ie ku leplzemu żyćiu. Modrz-Baz 
53v. Dali Bog my lepiey w to/ niż oni/ weyźrzemy 
BielSjem 26. 
»dali Pan Bóg« (2): I dali Pan Bog, gdy Bię 
20 ten aczem na tym przyszłem Bejmie z łaBki bożej 
i WKM dokońozy [...] WKM nasz MP poznać 
będziesz raozył nas tak ohutliwe a wierne pod- 
dane Diar 142. ten mały vpóminek W. M. wdźięcz- 
nie raczy przyiąć ode mnie na ten czas/ aż 00 
25 więtlzego dali P. Bóg nśdóiągnie. GrzepGeom B3v. 
d. W wieloczlonowym zdaniu warunkowym 
(22): [Bacz]yhli iż zle wnętrzllY rząd ltoy 
[leBt]li lie też nieprzyiaóiel ltroy [Ozy]ń co 
llulIe a niefolguy lobie RejRozpr K3v. Ty także/ 
30 będziellii chorlził przedemną/ iako chodził Dawid 
oóiec thwoy/ a ielii wlIyltko to com przykazał 
tobie OŻYllió będzieh/ Iprawiedliwo8ói moie/ 
y lądy moie będziellii chował/ wzbudzę ltolec 
Kroleltwa twoiego Leop 2.Par 7/17; Dcut 25/1, 
35 Ezech 33/2.3, lob 8/5, Num 16/29 (7). RejZwierz 
52v, 65v. RejPoB 177v, 219v. Ale chcelzli mieó 
Taras dobry y coby go długo było/ a zwłalzoza 
możelzli ktemu przydź/ Day bić kóIe dębowe 
Strum H2. 
5. W lunkcji spójllika wprowadzającego zdanie 
przyzwalające; Bi Vulg-Leop (6): ))-li...« (4): 
ieden znioh powltawfzy rzekł, nie żałowałli ktho 
lmierci krolow innych, iuż łkay a płacż wielkiego 
Alex.tndra. BielŻyw 164. llędąli grzechy waUe 
45 iako Szarłat/ wybielone będą iako lnieg: a ielii 
będą tak cżerwone iako Cżerwiec/ iako bawełna 
tak zbieleią [Wujek: Choćby były grzechy walze 
iako lzarłat [...] choćby były czerwone iako 
karmazyn]. Leop lBai 1/18. Skarżyli przed Sta- 
50 roltą/ pozwśó vkazuie/ A on wyrządziwIzy złość/ 
daley powędruie. BielRozm 23; 26. 
»-li...przed..ię«: Bo dzyerżyli arendą abo 
k wierney ręoo/ przedlię drze barana iako może 
RejPoB 325. 
))-li...wżdy«: Zmorduiąli naB prze to/ wżdyć 
nie poginiemy/za then cżeśny żywot wiecżny 
odźierżymy ArtKanc K19. 


. 

 


55
>>>
. 

 


mały (1101) ai 
mały (635), mały (14); mały II muły BielKron 1 
(32:3) - :29, 108, H3, Mącz (238: 8) - : 20c, 
20c, 76b, 125d, 14111., 331c, 332c, 44911., BiclSpr 
(35: 1)- : 29v, ](ochPsal (5: 1) 7, 27, 157, 175, 
203: 157, ArtKanc (6 : 2) K7, K12, K14, 03, Q3v, 
816v : FI0v, K12. 
comp mniejszy (51), mniejszy (1); mniejszy 
GrzepGeom (33), OczkoCiep (8), KochPsal 202, 
KochTr 20, KochPieś 29, 47; mniejszy II mniej- 
8ZY Strum (6: 1) E3, 14, K4, 04, 04, P3 : P2.. 
G sg m matego, mniejBZegO GrzepGeom F3v. 
F3v. F3v. F3v, H3v, H4, Pv. I sg m małym 
(29), małem (1); małym BielŻyw 160, RejZwierz 
31v, 39v, 43v, 1I0v, Mącz 76c, 142c, 222d, 
22811., 409a, 41Id, 505b, RejAp 61v, RejZwierc 
205, 270, BielSpr lOv, 16v, 41v, 56v, KochOdpr 
C, StryjKrołł 170; malym II małem BielKron 1 
(8:1) -: 25v. L 6g m małym (26), małem (1); 
małym BielŻyw Hl, RejWiz 44,90v, 191, Mącz 20 
191c, 277c, 314c, 402d, GrzepGeom 04, P, RejPos 
(9), KochPsal 39, 106, KochTr 12, StryjKron 
122, 185, 782; małym II małem Leop (1: 1) 
Psal 106/39: Prov 14/28. N 6g I [w lunkcji 
przydawki] m;tła, (na)mniejsza (94), mała (4); 
mał:;', (na)mnicjsza RejRozpr D4v, H, 12, 
RejWiz 42, 68, 96v, H2v, RejFig A3, RcjZwierz 
14v, 233v, BielKron" 264, 270v, 280, 286, 
287v, GórnDworz Ggv, RejPos B, 47, 56, 78, 
lO5v, 312v, 322v, RejZwiero 223v, BielSpr 8, 
lOv, H, 12, 29v, 74, Strum G, Modrz-Baz 102, 
OazkoCiep 3, KochPsal 262, KochTr 6, StryjKron 
100, JanNKar F2, F4v; mała., mniej8za.1I mała 
Mącz (56: 4)- : 9b, 58d, 193b,2270. [W lunkcji 
orzecznika] mała, mniejsza. (24), mała (1); mata 35 
RejRozpr G4, BielKron 1 161, RejWiz A4, 96v, 
187v. 292, Mącz 282b, 285a, 285a, BielKron" 268v, 
268v, GórnDworz A3, Ii6v, RejPos 30v, BielSpr 
70v. Strum E3, muiejBza GrzepGeom (8), OozkoCiep 
21; mała ArtKanc K7. G sg I m;ttej Strum łO 
H4v, L4, 04. G sg I comp mniejszej, na(j)mniej- 
Bzej (29), mniej BZY (3); mniejszej, na(j)mniej8zej 
BielKron 1 219, RejWiz 102v, 147v, 165v, 179v, 
190v, Leop Gen 14/23, GórnDworz D5, RejPos 20, 
123v, 314v, 344v. Str'um 04, StryjKron lI, 757, 
ArtKanc E9v, (na)mniejszej OczkoCiep 19v, 
KochTr 20; (na)mniejszej \I na(j)mlliejszy Mącz 
(11: 3)- : 131a, 252a, 377c. L sg Imatej Strum 
Ev, KochPieś 26, 52, KochPsal 157. N i A sg n 
mate JanNKar F3, G2v, namniejsze KochPieś 
29. I 6g n małym BielKron 1 182, 259, R,jWiz 
186, RejPos (12), RejZwiera 185, mniejszym 
KochPieś 47. N pl m pers comp mniejszy 
BielKron 1 200v, RejZwierc 61. N i A pl impers 
mate, (na)mlliejsze G'rz'pGeom F3v, K4, Q3, 
Strum 13, L. N3, N3, P3, R4, OczkoCiep 7, 23v, 
KochPsal 203, KochTr 12. I pl małemi, mniej- 


Słownik polszczyzny XVI wieku 


MAŁY 


53 


szemi (9), małymi. mmo]szymi (3); małemi, 
muiejszemi Mącz 229c, 276a, RejZwierz 21, 
RejZwierc 277v; mniejszymi Leop Ezech 16/61; 
małemi, mniejszemi \I małymi RejPos (2: 1) 213v, 
324v: 152v, BielSpr (2: 1) 61v, 61v: 4v. 
sup namniejszy (138), najmniojBzy (22); 
namniejszy BierEz P, 82, RejWiz (21), Leop (13), 
BielKron" 271, RejAp 102, RejZwiera 41, BielSpr 
12, Strum K4, N3, 04, 04, Modrz-Baz 102, 
10 KochPsal 202, StryjKron 155, 406, 467, 757, 
KochTr 20, KochPieś 29, ArtKanc E9v, KumFlis 
G3v; naj mniejszy GórnDworz D5; namniejszy II 
najmniejszy Mącz (9: 18), RejPos (95: 3) - : 35, 
108v, 288. ns(j)mniejszy (157). na(j)mniejszy 
(3); na(j)mniejBzy BierEz P, 82, RejWiz (21), 
Leop (13), BielKron" 271, RejAp 102, GórnDworz 
D5, RejZwierc 41, BielSpr 12, Strum K4, N3, 
04, 04, Modrz-Baz 102, KochPsal 202, StryjKron 
155, 406, 467, 757, KochTr 20, KochPieś 29, 
ArtKanc E9v, Klon Flis G3v; na(j)mniejszy II 
na(j)mniejBzy Mącz (25 : 2) - : 92d. 429b, RejPos 
(97 : 1) - : 244v. 
Sł stp: Damus eciam sibi et 8uis liberis in 
nostro lacu ibidem cum his retibuB piBcari, 
25 videlicet cum slampncioza, venczorB et maIli. 
vanda, in Polonico sio vocatis, et hoc pro sua 
mensa speciali. 1364. KodWp III 251. 
l. Niewielkich rozmiarów, wzro6tu, objętości, 
wagi; modicus, parvu8 Mącz, Vulg-Leop, C1/" 
30 eziguu6 Mącz, Cn, brevis, eaJilis, minusculu6, mi- 
nutus, petilus, tenuis Mącz, vescus Cli.; poza tym 
u Mączyńskiego rzeczowniki z Bul iksem zdrabnia- 
jącym tłumaczone są przez odpowiedni rzeczownik 
z przydawką "maly" (361): Prol
ę was to vdziałay- 
ćie/ Mnieyl
e mi brzemię zoHawóie. BierEz A4v. 
Rzekł mu nowiki miły panie/ Małe ze mnie maIz 
śniadanie BierEz H3; A4v, C3, H3, H3, L3v, 
N4v, R2v. L'tta 1498. MiItrz Ian FelB s Pozna- 
nia/ pleban s. 8zcżepanA/ widząc cmymtarz [/] 
mały v lwego kol,'iolśf ludzi zmarłe chowano 
leda gdzie w polu/ założył Cymitarz [1] wielki 
przed miaCem Krakowskim BielKron 1 255v; 
29v, 1I0, 237, 259, 274. Bo namę,lrl"y woźnica 
a kiedy mdłe konie/ Tódy w namaioyl"ym błotku 
ł5 po vhy vtonie. RejWiz H9. Wlzytkim on tym 
by wicher małym Źllzyebłkiem kręći R3j Wiz 
186; 18, 42, 46, 56, 90v, lOSY, 128v. I vcży- 
nił Bog dwoie IlviaUa wielkie: 8wiśthło więU"e/ 
aby było nade dniem: 8wiathlo mnioyl"e/ by 
było nad nocą/ y gwiazdy. Leop Gen 1/16; Num 
26/54, Ezech 43/14, Mdtth 13/32, Iac 3/4, 3/5. 
R -jFig A3v, Dd8v. LEw gdy vł-łął na nOII- 
cu/ Krolikowie mali/ Zbieżawl"y l.e/ igraiąo/ 
brodę mu targali. RrjZwierz 1I8v; 14v, 31v, 
120v. Angiportus [,..] Mat.t/ albo/ ciltl la vliczka. 
Mącz 9
ł. Apicae ovós, Matu owieozki a gołej 
to yelt/ któ
e małą wełnę mJ.yą. Mącz 12b. 


s 


15 


SD 


ss 


15
>>>
54 


Athomos, Latine insecabiliB, [... ] Tak mała 
rzeoz któray nie może na dwie częMi rozdwoyić/ 
yako lą próbki która lie w promieniach lIo- 
neoznyoh vkazuyą. Mącz 19b. BarbatuluB di- 
minutivum, Który małą bródkę ma. Mącz 23b. 
Nanus [...] Karzeł/ Mały/ krótki mężyk by 
pieniek. Mącz 240d. Portula, [...] Mała brana. 
Mącz 313c. Pygmaei, Mali ludźie w Indiey 
miedzy gorami lie chowayący / na yedney pię- 
dźi wzwylz Mącz 333d. Triobulum, [...] Nieyaka 
moneta m8łey wagi. Mącz 465b; Ib. 8d, 9b, 
12b, 13c (147). Ta cżęść świata [Europa] ielt 
namnieylza ze dwu BielKro1l,a 271. Ma ta źie. 
mia dwie więtbe rzece Sawę y Drawę/ kthore 
w Dunay wpadaią/ a mnieylze rzeki w morze 
Weneckie wchodzą. BielKron l 274v; 264, 270v, 
271,274,280 (14). Kóćzaty [J] kąt it'lt/ mnieylzy 
niż prolty / a tępy więtllJY niż prolty GrzepGeom 
C3v. Ielli Linea c. e. połowicą ielt mnieylza 
niż Linea e. d. tedyó także Linea o. a. będźie 
połowicą mnieylza niż Linea a. b. GrzepGeom Q3; 
F2v, F3v, F3v, F3v, F3v, F3v, F3v (23). A iżeś 
mu thy nie mogł llaleśó mśłey odrobiny v ltołu 
twego/ nie może taż teraz marny ięzyk twoy 
n8le8ó żadney kropie miłolierdzia Pańlkiego 25 
ku ochłodzeniu twoiemu. ReiPOB 164v; B, 67v, 
78, 81v, 190, 265v. Roloie bez opatrzenia wielki 
wrzod z m8łego/ Tak bez Iprawiedliwo8ói roloie 
wiele złego. (przysl1) RejZwierc 212v. Dźi8ła 
zalie małe polne zowiemy Vffnice/ Szlęgi/ Puł- 
Jiakownice BielSpr 75; 8, 45, 54, 61 v, 66 (9). 
Kędy Grobla mała! thedy też mnieylzy Grundfelt. 
Strum E3. A nie mniemay aby iednym żłobem 
mała woda miała iM/ kiedy dziurę dalz vczynió 
w żłobie! ooby lye nią chłop na obie LLrónie od 
kóńoa do kóiwa wyćill1ął Str'Um G; E3, E3, 
K4, 03, 04 (lO). [Flegmatyk jeBt] oczu wpadłych 
przymódrz/ małych niewelołych/ zębów żadnych/ 
rzadkich/ żeł ćiślnych OczkoCiep 34; 3, 8, 19v, 
21, 24v. Tyś Bóg świętobliwy prawiej Nie ko. 
chalz lye w żaduey lprawie/ Gdźieby lye 
złość przymieh8ła! A cnota maly plac miała. 
KochPBal 7. lAka oliwka m8ła pod wylokim 
ladem Idźie z źięmie ku gorze mśćierzyńIkim 
śladem KochTr 6. Wystąpił tedy 011 Pereasła- 
wianin zwoylka Rulkie o / chłopek mat y/ ale 
zawiąz8ły StryjKron 134; 26, 66, 134, 351, 672, 
757. A teraz ćię Iliebawiąc wiedz ói mały da- 
wam. BielSen 4. Nieohby rok każda źiemia 
koleią lIużyła. A gdzie mśłe źiemice tldy d wio 
lpoł złożyć BielSjem 19. BielRozm 16, 16, 21, 
23. O tymf l/,! powiedźiałem przy literze c/ 
żebym wolał aby lie także z punktem zna- 
czyło, tak 8/ ślbo więc tak 1&/ ile małe: długie 
zaśię mogłoby poltaremu zolt8.ó tak n/ albo 
b. JanNKar F3. JanNKarK G2v. Ale ożło. 
wiecży przemyli tak ielt śmiAły/ Iż ten £tary 


MAŁY 


świat widźiał mu lię mAły KlonFliB D2v; E3, 
E3v, F4v, G3. 
Wyrażenia: »mniejsza część«: A ielli mnieylzą 
cżęśó do (zkuty włożylz/ Choó lię rozbije/ ty lię 
5 nie zubolzylz [I] KlonFliB Ev. 
»dobytek mały«: Vrodzay w niey nie wlzę- 
dzie dobry/ [...] ale doby tka małego wiele 
ohowaią w they źiemi. BielKron l 290. 
»mały kęs (kąsek)a: = kawaleczek ; trocha (9): 
10 Gdy kopaią granice zyemię rozmierzaią/ Cżślem 
lie o mały kęs marnie zabijaią. RejWiz 87. 
ligurio, Mm po pańsku/ Leniwo a pomałym 
kąsku. Mącz 193c. Simulus, [...] diminut. 
PlaskonoBki/ maly kIłlek noska mayąci Mącz 
15 39480; 22380, 402d. abowiem Circumferentia iełt 
tak wielka/ iako trzy Diametry/ y śiódma część 
Diśmetru bez mś.łego kąlka: także też tey tro- 
chy znacznie powiedźieć nie może. GrzepGeom 
H3v; H4. a. prze mały kęs lwey woley zgwałóió 
20 lobie łślkęj obietllicze/ y whythki miłolier- 
dzyeńltwa iego. RejPOB 208v; 87. 
»mniejBza [polowa]a:: Lecż doma zoltaw dla 
loplzey pewllo8ói Więtlzą połowę. mnieylzą 
puść na wodę KlonFliB E. 
»małej pOBtawy«: Był ten mędrzęc [I] małey 
poltawy, oblicża pięknego, lrzedniey głowy 
BielŻyw 67. 
»mała sztu(cz)ka, sztuczka mała« (6): Car- 
pera orationem membriB minucioribus. Na ltucz- 
30 ki małe rozebr86 rzecz oziyę. Mącz 39b. Segmen 
item, Klenot nieyaki rzezany z małych htu- 
ozek złota ucziniony Mącz 377d; 181d, 181d, 
377d. byohmy theż na mśłe htuki dali rozdra- 
p8.ó ciała lwoie/ y po m8ley kropi roltrząlnę1i 
35 krew lwoię RejPoB 265v. 
»mały (mniejszy) świat. (2): Microcosmos 
oompositum Parvus mundus, Mały lwiatl To 
yelt cłowiek [I] Mącz 220d. RejPoB 281. 
»mała troszkaa:: Exiguitas lactis, Mśła trolzka 
40 mleka. Mącz lUli.. 
»mała woda, małe' wody« = plytka (2): Kiedy 
leóie Dunay przclychał a małe wody były! tak 
iż Niemcy przeiechawlzy Dunay Rzymlkie pań- 
ltwa woiowali/ Krześóianie tho niebożątka gło- 
45 wą pł86i1i BielKron l 288v. G6rnDworz Ggv. 
»wzrostem (na wzroście) mały« (3): EDgarduB 
BritMtlki KroI był na wzrolcie mały/Ale na 
wielkim lerou/ był barzo zuchwały. RejZwief'z 
I4v. RejPo8 348. Są dwa Lelczkowie: ielt król 
50 wzroltem m8ly/ Ale mąż śmiały. KochPieA 
13. 
[w lunkcji przysl6wka] »małą troohQ« = nieoo, 
troBzk{J (2): Suborno, Matą trochę pochędożam/ 
Poprawiam Mąoz 269d; 6d. 
Fraza: )wielkie serce przy (
) małym ciele« 
(2): widalz wiele/ Iż bywa wielkie leroe/ y przy 
małym ciele. RejZwief'Z 14v; 14v marg. 


l 


55
>>>
8zeregi: »wielki i mały, więtszy a(l)bo mniej- 
szy, tak więtszy jako mniejszy, ani mały ani 
wielki, tak mały jako wielki« (26): ptaoy wielcy 
iteż mali/ Niegdy lie woylkiem zebrali BierEz 
04. Był [...] mylliwieo na zwirz wielki y ma- 
ły BielKro1ł 1 252. Nie będzielz mieó w worku 
rozney wagi/ więthllą abo mnieyllą: ani poItoi 
w domu twoim korzec więtlly abo mnieylly. 
Leop Deut 25/13-14; 2.Par 36/18. EBt liber iustae 
magnitudinis, Xięgi tak wczelne/ ani małe ani 
wielkie Mącz 179b. BielKron a 271. GrzepGeom 
Gv, L4v, 03, 03, 03v (12). RejPuB 247. Biel8pr 
61v, 70v, 71. OczkoCiep 7. Opatrzywlzy iuż do- 
brze dobrą lprawą lzańce/ Wielkiey y maley Itr.6el- 
bie pocżynióie krańce. Biel8jem 36. KochPie
 32. 
ZeBtawienia: »babka mniejsza«: Plantago, [...] 
Babka. Herba CUiUB duo sunt genera, Plantago 
maior, Więtlza Babka. Plantago minor, Babka 
mnieylza. Mącz 303a. 
»mały flaozek« = 
lepa kiBzka: Intestinum 
tenue, Mały flaczek. Mącz 173b. 
»mały języczek«: Gargarizo, [...] Małym 
yeziczkiem [I] glegotśó nabrawlzy wodi wusta/ 
chśrohaó. Mącz 1420. 
»Mniejszy Miedźwiadek« n.pr: Cynosura Ca. 
nis cauda interpretatur, quae et minor ursa di- 
citur Gwiazda niebieska/ którą mnieylzym mie- 
dzwiatkiem zową/ leży na pułnooy. Mącz 76c. 
»mała mila« = 5556 m: Cynamon z Zalonu/ 
za Kalekutem dwie śóie y lześódzieliąt leukśs/ 
to ieIt małych mil. BielKron a 268v. 
»mały palec (paluszek)« (5): Auricularis 
digitus, Mały paleo. Mącz 21b. Minimus sive 
auriculari8, Mśły paluhek Mącz 88d; 222d, 
505b. a każde nie było więtlze iedno iako palec 
m8ły v ręki męlkiey. 8tryjKron 345. 
»pręt mniejszy« = pr
cik, tj. dziesiąta CZ
8Ć 
miary długo
ci zwanej pr
tem: tam Miernicy 
nie liozą lto Prętów/ale dźieśięó Prętów: za 
dźieśięó Prętów mnieylzych/ ieden więtlzy po. 
czytśiąc. GTzepGeom 14. 
»mała prooa« (5): Były też Prooe wielkie 
y małe/ małe mi z ręku ćilkali/ ale z wielkich 
wagą ćięłzką Biel8pr 61v; 4v, 4v, 4v, 61v. 
Nomina loci: »Mała (Mniejsza) Azyja« (9): 
Bithinia, [...] Krayina mnieylzey AlieYI po. 
graniczna Gallaciey/ Miliey y Pśflagoniey. Mącz 
25c; 38d, 53d, 201d, 298c, 312b, 466b. a leży ta 
Kraina Chalibow w małey Azyey nazwnana [I] 
od Miasta Chalibe 8tryjKron 16; H. 
»Mała [Indyja]« (2): Indya rzecżona od rzeki 
Indus/ [...] ielt mała y wielka/ wierzohnia 
y dolna/ [...] wielka Indya kthora iełt za rzeką 
ku wlchodu 1I0ńcal a co ku zaohodu tho mała. 
BiełKron a 268v. 
»Missyja Mała«: ktorzy tę Ziemię opanowali/ 
gdźie była przedtym MHlia mała I dźiś Serbią 


MAŁY 


5!) 


zowią albo Seruią/ Bulgarowie gdzie przedtym 
Millia wielka 8tryjKron 100. 
»Zoława Mała«: Gdańskie mielzcżany daro- 
wano tym co pirwey dawali/ to ielt/ liedm let 
5 grzywien z mieysokiego dochodu y wlzyltki 
młyny mieyskie z wylpy z Zolawą małą y ze 
wliami ktore na nich Ią BielKron 1 244. 
2. Niedorosły, młody; parvuB Vulg-Leop (111): 
Co maIz po mnie tako małey/ Pomkni mi ży- 
10 wota dó.ley Bie'l'Ez H4; H2v, H4. SEcundus 
mędrzec [. .. ] Ielzcże gdi był mały był pollan 
od rodziczow na naukę. BielŻyw 132; 79. THeo- 
dolius mnieylzy lyn Arcadiulow oelarz panował 
w KonItantinopolu lat 45. BielK'I'on 1 63v; 4v, 
15 64, 93v, 108, 124v, 135v. Idzye dśley y znalalI 
nadobne dzyeciątko/ A ono w pialku grzebie/ 
by małe kurożątko. RejWiz 126; A6, 32, 191. 
A będzielz wlpominaó na drogi twoie/ y zawlt.hy- 
dzilz lie: gdy weźmielz lioltry twoie więtlle niżli 
20 ty z mnieyllymi niżli ty. LfJop Ezeoh 16/61. 
RejFig Bb4v, Cc6v. Celarlki lynl choó mały/ 
może dawaó złoto. RejZwierz 29v; H9v. Pupus, 
[...] M8ły chłopieozek/ chłopiątko/ puoek też nie- 
którzi mówią. Mącz 332a. Sub8equenti anno 
25 exitu veris emittunt parvas locul!tas Wtórego 
roku na końou wiolny pułzozayą małe lzarań. 
cze. Mącz 386b; 136b, 221d, 222d, 332a, 3930. 
A gdy przywiedzyono ielzcże małego Dawida od 
owieo/ tedy tego rolkazał pomaz86 za krola 
so RejPos 150v; 56v, 322v. Iellibyś też miał Staw 
wielki/ żeby weń wladźił Dwie Miel Trzy lta 
kóp/ y kilka lethl a Piątniki by miał nie do- 
rolle: tedy małych nie ladź/ niechay w Sta- 
wŚOh doraltaią. 8trum P3; L, N3,. N3, P. cżego 
35 tobie przeltrzegśó lię godzi/ O Krolu. a tym 
barziey / jeś y w pierwlzey klelie Mało ma- 
łym niezginąłl pokutuiąo za grzech Oycowlki 
KochOdpr C. Czyś ty nad wIzytki nieba wyloko 
wnieśiona' Y tam w liozbę Aniołków małych 
łO policzona. KoohTr 10. 
Wymienia: »bojek mały« = Amor: We mnie 
ltrzały mielzkaią/ y ten bożek mały/Ale mu 
pewnie wIzytki pióra wypadały KochFr 75. 
»mały czas«: AEtatula diminutivum, Mały 
ł5 czas albo dzieóińltwo Mącz 5b. 
»małe dzieciątko (dziecię, dziateozki, dziatki, 
dzieoi)« (57): RejWiz 26, 119. Y przywodzili 
do niego dziatki małe/ aby lie ich dothykał. 
Leop Marci 10/13; PBal 16/14, IBai 57/5, Dan 
[50 14/9, Matth 18/3, 18/4 (9). Vźrzał ano Bociani 
z miałta wylat8ią/ A dzieói preoż na Ikrzydłach 
małe wynalzaią. RejZwierz 20v; 21v, 29v. Mącz 
68b, 3320. Porzuconói też był Moiżelz na brzegu 
m8lym dzyeoiątkiem/ aby go była woda preoż 
55j zaniolla RejPoB 280v; 9, 13v, 13v, 15, 24 (32). 
RejZwitrc 76, 105. Biel8p'l' 54. KSiądz przybieżał 
do paniey / ona mleko iśdłś/ Dzieoię też z nią
>>>
56 


ie mate/ podle niego liadła. RejFig Cc4v; A5. 
lego świadectwa prózmS obłudno8ći Dźiatecz- 
kóm małym dodaią mądroMi KochP8ał 27. 
StryjKron 350, 777. KochPiei 52. 
»mała młodoM«: A tak z małey młodoś6i tey 
nam vzdy trzeba./ Coby gębę wznośiłś. prawie 
tam do nieba.. RejWiz 101v. 
»w małych pieluf!zkach«: A iakoż lie nie 
maIz rolkochść w tym dzieciątku a w thym 
lwiętym narodzeniu iego/ gdyż iako lłyl1.ylt.f 
iż ie IL;cże w małych piolulzkach pocżął lie lta- 
rśó o wIzytko dobre twoie RejPoB 20. 
»mały wiek« (2): Wlzytkim on łalkaw / którzy 
lłużą iemu/ Tak w małym wiekuj iako dorolłemu. 
KochPBał 175. Ko(;hTr 12. 
Szeregi: ))wielcy i mali« (2): RejWiz 82. 
A pomrą wielcy y mali w tey źiemi Leop lercm 
16/6. 
»od małego (m:tłych) do wielkiego (wielkich)« 
= W8ZYSOY (7): BielI{ron 1 120, RullywHy l,,, Ledy 20 
wllyltek gmin,! od małego do wielkiego/ y Het- 
mani nad Rycerlthwem Uli do Egiptu Leop 4. 
Reg 25/26. y będą wytrawieni od namnieyHJgo 
do nawię1l1Jgo Leop lerem 44/12; l.Rcg 5/9, 
30/19, 3.Mach 3. a z przyiazdu twego/ Dwór/ 25 
od małych do wielgich/ wl
ytek lye radował. 
KochPam 83. 
ZeBtawienie: »)Jakub Mniejszy« n-pers: A gdis 
ma yednego zwolennika rownego ssobie, Iacuba 
mnyeyssego SprChę-d 4.3. 
3. Nieliczny; paucuB Mącz, Vulg-Leop, par- 
VUlU8 Mącz, parvuB Vulg-Leop (67): A za6 ich 
więc mała rota Stoi całą noc v płota RejRozpr 
12. Obacżyli Polacy vpMek lwoy mowili/ m8la 
ielt pluralitas principum etc. BielKron 1 161; 
182. Nie będzie6ieli lluchś6 głolu mego/ thedy 
tho wielkie mnolthwo/ obroći lie w namnieyHe 
miedzy Narody Leop Baruch 2/29; lob 8/7. 
Leoż lie był nalazł IudalIJ/ w małey Pśńlkiey 
radzye/ Coż owIlJem ielIJcże rychley/ na wielkiey 40 
gromadzye. RlJjZwierz 109v. cum parvulam 
manum pe(litum haberet inermium, Aczkolwiek 
barzo mały hufiec drabów albo pieszich miał. 
Mącz 282b; 56a, 64c. Vcżyni6 dwie cżele małe 
iako dwa filary / ktore maią źakry6 [I] lud wielki 45 
za lobą na tyle BielSpr 32; 12, 19, 43v, 4.3v, 
70v (10). Na dwoię lię Tatarlkie woylko rozdzie-. 
liło/ W więklIJym połku do bitwy godnych 
mało było/ A w mnieylIJym w1IJytko byli rycerze 
przebrani StryjKTon 632; 632. ArlKa1£/J K12 
[cI »małe Btadko«]. [Narew] Zażyżła [I] lobie 
przyiaćiellkiey drogi/ W małym orlzaku KlonFliB 
G4. 
Wyrażenia: »mała drużyna« (5): Przeto wi- 
dząc Igora w małey drużynie/ vderzyli nall 
gwałtem na vr06ilczu v MiaIta Koreltena 
StryjKron 122. Poczynał iednak mężnie broniąo 


MAŁY 


lię/ y odpieraiąc Rulakom/ y Węgrom Bolesław 
Chudziec z małą drużyną lwoiclt StryjKron 220; 
270, 310, 497. 
))mały lud, lud mały« (14): BielKron ' 25v, 
29,29, 113, 113, 160, 178. Vóćiwośó a doltoiellltwo 
krolewlkie w wielkoMi ludzi: ale w małem ludu 
ien lekkość kxiążęca. Le01) P'I'OV 14/28. Sertorius 
maiąc lud mały/ przfJćiw wielko.!ói ludu Mitry- 
datelowemu [...] kazał przywieM przed polły 
ID iego dwu koniu BitJlSp'l' 49v; 16, 36v, 39v, 41v, 
56v. 
»mały poczet« (16): To Alexander lłylząc 
z małym pocżtem drabow tam lzedł BielŻyw 
160. Bif'lK'I'on 1 25v, 19łv, 195v. Leop PBal 
106/39. RejZwierz 31v, 39v, 43v. ParcuB comi- 
tatu, W małym poczcie Mącz 277c. RejPoB 
237v. RejZwierc 205. BielSp'l' 20, 65v. A Ihor 
Wielki Kniaź [...] wyprawił lie na Drewlany 
w małym poczcie llldźi StryjK'I'on 122; 170, 782. 
))małe stad(k)o« (3): KryLŁus m śle Itadko 
6idIJY/ pomnaża go zmałey rzelL;y ArtKanc K12; 
K14, Q4. 
Zwrot: »byó w małey liczbie«; eBBe paucos 
nUme'l'o Vulg-Leop (2): Leop lerem 29/6. Gdźie 
w małey liczbie będąc/ y nieznaoznemi/ Przy- 
chodnie nieznaiomi miedzy obce mi KochPBał 
157. 
ZeBtawien'ia: »legija mała«: Legia mała: mie- 
wała ludu w glownym woylku ośm ty1iąc. 
30 Legia wielka dzielię6 tyl:ąc krom pomocnikow 
y przydańcow. BielSpr IOv. 
))phalanx małał!: (2): Phalanx, wielka wynośiła 
ludzi zbl'oynyeh pidL;ych 16384 [...] Phalanx 
mała/ połowicę thego cżynila. BielSpr 29v; H. 
Szereg: »wielki i mały«: Aby to tedy nie 
było vlLawieni lą Chorążowie z dawna y niniey. 
IL;ego CŻalll B Chorągwiami/ ktore rozdźielaią 
na. wielkie y na małe cżęś6i woylkś BielSpr 6. 
4. Krótkotrwały; exiguuB Cn (83): Panowie 
IchM mah
 na to odpowiedź dawszy, iż IchM nic 
takowego o nich nie rozumieją, jeno jako przystoi 
o braciej swej Diar 113. A na każdą powinno86 
pomni lwego wieku/ Iż mały kres zoItawion 
nędznemu cżłowieku. RejWiz 18; 65. Niebędzie 
tam więcey dzie6iątko małych dni/ ani ltary 
kthoryby uiewypełnił dni 1woich Leop lBai 
65/20. Momentum, [...] Barzo krótka a prętka 
przemienność/ przewierzgnienie/ przewrócenie/ 
vpadnienie/ też mały kąlek którey rzeozy / 
50 mgnienie oka. Mącz 230b; 6d. Każdy cżśs 
w rolkolzy a w pokoiu mały lie zda RejAp 
61v. RejPoB 128, 275v. lako ogiell luchy knot 
obraca w perzyny/ Darmo nie vpulzczaiąo 
namnieylzey godźiny. KochT'I' 20. Bowiem bylmy 
55 pamiętali/ na ten cżśs żywota maty/byłby 
każdy z nas lkromnieylzy/ na wlzyltkie lprśwy 
baożnieylzy. A'I'tKanc S16v. 


5 


15 


35
>>>
TV yratenia: »mała chwilka« (4) : Diecula 
diminutivum, Mała chwilka. Mącz 8811.. Intra 
quam modicum, B{uzo w małey chwiloe. Mącz 
173b. Expecta parumper, Potrway mało I małą 
chwilkę. Mącz 282b; 285a. 
))I\a małą chwil(k)ę« (3): On lędziego nacżął 
prosU,/ By mu chćiał tego dopu{;ćió: Na małą 
chwilę pocżekałl By matce nieco polzeptał. 
BierEz L4. Parumper, Na małą chwilke [I]. 
Mącz 282b. Patrzayże iako tho nif\rowny dekret 
z onym dekretem lwiata tego/ ktory tu iedno 
na małą chwilę może zabió ciało. RejPoB 168. 
))PO małej chwili« (13): [Palemon] wIzech 
bic'liad przelLał a od niocżyltolci wltrzymały 
był vcżynion, a po małey chwili z lotra pan lie 
Hał w znamienitego lie philozopha przemienił. 
BielŻyw 100. Po małey chwili wynidzie ieden 
mąż ltralliwey poltawy (bo był obroll) y rzekł 
BielKron 1 144. RejWiz 22, 53, 155. A po małey 
chwili drugi vyźrzawlly gol rzekł: Y ty ieltos 
luich. Leop Luc 22/58. POBtmodum [.. .], Po 
małey chwiley/ potym. Mącz 314c. RejPos 30v, 
22!!v, 334v. RcjZwierc 63v, [233]". Potym po 
małey chwili wielkie woylka przylzły BielSen 9. 
»mały czas, czas mały« (7): Zalzby nio le- 
piey na tho mały cżas odłożyól Niż tak Boga 
y ludzi y każdy ltan trwożyó. RejWiz 124. 
gdyż tam/ iako pilmo powiada/ tyliąo lat iako 
dzień ieden/ gdyż wlzędy pilmo malym to cża- 
10m zowio. Rej.Ap 61v; 61v, 62. RejPoB 127v, 
128v. Ale gdy co komu miło/ Trudno wytrwńó 
y czas mały: Godźina tam iAk rok cały. KochPiel 
25. 
»do małego ozasu« = krótko (2): kthorzy 
iedno do małego cżślll wierzą/ ś gdy na nie 
przypadayą pokuly / tody wneth odltępuią. 
RejPoB 62v; 260v. 
)lla (przez) mały czas« = (na) krótko (29): 
Odpowie iey/ tu pomielł;kay/ A przez mMy 
cżas pocżokay BierEz 12. Posłowie prosili IchM 
panow, ktorzy k nim przyszli, aby im dozwolió 
raczyli, iż oni na mały czas pl'zojźrą to Ich M 
podanie Diar 127; 104. Rozumiem żebys nie 
wzyął na mały cżas tego/ Byó tu ohciano po- 
życży6 y l.viśt.a wlJ;ytkiego. RejJViz 157v; 3v, 
102v. RejZwierz 38v. Aliquantisper, Maluczko 
dłużeil małą trochę dłużeil na mały czas. 
Mącz 6d. Re.j.lp 62, 164v. a rftdzęó micy lie 
pilno na piecży/ a nie odlthępuy na namnieylzy 
cżas od tego Pana lwego RejPoB 57; 27, 30, 40, 
61, 126v (18). A1'tKanc I!'lOv. 
»po małym czasie« = wkrótce (5): a gdy lio 
D[e]metrius o lidżbio kxiąg pytał, odpowie- 
dział [.te] dwadzielca [/] tylięci ich miał, po 
małym cża[{ie le]pak pięcdzio[{iąt] tyliąo lic 
ich nalazło. BielŻyw IB. BiclKrou 1 144v. 
Pauci8 diebus post Tarenti mortuus est, Po 


--...... 


MAŁY 


57 


mAłym czalie w Tarencie zmarł. Mącz 314c. 
aby y 10 lmierói dulzyożki nArze tym lie cie- 
były w nadziei lwoioy/ iż cie po małym CŻAlie 
maią w wielkich r8dolciaoh oględ86 RejPoB 
5 128v. StryjKron 185. 
»w małym czasie« (2) : A potym zArię 
vźrzylz barzo w małym cżelie/ Alió on iuż lam 
gębę do wędzidła nielie. RejWiz 44. RejPoB 334. 
»z małym czaBem«: Alió to z małym cżalem 
10 iako gnoy w oborze/ A iako żebrśoży płalzcż 
tak lie wIzytko porze RejZwierc 270. 
»)za mały cza8« = wkrótce (2): A lam y po. 
tomltwo iegol wiecżnie przeklęte/ a wIzytko 
ma byó polpołu z nim za mśły CżŚ8 z gruntu 
15 wykorzeniono RejPoB 264v; 128. 
))1\11. małym dniu« = w porze roku, kiedy dzień 
jest krótki (2): bo na małym dniu v nas nie 
tylko rano albo wieczór/ ale y w południe/ óień 
bywa więtlzy a niż rzeoz od którey pochodźi. 
20 GrzepGeom 04; P. 
Szereg.i: »więtszy albo mniej8zy, tak mały 
jako wielki« (2): GrzepGeom P. [wody nieTządnie 
używane po Bobie zOBtawią] lny nielpolobnel to 
ielt/ albo więntlJ;e/ albo mnieylł;e/ niż przy. 
25 rodzeniu przyltoią OczkoCiep 23v. 
5. Mało intenBywny, słaby, lekki; modicuB, 
tenuiB Mącz, Cn, e:JJiguus Mącz. parvuB Modrz-Baz, 
peTtenuiB Cn (144): Acż ięzyk ma małą dobroó/ 
Ale w zębiech iclt wiolka złoŚĆ. BierEz 14. 
30 Y w tym doozelnym żywoóio Snadz o mnieyllym 
wiem kłopoóie RpjRozpr E3; G4. ale iako mowią/ 
ktora rzecż lporpolicieie niema powagi/ takież 
dzis [/] w maley powadze ći brśoilł;kowie iż 
lie ich wiele nacżyniło BielKron 1 99v; 67, 84. 
35 Gdyż inakszego poboru zwolió nie chceoie, jeno 
ten tak mały, z ktorego mała toż obrona byó 
musi Diar 147. Itlltes pyękney vrody ale rozum 
mały BielICom D6. Także gwiazdy tęż moc maiąl 
Chooiay mnieylzą lwiśtłość daią. RejWiz A2. 
40 Takżeó y ty w lwym gniaźc1zye ielli płooho 
llaniblJ;/ Wierz mi iż małey nawy y s przodkow 
cloltanielz. RejJViz 100; 15v, 122,124, 148v, 150v, 
179v. GDy go ioden żałował/ iż nie miał potomka/ 
Rzekł/ y ia małą radość też znam s twego domkś. 
45 RejZwierz 34v. Arbores cadunt post folia, Ze 
dZ(lzu pod rynne [/] vltąpió/ Z małego nidwześóia 
w więtlze vpasć. Mącz 14b. Vti invidia minore, 
Mnieylzą nienawiść k lobie znśó. Mącz 51Ob; 
20c, 64c, 75b, BO!I, 220b (20). Ważnieylze 
50 v niego leda błahe cżacżko rwiata tego/ Albo 
iaki mały prz(\lt.ralzck iego I niżli tak hoyne 
obietnice Pana. thego RejAp B2. Prawda ielt 
Miło. panie/ iż pan Bohinowlki vnion lie w tymi 
powiedaiąo/ iakoby białegłowy/ miały byó nay. 
55 niedorkonaJIze źwirzetha [/]/ y małey/ śbo 
żśdney / doltoinośói/ przeóiwko doltoynośći męlz. 
cżyńlkiey Gór1
Dworz V2; C8, X5. dopuśóił lie
>>>
58 


tu rozmnożyć cżłowiekowi onemu/ ktori był 
w mnieilzym przeklęciu iego RejPos 53. ohociay 
t.y wiedzyelz pocż6iwy tywot wedle zakonu 
lwoiego/ a iut v lwiata mnieylze podobieńltwo 
maIz grzechow lwoich/ niżli ta iśwnogrzelznica 
RejPos 31Ov; 53, 53, 106v, 113, 124 (17). Patrzayże 
iako tu za bśrzo małą powlcięgliwoM przyro- 
dzenia twego wielki klenoth olięgnielz z obietnice 
pewney Pańlkiey RejZwierc 139; A6, 92v, II 5. 
owa nś maMy roboćie wywio£ie troie taki y czwo- 
ryf niżli na wićlkiey iedny taki. Strum E. Bo 
wielkie podobieilltwo / że oni y roltropniey / 
y z mnieyrzym abo lnać żadnym na oloby ba- 
cżeniem/ o Rzecżypolpolitey rad£ić będą Modrz- 
Raz 97. lkoro delzcz by namnieylzy vpśdnie/ 15 
iż rye wnet rozpływa! v6iekM lye Bpielzą. 
OczkoCiep 9. która ielli tak lprolne gardła vIe. 
czyć może! co mamy rozumieć o mnieylzjch! 
a do vIeczenia lżeylzjch choróbach , OczkoCiep 
23v. MAić p06iechy płacę wielkim żalem lwoim/ 
Za tym nieodpowiednym pożegnani m twoim. 
KochTr 12. Więc ia podobno z mnieylzym nie- 
bf\lpioczenltwem Grzelzę KochPie8 47. Nic thu 
nie pomoże moc nalza/ bowiem przećiw iemu 
ielt m8la ArtKanc K7. 
Wyrażenia: »małe baczenie« (5): RejWiz 6. 
RumiliB etiam, Prolty/ zgardzony/ na którego 
małe baczenie mayą. Mącz 159c; 309b. y lława 
thego cnotliwego narodu Pollkyego / ktory v inych 
narodow w małym baCŻeniu był/ prze zatrud- 
nienie ięzyka lwego/ rozlzyrzać lie będzye. 
RejPos A3v. Lecż y to cżłowiek małego bacżeuia 
Ktory na zgubę Rzecżypolpnlitey Podarki bie- 
rze KochOdpr A3v. 
»mały dziw« (3): Acż tho ielzcże mnieylzy 
dziw / iż lic to działo nad tymi niewierniki iego. 
RejPos 67; 283v. Ale gdy dziB poyrzylz na warto. 
głowno łby ludzkie [...] mały to dziw iż chudych 
pachołkow abo iakiey małey vcżynnoMi ich ani 
bacżą/ ani pamiętaią. RejZwierc 100. 
»mały grzech, grzech mały« (3): Lilzka 
rzecże/ toć grzech mały/ Ctemu za tobą biegAły 
BierEz R3v. A lnadniey dziB y mnieylzy grzech 
ielt zgwal6ić lwiętą wolą twoię y poltanowienie 
twoie/ niżli namnieylzego cżłowieka a leda 
vrzędnika tu danego a przełożonego lwiatu od 
ciebie. RejPo8 284; 98. 
»mała praca« (4): RejPos 324v, 330. A my 
l'olacy za mśłą praczą a za mAłym ltara- 
uiem ich kolztowney pracey ś ich robot z rol- 
kolzami lobie vżywamy. RejZwierc 185. Strum 
A4v. 
»mała rozkosz« (5): Temu day gęB/ temu 
kokolz Zaó więc lnimi mała rorkolz Rej- 
Rozpr D4v; H. Rej Wiz 187v. Mała rolkolz 
docżeHna iulłi złe dokonanio. RejPos 30v marg; 


292. 


MAŁY 


»małego rozumu«: a ludzye małego rozumu ći 
z wierną chucią idą zś tym milośóiwym pśnem 
a zbawicielem lwoim. RejPos 277v. 
»mała róznica (róznośó)« (5): Paululum oppiclo 
5 inter 88 differunt, Małą róznicę miedzy lobą 
mayą. Mącz 266b; 282b, 285a, 28511.. TY dwie 
pirwlze lite
e/ malą lamy między lobą róznośó 
maią z p
yrodzeni(\ JanNKarK Gv. 
»za małym staraniem« (3): A on thu iako 
10 dobrotliwy Ociec obłędnego lyna rwego/ nie 
tylko aby cie miał miłośóiwie w łalkę przyhłÓ/ 
ale ierzoze lam obiecuie do oiebie przyśó/ zś 
barzo małym lthśrśniem thwoim RejPos 143v; 
106v. RejZwierc 185 [cI »mała praca«]. 
»[rzecz] małej wagi« (5): Rabet virtutem 
venalem vel in propatulo J Maley wagi yelt 
u niego cnota. Mącz 151a; 20c, 309b, 3680,4960. 
»małej wia.ry«; modicae lidei V'Ulg (5) : 
O nędzney a małey wiary ludzie/ cżemu lie 
20 lękacie' RejPos 51; 48v, 51, 75, 331. 
Zwroty: »być w (na) małej opiece« (2): Boga.- 
cże lą na mnieylzey opiecze v Pana Boga. RejPo8 
184v marg; 49. 
»byó małej urody«: ale na vrodzie mało 
25 ielt płatno / kiedy Bib\ a moc ielt / gdyż wiele 
mężow było maley vrody mocnyoh y lprawnyoh 
na Bwiećie BielSpr 3. 
»w małej wadze byó (mieó)« (4): RejWiz 
183v. Postputo, '\V mAłey wadze maml na zad 
30 tę rzecz odkładami vpoBledzam. Mącz 333c. 
Co lię łacno lprawi/ ielliby łapacże vrzędow 
przyganą iaką karano/ a bo
śctwa gdyby 
w mnieylzey wadze były. Modrz-Baz 82. A mógł 
by mi belpieoznie każdy głupltwo zś(lśó: Z('m 
35 lye dał za nos wodźić czas tak barzo długi/ 
Bacząc! że w maMy wadze były me polługi. 
KochPieA 26. 
»mieó małą nadzieję« (2): A przy tymf cży- 
niąo dolyó pocżóiwey pracy lwoiey / abychmy 
łO w tym małą nadzieię mieli/ iedno wIzytko po- 
rucżali w opiekę iego RejPos 7lv; 44v. 
»mie(wa)ó (byó) na małej pieczy, mieć małą 
pieczą« (23): Co narychley przypada s pielz- 
cżoty wlzetecżncy/ Ktora na mAłey piecży 
ł5 miewa lławy wieożney. RejWiz 6; A4v, 6v. 
RejA p B2, 102. Widzyelió y wiedzyelió żydowie 
ty wIzytki pilmś/ a coż kiedy ie na barzo mAłey 
piecży mieli. RejPos 9v; 42v, 49v, 82v, 82v, 
104v (14). Na m8łey piecży dziB Rzecżpolpo- 
50 lita RejZwierc 222v; [28b]v, 1l5. Roznieylzych 
obycżśiow lą dzis [/] lynacżkowie: Ktorzy 
tylko macaią gdzie kupić zagony / A m8łą pieożą 
maią o dobro Korony. BielSen 18. 
»mieó mały wzgląd na [008]« (2): Tak lny ówy 
55 nad przyrodzenie/ kaduki/ melankolie/ y inlze 
główne/ 00 płlr ćllent.iam bywaią choróby/ 
mały wzgląd na óilJplice maią. QczkoCiep 14; 30.
>>>
Fraza: (przyBl) »mały rozum po .szkodzie«: 
Mały t.o rozum co bywa po [zkodzie. RejZwierc 
230. 
Szereg: »wielki abo mały«: Według przewi- 
nienia iego/ (wielkie o Abo mAłeO) będzie rAzow 
vdzierżenia wiele Leop Deut 25/2. 
6. O malej wartoici moralnej lub mate,'ial- 
nej, małoważny, bez znaczenia, nędzny, blahy, 
Bkromny; parvu8 Mącz, VuZg-Leop, Modrz-Baz, 
pauluB Mącz, Cn, eziguuB, ZeviB, mancuB, minu- 
tUB, miBer, modicuB, pauculuB, tenuiB, vilis Mącz, 
IIputatilic'U8, vegrandiB Cn (335): Ktorzy ille lu- 
dzie karzą/ M[d]łe zbytki ói[ę]lzko ważą. BierEz 
L; 04v. poznayczie Iesuorista, pana wssego 
stworzenya, ktory myąskanya 'malego nyemyal, 
gdzie by glowa S8wa Rklonyl. SprChed 23. Tak 
też ci ktorzy thilko lamey dwornolci llow w poe. 
tach lzukaią, acżkolwiek nieiaki pożytek biorą, 
wlzakoż mRły, gdyż prawdy ś. oz noty lzukaiąci 
bierzą więt.lzy. BielŻY'J) .nlb ll. Bitew wygra- 
nych miał 47. krom małych vtaTŻek BielKron 1 
183; 160, 218v. I postępujemy teraz taki 
podatek, ktory aoz mały, ale iż prze drogość 
tę, ktora w ziemi jest, więtszego na ten czas 
nie możemy dla ubostwa poddanych naszych 
Diar 143; 147, 148. Ho w tey mAłey lentenciey/ 
iuż wIzytko 00 pocżćiwemu cżłowiokowi należy I 
InAdnie lie zświązAć a okazAć może. R('jWiz 
A3v; A3v, 52v, 68. ilz ou namnieylley niói lno- 
waney / do rzemyka napodleylzego / nie wezmę 
ze wlzyltkioh rzeozy ktore thwoie l:ł Leop Getł 
14/23; Matth 5/19. Exiguum vitae curriculum 
et breve. Zywot tego lwiata mały a barzo krótki. 
Mącz 27a. Fortuna manca, Vłomne Szczęlicie 
to yelt mAłe. Mącz 134d. Nihil tam parvi est 
quin me id pigeat perdere, Nic nie yelt M.k 
małego czegoby mi nie żal zgubiól czego bych 
nie rad zgubił. Mącz 299b. Interrogatiuncula, 
[...] MAłe pytanie. Mącz 358b. Simulator, [...] 
Zmyślacz/ poltawy dolyó a wątek mAły w lobie 
mayący. Mącz 3940; 21c, 66b, BOd, 198b, 
223a (26). bo iuż ten Babilon dawno był przed 
tym prorootwem y vpadł y lpu£tolzałl tak iż 
ledwe były barzo małe znaki zoltAły iego. RejAp 
122. A warz a Kro. M. nie pocżtę iako ielth 
mała od poddanego I ale chęó moię iako ieH 
wielka od nugi wdzięożnie przyiąó będzielz 
raożył. GórnDworz A3; L4v. Przetóż nie wątpię/ 
te ten mały vpóminek W. M. wdźięcznie raozy 
przyiąó ode mnie GrzepGeom B3v. thy kt.orzy 
wiernie vwierzycie iemu/ kthory thakiey doltoy- 
noMi ie£t/ iżem ia nie godzien śbych rozwiązał 
namnieylzy rzemyk v nogi iego. RejPos 12v. 
y ty Bethleem miArto żydowlkye nie yclteś 
naymnieylze myedzy Kliążęty żydowlkyemi 
RejPoB 35. a thAk mię oglądacie/ iż on mAły 
vóilk warz/ a ono małe vdręożenie wArze/obroói 


.... 


MAŁY 


59 


lie wam w radoM wielką RejPoB 126v. Ale gdy 
mAlemi nowy a wielkim Iercem vciecże lie kto 
do niego/ nigdy żaden omylon nie będzye w żad- 
ney nadzyei Iwoit,y RejPoB 213v; 12v, 13, 78, 
5 91v, 126v, 234v, 
:ł4v. S?pctny tho handel prze 
mały pożytek/ Nilzctyó oycżyznę potym dom 
lwoy wlzytek. RejZwierc 222v; A3v, 87v, 100, 
100. Datek od niego mAły mam Strum R2v. ale 
dary bierzelz / Od Graekow zwłalzct8: moie na óię 
10 m8le. KochOdpr A4v. OozkoCiep B. LedA o małą 
krzywdę ali lie wnet biją BielSjem 22. Gdźieś 
to namnieylze nówko przez IkRłę przepadło/ A na 
zapamięt8lym vchu panióy śi8.dło J[ochPiei 
29. Hoyniey żywie kożulznik na lwoy mały 
15 notek/ Niżli na wśi nieborak orząo pługiem kmio- 
tek BieZRozm 17. 
Wyrażenia: »małej ceny«: a zalię te [rzeczy] 
ktoro lie zdadzą być małey ceny I gdy ich kto 
dobrze vtywa/ hnet vydą za przednie chwalne. 
20: GórnDwore H3v. 
»mały kOBzt« (3): RejJViz 56. Exiguus 8ump- 
tUB, Mały kolzt. Mącz 432c. Bo dalz vbogiemu 
kę8 ohb'ba abo pieniądz/ poprawdzie. mały 
kolzt/ ale owo lłowko Bog miły zapłAć/ wielka 
25 tho nagroda RejZwierc 95. 
»)małe myto« (5): Lekarza do domu wezw8la: 
M8Ie myto z nim zmowiła BierEz I3v. Aere 
merent parvo, [...] Na małym mycie służą/ 
Albo z małego myta trwayą. Mącz 217d; 496b. 
30 RejPoB 326v. 
»mały nakład« (4): Ale prawie ten klenoth/ 
na lzańo pol8dzono/ Co by m8lym nakładem/ 
mo
ło byó Iprawiono. RejZwierz 1l0v. BieZSpr 
10v.ludźie też tak lwoi iako y poltronni/ z mniey- 
35 lzym nakładem y ożAlu trawieniem do domu 
śię wracaią. Modrz-Baz 26. Małe nakłady woienne 
w on CZŚl! były StryjKron 421 marg. 
»małe pieniądze« (5): a thak za małe pie- 
niądze ludziom zboża potrolze przedawano 
40 przez zły cżas ie chcęcy zaohowaó BieZKron 1 
219. Mercatur minori preoio, Za mnieylze pie- 
niądze bywa pod CZŚl! kupiono. Mącz 2170; 
272a, 280b, 285a. 
»mały poozątek« (5): A d'Yu razem ten mi- 
tS łoś6iwy PanI dla onego m8.łego poctątkn [1] 
wiary onego cżłowiekal tu vzdrowió raożył 
RejPoB 244v. OczkoOiep Bv. Tyś pierwIzą bryłę 
ćiała/ początki m8le/ Y linij e ozłowiekA nie 
dolkonAłe Widźiał KochPsal 203. Abowiem inlze 
50 Narody z małyoh a nikcżemnyoh poozątkow / 
za poltępkiem cżarlow y foritowanim IzozęMia/ 
w wielką możność rozmnożonej zwykły to czy- 
nió StryjKron 59; 86. 
»mała przyczyna« (6): Oto dla małey przy- 
ss cżyny/ Podiąłem boI tako śilny. BierEs 04v. 
RejWiz 165. Causa levi impulsu8, M8Iąś przi- 
cziną pobudzony k temu. Mącz 42d; 220d.
>>>
60 


. 


RejPoB 297. Woylka Rulkie y Pollkie prze6iw 
lobie nad Bugiem z małey przyczyny bitwę 
zaczęły. StryjKron 175 marg. 
))mała rzecz(ka)« (25): [niewiaBta] W ma- 
łey rzecży nie6ierpliwa A mężowi pylzna bywa 
BierEz C4; 14, 04v. y lpytaligo [I] czoby wżdy 
vmiał, a on rZf'kł polpolicie z małey rzecży wielką 
vcżyni6. BielŻyw 63; 144. A gdyż się już co pil- 
niejszego odprawiło, tylko nieco tych małych 
rzcczy poprawi6 potrzeba Diar 148. Nie radź 
lie na wiclką rzecż radlliey przyymuy małe 
BielKom C2. Rzekł młodzyeniec/ ach panie 
azalz tho rzecż mała/ Nie iedna iuż w thym 
głowka na lwiecie vI ała. RejlViz 96v; A3v, 112v. 
Mącz 263c. G6rnDworz D5v, D5v, Ii6v, 1i6v. 
Iż w z.godzye każdey z małych rzecży wielkie 
roltą RejPoB 334; 47, 321v. BielSpr 53. Strum 
II4v, L4, R2, R2. Coż tedy wam dobrego wiek 
walz przyniolł/ abo długie rzecży doświRdcżenie/ 
idli w tak małey rzecży lercu wal :emu rolkazśó 
niemożećie Modrz-Baz 65. CI »nędzny a mały«. 
»mała szkoda« (2): Przeto lie trzeba. rozmyl/a6/ 
Mśłt1y ILkody nie barzo dbac [I] BierEz Q3v. 
BielSpr 57. 
))to mniejsza (mała)« = mniejBza z tym, nie- 25 
ważne (5): Lecż to mnieylza gdy lie kto/lwymi 
przodki lzyrzy/ Naleplł:a to gdy lie kto/ Iwą 
cnotą opierzy. RejZwierz 85v. Mnieylza6by to 
kl:ęże miły / Iżbychmy to iuż złożyli RejZwiero 
[233]v. Rej'F'ig A3. Wlzśkże to mała, hyle wie- 
dźiał że o takowe nie ielt owo łMińlki6. JanNKar 
F2; F4v. 
Zwrot: »na małej rzeczy przesta6«: Cultu 
tenuissimo vivere, Na małey rzeczy przf\ltM. 
Mącz 44911.. 
Szeregi: »nędzny a mały«: Misera conditione 
cum aliquo dccertarc, Db nędzney a małey 
rzeczki s kim lie wadźi6. Mącz 48d. 
»(albo) wielki a(l)bo mały, tak wielki jako 
i mały« (3): b06 nie vcżyni oćiec moy/ nic tak 
wielkie o abo małego/aż ói mi pierwey powie 
Leop 1.Reg 20/2. Mącz 160d. ielł.iże w rauzye 
iakisy / thak wielkif\Y iako y małey / będzye iaki 
rolterk abo niezgoda/ ielłiże iuż rada ona abo 
lprawa ona nś dobrym gruncie a nś dobrym 
końcu być poltanowionś może. RejPoB 334. 
a. [W odnieBieniu do ludzi i Btosunk6w BpO- 
lecznych] skromny, niBki, n
dzny, lichy, należący 
do niżBzej klaBY Bpolecznej; par'vuB, pUB UlUB 
Vulg-Leop (59): Przyiaźil malego ltoj zś wiel- 
kiego. BierEz M4v. Sil też mnieylle boginie/ 
Charites ie zową. l(lerWeB A2v. vcżynili znowu 
lyem Polaoy w Lelowie/ po tym w RadomBkim 
około tey rzecży / na ktorym zlilię mli.łcgo pol/ś 
pol/ali do Węgier krolowey BielKran 1 224v. 
Iclt drugi ltan też mało mnieylzy ocl pirwhego 
RejWiz 76v. Abowiem ia ieltem namnieyl
y 


MAŁY 


z Apolthołow / ktorym nie ielt godzien by mię 
zwano Apoltołem Leop l.Cor 15/9; 1rlatth 5/19, 
Eph 3/8, Rebr 2/7. Bo iuż to mnieylzy Rycerz/ 
kto Itnllznego goni. RejZwierz 40v. Ro iedni to 
5 ltroią dla pychy/ drudzy dla wltydu/ drudzy 
tell; aby lie im tho zalię do onych mnieylzych/ 
00 im iakie dobrodzyeyltwa cżynią/ [...] odda- 
wAło. RejPoB 170v. Iż co vcżynilz thym z na- 
mnieylzych moich/ iakobyś mnie lamemu vcży- 
10 nil. RejPos 243v. Z małych dwu olob wielkie 
lie rzecży ziawiły. RCjPOB 305v marg; 37, 68, 
144, 162v, 184 (14). lAką l'Ozumielz zazdrość 
ziednałeś lobie/ Zacny Bilkupie/ w moi6y mM6y 
olobie KochPieA 52. 
Wyrażenie: ))mały (mniejszy) stan« (13): 
Bo ielzcże nie tak dziwno gdy mały ltan zbłądzi/ 
A iż go przedrę cnota s pocżóiwol jią rządzi. 
RejWiz 5v; 12, 51v, 100v, 172. RejPoB 57v, 253v, 
264. Mnieylzych ltanow w potrawach wymylły. 
20 RejZwierc A6v; 61, 238v, [277]v. Ol »porlły 
a mały«. 
Fraza: (p'1'zysl) »wielcy złodzieje małe wie- 
szą« (3): Wielcy złodzieie/ małe wielł:ą. BierEz 
N3v; N 4. BielŻyw 99. 
Szeregi: »podły a mały«: Iż v niego krolo- 
wiei kliążęta/ mocarze/ [...] lą w iedney wadze 
[...] zawżdy zachowany/ iako y inlze napodley- 
lze a namnieylze ltany lwiśta tego. RejPoB 
195v. 
»wielki albo (i też) mały, mały i wielki, tak 
wielki jako mały, od małych aż do wielkich, od 
nRmniejBzego (aż) do nawiętszego« = WBZYSCY (12): 
Nie waż lobie lekko żadnego/ Małego 8lbo wiol- 
kiego BierEz H3; N. A tho niech lie rozgłoli po 
35 wllyltkim pańlt.wie powiatow twoich/ [...] aby 
wllyltkie żony / tak wielkich iako małych/ wyrzą- 
dzały cżeśó małżonkom lwoim. Leop Esth 1/20; 
l.Par 24/31, 25/8, 2.Par 31/15, Eccleci 5/18, 
l.Mach 5/45. RejAp 157. A niewiedzącz nic 
40 o rozumie lwoim/ każdy lie na Iwą drogę vchylił/ 
a każdy za łakomltwem lwoim od namniey- 
lzogo aż do nawiętlzcgo RejPoB 60v. leden to 
marnotrawca vmiał Ipraktykowa6/ Ze iogo 
wlzetecżeitltwa/ y łotrowlkiey lprawy Od ma- 
45 łych śż do wielkich wlzylcy iawnie bronią. 
KochOdp'1' C3. A'1'tKanc 03v. 
ZeBtawienia: ))braoia mniejszy (franciszko- 
wie)« (2): Latha 1237. Bracia mnieylzy Fran- 
cilzkowie przylzli do Crakowa s Pragi BielK'1'o-n 1 
50 200v; 219. 
»kaznodzieje mniejszy« = IranciBzkalłie (4): 
Lata 1238. Klalztor w Haliczu kaznodziey mniey. 
lzych założon BielKron 1 200v; 103, 198v, 200v. 
»zakon mniojszy« = zakon l'1'anciBz1can6w: 
55 SIxtus abo Xill.us czwarty / [...] Minilther za- 
konu mllieylzego/ na ltolec Papieski wybran 
BielIl'1'On 1 109. 


\ 


15 


30 


.
>>>
MAŁY _ MAZOSZ - MAZOSZANIN, MAZOWSZANIN - MAZOWECKI, MAZOWIECKI 61 


h. Na(j)mniejszy = jakikolwiek; każ(ly, wBzel- 
ki; oBtatni; quisqniB Mącz (67): Przetoż kto- 
rzy rozum maią/ Y namnieylzą rzecż cho- 
waią. BierEz P; S2. Zleby
 o tym rozumiał/ 
gdyż Pan nie chce tego/ Aby o 
mieró przy- 
prawił kogo namnieylzego. RejWiz 134; 107, 
1l0v. Nimia repletio, est causativa infirmi- 
tatis, Naymnieylze w piciu/ albo w yedzeniu 
przebranie yeH prziczyna choroby. Mącz 4311.. 
Nolo quicquam mea causa damni facias, Nie 
radbych abys [I] dla mnie naymnieylzą lzkodę 
miał popaśó. Mącz 77d; 3b, 47d, 419b. RejAp 
102. Iż pirwey niebo y ziemia zginie/ niżliby 
lie namnieylze lłowko prawdy ie O odmienió 
miało. RejPos 132v; 8, ll, 13, 20, 29v (46). 
RejZwierc 41. Lecz lkoro by namnieylza o woynie 
nowina pocżnie powHawśó/ Boże moy / iako 
wielka rolpuHnoBó w ludźioch Macheckiego 
Hanu razem powItaie. Modrz-Baz 102. OczkoCiep 
6v. a nietylko on albo ktorykolwiek z iego krew- 
nych był w takiey vczóiwośói/ ale też iego na- 
mnieylzy posłaniec/ [...] był wielką VĆÓiW08Cią 
tractowan. StryjKron 155. 
Wyrażenie: »do namniejszego paznoktuszka«: 
Ad ungvem aliquid exprimere, Doskonale/ zu. 
pełnie/ aż do namnieylzego paznoktulzka co 
wyltrychnąó. Mącz 5030. 
Zwrot: »wypłació (zapłació) do na(j)mniej- 
8zego pieniądza« (5): Boó to zaprawdę powiadam 
tobie/ iż nie wynidzielz ltamtąd/ aż wypłśćilz 30 
do namnieylzego pieniądza. Leop Matt1
 5/ 2 6. 
Impcndium reddere usque ad assem, KoHunek 
zapłaćyó aż do na.mnyelzego pieniądza.. Mącz 
92d; 289b, 400c. RejPoB 178v. 
c. Na(j)mniejBzy [w zdaniu zaprzeozonym] = ta- 
de1t; nulluB, ulluB [z przeozeniem] Mącz (70): 
Wżdy mi nim nigdy nie znać by namnieylzey 
lkazy/ Zawżdy piękne zupełnel nie znać żadney 
zmazy. RejWiz 147v; 10, lO2v, 1l0v, 1l0v,179v 
(11). Leop Matth 18/10. Sine ulla 8ua noxa. 
Króm namnieylzy winy. Mącz 25230; 74c, 13111., 
230b,320b, 331c (14). Gdyż tam iuż nie ma byó 
ani żadny lmętekl ani żadna przycżyna do łzy 
oka namnieylzego RejAp 177. potrzoba żeby 
miedzy drugimi Uynął/ cżyniąc temu dolyól ł5 
po wlzclki cżasl [...] a naymnieylzey rzecży nie 
pulzcżaiąc mimo lię/ ktoraby mu niclławę przy- 
nieśó miała GÓTnDworz D5. [...] iako długo vpo- 
mina a przeHrzega ten nędzny narod ludzkil 
a nie radby namnieylzego zgubił z nich RejPoB 50 
195v; 19, 56, 105v, 108v, 126v (30). Y inlzych 
Ryb/ by namnieylzey żeby tham nie b)ło 
Strum 04. KochPsal 202. a nabrawlzy okwitoM 
rozmaitych łupowI [...] bez namnieylzego od- 
poru do Litwy lię wroóił. StryjKron 406; 467. 
757. ArtKano E9v. [Rzeka] Nie leie z brzegu nam- 
nieylzego Izc\żętA/ Groblami zięta. KlonFl.is G3v. 


Słownik polszczyzny XVI wieku 


5 


Fraza: »namniejszy włos(ek) z głowy nie spa- 
dnie (zginie)« (5): Temu nigdy namnieylzy wło8 
z głowy nie IpMnie/ Bez iego lwiętey woley 
RejWiz 1l0v; 95, 129. RejPo8 286, 286. 
CI Malapol8ka, niemały. 


ID 


Maz08Z (1) n-loe Bb I 
SI stp: nie 'Uwzgl
dnia n-loo. 
A tu trzy źiemie z{-l
ły lię klinami/ Do brzyńlka 
włośó y Mazolz z KuiAwami. KlonFliB G. 
CI Mazow8ze, Mazury. 


Mazo8zanin, Mazow8zanin (6+4=10) n-perB 
Bb m 
Mazoszanin BielKom A4 ; Mazow8zanin 
StryjKron 295, 427; Mazoszanin II Mazowszanin 
BielKron 1 (5: 2) 213, 213v, 229, 253v, 254v: 195v, 
197. 
G pl Mazoszanow BielKom A4; MazowBzan 
StryjKron 295. A pl Mazo(w)szany BielKron 1 
195v, 229, 253v. l pl Mazoszany BielKron 1 213, 
213v. 
SI Btp: Maczko Mazowszanyn habet ius ha- 
buit litteram 1405. Lib lur nr 1697. 
pothkali lie [Konrad z Boleslawem] v Sucho- 
dołu/ porazili Ma.zowlzany na głowę acż mnieylzy 
pocżet mieli ludzi BielKron 1 195v. Stey przy- 
CŻyny Olbracht obellał wlzytki poddane przez 
liItyl Pruly/ Slężakil Mazolzany/ y kxiążę 
Litewskie brata Alexendral aby lie wlzylcy 
nagothowali do Wśłaoh BielKron 1 253v; 197,213, 
213v, 229, 253v, 254v. Stąpicie też do Bełża- 
35 nowi Nalzey braciey Mazolzanow/ Do moich 
ltrijow prawdzieowITakież po żenie oklzycow 
BiclKom A4. naprzod w DobrzyńIkiey Zięmi 
z Xiążęciem Konradem Landiberlkim Landgraf- 
fem y Turingenlkim/ [...] oliedli/ wziąwlzy na 
łO lię obronę Mazowlzan y Polakow przeóiwko 
Prulakom. StryjKron 295; 427. 
Mazosze cI Mazow8ze 


15 


20 


25 


55 


mazowecki, mazowiecki (52+44=96) ai 
mazowecki Diar 98, Mącz 368d; mazowiecki 
G6rnDworz A2, GrzepGeom M, N2, N2, RejPoB 
A3, StryjKron (35); mazowecki II mazowiecki 
BielKron 1 (50: 4) - : 169v, 190v, 193, 283. 
mazow(i)ecki (85), ma.zow(i)ecki (8); mazo- 
w(i)ecki Mącz 368d, G6rnDworz A2, GrzepGeom M. 
N2, N2, RejPoB A3; mazow(i)ecki II mazow(i)eoki 
BielKron 1 (46: 6) - : 193v, 210v, 217v, 219, 
224, 282, StryjKron (33: 2) - : 406, 667. 
G sg m mazowieckiego GrzepGeom N2. N 8g I 
[w lunkcji przydawki] mazow(i)ecka (5), mazo- 
weeka (1); mazowiecka. StryjKron 335, 727; 


16
>>>
62 


MAZOWECKI, MAZOWIECKI - MAZOWSZE, MAZOSZE 



. 


mazowecka II mazowecka BielKron (3: 1) 270, 
282v, 287v: 197. I Bg n mazow(i)eckim BielKron1 
193, StryjKron 294, 442, 572. L Bg n a. m ma- 
zowieckim StryjKron 335. A pl imperB mazo- 
wieckie GrzepGeom Ił. I pl mazoweckiemi 
BielKron 1 240. 
Sł Btp: Statuta noue Naia8nieisego xiązączia 
Conhrada suiątei pamiączi xilłzącia Mazouecz- 
kif'
o. 1498. MacPraw VI 272. ( 
MaBoviensiB Cn: [Bolesław] wlzakże s pomocą 
Opata Sieciechowskiego z więzienia vciekł w nocy 
y z macierzą a Henrika brodatego prolił o pomoc 
przeóiw ltryiowi Mazoweckiemu. BielKron 1 193v; 
197. [na mBzy był mi
dzy innymi wojewoda kra. 
kow8ki] podolski Jan Mielecki, a tamci mazoweccy 
wojcwodowie. Diar 98. Byli iulz w ten czas na 
granicŚCh Molkiewlkich Polłowie nMzy/ Krilki 
Mazowiecki/ y Mikołay Sapiha Minlki/ Woiewo- 
dowie StryjKron 781; 406, 406, 406. 
Wyrażenia: »
lachta mazow(i)ecka« (5): Nie 
podobała lie ta rzecż lIachcie Mazoweckiey / 
przetho cały rok y na drugi w nich wielkie zamie- 
Izanie było. BielKron 1 283; 282v, 283, 287v. 
Czego niemogąc lcierpieó Slachtś Mazowiecka 
zebrali lię z chłopltwem we wśi Długoliedli/ 
y tam lmiele na Litwę y Rullaki vderzyli 
StryjKron 335. 
»zamach mazowiecki«: A Dawid HC'tman 
lławny / ktory ono Prulkie ziemie y Liflandlkie 
aż do RewIa y Derptu woiował/ iśkolmy wyzlzey 
napilali/ od iednego Mazowieckiego zamachu 
wieczhym (nem zaraz vlnął. (Marg) Scewola 
Mazowiecki( -). StryjKron 406. 
ZeBtawienia: »Konrad Mazowecki« n-perB (2): 
Conrad Mazowecki nye dufayącz Sędomirzanom 35 
wycyągnął do MazoIz nie cżekaiąc Leltka 
BielKron 1 202v; 194 [cI »książę mazowieckie«]. 
»książę (ksiądz) mazow(i)ecki(e)« (63): Celarz 
wyrozumiał pothrzebie ich/ y Konrada Mazo- 
wieckiego kxiążęciśj pollał ich na pomoc dwa- 40 
dzielda tylilłc do Prus przeóiw poganom 
BielKron 1 169v. a thak polłał kroI Włśdzillaw do 
Prus do Alexandra Vitołta Henryka brata Semo. 
witowego Mazoweckie kxiążę/ aby lie z bratem 
poiednał BielKron 1 229. Thego cżAlu Ianulz 4S 
Mazoweckie kxiążę vmarło we dwie leóie po 
bracie St8nillAwie BielKron 1 287v; 169, I90v, 
193, 193, 193v (40). GórllDworz A2. Nayśśnye[y- 
Bzem]u Klyążęcyu Zygmuntowi Augultowi/ moż- 
nemu a lławnemu KroIowi Pollkyemu/ Wiel- 
kiemu Kliędzu Litewlkyemu/ [...] Mśzowiec. 
kiemu/ [...] y inych wiele zyelń Panu y Dzye. 
dzicowil PAnu lwemu zawżdy miłościwemu/ 
Polak prolty lługa y poddany/ lłużby lwe wierne 
opowieda. RejPoB A3. A Sioltra iego Corka 55 
Troydenowa [...] Bololławowi Xiążę6iu Mazo- 
wieckiemu [...] w Małżeńltwo była oddana 


StryjKron 365. iakoż potym było kilko Xiążąt 
Mazowieckich Troydenow StryjKron 365; 205, 
205, 295, 335, 335, 335, 427 (21). 
»k8iężna mazow(i)ecka« (4): TEgoż roku Ma. 
5 zowecka lIacbta przeóiw Annie kxiężnie M az 0- 
weckiey lie wzburzyła BielKron 1 282v; 270. 
aż trMił do Mazowlza/ y przylzedł [...] do Corki 
lwoiey Xiężny M a z o w i e c k i e y Anny albo Da- 
nuty / ktora była w małżeilltwie za Ianulzem 
10 Xiążęóiem Mazowieckim. StryjKron 442; 727. 
»mórg mazowiecki« (2): A Quadratum Iuge- 
rum, vczyni Mazowiecki Mórg/ y IzelnaB6ie 
Pólek. GrzepGcom N2; N2. 
»pręt mazowiecki«: La.lka na pią6inaBóie 
IS łokiet/ vczYlli dwa Pręty Mazowieckie po puł. 
olma łok6ia. GrzepGeom M. 
Nomina loci: »Kraina mazowiecka«(2): A vży- 
waiąc zwycięltwa Rullacy z Litwą/ wlzyltki 
krainy Mazowieckie/ y częB6 więtlzą Kuiśwlkiey 
20 zięmie zburzyli StryjKron 335; k. t. 
»Księstwo Mazoweckie« (3): KroI poltano- 
wiwlzy rzecż polpolitą w Gdańsku/ rulzył lio 
do Wadzawy/ w wiązał lie w kxięltwo Mazo- 
weckie prawem lennym nad wolą niektorych 
2S panow y lIachthy z onego kraya/ od te o cżMu 
złącżone ielt kxięltwo Mazoweckie 8 polską. 
BielKron 1 288. Mącz 368d. 
»)Ziemia mazow(i)ecka« (6): BielKron 1 197, 
224v. A tAk dawlzy Litwie pokoy/ wlzyltkę 
30 zięmię Mazowiecką na troie zagony rolpuśóiwlzy / 
ogniem y mieczem powoiował. StryjKron 370; 
350, 370, 472. 
mazowiecki cI mazowecki 
Mazow8zanin cI Mazo8zanin 


50 


Mazow8ze, Mazo8ze (40+25=65) n-loc Bb n 
Mazow8ze RejZwierz 71, GrzepGeom (13), 
StryjKron (22); Mazosze BielKom A4v; Mazow- 
sze II Mazosze BielKron 1 (4: 24) 178v, 178v, 
l 82v, 283 marg:-. 
Mazo(w)sze (63), Mazo(w)sze (2); Mazo(w)sze 
BielKom A4v, BielKron 1 (27), RejZwierz 71, 
G'l'zepGeom (13), Mazo(w)sze II Mazo(w)sze Stryj- 
Kron (20: 2) -: 335, 335. 
G Bg Mazo(w)sz (14), Mazowsza. (13); Ma. 
zo(w)sz BielKron 1 (13); MaZOW8Za StryjKron 
(11); Mazo(w)sz II Mazowsza GrzepGeom (1: 2) 
A4 : A4, L. 
Sl Btp: nie uwzględnia n-loco 
MaBoBBia, MaBovia On: Pomorzanie y Prulo- 
wiej niedbaiąc przylięgi/ wtargnęli kroIowi do 
Mazolz bez wiel6i y wygnAli wiele plonu y ludzi. 
BielKron 1 180; 178v, 178v, 182v, 185v, 187 
(28). A gdy będzyecie w Mazo(zu/ Przedaycie 
lie po dwu grolzu BielKom A4v. LE
niowollcy 
w MśzowIzu/ ielIiże ie kto znal Weźrzawlzy na 


r 
I
>>>
, 


MAZOWSZE, MAZOSZE - MAZUR - MAZURY - MOJ 


63 


oI.oby / lnadnie to rozezna. RejZwierz 71. Prze- 
tóż kiedy w Litwie ch6iano mierzść Imienia/ do 
Mazowlz po Mierniki liano GTzepGeom A4; A4, 
12v, I2v, 13, 13 (13). Tak Rullacy y Litwa 
wlzerz y wzdłuż zagony rolpuloiwlzy Mśzowlze 
biedne bez Xiążę6ia olierociałe okrutnie plun- 
drowAli. StrgjKron 335; 335, 335, 335, 335, 335 
(21). 
ZeBtawicnie: »Mazowsze Cyrneńskie«: Z tymi 
tedy Lelko puMiwlzy wieM do Litewlkiey zięmie 10 
liągnąó/ A nad nimi lie Dobrzyńlkiego niedaw- 
nego zburzęnia pomMi6/ obr06ił ono woyI.ko 
do Mazowlza Cirnenlkiego/ ktore było w dzie. 
rżawie Xiątęóia KonradA. StryjKron 370. 
CI Mazosz, Mazury. 


,. 


Mazur (13) n-perB Bb m 
Mazur (11), Mazur (2); Mazur Strum G4, 
BielRozm 4, KlonFlis E4v, G3v; Mazur II Mazur 
StryjKron (7: 2) 295, 320, 335, 340, 365, 406, 
672 : 360, 386. 
N pl Mazurzy Strum G4; Mazurowie StryjKron 
365. I pl Mazury (2), Mazurami (2); Mazury 
BielRozm 4; Mazury II Mazurami StryjKron (1: 2) 
360 : 295, 340. 
SI stp: nie uwzg
dnia n-pers. 
MieBzkaniec MazowBza; MaBoviuB Cn: ZWłalz- 
czA v tych żłobów o którychem iuż pilał łupa- 
nych bywaią v nich lłupy / które zową Slężaoy 
Pidłem/ Mazurzy Mnichem. Strum G4. Mężowie 
oni cżyMi prawie zniewieMieli! Iśwnie to lzatą! 
ltroiem lwym/ vkśzA6 oh6ieli. Hilzpany! Wło- 
chy/ Niemoe! ba widzę y Hurry: A Polacy 
kędy [ą z dawnemi Mazury' BielRozm 4. BitwA 
Mśzurow z Litwą y z Rulaki. StryjKron 335 
marg. A iżby tak pulta ich kraina nie zoltała! 
MśzurAmi y Polaki z ktorymi lię potym Rullaoy 
dla przyległośli [I] pomielzAli/ Podl8lze olla- 
dził. StryjKron 340. Bo Mazurowie onyoh ozallow 
częlte przes lpolne MałżeńltwA powinowAotwA 
z Litwą potwierdzAli/ Aby od ich przyległych 
naiśzdow wolnieylzymi byli. StryjKron 365; 
295, 320, 360, 386, 672. V Ieży[k wielkich py- 
tałem MśzurA! Coby zś rzeożkśf. KlonFliB 
G3v; E4. 
ZeBtawienie: »Andrzej Mazur« n-perB: Andrzey 
Mazur Hetmana Litewlkiego zabił. StryjKron 
406 marg. 
CI Mazoszanin. 


Mazury (2) n-loo sb pl t 
SI Btp: nie uwzg
dnia n-wc. 
Wukra rzeka/ ktora Prully y Mazury dzieli. 
StryjKron 522 marg. Bilkup[ka kępka przyidźie6 
rama w ooży / Gdżie lię SkrwA prędka hurmem 


L 


w Willę tooży! Ktora Mazury od Dobrzyńlkiey 
włoMi Dźieli zdawnoMi. KlonFlis G. 
Ol Mazosz, Mazowsze. 
mniejszy cI mały 


5 


moj (4128) pron 
N Bg m m 
 (9) Strum 5, KochPiei (8); mój II 
moj Mącz (17: 7), KochP8al (33: 4) - : 32, 35, 
42, 42, JanNKarG (1: 3) E4v: G4, G4,G 4. G Bg m 
mego (44) BicrEz (8), BielŻyw nlb 3, H6 , 16 3, 
RejRozpr E3, SprChę,d 13, 108, Diar 143, BielKom 
B6v, SeklPieś 18v-19, RejFig Av, RejZwierz 
3v, Mącz (16), KochOdpr A2v, A2v, OczkoCiep 
15 A2v, BielSen 3, JanNKarG C4v, KwnFliB Bv, 
Bv, Bv; mego (5) Strum R, KochTr 4, KochFr 39, 
83, Koc1"Pam 82; mojego (1) RejAp 87; mego II 
mego II mojego BielKron 1 (3: - : 1) Hv, 123, 
131v: - : 5, RejWiz (5: - 2) 9, 73, 127, 
20 130, 153 : - : 134, 181, Leop (51: - : 29), 
BielKron a (22: - : 7), G6rnDworz (2: - : 1) Y6v, 
Cc4v: - : V7, RejPoB (39: - : 55), RejZwierc 
(2 : - : 2) 66, 66: - : 260, 272v. KochPsal 
(4: 1: -) 5, 37, 90, 135: 83: -, StryjKron 
25 (1: - : 3) A3V': - : A4v, 76, 123, KochPieś 
(-: 1: 1) - :26: 37, ATtKonc (6: -: 2) E13- 
E13v, E15, P6v-P7, Q8v: - : P5, Q6.l!.-!9_'ł!"_ 
memu (16) BieZŻlIw nlb 5, BielKron 1 139, 139, 
RejWiz 84, 171, RejFig Dd4, Mącz 257d, Strum 
so A2v, KochOdpr A2, ArtKanc (6), KlonFUs A2; 
mojemu (10) BielKom F8v, RejPoB (9); mojemu 
KochFr 48; memu II mojemu Leop (19: 9), 
BielKron a (7: 2) - : 19, 68, G6rnDworz (2: 2) O, 
Gg: A2, A3. A sg m ina n mój (4) KochTr 3, 
ss KochFr 75, K oc hS o tJ 64 , Ko chPam 87; mój II moj 
Mącz (8: 3) - : 35b, 47b, 22111., KochPsaZ (13 : 1) 
- : 42. A Bg m o n mego (15) SprOhęd 103, 108, 
BielKro n'T 1 79 v, Ref Fig - Cc5v, RejZwierz 101, 
Mącz 36b, 2060, BielSjem H. ArtKono (7); 
40 mego II mego II mojego BielŻyw (2: - : 1) nlb 
4, nlb 4: - : 158, Leop (4: - : 8) 3 Reg 3/7, 
PBal 76/7, Ezech 37/14, Philiph 2/24: - : -, 
BielK'I'on a (5: - : 1) 15v, 16v. 66, 67, 255v: - : 
224v, RejPoB (12: - : 11) RejZwierc (1: - : 1) 
45 202v: - : 272v, KochPBOI (1 : 1 : -) 37 : 64 : -. 
I Ba m mojim (47) BielŻyw nlb 5, Leop (30). 
RejFig C03v, GlwnDworz Y 6v, RejPoB (13),KochPieś 
4; mym (7) RejZwieTz 24v, KochF'I' 39, ArtKonc 
B20, QH, Qllv, Q14v, BielRozm 29; mojem 
50 (1) JanNKarG G4; mojim II mym lImojem 
BierEz (4 : 2 : -) B3v, K4, R, R4 : M3v, R4: -, 
BielKron a (8: 1: -) - : 50v: -. Mącz (2: 1: 1) 
23411.. 338a: 2200 : 151d, KochPBaZ (3: 1 : -) 
86, 208, 43,: 35: -. L sg m mojim (32) Leop 
55 (17), BielKron a 40, 2 42v , R e W oB (11), StrgjK'I'on 
617, A nKanc Q 11 v; mym (4) BeklPieś 20, 
RejWiz 71, 85, G6rnDworz R6; mam (2)
>>>
64 


SprCh
d 33, 108; mojim II mym II mojem II mem 
Mącz (3: 2: - : -) 30911, 395h, 428c: 226c, 
490b: -: -, KochPsal (2:2: -: -)43,103: 150, 
150: -: -, KochTr (1: - :1: --) 8: -: 10:-, 
KochPiell (2: - : - 1) 17, 37: - : - : 37. V sg m 
mój (27) KochTr 12, 17, 20, 22,24,24, KochFr 
5, 13, 17, 65, 77, 79, 80, KochPiell (7), KochSob 
58, 59, 64, 66, 67, KochPam 82, 82, 87; moj 
(1) JanNKarG G4; mój II moj Mącz (13: 7), 
KochPBal (30: 2) - : 42, 43. 
N Bg I m
 (126) BielŻyw nlb 3, 23, 48, 
SprCh
d 107. 108 BielKron 1 7v, 19, 22v, RejWiz 
(7), BielKron l (14), Mącz (29), RejAp AA4, 
D4, 54v, G6rnDworz A2v, B5v, H3v, L4v, 
Z3v, RejPos (41), RejZwierc lOv, BielSpr 38, 
Sirum R, KochOdpr B4v, C4v, D, D, OczkoCiep 
A3v, KochFr 30, 65, BielSjem 9, KochPiell (8), 
KlonFliB D4; moja II ma BierEz (6: 1) B2v, 
B2v, D3, Ev, N2, Qv: C4, BielKom (3: 2) B, 
C8, G2: D2, E7, Leop (68: 3) -: PsalI7/2, 
87/3, Prov 7/4, KochPBal (22: 1) - : 35, BielSen 
(4: 1) 5. 14, 18, 19: 14, BielRozm (2: 1) 27, 
29 : 10v, ArtKanc (7: 3) - : K7v, Q8v, Q9v. 
G Bg I moje.i (10) RejWiz 35v, 96, RejZwierz 
136v, Re i Ap E6, 39v, StryjKron A, 86, 692, 
792, JanNKarG G4v; mojej (1) 8trum P2; mej 
(.5) RejRozpr D3v, Fv, Fv, RejZwierc 66, Modrz- 
Ba;" 137; mojej II mojej II mej II mej II moji BierEz 
(2: - : 6 : - : -) A4, A4v: - : Dv, F, F3v, 
M2v, 82, 83v: - : -, BielŻyw(1: - : 1: _ : _) 
163:-:163:-:-, BielKron 1 (1:-:2:-:-) 
225v: - : nlb 19v, 148v: - : -, BielKom 
(2: - : 2: -: -) Ev, E3: - : E2, E6: -: _, 
Leop (.5.5: -:.5: -: -) -: - :PBal 17/21, 
27/6, 85/2, 85/6, OBe 10/10: - : -, BielKronl 
(.5 : - : 3: - : -) llv, 18v, 45, 60, 253: -: 236, 
245v, 269: - : -, Mącz (38: - : 2 : - : 1) 
- : - : 240d, 281b: - : 493c, RejPo8 (33: - : 
4: - : -) -: - : 50v, 150, 218, 334v: - : -, 
KochOdpr (1 : - : 3 : - : -) Dv: - : C3v, C3v, 
D2v: -: -, KochPsal (-r- :11: - :12: -), 
KochTr (-: 2 : - : 3 : -) -: 5, 8: - : 3, 4, 
10:-, KochFr (1:1:-:2:-) 6v:43:-: 
25, 71: -, BielSen (1: - : 1: - : -) 17: _: 
6: - : -, KochPiell (-: 2 : - : 3 : -) - : 24, 
29:-:7, 18,28:-, KochSob (-:1:-: 
1: -) -: 64: - : 56: -, ArtKanc (3: - : 4: 
- : -) Q9v, QI0, QI0: - : E15, K5v, P5, 
P7v: - : -. D Bg I mojej (.5) BielŻyw 158, 
BielKom C3v, R e jPo B 2 76 v, 285v, 335; mojej 
(2) KochFr 54, KochPieś 14; mej (3) KochOdpr 
A2, A4, BielSjem 34; mej (2) KochTr 6, KochSob 
61; mojej II mojej II mej II mej II moji BierEz (3: 
- :2: -: -) C3, Dv, M2: - :B3, C4: _:_, 
Rej Wiz (1: - : 2 : - : -) 43: - : 32, 75v:- 
: -, Leop (9: - : 2: - : -) - : - : PBal 29/8 
87/3 : - : -, BielKron l (1: - : 1 : _ : _) 


MOJ 


" 


247v: -: llv: -: -, Mącz(2: -: -: - :1) 
45b, 114b: - : - : - : 493c, G6rnDworz (1: _ 
: 1: - : -) R6v: - : C8 : - : -, KochPBal 
(- : 2 : - : 3 : -) -: 42, 48: - : 21, 50, 
5 81: -, ArtKanc (3: - .1: - : -) Q, Q13, 
Q15: - : QIO : - : -. A Rg I moje ( 152) BielŻyw 
154, 154, 154, BielI(ron 1 nlb 19v, 49v, 213, 214v, 
254, BielKron l 321, Diar 1l0, BielKom D4v, 
E5, F3v, Leop (.54), RejFig Dd7, RejZwierz 
10 llv, BielKron l (9), Mącz (19), RejAp 192, 
G6rnDworz A3, Y6v, Ii6v, RejPoB (3.5), RejZwierc 
192v, Sirum A4v, B5, R, R, Modrz-Baz 94v, 
KochOdpr B4, SiryjKron 350, 522, 732, KochSob 
60, 67, JanNKarG E3v, G4, G4v, H; moję II mą 
15 BierEz (4: 4) A4v, Cv, N2, N4: C4,-"2, Pv, 
Qv, KochPBaZ (17: 1) - : 167, KochTr (3: 1) 
14, 14, 20: 10, KochFr (1 : 1) ll7: 59, KochPieś 
(1: 1) 8: 16, ArtKanc (9:.5) - : E14, E 14v, 
L5v, 03v, Q8v. J Bg l mo 
ą (18) BielŻyw 
20 5, 152, BielKom C8, D6, B ielKron l 33, 35, 
52, 251, RejPoB 9v, 12v, 59v, ll9v, 188, Strum 
A4v, KochPBal 61, StryjKron 190, BielSjem 31, 
KochSob 60; mą (1) KlonFliB H2; moją II mą 
BierEz (4: 1) Gv, G4v, G4v, R: E3, Leop (8 : 1) 
25 -: Gen 31, Mącz (4: 1) 125d, 17611., 405a, 
431b: 218a, ArtKanc (1: e) LI0v: L3v, M6v. 
L 8g I 

jej 1 (20) RejPOB (17), StryjKron 406, 
BielSen , 9; mej (.5) RejAp 94, ArtKano 
AIO, G14, P7v, Q6v; mej (2) KochTr 18, KochFr 
30 (2.5); mojej II mojej II mej II mej II moji BierEz 
(1: - : 2: - : -) H4: - : D4v, L4v: _ : _, 
BielŻyw(1: - : 1: - : -) 151: - : 163: _: _, 
BiclKron 1 (1: - :1: -: -) 184: - : 284v: _:_, 
BielKom (2: - : 3 : - : -) D2, D5: - : A4, 
ss B5, C3v: - : -, Lcop (1.5: - : 2: _ : _) 
- : - : Num l, Jerem 22/24: - : -, RejZwierz 
(1 : - : 2: - : -) 120v: - : 18v, 24v: - : _, 
BielKron l (3: - : 1: - : -) 41, 45v, 227v: _ : 
48: - : -, Mącz (8: - : - : - : 1) _ : _ : _ : 
łO -: ll41J, GórnDworz (1 : - : 1 : - : -) B4: _ : 
C7v: - : -, KochPBal (- : .5 - : 5 : -) -: 38, 
131, 134, 187, 207: - : 5, 42, 49, 103, 169, 
KochPiell ( - : 2: - : 1 : -) - : 52, 52: - : 52. V B
 f 
moja (63) RejWiz 27v, 27v, 85, 95, Leop (11), Mąc z 
ł5 (6), RejPoB (11), RejZwiero 170, 172v, KochOdpr 
Bv, Bv, Bv, KochP8al 27, 84, 101, 153, 187, 
KochTr (11), StryjKron 125, KochFr 25, ll7, 
KochPiell 34, 40, KochSob 61, KochPam 87, 
JanNKarG G4, G4v; ma (5) BielKom B, C3v, 
10 C7, F8, RejFig Bb5v; moja II ma BierEz (1: 1) 
3v-4::Ę, RejZwierz (1: 2) A5v: 108v, 109v, 
BielKron l (2: 1) 18v, 53: 18v, BielSen (3: 2) 
14, 15, 17 : 13, 13, ArtKanc (4 : 2) E9v, Q8v, Q9, 
Qll : Q18v, Q20v. 
55 N A V Bg n moje (66) BielŻyw 152, 163, 
BielKron 1 (7);'Diar llO, RcjFig Cc2v, BielKron l 
(21), Mącz (19), Rej.Ap 192, G6rnDworz B6, 


6
>>>
.' 


.
 


H3v, H3v, GrzepGeom B3v, Ri'jZwierc 10v, 
195, Modrz-Baz 132, KochOdpr Bv, KochTr 4, 
BielSen 13, B-ielSjem 16, KlonFlis H3v; me (2) 
SprChęd 43, Se1clPiei 20; moje II moje II mo II me 
HierEz (2 : - : 3 : -) 1\-1, N3: - : E, L4, Sv : -, 
RejRozpr (1: - : 1 : -) K2: - : D: -, BielKom 
(4: - : 1: -) C2v, D2, E4v, G4: - : C7v: -, 
RejWiz (8:-:2-) -:-:132v, 178v:-, 
Leop (82: - :1: -) -: - :PBal 107/2:-, 
RejZwierz (1: - : 1: -) 121v: - : 23v: -, 
RejPoB(43: -: 1: -) -: -: 50v: -,KochPBal 
(- : 1 : - : 5) -: 181 : - : 48, 49, 100, 108, 
182, KochPiei (3: - : - : 1) 9, 19, 36: - : 
- : 14, ArtKano (16: - : 4: -) -: - : F13v, 
B7v, 1'18, Q: -. G Bg n .!!!-e 
o (35) SprChęd 
108, BielKron 1 15v, 213, 241, BielKom B4v, C8v, 
D5, D7, G2v, SeklPiei 19, 20, Rej Wiz 77, Mąoz (16), 
GórnDworz Bv, Bv, Ii6v, StTum A4, KochOdpr Cv, 
JanNKarG G4v, KlonFliB E2; mego (3) KochTr 75, 
KochPiei 25, 52; mojego (1) RejAp D8v; mego II 
Illego II mojego BierEz (8: -: 1) -: -: Q4, Leop 
(32: - : 22), BielKron 8 (13: - : 2) -: - : 18, 21v, 
RejPoB (32: - : 41), RejZwierc (1: - : 2) 200: 
- : 141v, 200, KochPBal (1 : 2 -) 133: 27,42: -, 
StryjKron (1 : - : 1) 522 : - : 562, ATtKano (5 : 
- : 2) E7v, E13v, E15, M4, P7v: - : E13v, 
M2v . D sg n memu (13) BielKron 1 198, BielKom 
C6, L op Lev 20, 2. Par 7, lob 30, Psal 30, Canti 
7, BielKron 8 247v, Mącz 134d, 190b, KochPsal 
132, 134, ArtKanc E14v; memu (1) KochSob 60; 
mojemu (1) Strum K3; memu II mojemu RejPoB 
(1: 3) 206v: 33, 205v, 29 4. l Bg n mojim (15) 
BierEz N4, RejWiz 146, hio p (6), BielKron 8 60, 
60, 68, 245v, 306v, RejPoB BO, 214, 276; mym 
(10) BielKron 1 201, RejFig Dd7, RejZwierz A6v, 
16v, 89v, ArtKanc LI0v, M3v, Qll, JanNKarK 
E4v; mem (2) Strum A3, A4; mojim II mym II 
mojem Mącz (5: 2 : 2) 236b, 287c, 289c, 33811., 
484c: 382d, 382d: 2790,50411., G6rnDworz (4: 2 -) 
A3. Hh4v, li, li,: Cc4. Gg7v: -, KochPiei 
(1:1:-) 5:14:-, JanNKarG (2:l:-)D4, 
D4: G3v: - . L Bg n mojim (40) SprOhęd 33, 
BielKron 1 18, Leop (20) RejFig C,,4v, BielKron 8 
13, 53v, RejPoB (13), KoohTr 13, ArtKanc P5v; 
mym (5) BieTEz H2v, KochFr 59, 69, BielSen 
17, KochPiei 33; mojem (1) Modrz-Baz 144v; 
mojim II mym II mojem Rej Wiz (1: 1 : -) 
146: 167 : -, Mącz (1: - : 1) 4930: - : 155d, 
RejZwierc (2 : 1 : -) 129, 265 : 144 : -, KochPBal 
(2: 1 : -) 37, 194: 61 : -. 
N V ' l m imperB moje (72) BielŻyw 4!!, 
BielKom A, A4v,-C7, Dv, D2, Leop (49), Rej Fig 
Cc4v, RejZwierz 15v, 36v, RejAp D4, RejZwierc 
176v, 233v, Modrz-Baz 6, KochTr 19, StryjKron 
A5 marg, 777, BielSen 6, 15, BielSjem 9, 31, 
33, KoohPam 80, 88; moje (4) Strum A3v, 13, 
13, 13; me (1) BielKron 1 41v; moje II moje II 


1 


MOJ 


65 


me II mć BierEz (1: - : 1: -) N3v : - : 12v : -, 
BielKom (5: - : 1: -) A, A4v, C7, Dv, 
D2: - : B5v: -, Rej Wiz (1: - : 1: -) 85: 
-:49:-, RejPos (31:-:1:-) -:-:56:-, 
5 KochOdpr(1: - : 1: -) B: - : D: -, KochPBal 
(10: 1: - : 6) -: 2: - : -, KochFr (2 : - : - : l) 
3, 59: - : - : 17, KochPieB (2: - : - : 3) 19, 
46 : - : - : 9, 18, 26, KochSob (2 : - : - : 4) 64, 
65: - : - : 57, 67, 67, 69, ArtKano (3: - : 
10 1: -) C9v, P15v, QlOv: - : P4v: -. .t.i...JJ].- 
mojich (111) BielKron 1 260, BielKr01t 8 321, 
Leop (50), BielKron 8 (13), Rej..lp E8, 41v, 
G6rnDwoTz 83, RejPoB (39), StryjKTon A4v, 
A5, KochFT 75, KlonFliB Bv; mych (4) SeklPiei 
15 19, 20, 20, RejWiz 49; mojich II mych BieTEz 
(1 : 1) Q3: F4, BielKom (4: 3) A4, B5v, D6v, 
D8v: B5v, E2, E5, Mącz (10: 1) -: 22811., 
KochOdpT (1: 1) Dv: A4v, KochPBal (16: 9) 
KochFT (1: 1) 3: 7, BielSen (3: 1) 15, 17, 
20 18: 17, KochP'iei (1: 3) 29: 18, 26, 29, ATtKanc 
(10: 4) - : LIO, N17v, Q6v, T14v. D pl mo- 
jim (35) BielKron 1 258v, Leop (13), B te lK ron l 
o8v, 68, 253v, Mącz 201c, RejAp 89v, RejPo8 
(14), KochTr 6, ATtKano E14; mym (1) BielKom 
25 B3v; mojim II mym KochPsal (3: 1) 18, 61, 
88: 48. A pl moje (106) RejRozpr B3v, BielKTon 1 
50v, 89
198,' heop (85), BielKron 8 (8), Mącz 65b, 
105d, 123c, 282b, RejPoB (29), RejZwieTc 265, 
KochOdpr A4, JanNKarG G4; me (4) BielKom 
30 E8, SeklP'ieB 19v, Rej Wiz 34v, 34v; me (1) 
KochPam 87; moje II moje II me II me BierEz (3: 
- : 2: -) 02, 03v, P4-P4v: - : B4v, 02:-, 
GÓTnDwoTz (1 : - : 1 : -) Y6v : - : A3 : -, 
KochPllal (17: - : 1 : 5) - : - : 83: 35, 42, 87, 
ss 123, 157, KochTT (1: 1 : - : 1) 13: 5 : - : 8, 
KochFr (2 : - : - : 1) 4, 80 : - : - : 25, BielSen 
(2:-:4:-) 13,18:-:13, 13,15,15:-, 
KochPiei (1: - : - : 2) 19: - : - : 7,8, ATtKanc 
(13 : - : 9 : - ).J pl 
Ami (1) RejZwieTo 43v; 
'o memi' (1) KochPsal 183; mojemi (1) Mącz 440.\; 
mojimi (5) BieTEz R, BielŻyw nlb 3, 8, 41, 
BielK01n D6; me mi II mojemi II mojimi Leop (10: 
4: 1) - : lob 19, 38, Psal 65, IBai 66: 3.Reg 3, 
BielKTon 8 (- : 1 : 3) - : 19: 229,232,254, RejPoB 
'5 (2: 3: 2) 71, 244v: 47v, 193, 287: 42, 317. L pl 
mojich (23) BielŻyw 152, SprChęd 33,""'i08,'" 

telKom B6, Leop (10), BielKTo.n 8 67, Mącz 230d, 
RejAp 87, ModTz-Baz 94v, BielSen lI, 12, 14, 
18, KochPiei 9; mych (3) SeklPiei 18v-19, 
50 KochOdpT B3v, KochTT 34-35; mojich II myoh 
RejPo8 (11: 1) -: 59, KochPBal (2: 1) 42, 
183: 167, KochFT (2: 1) 12, 75: 72. 
I du n (1) mojema. KochTT 12. 
SI 8tp: Corrozaym uipraua8Q taynioha moja 
55 mne. Kiw er 12. 
l. Zaimek dzieTjawczy; meUB -a -um Mącz, 
Vulg-Leop, On (3261)
>>>
66 


a. Oznaozający przynaletnoi6 (3254): Y ieIz- 
oże kiedy6 pogodAj Przydzi do mego ogl'oda. 
BierEz Cv; A4, A4v, A4V, B2v (84). Ty, ia lkarby 
mawa, ale wżdy miedzy twymi a moimi tento 
rozdział ielth BielŻyw 8; nlb 3, nlb 3, nlb 3, 
nlb 5 (33). Ilóie6 to kśżdemu zdrowo Pamiętay 
panie me llowo RejRozpr D; B3v, D3v, Fv, 
F4v (8). nyeczynczie domy oycza mego domy 
targowego. SprOhIJd 13; 33, 33, 33, 33 (17). 
Kto rulzy grobu moiego naydzie w nim co 010- 
bliwego. BielKron 1 5; 7v, 11v, 15v, 16v (44). 
BielKron" 316v, 321, 321,321, 321v. Abowiem acz 
chłop moj da 4 gr, dam ja też drugie Diar 143; 
143, 110, 110. Idźcielz potym nA podole/ Po- 
wieccie o mey ltodole BielKom A4; A4, A4v, 
B, B2 (68). w 6ielko8óy mego lumnienia żadam 
poóitJllenia SeklPiei 19; 19, 19v, 20, 20 (11). 
Gdyż thak y lwe y moie dziwne lzcżęlcie ba. 
ożylz. RejWiz 125v; 9, 16v, 32, 34v (61). I vcży- 
nię rozdział miedzy' ludem moim A ludem twoim 
Leop Ezod 8/23; Gen 15/2, 15/3, 15/3, 16/2 (978). 
Rzekł: iuż tu mego bytu długo by6 nie może 
RejFig Av: A6, Bb4v, Cc2v, Cc3v (10). Leplzy 
w moiey ltodołcel ia pokoy mie6 mogę. RejZwierz 
120v; 3v, 4v, 11 v, 15v (14). Niewitlm Panie/ 
śzatem ia ltrożem brśta mego. BielKron l 3; 
Iv, Iv, 3, 4 (216). Ad me adduota est domum 
Do mego domu yelt zśwyedziona. Mącz 94c; 
la, 3b, 3b, 5110 (226). Niechay wltąpi do ciebie 
moy miły Panie modlithwa moi A RejAp 54v; 
AA4, D4, D8v (21). Przy cżym vnitone A wieożne 
me lłużby w miłoś6iwą łarkę W. K. M. zale- 
cam. GlYrnDworz A3; A2v, A3, A3, Bv (38). 
A mam za to/ że to pilanie moie W. M. lye 
będźye podobś6 GrzepGeom B3v. Idźcie prze- 
klę6i od oblicżnośói moiey na męki wam wieot. 
nie zgotowane. RejPos 7; 3v, 4v, 7, 8v (732). 
Iuż moie lata v dyabła RejZwierc [233v]; IOv, 
IOv, 43v, 66 (24). by moiś .ruknia wiedziałA 
com ia vmyllił pocżynś6 BielSpr 38. iż w. m. 
tę chuó moię z łarką przyią6 będźieIz ra.czył 
Strum B3: A3v, A3v, A4, A4 (16). iż te moie Iło- 
wA inlzych ludzi potrzebuią Modrz-Baz 6; 94v, 
94v, 94v, 132 (7). KochOdp1' A2, A3v, A3v, A4, 
A4v (23). OczkoCiep A2v, A3v. On w niebelpie- 
czeńltwie moim Skrył mię pod na.miotem lwoim 
KochPsal 37; 5, 5, 5, 5 (262). KochTr 3, 3, 4, 4, 
4 (31). Syn moy Swentosław ielt Pogśnin 
StryjKron 125; A, A3v, A3v, A3v (23). A donieś 
to moiemu Iędrzeiowi Iłowo KochFr 48; 13, 17, 
25, 25 (29). Niebo/ Ziemia/ Planet y/ prze6iw 
mnie powltały / Zadney mi w mym nielzcżeś6iu 
poóieohy nie dały. BielSen 17; 3, 4, 5, 6 (31). 
BielSjem 9, 10, 11, 16, 31 (7). Niedbam śby 
źimne .rk8ły / Po mym grśniu tancowały. KoohPiei 
33; 4, 5, 7, 7, (63). KochSob 56, 57, 58, 60, 
60 (16). KoohPam 80,82,87,87,88. a tyś vltawy 


MOJ 


lwoie więcey ważył nit moie. ArtKa1łlJ E13v; 
AIO, B20, C9v, D9v (160). BielRozm 27, 29, 29. 
Vzdrow pśnie dullę moię. JanNKarG II; D4, 
D4, G3v, G4 (16). JanNKarK E4v, E4v. Nie 
5 gardź mą rMą. KlonFlis H2; Bv, Bv, D4, E2 (6). 
Wyrasenia: »mym baczeniem, podług (we. 
dług) mego baczenia« (3): w iednakiey ieltelcie 
oż6i y powadze v mnie y według mego baożenia 
każdyby z wa8 był godzyen tego doltoieńltwa 
10 kapłaillkiego BielKron l 41. Mea sententia vel 
iuxta meam sententiam, Mym zdśnim, mym ba- 
czeniem/ albo yle lie mnie zda. Mącz 382d. Ale 
abych pilśnili. tego. mego dał lprawę/ iż (podług 
mego bacżellia) inśklze by6 nie mogło Gór1łDworz 
15 Bv. CI »mym (moim) zdaniem, wedle mego 
zdania«. 
»ma rada« (2): Cierp do cżślu (ma rMA) 
gdzie możelz vlęgay [/] BielSen 14. Nś pokoy 
lie/ ma rMAj nigdy nie lpulzcżayóie BielRozm 
20 10. 
»mym (moim) zdaniem, wedle mego zdania. 
(16): mym zdanin [I] iż to było prze wielkoló 
panow Pollkioh BielKron 1 201. y dworzAny 
mym zdśniem doly6 foremne ma RejWiz 167. 
25 S Iemulzowlki mym zdaniem/ iż to cżłowiek 
godny / Leoż zda mi lie nA lwoy ltan/ iże ielzcże 
głodny. RejZwierz 89v; A6v, 16v. Mea quidem 
sententia/ Wedle mego zdania. Mącz 220c; 1760, 
382d. iż ożlowiek ktory lie pirwey dobrze wpra- 
30 wił w ozne obycżśie (na ktorych moim zda- 
niem wIzytko należy) dolkonAley potym onot 
vżywie. GórnDworz Hh4v; Cc4, Gg7v, Ii. Strum 
A3. JanNKarG G3v. JanNKarK E4v. Ol »mym 
baczeniem, podług (według) mego baozenia«. 
35 Zwroty: »stoi za moje« (2): acżem ie skarał 
ale nie lthoi za moie BielKron 1 247. Pracżk!\ 
rzekłAj wiem pewniej ltałoby zś moie/ Bo co- 
bych ia poprAłAj toby wę
le twoie/ WIzytko mi 
pocżyrniło RejZwierz 121v. 
łO b. Odpowiedni, wlaiciwy (7): 
Wyrażenia: »mój czas, czas mój« (6): Kto na 
moy ożas nie trafi prożno lie kokolzy BielKom 
D5. Cżas moy: blilko ielth Leop Matt 26/18. 
Powiedzyał też naoltśtek/ ku potrzebie tó.kiey 
ł5 przyltąpió chcę będzyeli moy cżśs/ a nie bę- 
dzyeli/ tedy Rycerze lwoie pollę. BielKron l 58v. 
U kwap lie rychley do mnie/ bo iuż ct8s moy 
przychodzi RejPos 128; 286. 
»godzina mojallC (2): BielKom D2. y czo ia 
50 za IprAwę 8 thobą mam mye6 o thym nie. 
wiślto/ gdyż ielzcże nie przylzłA godzina moiA. 
RejPos 41v. 
2. Zaimek dziertawczy o zabarwieniu emla- 
tycznym (867): BierEz K3v, Sv. RejRozpr K4. 
55 Sluthvycziessie aly wy, prziaczielie moy, a wy. 
ezysnyony grob nyeklaczoziego! SprOh
d 107; 
108. Ach moy miltrzu wielkie to ielt brze-
>>>
mięt IM przf\lpyeożnie miedzy ludzkie plemię 
/JiclKom Av; A, C3v, C7, C8 (8). Rej Wiz 22v, 170, 
180. Y nekł: Wllylthkie rzecży ktoreś mi przy- 
kazał oyce moy/ vcżynię. Leop Tub 5/4; Psal 
49/7, Gen 22/7, Tob 4/0, Tob 13/19 (21). Aoh 
moy miły Marćinie/ iuż moy lmiech vltśnie/ 
KiedYB ono więo przez len cżalem wołał na mię. 
Rej Fig Bb4v; Bb5v, DeI, Dd6. NVż ma miła 
pśtria/ płacżmy na liQ ramii Iż lie lzożęlcie na 
trepkach/ tak włocży za nami. RejZwierz l!!v: 
109v, 125v. Was toż vpominam moi mili poddani 
ryoerltwo llaohetne BielKroIlI 244v; 18v, 18v, 
53 ,55v (22). Animae, mi Phedria, Miły/ Iediny./ 
Moy miły Fedria. Mącz lOb; 69d, 220c, 344d, 
47411. (1). RejAp 62, 157. Iż nie nśdemną płaożcie 
moie miłe niewialty / ale nad lynmi walzemi. 
RejPos 105v: 7, 12v, 67, 160v (58). RejZwierc 
A3v, 180, 180, 233v, 265. KochOdpr Bv, Bv, 
Dv. KochPsal 27, 27, 64, 84, 84 (11). NIEMAIZ 
cie Orlzvlo moia. KochTr 2; 5, 5, 7, 7 (12). 
StryjKron 125. NA lwa złeś mię vpoił/ móy 
dobry Starolta KochFr 77; 12, 16, 25, 65 (7). 
BielSen 13, 13, 14, 17. BielSjem 9. KochPieA 4, 
25,40,54. KochSob 57,58,59,61,64 (7). KochPam 
82, 82, 87. Stadko moie mśluożkio nie chóieyże 
lię lękM ArtKanc I20v; E9v, E9v, E13v, E13v 
(18). Chwal dullo moia pana. JanNKarG G4v; 
G4v. 
Wyrażenia: »mój Boże, Bożo mój, mój moony 
Boże, Boże mój prawdziwy, mój Boże wieozny / 
Boże mój wi('czny, wieozny mój Boże, wszeoh. 
mogąoy Boże mój« (45): Czwarthe rzekI gest: 
"boze moy, y czemvs mye 0pv80zil'" SprOhęa 
103. Pocżął liedząo narzekM/ Ach moy mocny 
Boże/ Toó lie ielzoże moia mylI vkroóió nie 35 
może. RejWiz 81v. Boże moy niezatulay vllu 
odemnie Leop Psal 27/1; 85/2. Mącz 15480. Tu lie 
zmiłuy nademną wlzeehmogąozy Boże moy 
RejPos 248; 98, 98, 213. Modrz-Baz 102. Kto 
będźie twego pałaou świętego/ Wieczny móy 
Boże/ welela zMywa" KochPsal 19; 9, 19, 27, 
29 (21). KochTr 17. KOlJhPieA 8, 19. KochPam 
87. Tobie poruożam BOże moy/ dulzę, ciało, 
y żywot moy ArtKanc QI0v; L12v, N16v, QIO, 
Q14v (10). JanNKarG G4. 
»mój (braciszku) braoie, mój miły (braoiszku) 
braoie, moja miła bracia, bracia moi mili, mój 
braoie jedyny« (174): rzekł Boże thego nie day 
abych przy mey miłey braciey gardła nie dał 
BielKron 1 284v; 137. Rzekł młodzyenieoJ ooż 
ma byó moy braoie iedyny / Wlzak bywaią 
odpulty od męki od winy. Rej Wiz 159v; 32, 36v, 
39, 42 (41). bah może brś6ia moi mili Figa 
iagody winne rodźió' Leop lac 3/12; Philip 3, 
4, lao 3/1, 3/10 (lO). COż wżdy mah w tym 55 
za rolko[z/ moy namillzy bracie/ WIzytkim 
śmierdzilz iako piep,J wlzyloy patrzą na cię. 


MOJ 


67 


RejZwierz 122v; k. t., 140v, 143v. RejAp E3, 
84, 84v, 199. Moy miły bracie/ prze bog cie 
prolzę o kilka rozg s thego drzewa/ abym ie 
wlzcżepił w mym lśdu. GórnDworz R6. RejPos 
32, 47, 61, 106, 109 (94). RejZwierc 28, 63v, 
100, 120v, 126v (14). BielRozm 34. 
))oórko moja miła, moje miłe córki« (3): 
RejPos 100, 255. Toó ielt nawiętlzy Ryoerz/ 
moie mile corki BielSjem 31. 
»mój miły człowiecze, mój święty człowie- 
cze« (43): Rzokł mul podobnoB lłylzał moy 
miły cżłowiecże/ Ze tu AriltoteleB był kiedyś 
na lwiecie RejWiz 186; 96, 166. A tak thu lie 
przypatruy moy miły KrzeBóiańlki cżłowieoże / 
15 co S lobą cżynió maIz RejPos 233; 79v, 96, 100, 
107 (38). RejZwierc 38v, 136v. 
»duszo moja miła« (4): Rolkolzuy duho 
moia miła w rolkohaoh lwoich RejPus 317; 
192v, 257v. RcjZwierc 172v. 
»moja (mój) duszko, moje miłe dUBzki« (3): 
On też także odpilał/ moie miłe dulzkiJ Wiecie 
że też v mnie lą/ Orzechy y Grulzki. RejFig 
C04v. Mącz 65b, 213d. 
»)moje miłe dzieoi (dziatki), moje dzieoię mi. 
25 łe« (7): Iuż was Bogu porucżam moie miłe 
dzyatki/ Rośóie ku ozdobieniu iako polne kwiat- 
ki BielKom C7. RejWiz 35v. thedy prolzę was 
moie miłe dzyeói abyloie mocno ltali przy mnie 
RejPos 1!!8; 243v, 259. Niefrśluy mi lieJ moie 
30 dzioóię miłe KOlJhOdpr Bv. BielSjem 33. 
»mój jedyny« (2): Sodes, Blandientis et exhor- 
tantis adverbium, Dulzko/ móy yedynyJ móy 
miły. Mącz 398c; 213d. 
»mój miły, moja miła, moi mili, miły mój, 
mili moi« (23): Rad ma miła twą wolę znam 
BierEz R. Poćcie ku muie mili moi BielKom 
D6v. Otho ty piękny ielteś miły moy / y ozdo- 
bny. Leop Canti 1/15; 1/12, 1/13, 2.001' 7/1. 
Mel meum, blandielltis vox, Móy dulzko/ móy 
40 rodzony/ Móy miły. Mącz 213d; 7b, 7b, 424d, 
3980 (6). Podźcielz namileylzy moi RejP08 7; 
3v, 7v, 68v, 124v (7). KochSob 67. ArtKa'no 
D8v, N17v, N18. 
»mój młodzieńcze miły, moi mili młoclzieil- 
45 cy« (11): Moi mili młodzieilOY daycie s lubą 
mowió BielKom F5; F5v. Rzekł Solinus/ zalz 
niewielz moy młodzyeńoże miły, Zechmy [tra- 
chow nie znali gdyohmy tu nie byli. RejWiz 
96; 20v, 29, 75v, 95 (7). RejPos 223v, 223v. 
»moje oczko« (2): Ooule mi blandientis Moye 
oczko. Mącz 259b; 2590. 
»Ojcze mój niebieski (miłościwy, łaskawy)« 
(5): lam tę modlitwę po niemieoku głolem mowił/ 
Oycże moy Niebielki Boże y Oyoże Pana na- 
Czego Iezu KryltaJ Boże wCzelkiego poóielze- 
niaJ dziękuię tobie BielKron l 224v. Oycże moy 
niebie[ki/ nie za thymi lie tylko zwolennik i 


5 


10 


20 


50
>>>
68 


MOJ - NAROD 


ktoreś thy mnie dał/ modlę RejPos 92v; 202. 
KochOdpr B4. KochPieś 7. 
»)mój panie, panie mój, mój miły panie, mój 
panie łaskawy, łaskawy mój panie, mój miłoś- 
ciwy pan, pan mój miłościwy« (93): Bier Ez A3v. 
Zal()czam ie V. M. panu memu miłoloiwcmu, kto- 
remu ia zawżdy lłuży6 chcę BielŻyw nlb 5; 
nlh 3, nlb 4, nlb 4. Nadobny to zylk moy panie 
Gdy każdy na lwym przettanie RejRozpr Rv; E3, 
G3v, H3v, 13. Ototz iuż moy panie łatkawy/ Po. 
llubyone małżellltwa zallawy BielKom G6. Po- 
wiedzyał mu młodzyeniec/ ach moy miły pa- 
nie/ Wierz mi że nie leda Itrach tam był przy- 
padł na mio. RejWiz 170v; 43v, 46, 46v, 47 (38). 
Leop Num 16, 2.Reg 16, 16, 19/19, 19/19 (15). 
polyłam W. K. M. moiemu miłośóiwemu panu 
na pilmie the rozmowy GÓTIIDworz A3; A2, 
Q4v, R6v. Dam panie moy y twoim wielbłądom 
naleię ielli każelz. BielKron 8 13; 34v, 67, 67, 
242v. Strum A2v, A4v. KochOdpr A2, A2, 
A2v, A2v, Bv. KochP8al 2. KochFr 5. BielSen 
3. CZołem za cześó/ łślkawy móy panie ląśiedźie 
KochPie8 20. KochPam 86. Z tym lię łaloe W. M. 
mego Mśóiwego Pana pilnie a pilnie zalecam. 
KlonFlis Bv; A2, Bv, Bv. 
))Panie mój, mój miły (niebieski, wszech. 
mocny) Panie, mój Panie miłośoiwy (t!więty)« 
(164): Powiedzyał mu młodzyeniec/ ach moy 
panie lwięty I Azah był gdy bez przygod ten 
nalz l wiat przoklęty Rej Wiz 177v; 184. Leop 
l. Reg 25/24, 2. Reg 19/19, 24/3, Ierem 1/6 
(10). RejZwierz 126v. Wetl,li thedy do kościoła 
Aaron y Moiżclz / padli na zyomię mowiąc: 
Panie moy vlłyIz wołanie ludu tego BielKron" 
41v; 34v, 224v. A coż to cżynió pokut.hę moy 
miły Panie' RejAp D3v; C6v, D3, D3v, D6 (11). 
RejPos 24, 46v, 49v, 50v, 56v, (112). RejZwierc 
272v, 272v. KochPsal 22, 57, 60, 77, 81 (7). 
Racżże to rychley Iprawi6 moy wlt;echmocny 
Panie ArtKanc Q3v; B7, L4v, LI0, L12v (15). 
»Panie Boże mój« (11): Abowiem t.y Panie 
Boże moy/ odkryłoś a obnażył vcho llugi twe O 
Leop l. Par 17/25; 2. Par 6/19, Psal 3/8. 29/3. 
29/13 (9). BielKron 8 llv, 18. 
»moja pani, moja pani miłościwa, moja miła 45 
pani« (8): Rzekł Itarzeo/ moia pani na wlJ;em 
miłośćiwa/ ZIIIJ; nie wielz iż kto ożęlto tu w tym 
radu bywa. RejWiz 27v; 27,85,85,95. PRawdś.ó 
ielt moia pani/ iż wżdy nie tak boli/ Gdy kto 
lwoie przypadki/ rozmylla powoli, RejZwierz A5v. 
iż mnie to nic nie lprawiło moia miła pani lwięta 
RejPos 271v. KochPieś 34. 
»mój pieszczku, moja pieszczko« (3): Meum 
8uavium quid agitur. Moya miłśf moya pielzcz- 
ko oolz tam Mącz 424d; 21M, 235d. 
»mój rodzony«: Mel meum, blandientis vox, 
Móy dulzko/ móy rodzony/ Móy miły. Mącz 213d. 


»moja rozkoszy« (3): Mulsa mea amantis 
et blanlientis affectuB. Moya rolkolzy/ moya 
pielJ;czko. Mącz 23M; 182.1, 500d. 
))moje Barce (serduszko), moje miłe serce« (3): 
Plaut. Meum corculum. Moye lerdulzko. Mącz 
65b; 21M. Nie lękay lie ty przedlię nic moie miłe 
lerce RejPos 293v. 
))moja miła siostro, moje miło siestrzyczki« 
(3): Nie lękaycie lie nic moie miłe lidtrzycżki 
RejPos BO. RejZwierc 170. BielSen 15. 
»Bynu mój, synaczkowie moi, mój miły synu 
(8ynaczku), synu mój miły« (57): Przeto mię 
polluchaycie/ lynacżko wie moi/ Każdy ktory 
iedno z wasi na moy drodze Hoi Bie/Kom 
B5v; f'2v, f'2v, D5. Przeto lynu moy miły 
vcżyń 006 powiem Leop Prov 6/1; Tob 4/2, 
4/13, Prov 6/3 (8). RejZwierz 46v.rzekł Amu- 
rat: cżego cżokalz lynu moy BielKron" 242v. 
RejA li D6. RejPos 3v, 9, 53v, 67v, 78 (37). 
20 A co wIzytkich iednako óiśnie/ nie wiem czemu 
Tobie ma by6/ Synu móy/ naćiężey iednomu. 
KochTr 24; 20, 22, 24. ArtKanc N17v. 
8. Ten, ÓW, o kt6rym mówię (10): Bo ieden waży 
na pokłony Drugi chwyta za zagony A trze- 
25 óiego vfukaią Loda mu co tam zabaią Aż moy 
co porywał wodzą Iuż lnim w vzdzienicy chodzą 
RejRozpr E4v; R2v. Vbierzoie lie w moy letnik/ 
idźcielz tam do niego / A będzieli lie k wam 
miał/ kijem pana mego. RejF'ig Cc5v. Gdy tę- 
dziowie lądzili liędząc [1] na nie patrzył/ Ano 
vbogi płacił/ bogaty nic nie dał. Ten rzekł/ 
moi lędziowie by chłopięta graią/ Iodny gąbki 
macżAią/ drugio wyżymaią. RejZwierc 41v. nie. 
chay to memu Dworzaninowi tkwi zawdy 
35 w głowie GórnDworz G6; B5v, D5, D5v, E2. 
Słylzą że lie Tatarzy po granicy wiją/ A wżdy 
moi wuleli/ lkacżą/ hucżą/ piją. BielScn 19. 


s 


10 


15 


50 


narod (1126) sb m 
narod (1082), naroli (32), norod (1); na- 
rod II naroJ BielKron 1 (52 : 2) - : 62v. B5, Leop 
(156: 13) - : Gen 1/24, Psal 145/10, Isai 2/4, 
Ierem 4/2, Ezech 2/3, 38/8, Ose 9/1, Ioel 3/2, 
3/8, 3/9. 3/12, 3/12, Acto 2/40, BielKron" 
(33: 1) - : 291 v, GórnDworz (10: 1) - : Z3, RejPos 
(477: 10) - : 5v, 9v, 20v, 37v, 75v, 108v, 109, 
159, 206v, 271v, BielSpr (24: 1) - : 68v, 
StryjKron (110: 4) - : B, 400, 462, 722; na- 
50 rod II norod Mącz (6 : 1) 14M, 173b, 194b, 33911., 
456d, 456d: 117c. 
N, A i V sg naród (14), narod (1); naród Mącz 
117c, 145d, 173b, 456d, 456d, GrzepGeom B2, 
Strum 14, OczkoOiep 18v; naród II narod KochPsal 
(6: 1) B4, 125, 168, 174, 176, 201 : 45. 
D sg narodowi (69), narodu (2); narodowi 
Diar 133, 152, BielKom E5, Leop [sai 2/4, 


40 


ss 


I 


..
>>>
. 


4,9/7, loel 3/8, I.Mach 8/13, .13/36, RejZwierz 
78v, RejAp AA3v, AA4, 182v, 184v, G6rnDworz 
Bv, Bv, RejPos (45), Ri'jZwierc 76, 210, Modrz. 
Baz 41, 72, 79v, KochPsal 122, 214, StryjKron 
36; narodu BielSjem 15; narodowi II narodu 
Biel8pr (1 : 1) 66: 66. l sg narodem (20), naro- 
dęm (2); narod(\m Leop Esth 16/13, Ierem 9/9, 
l. Mach 8/29, .Acto 17/29, RejZwierz 52v, 
BielKron l 271, 284,291,292, RejZwierc 185, 257v, 
257v, BielSpr 66, StryjKron 91, 105, BielSjem 
13, 34; narodem II narodęm BielKron 1 (3: 2) 
139, 145v, 159: 79v, H5. V sg narodzie (6), 
naród (1); narodzie BielKron 1 137, Rej Wiz 
38, 69, Leop Mal 3/9, RejPos 67, 172; naród 
KochPsał 177. N pl narodowie (47), narody (32); 
narodowie RejFig Ee4, RejZwierz A2v, Rej.Ap 
129v, 147, RejZwiero A3v, 185, 243v; narody 
BielKom E4, KoehPsal 67, StryjKron (10); 
narodowie II narody BielKron 1 (1 : 1) 155v : 157v, 
Rej Wiz (1: 2) A2v: Iv, 70, Leop (16: 11), 
RejPos (21: 5) - : 12v, 163v, 206v, 310, 322v, 
.ArtKanc (1 : 1) P17 : Nv. G pl narodów KochplJal 
135, 198, JanNKar C2. D pl narodóm II naro- 
dom KoehPsal (1 : 1) 13: 70. I pl narody (60), 
narodami (2); narody BielKron 1 70v, RejWiz 25 
97, BielKron l 268, Rej.Ap 30, 32, 130, 187, 
RejPos (23), RejZwiero 18, 56, 257v, 267v, 
Modrz-Bcłz 62, 102, 102, 102, KochPsal 14, 67, 
84; narody II narodami Leop (14: 1) - : Baruch 
2/13, StryjKron (5 : 1) 56, H5, 375, 390, 457 : 15. 
L pl narodziech (26), narodaoh (1); narodziech 
RejWiz 138, Leop (17), RejPos 141, 226v, 238v, 
271v, BielSpr 76, .ArtKanc P17, Q3v; narodach 
StryjKron HO. V pl narodowie Leop PIJal 65/8, 
Isai 49/1, Ioel 3/H, .ArtKanc C2. 
SI atp: S
dzycz b
dze w narodzeoh albo w po- 
kolenych Fl 109, 7. 
I. Pł6d, potomek, potomstwo; loet.us, partu8, 
progenies Mącz, cognatio, gen8, natio Vulg-Leop 
(18): Także ten iad iuż ielt wIan do narodu 
iego [pierwszego człowieka]/ Iż zawżdy więcey cią- 
gnie każdego do złego. RejWiz 133v. yż wiednym 
mgnieniu oka/ ktory był naznamienitlly narod ich 
[synowie pierworodni]1 zaginął. Leop Sap 18/12. 
izaż porodzi źiemia iednego dnia' albo lie za- 
raz narod narodził Leop Isai 66/8; I. Par 
6/19, Sap 3/19, Ierem 33/24. Tocos, [...] lat. 
footus vel partus, Płód/ Naród. Mącz 456d. 
Theotoc08 [...] Boży naród albo z boga naro. 
dzony. Mącz 456d; 145d. Gdzie im y błogoIła. 
wió raeżył/ aby roIli a napełnili ziemię narodem 
lwoim RejPos 42. oto ia wiecżl1ą nieprzyiaśń 
[I] położę miedzy tobą a mie(lzy nią/ y miodzy 
narodem twoim a narodem iey Rt!jPos 101v; 
53v, 163v, 270v, 272v, 273. Tun cię lam wyba- 
wió mat iakol
 y zbawił pierwlzy narod Noego 
w Korabiu z HVR ChaldeyrkieO StryjKron 125. 


.. 


SlownJk polszozyzny XVI wieku 


NAROD 


69 


2. R6d, plemit; dom, rod:1!ina; potJhodzenie, 
urodzenie; lamilia Mącz, cogllatio, genealogia 
Vulg-Leop, genUIJ Modrz-Baz, gentilitas Cn (113): 
Chamow narod nigdy z pogMtltwa nie wy- 
5J lzedł prze złe winlzowallie oyezowBkie BielKron 1 
3v. Narod tych ludzi krotce powiem BielKron 1 
122; 2. Drudzy lie chłubyą herby/ narody 
ltaremi/ A wIzytko al10guiąc zawżdy przod. 
ki lwemi. RejWiz 97; 26v, 100, 100. a żebyś 
10J przykazał niektorym aby inacżey nie vcżyli/ 
ani lie w dawali [I] w bMni y w nielkońcżone 
rozmowy o narodziech/ ktore więcey przYl10lzą 
pyt.ania/ niżli iakie zbudowanie Boże/ ktore 
ielt w wierze. Leop I.Thim 1/4; Gen 21/13, 
21/18, 22 arg, EilJod 30/8, 30/10 (10). DRohi- 
cżańloy to narod/ zawżdy był poożóiwy RejZwierz 
85v; 52v, 59v, 77v, 89v, 90v, 92v. Sa. 
maryli. była głowa dzieliąói narodow Zydow- 
lkich BielKron l 264v; 284. Familia, [..,] Cze- 
20 ladź/ Rodzay. Noród/ Dóm/ Pokolenie. Mącz 
H7c. Rej.Ap 182, 182. Iż Iłuehay moia miła 
dzyewecżko/ [,..] a opuść narod lwoy/ y dom 
oyca lwoiego RejPos 231v. Iuż ltanu/ onot/ 
narodu/ y doltoieńltwa tey panny nam tu 
wylicżśó nie trzeba RejPo8 271v. gdyż [...] 
y Prorocy o tym lzyroce pilśli/ iż to lwięte 
plemię miało powlta6 z narodu Dawidowe o . 
RejPo8 271v. gdyż pilmo narod P8.ńlki przy- 
wioJło od Abra.ama aż do Iozepha RejPos 271 v; 
16, 17v, 18v, 18v, 20v (4ti). Ale godźi lię aby 
każdy Slaohóic o tom lobie rozmyślał/ iż nie 
tak dalece narodowi iego Rzecżpolpolita vrzędy 
dawaj iako narodu iego cn06ie Modrz-Baz 41. 
Toż też lam przeóiw lobie Biellki wlpominaiąc 
ss krotko narod Ugełow pilze/ iż lię Olgcrdowi 
doltało Krewo StryjKron 462; H, 31, 46, H5, 
355 (8). Nie daią lie przenaią6 za żadne monetYl 
Bo v nich każdy Zmiennik z narodem przeklęty. 
BielSjem 34. Narod moy, y mo mięhkanie/ 
"O nie długo zemną zoltanie .ArtKano P18; G2v. 
To nazaiutrz poiMą pilM ran do Groclul Na. 
brawlzy przyia6ieli z lwoiego narodu. BielRozm 
22. Niech blaga kto chce narod iego krewki/ 
Zbeltwione wnucżkil świędźiwe iątrewki KlonPlis 
B3. 
Wyrażenia: »prostego narodu« (7): aż ieden 
proltogo narodu cżłowiek/ ktorego zwano Styr 
vbierał lie w iego zbroię BielKron 1 142v; 54v, 
100, H8, 163, 199. BielSpr 52v. 
»wszy(s)tek naród (swój, jego, ich)« (4): Abo- 
wiem Mardocheulzal [...] y towarzyHkę kro. 
leltwa naHugo Helther 1 ze wlzyltkim narodem 
ich/ [...] żądał od na8 aby byli pobi6i Leop Eat"" 
16/13. Wnet iadowity kroI bez wIzego rozmyIłu 
55 polławlzy po kapłana onego/ zamordować ka- 
zał y lamego/ y wIzytek narod iego RejPos 
266v. a ieH lkaźcą y domu lwego / y lławy lwoiey 1 


15 


SO 


"5 


50 


17
>>>
70 


y wIzytkiego narorlu lwego. RejZwierc 33v. 
Niechay go nikt nie welprze w iego truclnoMi/ 
Ani ma nad potomltwem iego litośći. WIzytek 
naród niechay miecz razmn powinie KochPsal168. 
»zacnego narodu«: A ielt iście zacnego na- 
rodu młodzyeniec/ Pana Rimulatorow rodzony 
lieltrzenieo. RejWiz 75. 
Zwroty: »(być) (z) [jakiegoA] narodu« = po- 
chodzić z rodu (26): Honorius wtori papiez ro- 
dęm Imolenlis/. aczkolwiek z narodu niewia- 
domego/ wlzakże lprawowśł ltolec Papieski 
dobrze a bogoboynie BielKron 1 95; 54v, 77, 83v, 
100, ll8 (9). Yam ielt cżłowiek lprawiedliwy/ 
TowArzylki nie z wadliwy / Z dawna bolkyego 
narodu/ Piję dobrze nie mrę głodu BielKom 
E 7; E5. Byli też nas dwa bracia z narodu iednego 
RejWiz 160; 75. Leop I.Reg 25/3. BielKron a 
287v. bo to rzecż ielt nieomylna/ iż była. z na- 
rodu Dawidowego RejPos 27lv; 21, 127, 269v, 
271v, 27lv, 271v, 271v. AgatokIes on zacny 20 
kroI iż był zduillkiego narodu/ zawżdy garnek 
gliniany kazał na. lłużbie miedzy lrebrem Ha- 
wiaó RejZwierc 53v. BielSpr 52v. StryjKron 
ll5 [cj Imaród i potomstwo«]. 
»iM (pójśó, wyjśó) z [jakiegoA] narorlu« = 
pochodzić z rodu (5): S tychże zacnych nsrodow / 
lzli Dlmiłowicy RejZwierz 81v. Powiedli. iżem 
ia wedle cżłowiecżeńltwa wylzedł z onego zac- 
nego a lwiętego narodu Dawidowego. RejAp 
194v; 5Iv, 52. StryjKron 406. 
»wieść (wywodzić) naród« (5): y tam Cirene 
MiAlto zś.łożył/ lkąd Cygani narod lwoy chcą 
wywodzió StryjKTon 11. Bo też Połowcowie/ 
iakom wyzszey powiedział/ z Gotow narod 
wiedli. StryjKron 261; 16, 667, 742. 
SzeTegi: lOdom abo naród«: lecż ielli ctego 
inlzego wtem więcey patrzą/ to ielt/ abo bo- 
gactwy / abo iakim inlzym lzcżęśóiem/ zacnośó 
domu abo narodu lwego zachowM/ tedy ie 
prolto zgoła Oligarchią zową. Modrz-Baz 3v. 
IOpO narodziech, familij ach i domach« (8): 
Z lynow IZACHAR/ po narodzieoh fami- 
liśch/ y domach przyrodnych lwoich [per ge- 
nerationes et lamilias ao domos cognationum 
suarum]/ [...] nalicżono pięódzieliąth y cżterzy 45 
tylillce/ y ożterzylta. Leop Num 1/28; 1/30, 1/32, 
1/34, 1/36, 1/42, 1/46, 1/47. 
»genelogija i naród«: A poczęła lie znowu 
Genelogia y Narod Wielkich Xiędzow Litewlkich 
y Zmodźkich [I] z Herbu Columnow StTyjKron 
365. 
»ze krwie a (i) z narodu, krew i naród« (4): 
Acżkolwiek krew y narod zacne przyrodzenie / 
Pociąga wżdy za lobą na lłulzne bacżenie 
RejWiz 100. y obieoałói zelłaó ono lwięte a błogo- 
lławione plemię ze krwie ś. z narodu twego 
RejPos 179; 102, 117v. 


NAROD 


IOnaród a pokolenie«: A tak wy wlzylcy wedle 
narodowawedle pokolenia twego/ weźmiecie 
każdy z was baranka bez zmazy RejPos 158. 
»naród a (i) potomstwo« (4): RejPos 26v, 42. 
Ten Kiy albo Kig/ Scieg y Korewo Xiążęta 
Rulkie. byli brMia rodzeni [..,] z narodu y po. 
tomltwa Iafetowego Stryjli.ron ll5; 385. 
))stan [i] naród«: iż ktożkolwi(\k/ nie mianuiąc 
ltanu ani narodu żadnego/ będzye chciał vwie- 
10 rzyć temu ś o krzóió [I] lic/ iż nieomylnie zba- 
wion będzye. RelPos 300. 
a. Pokolenie, generacja; generatio, succeBsio 
Vulg-Leop (24): Bo wIzytki młode narody/ 
Maią brać s ltarlzych powody BielKom E4. 
A rozgniewawlly lie Pan na lud Ilraellki/ wodził 
go po pulzcży cżteruzieśói lath/ aż wyginął 
wllyltek on narod/ kthory cżynił złe rzeoży 
przed oblicżnośóią iego. Leop Num 32/13; Deut 
1/35, lob 8/8. 
Wyrażenie: »potomne narody« (2): Będzie to 
miał/. thak lam iako plemię iego przez potomne 
narody/ za prawo wiecżne. Leop Ezod 30/21; 
Deut 29/22. 
Szeregi: »naróu a naród, od narodu do na- 
25 rodu, od narodów po narodziooh (w narody), 
z narodu w narody, znarodów na narody« (9): 
Cżyli do końoś. miłolierdzie lwe odetnie: od na- 
rodu do narodu' Leop Psal 76/9. Narod a narod 
będzie chwalił lprawy twe Leop Psal 144/4. 
30 A także rozbierayóie a rozmyllayóie lobie po- 
ożąwlly od Narodow po wIzyltkioh Narodziech 
Leop I.Mach 2/61; Psal 144/13, 145/10, lsai 
34/10. ale zbawienie moie na wieki będzie/ 
a lprawiedliwośó moia od narodow w narody. 
RejPos 30. Iż będzie trwało kroleltwo twoie/ 
ś.ż do lkońcżenia lłońca y Mieliącś./ a zawżdy 
poydzie z narodu w narody. RejPos 53v. A mi- 
łolierdzye iego z iednych narodow na drugie 
narody RejPos 304. 
3. PlemitJ, grupa plemion, narodowoAć; 1łQ_ 
ród; gens, natio Vulg-Leop, Modrz-Baz, Cn, po- 
pulus Vulg-Leop, Modrz-Baz, ge'1łus Vulg-Leop, 
Cn (610): Ona ięła k nim mowió/ o biedny gługi 
[I] ś. niebacżny narodzie/ tego llachetnego ięzyka 
Słowieńskiego BielKron 1 137v; 37, 63, 63, 67, 
ll8v (lO). A owszem ot.uohą nie małą winę na- 
rodowi naszemu żadnym prawem niewłożoną 
nowo imo zwolenie nasze wkładająo ponukasz 
Diar 152; 141. Toż to zalię o Polaku powiedaią/ 
50 iż żadny narod nie ielt przykłonnieyIzyj y ku 
kltałtom/ y ku każdemu ówiożeniu/ iś.ko 
Polak RejWiz A4v. Bo kiedy tu nad nami tak 
lie nam zda zaydzye / Tedy inlze narody tam 
zś. gorą znaydzye. RejWiz 149; Iv, 50v, 86, 86v, 
100, 164v. Nie podniolie narod przeóiw narodowi 
miecżś. Leop lBai 2/4. a będą go błogollawió 
na.rodowiej y będą go ohwalió Leop lerem 4/2; 


5 


15 


35 


40 


55
>>>
Gen 15/14, Deut 6/14, 17/15, 18/9, 18/15 (81). 
RejFig Ali.. Aż lie inlzy narodowie ożślem py- 
tali/ ielli Pollka ielt mialto/ Albo też iaka kraina. 
RejZwierz A2v; A2v, 91v, 112v. Intestinum 
bellu m, Domowa woyn8f gdy która nan.io A naród 
lam przeóiw lobie walczi. Mącz 173b; 194b. 
WAłAlka źiemia z dawna rozmAithy narod 
w lobie miAłA/ a cżęlto odmienny/ iako y Wę- 
gierlka BielKron" 275v; 264, 268, 275v, 275v, 277 
(11). Y pokuśiłem lie o to/ acż z wielkim poltra- 
chem/ abych też tho Pollkim ięzykiem/ [...] 
Braciey rwoiey a Narodowi Iwemu na pamięó 
zoltawił. RejAp AA4; AA3v, 13v, 30, 32, 82 
(16). a męlzcżyzni wdy/ zgodzą lie na co ine- 
gol bo rządzą narody/ hetmanią/ obmylłaią po- 
żytki ludzkie/ y ine potrzebne rzecży lprawuią 
GórnDworz Z8v; Bv, F4v, Y2, Z3. GrzepGeom 
B2. Patrzayże a patrz pilno/ wiele ltanow a wiele 
narodow wzięło vpadek przez to IwiQte zyawie- 
nie iego. RejPoll 29. A thubychmy iuż mulieli 20 
lie byli obroćió w niewdzięcżne ltworzenie 
a w przeklęty narod v Pana lwoiego. RejPos 
142v. tak v niego Zyd iako Grek/ tak poganin 
iako y inhego każdego narodu cżłowiek R'JjPos 
300. Iż iuż daley niewiem komu mam przyrownśó 25 
ten narod złośóiwy RejPos 308; A3, A3, A3, 
A3v, A6, 2v, 9v (65). Kto Kroyniki cżyta/ nie 
naydzie żadnego narodu w żadnym kroleltwie/ 
Aby lie kiedy odmienió w inlzy narod nie miał. 
RejZwierc 155. Y inlzy narodowie gdy co s kim 
dzyałaią/ SzcżęlJiem to lobie zową gdzie Po- 
laki maią. RejZwierc 243v; A3v, 56, 155, 185, 
185 (17). aniemoże byó na tym vrzędzie v nich 
innego Narodu iedno Murulman, to ielt prawy 
Turek. BielSpr 50v; k.t., l, 52, 66, 66 (8). 
WOYllY miedzy narody/ nie pod iednemi prawy 
żywącemi/ w ten OŻŚ9 lię wlzcżynaią/ gdy rzecży 
ktorych lię vpominaią niebywAią wrocone. Modrz. 
Baz 62; 6, 16, 23v, 67, 97 (9). Także o Cieplicach 
niepierwey v oboyga tego narodu [Greków i Ła- 
cinników] zaloty/niż ich vżywanie przylzło 
OczkoCiep llv; 18v. WSzelki naród/ wlzelkie 
plemię/ Cośćie wkrąg oMiedli źiemię/ Pana z chę- 
óią wYLnawayóie KoohPsal 177; 13, 14, 45, 67, 
70 (14). A naprzocl wlzyltkich ile ich kolwiek 
ielt ludzkich na Swiecie Narodow gruntowne 
wywody. StryjKron k.t. Tak lie pańltwa z na. 
rody za ozMem mielzaią. StryjKron 56. O Białey 
y Czarney Ruśi/ wschodnich/ pułnocnych/ y zpo 
łudniowych Narodach starożytnych StryjKron 
1l0; ll, ll, 16, 16, 16 (56). Zaden narod pod 
lIo/wem nie miał tey wolnośói/ IAkośóie wy tu 
mieli w moiey PoUkicy włośói. BielSen 19; 13. 
ArtKanc N15. Iakie ltroie Slachóianek/ iakie 
płoohych ludzi/ Zyd/ Włohck/ chytry narod 
pieniądze z nioh łudzi. BielRozm 5; 12. aż za 
od,lem w każdym narodźie, y v nas w PoUoze 


NAROD 


71 


na wzór tych hkół Włolkich, inlze l
koły bu- 
dowano JanNKar C2; C, C2. 
Wyratenia: »cudzy (obcy, postronny, p09tron- 
ni) narod(owie)« (30): Ta ziemia ielt pełna ozu. 
dzego narodu/ abowiem whedlzy tham Longobar- 
dowie/ Gotti/ WandAli/ Heruli/ Gallate/ ludzie 
grubi a okrutni zoltali y rozpłodzili lie BielKron 1 
113v; 113v, 114v, 115v, 157v, 169. A niechay 
narodowie wżdy poltronni znaią/ Iż P O L A C Y 
10 nie Gęśi/ iż lwoy ięzyk mśią. RejFig Ee4. RejWiz 
A4v. BielKron" 276, 276, 278, 281v, 281v. Iż 
przydą ty cżśly Abramie/ iż ia potomltwo 
twoie/ dla dolwiśdlzenia lthałośói ich/ mulzę 
podaó w niewolą/ a miedzy obce narody. RejPos 
158; 158v, 226, 312, 350. RejZwierc 18, 48v, 
187v, 195, 267v. BielSpr 10, 52, 66. Modrz-Baz 
97, 102. Z lobą rzadko bywali w przyiaóiellkiey 
zgodzie/ Zaohowania nie mieli w poltronnym 
narodzie. BielSen 17; 6. 
»naród pogański, narodowie pogańscy« (5): 
BielKron 1 278. RejPos 27, 197. StryjKron 300. 
Mnie niechay zaśle w pogśillkie narody KoohPiel 
50. 
»postronny naród« cI »cudzy naród«. 
»Imł'0d (owie) świata tego« (8): iż tego Pana 
vźrzy każde okol y każdy narod lwiata tego 
RejA p Cv; 142. a owlzem będzye lądził s Panem 
lwoim ony nędzne vpadłe narody lwiata tego 
RejPos 319; 158v, 175, 244, 262, 284. 
»wszy(s)tek (wszelki) naród, wszy(s)tkie (wszel- 
kie, wBzelakie) narody (narodowie)« = cala ludz. 
koIć (79): BielKron 1 70v. Diar 100. RejWiz 38. 
Powiedzóie mi ktory Bog ze wHeoh Bogow wHela- 
kich narodowi kthore poburzyli oycowie moi/ 
35 żeby ktory mogł wydrzeó lud lwoy z ręki moiey' 
Leop 2.Par 32/14; Deut 1l/23, 29/24, 30/1, 
30/3, los 24/17 (22). RejAp [13]v, 147. Pożąday 
odemnie a damói wIzytki narody w dziedzictwo 
twoie. RejPoll 16v; A3, 2v, 14, 18v, 20v (30). 
40 Tak iż lie y ini mało nie wlzylcy narodowie/ 
iuż y za nahey pamięói/ wielekroó do nich vbie- 
gali. RejZwierc 185; 267v. BielSpr 76. Modrz- 
Baz 102. KochPsal 70, 84, 96, 173. Ale posłow 
lwoich dzieliąóiu wyprawił [...] aby lie o po- 
45 rzlłidkaoh wiary y o Ceremoniaoh wlwlkich 
narodow pilnie wywiśdowali. StryjKron 136; 
86, 722. Ale iż nie iednakie ty lprawy bywaią/ 
Inaklzą Tatarowie niżli Turcy maią: Inakhą 
Molkwa/ Niemoy: inaklza na wodzie: Dobrze 
50 wiedzieó ty lprawy we wl
yltkim narodzie. 
BielSjem 33. ArtKanc C2, C3, E 14, G 16v, Lv (lO). 
»wszy(s)tkie (wsze) narody, narodowie świata 
(tego), ziemi« (37): a będą blogollawione w płe- 
mieniu twoim wHytkie Narody ziemi Leop Gen 
26/4; 2.Par 32/13. a polądzaiąc dwoienalcie po- 
kolenie wIzytkich narodow rwiata RejAp 162. 
a poznaią ocżj twoie zbawiciela lwe o / a tę lwiat- 


5 


15 


30 


55
>>>
72 


łof!.6/ ktora ielt zgotowana wlzem narodom 
lwiata tego RejPos 5!!; 12v, 13, 16, 5!!, 80 (34). 
»naród [z przymiotnikiem typu Irancuski, 
gotski itp.]« (111): abowiem tam był Alrichus 
zaiechał z ludem lwoim poriadaiąc Hilzp{mią 
gdzie tam wiele narodu Gotskiogo zoltftło 
BielKron ł 62v. a 6i lą walecżnieylzy miedzy Nie- 
mieckim narodęm zwłalzcża pielzym. RiclKron ł 
115; 63, 114v, 114v, 120v, 122 (11). Diar 133, 
133. N arod Syrey lki przelIMował a. zóHkał 10 
oyca moie O Leop Deut 26/5. Iulli kto iny zda 
lie duffM w ćiele/ tedy ia więcey / kthorym obrze- 
zan ormego dnia/ z narodu Ul'aellkiego/ z po- 
kolenia Beniamin/ Zydowin z Zydowinow Leop 
Philip 3/5; I.Mach 8/23, 8/25, 8/27, 8/29, 
13/36 (10). RejZwierz A4v, 49v. Ku pułnocy 
tam rozmaity narod Tatarlki/ ktorych nikt 
obiechać ani wypilM może BiclKron" 269. 
WSzy tka źiemia Pomorlka od Ollacioy aż do 
łff1antow Słowackim narodom była oliaclła 
RielKron" 291; 265V', 269v, 274v, 275v, 281v, 284, 
293v. RejA p 27, 27. nuż wrpominanie miano- 
wicie kilka olob Franculkiego narodu/ y w obeo 
wIzytkich Francuzow GórnDworz B2. aoż lą 
(lrudzy kthorzy powiedaią że y narod/ y ięzyk 
Rulki miałby być nayltharlzy GórnDworz F4v; 
A2v, Bv, F4v, F4v. y nawa thego cnotliwego 
narodu Pollkyego/ [...] przezatrudnienie [I] 
ięzyka rwego/ rozlzyrzM lie będzye. RejPos A3v. 
Ale nakoniec iuż po wIzytkich dziwioch lwoich 
[...] ktoremi narod on Egiprki karM raożył [...] 
opowiedzieć racżył onemu ludowi lwemu RejPos 
158; l, 2v, 18v, 27, 32v (24). thylko trzey mło. 
dzieńcy z narodu żydowIkiego niechcioli vpaśó 
a nie dali ohwały lłupowi onemu. RejZwiero 35 
205. miedzy temi mało ich ieH co by byli 
s Tureckiego narodu/ iedno s KrzcśóijAńlkiego 
BielSpr 51v. porucżył lprawę Rycerlką dwiema 
Bślzoma/ Ambreybaby z Narodu Greckiego 
a Beckrambegowi Natoliylkiomu. BielSpr 56v; 40 
16v, 42v, 67, 6Sv, 68v, 70. KochPsał 174. LI- 
tewrki narod zdawna polzedł z Zamorlkich 
krain Morza pułnocnego Stryj Kron 46. wl
akże 
ielt rzeoz pewna! ih imię Moskiewt!kiego na- 
rodu było znaozne Hiltorikom Harodawnym 
od Molocha. StryjKron 91; 15, 16, 16, 59, 66 
(31). Owy pludry opuchłe/ pońożol
ki! ffi'')LLardy/ 
Nie dawno to tu przyniolł Włorki narocl hardy. 
BielRozm 12; 12. A Mąż z narodu Iudzkiego/ Był 
wdźięcżnym kochaniem iego ArtKanc K6; A17v. 
ZWlOty: »być jednego narodu z [kimś]« (5): to 
6i Kurowie iednego narodu s rtaromi Pruly lą 
BielKron ł 169; 169, 183. Stryj Kron 36, 577. 
»iM (pójM) z [jakiegoś] narodu« (5): s kto- 
rych też narodu [Gotskiego] po maoierzy idzie 
dzilieyby Celarz KrzelóiańBki Carolus piąty 
BielKron ł 62v; 62v. RejZwierz 85v. TVrey ied- 


NAR OD 


nego Monarchę nad lobą maią wlzylcy / zową go 
lwym Ięzykiem Patizan Ottman, bo z Ottmań- 
lkiego B Tatar narodu polzedł BielSpr 50. 
StryjKron 105. 
Szer.egi: ))lHuód i język, język i naród« (5): 
RejWiz P9. Dano iey moc nad wllelkim poko- 
łeniem! y ludem/ y ięzykiem/ y narodem [in 
omnem tribum et populum, et linguam et gentem] 
Leop Apoc 13/7; 17/15. RejA p 119v. wyrzucaiąc 
im [Czechom] na oczy zdradę/ iż przeóiw Pola- 
kom ktorzy l;} z nimi iednego ięzyka y narodu 
za Niemc{lomi walczyli. StryjKron 577. 
))kraina i naród«: A wielbiąc Pana Boga 
roznośili a opowiedali on wielki dziw [...] po 
lzyrokośći rozmaitych krain y narodowo RejPos 
222. 
»naród i królestwo« (3): Zyw ielth Pan Bog 
twoy/ że nie marz iuż narodu ani kroleltwo [/]/ 
gdzieby nie llał Pan moy ćiebie llukśią6 [I] 
20 Leop 3.Reg 18/10; 18/10. RejZwierc 257v. 
»ludzie i narody« (2): RejPos 229v. Vrolły 
potym woyny miedzy ludźmi y narody Modrz- 
Baz 102. 
a. Ozlonek plemienia: MOgliby lnadź Slężaoy! 
25 narodowi lwemu/ Sławnemu Pretwioowi/ Ry- 
oerzowi temu/ Dawśó dań RejZ1vierz 78v. 
4.. Lud, ludzie; społeozność ludzka; określony 
typ ludzi; natio Mącz, Modrz-Baz, gens Vulg-Leop 
(294): z kthorey Bulgariey / rulzywl
y lie lfJ.d ze 
30 wIzytkim narodęm oboyga pogłowia! [,..] przy- 
ldi nad morze/ ktore zowiemy Pontus Euxinus 
BielKron 1 79v. Snadź nie cżli Salomona co o tym 
narodzye [o bezże.nnych]f Napilał w lwoich klię- 
gaoh RejWiz 38; 50v, 69v, 77V', 96, 178. Con. 
quassare nationes [...] Zelzkodźió y połowić lu- 
dźie/ narody. Mącz 339a. tylko vpadl
y na kola- 
na lwoie/ tak iakochmy powinni/ s tymi narody 
lwiętemi o ktorych thu Apoltoł pilze d.awaymy 
wieożną cżeM a chwałę iemu RejAp 130; 129v, 
164v, 185. Panu lie llachetny narod zawżdy po- 
doba. RejPos 42 marg. s tey przyożyny rorkazał 
mu lie okazać tym kapłanom/ iż rozumiał te. 
mul iż od tego narodu kapłśńlkiego/ [...] miał 
nawięoey przellaclowania vćirpie6. RejPoB 46v. 
O wielkalz to pooiecha nam tomu narodowi 
nędznemu RejPos 221v; 18v, 56, 67, 102, 102, 
102v, 103. Ale choohli aby Młynarz wymówki 
nie miał/ każ i
 przed iego oozyma liczy6/ [...] 
a patrzyć aby nie nadliozał: bo to naród ohytry. 
Mlynarlki Strum I3v. zwłabcża iż wl
ytok ten 
vbogich ludźi narod! clIli. wzgardy lwey a nie- 
karnoMi/ bacży to/ że ielt na krzywdy wyrtś- 
wiony. Modrz-Baz 77. Potym w okręćieoh po- 
cżął wieM y woyny N a wodnym polu narod 
55 nierpokoyny. KlonFlis D. 
Wyrażenia: »naród boży«: Atak będąc na- 
rodem Bożym! niemamy mnim86! by to co iult 


5 


15 


45 : 


50
>>>
NAROD - NIC 


Bog/ złotu ś.bo lrebru/ [...] podobno było. 
Leop Acto 17/29. 
»naród człowieczy (ludzki)« = ludzie, ludz- 
koIć (248): BielKron 1 8v, 8v. BielKom E4. 
A tak ten ludzki narod prawie iako pQcherz! 
Lekkim wiatrem nadęty RejWiz 87v; 5, 65v, 
70, 72v, 93v (9). Leop Przem na Matth. Tęż iey 
piolnkę co Bogu/ nadobnie lpiewaią/ Y tęż 
lwiatłoM narodom/ ludzkim przywłaIzcżśią. 
RejZwierz 106v; A5v, 106. RejA p 52, 57, 59v, 
102, 102. Tu obacż miłościwą łalkę nad narodem 
ludzkim Pana Boga llI\lzego RejPos 3. Ktorego 
potym y lam vlty lwemi wylławić racżył/ iż 
żaden był nadeń zacnieyhy nie powltał z na- 
rodu cżłowiecżego. RejPos 320v; I, l, Iv, 2, 2 
(213). RejZwierc 76, 78v. BielSpr llv. Lecż na 
to ona vltawa wiecżna narodowi ludzkiemu 
ielt znieba dana/ aby płacono głowę głową. 
Modrz-Baz 79v; 72, 102, 107. Zaden/ o królu/ 
żaden twey vrody Nie dóydźie miedzy ludz- 
kimi narody. KochPsal 67. StryjKron 6, 145. 
ArtKanc D8, F6v, NI0, T9. 
»naród jaszezórczy« (2): A ty zawżdy zwał 
narodem iAlzcżorcżym/ ktorzy nie wierzyli lło- 
wom iego RejPos 9; 37. 
»naród jego (ich, twój, nasz)« = ludzie (10): 
A iżći lie nArodził brAćilzek taki ze krwie 
y t! ciała narodu twego / ktory cie może o bronić ocl 
mocy iego. RejPos 19. iż gdy iuż tAk był [...] 
wzgardził Pan tego tak nędznego cżłowiekś/ 30 
y wIzytek narod iego RejPos 102. obiecał im 
z(1lłść Boltwo lwoie/ a przyoblec ie ciałem ze 
krwie a z narodu ich RejPos 303; 6, 17, 53, 
107v, 157v (9). Więc iuż y ony Bolkie dary 
ktore Pan dać racżył temu narodowi nędznemu 35 
IlIHzemu/ abychmy lie też wżdy byli cżym 
kniemu przypodobnili RejZwierc 76. 
»naród krześcijański« (2): KOlcioł lwięty / 
tak iako gi zowiemy! nic inlzego nie ielt/ iedno 
wierny harod KrzeMiśńlki RejPos 49. BielSpr 40 
59. 
»naród ludu (ludzi)« (5): Z tcy Duńlkiey 
źiemie narod ludu niem8.ły wyIzedł BielKron 8 
292v. ktory narod ludzi zwano tak. Gotti Olt.ro- 
gotti W cltrogoti [",] Karpi Kibi Cimerij BidK Ton 8 45 
294; 294. RejPos 61v, 87. 
»naród ludzki« cI »naród człowi{\czy«. 
».wBzen naród«: Cżynilz to prz\'óiw ",hemu 
narodowi lwiata! Iż olobę opulzcżah pyęknicy- 
lzą 11M kwiata BielKom E5. 
S. Rodzaj, gatunek; genus Vulg-Leop, 1YIodrz- 
Baz, On, gens Modrz-Baz (30): O nidzcżęlny 
narodzye takiego cżłowi(,ka Rej Wiz 38; 59v, 
. 116v, 138v. Niechay wywiedzye ziemiA duhe ży- 
wiąoe w narodzie lwoim/ bydło / cżołgaiące lie 
robActhwo/ y Bcltyie Leop Gen 1/24; l/II, 1/12, 
1/21, 7/14, 8/19. Ta cżęść ziemie icH nawięUza/ 


. 


73 


ma w lobie wielkie y rozmaite bogactwa! [...] 
ludzi! źwierząt rozmaity narod BielKron 8 263v. 
Są drugie wylpy w Afryce z dziwnym narodem 
ludzi BielKron 8 271; 269v. Patrzayże tu moy 
miły KrześćiAilIki brAcie/ iż thu Pan temu ko. 
ohaniu lwemu/ a themu wdzyęożnemu narodowi 
Iwemu c1łowieka nędznego/ rozną lwiatłoM ku 
pocielze iemu/ podawA6 raoży RejPos 337; 
92v, 191v, 205v. Boże Oycże wIzech narodow 
10 ltworzenia twoiego ArlKano N 12. 
a. Pleć (12): Abowiem znał Pan iż tho narod 
krewki [bialeglowy]/ a łacno ku każdey rzeoży 
nałomny ielth RejPos 322. 
Wyrażenia: »naród męski« (2): BielKron 1 7. 
Vcżynnił [I] kazanie iawne Rycyr1twu polpolite- 
mul opowiśdaiąc polelItwo od LAcedemonow/ iż 
przylięgli/ ieIli na nas bitwy wygraią/ wlzyltek 
narod mQlki wygubić BielSpr 40. 
))naród niewieści (żeński)« (7): BielKron 1 
20 8v, 139. bo thylko 8 lamego iedynego narodu 
niewielciego / tylko lamym lłowem a Duchem 8. 
lprawione/ a w niewinnoMi thu na lwiat ze. 
lłane RejPos 10h; 43. IEy miłoM Pani nalza! 
matka miłoMiwa/ IeH żeillkiemu narodu wIzech 
25 fortun życżliwa BielSjem 15; 13v, 15v. 
»)obojga narodu« (2): KroIowa Tatarska Tho- 
miris/ zebrała znowu wielkie woysko oboyga 
narodu y żon y mężow BielKron 1 23; 35v. 
»naród żeńskic( cI »naród picwieBci«. 


5 


15 


nic (3136) pron 
G niczegój Mącz 303d. A niócz II niocz Mąc3J 
(5: 4) 78c, 88c, 357a, 417c, 500c: 166d, 166d, 
167b, 3161t; wniwecz (3) wniweoz (3); wniweoz .. 
KochTr 8, KochEr 3, JanNKar CVi wniweoz 
Strum R, Q4, OczkoCiep 5v. 
A wni(e)weoz (163), wniweo (3); wniweoz 
BierEz D4v, Biel K'fon 1 4, 12v, 235, 269, BielKom 
Av, RejWiz (9), Leop (7), RejZwierz 122v, 
BielKron 8 283v, 288v, G6rnDworz 12, RejPos 
(63), RejZwierc 53, 167v, 185, 190, 202v, Strum 
R, Q4, Modrz-Baz 97, OczkoOiep 5v, KochTr 8, 
StryjKron 406, 652, 682, KochFr 4, BielRozm 
20, JanNKar Cv; wniweo BielŻyw 84; wni(e)- 
wecz II wniweo Mącz (58: 2) - : 105b, 261d. 
nizaoz (31), nizao (2); nizaoz BielKom nlb 3, 
F3v, RejWiz 87, 87, 173v, RejZwierz 87v, Mącz 
(6), RejAp 199v, G6rnDwo'fz E7, E7, GrzepGeom 
50 A4, RejPos 84, 207v, BielSpr B4, 50, KochOdp 
C3, OczkoCiep 11, 11, BielRozm 27; nizacz II nizac 
BierEz (3: 1) E4, G3v, R3v: 04v, BielKron 1 
(4: 1) 22v, 155v, 179v, 284v: 122v. L .ozym,-czem 
(101), -oym (1); -czym,-czem Bie'fEz M2, N, N4, 
04v, BielŻyw 80, BielKron 1 22v, 65, 74v, 137v, 
Diar 130, SeklPies 19, RejWiz (9), RejZwierz 
72v, 80v, BielKrQ'TI,a 272v, Mącz (7), G6rnDworz 


55
>>>
74 


Mm2v, Y, Y6, RejPos (55), RejZwierc 136v, 
272v, BielSpr 8, ArtKanc (8), KlonFlis C2; 
-czym II-cym Leop (1: 1) 2. Cor 7 / 9: Psal 130/1. 
I -czym (43), -czem (2); -czym BierEz P, 
BielŻyw 40, 88, BielKron 1 33v, Rej Wiz A3v, A5, 
30, 145v, Leop B4v, Eccleci 34/16, RejZwierz 
83v, G6rnDworz L, RejAp E2v, RejPos (22), 
RejZwierc Aaa, 71, 85, Modrz-Baz 56, ArtKanc 
A18; -czymll-czem Diar (1:1) 144:138, 11fącz 
(2: 1) 43711., 472b: 159b. L -czym (101), -ezem 
(1); -czym BierEz M2, N, N4, 04v, HielŻlIw 
80, BiclKron 1 22v, 65, 74v, 137, Diar 130, 
Rej Wiz (9), Leop 2. Cor 7/9, Psal 130/1, 
RejZwierz 72v, 80v, BielKron l 272v, Mącz (7), 
G6rnDworz Mm2v, Y, Y6, RejPos (55), Re1Zwierc 
136v, 272v, BielSpr 8, ArtKanc (8), KlonFlis 
C2; -czem SeklPieIJ 19. 
G -czego (56), -czegoj, -czegój (8); -czego 
BierEz D2v, I3v, Qv, BielKron 1 58v, Diar 105, 
131, Diar])op 83, RejWiz 21v, 121v, 132, 136, 
144v, Leop Esth 9/16, [erem 38/14, Apoc 21 
ary, l. Rey 12/5, Isai 41/24, G6r1tDworz H8, M, 
1'I6,OczkoCiep 12v, ArtKanc N 11; -czego lI.czegoj, 
-czegój Mącz (5: 1) 10M, 16711., 242d, 247a, 
319c: 303d, RejPos (28: 5) - : 119, 182, 262v, 
286, 337v, RejZwierc (1: 2) 46: B2v, 97v. 
G niczego(j) (52), nieczego (1); niczego(j) 
Bie'rEz D2v, I3v, Qv, RielKron 1 58v, Diar 105, 
131, DiarDop 83, RejWiz 132, 136, Leop Esth 
9/16, [erem 38/14, Apoc 21 ary, l. Rey 12/5, 
G6rnDworz H8, M, M6, RejPos (27), RejZwierc 
B2v, 46, 97v, OczkoCiep 12v, ArtKanc N 11; 
niczego(j) II nieczego Mącz (4: 1) 105d, 16711., 
24211, 303d: 24711.. A wniwec(z) (164), wniewecz 
(2); wniwec(z) BierEz D4v, BielŻyw 84, BielKt'On 1 
4, 12v, 235, 269, BielKom Av, RejWiz (9), 
Leop (7), RejZwierz 122v, BielKron 8 283v, 288v, 
G6r1tDworz 12, RejPos (63), RejZwierc 53, 167v, 
185, 190, 202v, Strum R, Q4, Modrz-Baz 97, 
OczkoCiep 5v, KochTr 8, StryjKron 406, 652, 
682, KochFr 4, BielRozm 20, JanNKar Cv; 
wniwec(z) II wniewecz Mącz (58: 2) - : 29c, 476b. 
Formy bezprzyimkowe i przyimko.we: 
G bczprzyimkowo: niczego, niczegoj, nieczego; 
z przyimkami: bez niczego 06rnDworz H8; ni 
dla czego Mącz 319c, RejPos 73, 323v; ni do czego 
RejPos 88, 316; ni z czego RejPos 14; niszczego 
RierEz I2v; zniszczego BielKron 1 58v, RejWiz 
21v, 12lv, 144v, Leop Isai 41/, 24, RejPos 270
; 
z niczego G6rnDworz M, M6. D bezprzyimkowo: 
niczemu Lcop Matth 5, RejZwierc 7l; z przyim- 
kiem: ni k czemu BielKr01t l 272. A bezprzyim. 
kowo: nic; z przyimkami: ni nacz BielKom E6, 
G2v, RejWiz 117v, 136v, 169v, Leop Acto 17/21, 
Mącz 419b, RejAp 80, RejPos 42v, 93, 115v, 
142v, RejZwierc II!, 139, 155, 162v, KochOdp 
C4, KochPieś 64; na nic Leop Sap 4/5; ni ocz 


NIC 


BielŻyw 103, BielK,.on 1 260, RejWiz 46v, 64, 
RejFiy Ee3, RejZwicrz 43v, 43v, Mącz (9), 
RejAp D6, 49v, 69v, GórnDworz K7, RejPos (12), 
RejZwierc 13. 144, BierEz F4, Q2; o nic RejAp 
5 149v; ni przecz Leop Psal 108/3, RejPos 64v, 
219v, 298v, 336; ni przez co RejPos 87v; wni- 
wecz, wniwec, wniewecz BierEz D4v, BielŻyw 
84, RielKron 1 4, 12v, 235, 269, BielKom Av, 
RejWiz (9), Leop (7), RejZwierz 122v, BielKron 8 
10 283v, 288v, Mącz (60), GórnDworz 12, RejPos 
(63), RejZwierc 53, 167v, 185, 190, 202v, Strum 
R, Q4, Modrz-Baz 97, OczkoCiep 5v, KochTr 
8, StryjKron 406, 652, 682, KochFr 4, BielRozm 
20, JanNKar C'v; w nic RejRozpr K3v; ni 
15 zacz, ni zac BierEz E4, G3v, 04v, R3v, 
BielKron 1 22v, 122v, 155v, 179v, 21!4v, BielKom 
nlb3, F3v, RejWiz 87, 87, 173v, RejZwierz 87v, 
Mącz (6), RejAp 199v, G6rnDworz E7, E7, 
GrzepGeom A4, RejPos 84, 207v, BielSpr b4 
20 50, KochOdp C3, OczkoCiep 11, 11, BielRozm 27; 
za nic BierEz R3v, K, RejRozpr (9), BielKron 1 
149v, RejWiz 103v, 157v, Leop [ob 9 ary, 30/2, 
Sap 3/17, 2.Mach 8/35, Mącz (12), RejAp 199, 
GórnDworz H3v, RejPos (7), RejZwierc 61, 236, 
25 BielRozm 8, ArtKanc K18, L, 015. I bezprzyim- 
kowo : niczym, niczem; z przyimkami: przed ni- 
czym Leop Eccleti 34/16; niBzczem Mącz 159b. 
L z przyimkami: ni na czym BielKron 1 74v, 137v, 
Rej Wiz 69, 80, 81, RejZwierz 80v, RejPos 179v, 
30 294, RejZwierc 272v, BielSpr 8; na niczym 
KlonFlis C2; ni o czym RejWiz 73, 89, Mącz 373b, 
G6rnDworz Mm2v, RejPos 35, 216v, 251v; ni- 
wczym BierEz N, 04v, BielKron 1 22v, 65, RejWiz 
22, 85, 137, 158, RejZwierz 72v, RejPos (42), 
ss RejZwierc 136v, ArtKanc (7); w niwczym, w niw- 
czem Mącz 218b, 233a, SeklPieś 19, RejPos 
14v, 132v, ArtKanc M14; w niczym, w nicym 
BierEz M2, N4. BielŻyw 80, Diar 130, Leop 
2. Cor 7/9, Psal 130/1, BielKf'on l 272v, Mącz 
.0 289c, 385d, 419b, 47211., G6rnDworz Y, RejPos 
(6). 
Si stp: ...nics dobre[g]o neymal. Kśw br 
23. 
I. Żadna rzecz; nihil Mącz, Vuly-Leop, Mod'rz- 
.5 Baz, Cn, nihilum, ne (nec, non, haud) quid, quic- 
quam, quidquam Mącz, Vulg-Leop, Cn, nihil 
quicquam, nec (non) hilum Mącz, Cn, 7łe (non) 
aliquid V ulg-Leop (2003): On co mu rzekł to 
vcżynił/ Nilzcżego lie niewymowił. RierEz D2v; 
50 A3v, Bv, D4v, G, I12v (58). Gdzies nicz nie po- 
łożył tam niebierz. BielŻyw 7. Powiadał też 
[Epicurus] że cżłowiek ma byó niedbały niocż 
BielŻyw 103; 32, 40, 47, 63, 72 (18). Iedno nam 
wielney chudzinie Nic nielporo/ wllędy ginie 
55 RejRozlJr E2. Nie opn\wilz tam nic z chrzanem 
Mulilz lie pohratAć z kramem RcjRozpr I12v; 
A4v. Bv, B2v, B3, B3v (21). A ony rzekły ssa
>>>
gemy: Nycz nY6dostawalo na[m]. SprCh(d 33; 
53, 53, 108. Zozimus [...] miał podogrę w ktho- 
r6Y ni6 mogł chodzić ani i6lć/ wlzakż6 li6 ni na 
cżym ni6 omylił. BielKron 1 74v. porazili i6 [woj- 
ska pruskie] śż ich nic ni6 vci6kło BielKron 1 214; 
33v, 49v, 50, 50, 58v (42). Ż6 nic 16pi6j Btrz60 
ni6 moż6 krol6stw, j6no miłosi6rdzi6 a sprawiedli- 
woBó Diar 138; 76, 105, HO, H3, H3 (25). jakoż 
to każdy dobry Polak zaWBze rad z chucią czyni, 
nicz6go ni6 litując dla pana SW6g0 i dla RP 
DiarDop 83; 83, 83, 84, 85, 85. Za doltatkiem 
lnadź rozum pochodzi/ Bo chudzina w niwooż ni6 
vgodzi BielKom Av. Takież kuna albo lilzka/ Ta 
pani ich towarzyltka/ Sama li6 ni nacż ni6 godzi/ 
Poltawą Iwą ludzi zwodzi BielKom E6; nlb 3, A, 
A, D7v, E2 (lO). boó nadzi6i6 wnywcz6m ni6 maml 
i6dno ilz ty pomożdz lam. SeklPid 19. Bo 
iakochmy tu na lwiat z nilzcż6go ltworz6ni/ 
Takż6 t6Ż zalię w niw60ż będzY6m obroc6ni. 
RejWiz 21v. Ni6 mylłę nic ni o cżym/ na 
rownym przeltanę RejWiz 73v. Al6 ia lwiętą 
prawdą. mulzę li6 obchodzić/ lakom zwykł3.f 
bo niechoę ni w cżym lwiatu Izkodzió. RejWiz 
85v; A5, A7v, 5v, ll, 16 (88). a iltota moia 
iako nić [/] przed tobą [substantia mea tamquam 25 
nihilum ante te] Leop Psal 38/6. Mowili prz6ćiwko 
mni6 zdradnym ięzyki6m/ y POwi6ŚĆiami ni6- 
nawiśći obtocżyły mię: y zburzyli mię ni prz6cż. 
Leop Psal 108/3; B4v, B4v, Gen 41/15, E;x;od 9/4, 
9/6 (59). Rej Fig A2v, B, Bb2v, Bb2
, Bb8 (18). 
Bo w poltawi6 y w Iprawi6/ m3.ią cOB zacm6go/ 
A ni na cżym ni6 zelżą iście przodka IW6go. 
RejZwierz 80v; k. t., A2v, 4v, 15v, 18v (18). 
Kth6mu gdy kowano z ż61aza rolpalon6go pi6- 
niądze/ kazał [Likurgus] i6 galió w OCÓi6/ aby 
li6 nikcż6mu potym ni6 godziło BielKron" 272; 
265v, 270, 272v, 289v. Cynici [...] S6cta była 
Philolophów którym li6 nic ni6 podobało Mqcz 
76c. Ad restim mihi res redijt, Nicz6go mi 
niedoltaY6 Y6dno Izubi6nic6. Mącz 10511. Rao 
atque illac p6rfluo, MetaphoricwB, Prz6ci6kam 
wlzędzi6/ To Y6lt nyc ni6 mogę zamilcz6ó. 
Mącz 132a. ManuB manum fricat .Prov6rbium, 
Ręka rękę drapi6/ to Yf\lt/ yako nAI::y mó- 
wią. Dar za dar darmo nic. Mącz 136d. Ni- 
bil 6st tam vald6 vulgar6, quam nihil sap6r6, 
Nie ni6 yelt tak barzo polpolit6go / albo nic ni6 
yelt polpolitlz6go yako nie ni6 vmieó. Mącz 
473d; 16c, 42d, 72b, 78c, 138d (187). RejAp 
BB4, C4, D6, E2v, 42 (21). G6rnDworz E7, K7, 
M, M6, O (17). GrzepGeom Cv, H4v. W grz6- 
chu Panu nic ni6wdzięcżno. RejPos 147v. a ni- 
gdy nicż6goy dobr6go/ [...] ani obacżśó ani li6 
veżyó ni6 moż6my. RejPos 337v; A2v, A4, Bv, 
3v, 3v (316). A cżymż6 li6 to dzieie' Niczymći 
inym i6dno żechmy vtrMili onę lzcżyrą niewin- 
noM nalzę RejZwierc 71; 13, 23, 33v, 36, 46 


NIC 


75 


(31). BietSpr 15v, 37v, 54, 58, 63v (8). Strum 
B3v, 12, I3v, K3, M, O, Ov, R4. Modrz-Baz 
8v, 16, 26, 43v, 82 (11). KochOdp C3v; D2. 
w którym [czlowi..1:u] śiłś! krala/ czułość/ ocho- 
s ta/ y człón6k każdy/ łatwi6 dobre zdrowie I a to 
Ż6 mu nicz6g0 ni6zbywa/ ani ni6 doltawa po- 
kazui6 OczkoCiep 12v; l, Iv, 2, 20, 20v (8). 
KochPsal 85, 99, 174, 198, 203. KochTr 10, H, 
14. Tak nalwarzywby lię a nic ni6 lprawiwlzy 
10 })olłowi6 l'6larlCY / Rzelcy y Prulcy odi6chali 
pr6cz. StryjKron 722; 335, 547, 547, 637, 722. 
KochFr 18. Pomogę wam do t6g0 co li6 bę. 
dzi6 godzió/ Tak iakoby ni6 mogło nic niko- 
mu lzkodzió. BielSjem 15; 6, 18, 20, 25, 37. 
15 KochPieA 36, 36. Ni6 lkładay nic na źwierz 
ch6iwy/ Vmylł twóy krzyw ni6cnotliwy. KochSob 
66; 56, 68. BielRozm 10. Ni6 vkrarlnielz nic 
żadn6mu/ faUzu ni6 cżyń bratu IW6mu ArtKanc 
M4; A18, C16v, D13v, D17, DI9 (22). Y tu li6 
20 oświadczam, że lobi6 w My mi6rz6 nic ni6przy- 
włalczam. JanNKar D2; Av, A4, D2v, D3v. 
JanNKarK Ev. Napśśi6 zazdroBó/ y wlzytkie 
bi6śiady Nieprzyiaći611kie Imutki6m lwy m VĆi6- 
by / Choó nio ni6 zgrz6lzy KlonFlis E; G3v. 
nic z przymiotnikiem lub zaimkiem w G sg n 
(507): Bog widzi 16rce kożcl6go/ Prz6d nim ni6- 
marz nic tayn6go. BierEz I4v; B4v, 03, S2, 
S2, S3. Nie chwal6bni6ylz6go nic zacni6ylz6go 
mężowi każd6mu ni6 i6lt, nad dobrotę a przyj6m- 
30 noló z vkłonnolcią BielŻyw H9; 3, 8, 39, 39, 
39 (11). SprCh(d 13. BielKron 1 85, 155, 155v. 
Diar 101, 107, 141, 150. DiarDop 85. BielKom 
B6. RejWiz 2, 3, ł8v, 22, 22 (26). boó ni6 vcżyni 
OĆi6C moy / nic tak wi61ki6° abo mał6go / aż ói 
35 mi pi6rw6Y POWi6 Leop l. Reg 20/2; Gen 26/29, 
Lev 19/35, Luc 23/15, Hebr 2/8, Apoc 21/27. 
RejFig Dd5v. RejZwierz 36v. BielKron" 268, 
274, 278. Mącz Ilc, 16d, 37d, 89a, 920 (43). 
RejAp 184v, 184v, 186v, 187, 187. G6rnDworz 
40 N2v, V7v, Bb7v, Cc4v, C05, Ll6. GrzepGeom 
M4v. RejPos 6v, 6v, 53, 60v, 60v (46). Niemalt 
nic tak gruntown6go/ Co ni6 zgini6 cżalu IW6go. 
RejZwieTc 236; 87, 144, 212v, 215. BielSpT 
51. Modrz-Baz 6, 6, 6, 6, 6 (9). KochOdp C4. 
45 OczkoCiep A2v, 7, 17, 21. KochPsal 79, 114. 
StryjKron A4, 447, 607. BielSjem 5. KochPiel 
27, 41. KochSob 59. KochTar 77. ArtKa'nc A14v, 
H13v, L7v, LI0v, M3, SIl, SIl. 
Wyrażenia: 
»nic dobr6go« (41): BierEz H4v, K4v, L2v, 
N3. RejRozpr Dv. BielKron 1 53v, 77v, 129, 
130. Bylcie lmutku IW6go zapomnieli/ Ktory 
cżłowi6cż6mu zdrowiu bkodzi/ Y ni naoż do- 
br6go ni6 przywodzi. BielKom G6v; D7v, E2v, 
ss F7. RejWiz 90v, Il7v, 133v, 133v, 136v, 139. 
Leo]J 3. Reg 22/8, 22/18, lob 9/25, Prov 14/15. 
Mącz 348d. RejAp AA4. RejPos 6v, 39, HOv, 


SD
>>>
76 


162, 171 (8). RejZwierc 139. Znał kto kiedy 
Poetę trzeźwiego , Nie vczyni taki nic dobrego. 
KochPieś 23. ArtKanc H15v, L8. 
mic gorszego« (4): BierEz B3v. Powiadał też 
Ariltoteles że vbolthwo nic w lobie gorlzego 
niema, iedno iż niemoże pomagać nędznym 
a vbogim. BielŻyw 88. SeklPieś 19. Modrz-Baz 
87. 
)mic inego (innego, inszego)« (147): BierEz 
Ji'4, M4. Za tym Schachmat zwielił głowę/ a pro- 
m iuż ni ocż inego iedno aby mu dopomogł 
ltatku lwego zdobyć pod PrzekopBkim BielKron 1 
260; 188. Diar 65, 107, ll4, ll4, 135, 139, 150. 
DiarDop 78, 80. SeklPieś 20. Leop B4v, Num 
ll/6, Deut 18/2, 2.Reg 12/3, Acto 17/21, Gal 
1/7. RejZwierz 79v, 132v. Aer interif'ctus inter 
coelum et mare, Miedzy niebem y morzem nic 
ynIzego nie yelt yedno wiatr. Mącz 162d; 41d, 
178c, 24711., 247d, 38511. (12). RejAp D6, 54v, 
164v. GórnDworz Gv, K7v, S3v, Ff5, LI. 
OrzepGeom B2v. nędzny a vpadły cżłowiek/ gdy 
vpadnie w nędzy lwoiey a w grzechu lwoim/ ni 
przez co inlzego lnadniey nie może przydź ku 
vbłaganiu gniewu Boga Oycza lwego niebielkiego 
[...] iedno przez tę ofiarę RejPos 87v; A6, A6, 
13v, 24v, 42v (93). RejZwierc 18, 23, 41, 195. 
BielHpr 52v, 59v. OczkoCiep 15v, 19. ArtKanc 
L19. JanNKarK G2. KlonFlis A3v. 
»nic lepszego« (17): BielKf'on 1 102. RejWiz 
43, 95. Leop Eccle8 3/22. Nihil quicquam est 
charius penBiusque nobis quam nosmetipBi, Nic 
nie mamy leplzego ani ważnieylzego yako Iarni 
liebie. Mącz 288d; 62a, 322c, 419c. RejPos 133. 
Iż łakomcy nigdy nic leplzego za żiwotow lwych 
nie cżynią/ iedno kiedy pozdychaią. RejZwierc ss 
63v; 78v. BielSpr b3v, 69v. OczkoCiep 15, 
24v, 31v. ArlKanc S17. 
»nic niepodobnego« (6): RejPos 135v, 270v, 
271, 272, 272. Bo v Pana wszechmocnego/ Nic 
nie iest niepodobnego Af'tKanc A5. 
»nic nowego« (9): Diar 131, 133. Boó iedno to 
zadzierżewa nasze wolności, że bez nas nic no- 
wego na nas KJM stanowió i z WM nie może. 
DiarDop 83; 85. Mącz 19d. RejPos 131, 164. 
Modrz-Baz I. BielSjem 8. 
»nic pewniejszego« (10): Mącz 64d, 191c, 
267b. Iż nie mamy nic pewnieylzego we wlzyth. 
kich lprawach lwoieh/ iedno śmierć. RejPo8 
190v; 55, 270v, 342. ArtKanc SIO, S16v, S18. 
»nic pewnego« (15): DiM ll7. BielKom D5. 
RejJViz 46. Mącz 50a, 334h, 360c, 482d. Słu- 
chayże co ielt lwiat/ [...] marna omyłka/ 
łotrowlka ialkinia/ omylna lamołowkśf na kto- 
rym nigdy nic pewnego/ nic trwałf'go/ ani nigdy 
długo ltanownego byó nie może. RejPos 317; 
ll2, 148, 190v, 317v, 317v. RejZwief'c 144. 
ArtKanc S16v. 


NIC 


»nic swego« (9): Ilćif\ niechcę nic mieó lwego 
8połu vżywiemy wUego RejRozpr Cv. RejWiz 
105. RejPos 23, 143v, 145v, 146v, 166 (7). 
)mio takiogo (takowego)« (15): A tu koniec 
5 tego roku wktory Iie nic takiego nie tocżyło co 
ku pilaniu godnego. BielKf'on 1 268v. Diar 113, 
119, 152, 152, 152. RejFig Bb2v. Mącz 41711.. 
RejPos 163v, 246. BielSpr 48, 75v. ktoregoby 
dźieói w vcżćiw08ći miały / [ . . . ] a nieśmińły 
10 przed nim nic takowego mowió ani cżynió/ coby 
było lprolnego a nie vcżćiwego. Modrz-Baz 11; 
82. OczkoCiep 24v. 
)mic trudnego« (5): RejWiz II. Nihil perpluxi, 
nihil intrioat.i habet haec causa, Ta rzecz yolt 
15 barzo łatwia/ Nie ma nic w lobie trudnego. 
.Mącz 304b. RejPos 272. BielSpf' 4v, 10. 
)mio wdzięczniejszego« (6): A tak oba.cż 
iż v niego nic nie ielt wdzięcżniey1zego iedno 
tho! abychmy thego nal1śdowali! co idth wola 
20 lwięta. iego. RejPos 40; llv, 85, ll7v, 173v, 343. 
»nic złego« (21): KWf'Wes A. SprChł..d 93. 
BielKom E7v. RejJViz 28, 30. A gdy na tho długo 
cżekali/ widząc że lie mu nic złego nie lthało/ 
obroćiwlzy lie powiadali go byó Bogiem. Leop 
25 Acto 28/6; Gcn 26/29, I.Reg 20/21, Psal 17/22, 
Acto 28/5. Pomnilz co za nif'lzcżęlcie/ z opilltwa 
przychodzi/ Ze nie marz nio tak złego/ co ltąd 
nie pochodzi. RejZwierz 142v. Mącz 34411.. 
GórnDworz Cc4v. RejPo8 C4v, 226v, 260v. 
30 RejZwief'c 46, 46. Modrz-Baz 48v. StryjKro1ł 
562. Af'tKanc 04. 
nic z przyslówkiem (167): »nic barziej « (6): 
Nihil magis pressi, Nicem barziey nie taił. Mącz 
320c; 1910, 266d, 3160., 417c, 419b. 
»nio dalej« (4): DiM 129, 130. nie bądźże 
tym chartem czo tylko wnurzyw1zy łeb w kocieł 
nie vmie nic daIey iedno lie w barłog po vlzy 
zagrze86 RejZwierc 28; 28. 
»nio więoej« (40): RejWiz 46v, 89. Leop Ezod 
.0 36/6, Deut' 5/22. RejZwierz 43v. Capite censi, 
Vbodzi a nędzni ludzie/ którzi nad ciało Iwe nió 
[I] więcey nie mayą. Mącz 37c; 24711., 3070., 
393a. GÓf'1tDworz Y6, Dd5, Dd6. RejPos A4, 
A6, 14, 35, 38 (23). RejZwierc 18. bo wlzylthka 
.5 lprawa woienna/ ni nacżym więcey nie zależy 
iedno nś zwycżśynym polthanowieniu BielSpr 
8. StryjKf'On 72, 657. KochSob 64. 
»więcej nic« (4): Diar 160. RejA p D6. iż Pan 
od nas więcey nic nad to nie potrzebuie/ iedno 
50 abychmy pokoy a miłość wierną zachowali 
RejPos 145v; 42. 
)migdy (nigdziej) nic« (75): i już więoej nigdy 
odtychmiast nic na nikogo świadozyó nie będzie 
mogł. Diaf' 160; ll9. RejWiz 4v, 41v, 44v, 
55 45, 69 (14). Leop I.Reg 25/15, 3. Reg 22/18. 
RejFig Ccv, Dd4v. RejZwief'z 36v, 43v, 54v, 72v. 
RejAp 42v. GórnDworz Y. RejPos C4v, 6v, 25v,
>>>
40v, 72 (37). RejZwief'c 13, 63v, 136v, 144, 
144, 217v. BielSpr Hv. OczkoCiep lI. StryjKron 
607. Iż pogłowie żeńlkiey płći rządnieylze/ cnot- 
liw1ze/ Niżli mHzy mężowie: co piją/ (miłuią)/ 
Nigdy nic gruntownego w Radach nie vkuią. 
BielSjem 5. ArtKanc L8, H15v. 
»nic nigdy (nigdziej)« (32): BielKom D7v. 
On s liebie lam wlzyt.ko mat a nic od żadnego/ 
Nie potrzebuie nigdy / a wlzylcy od niego Rej Wiz 
52v; 7v, 18v, 64v, 65, 75 (9). RejA p 184v, 184v, 
186v. RejPoB 53, 53, 53, 173v, 174v (l5). 
RejZwierc 87v, lO7v. KroI naprzod Tę rzecż do 
nich vcżynił. Niezwykłem uic nigdy Bez rady 
walzey cżynić KochOdp B3. BielRozm 14. 
»zgoła nic« (6): GórnDworz Bb2. RejPos 270v. 
KochOdp B2v. iż w tym na co lye nawięcey 
vladza [rozum ludzki] [...] ielt tak głupi a uie- 
ultawiczny / iż zgoła nic lye vmieć nie zda. 
OczkoCiep 2v; A2v, 7. 
Zwroty: »)lli zacz nie być« (2): Iellibym lie ia 20 
chłubił iaką chwałą/ tedyby ni zacż nie była ta 
chwała moia. RejPos 84; 207v. 
»za nic (ni zacz) [być]« (9): RejRozpr B2v. 
BielKron 1 179v. RejWiz 87, 87. Bo ni zacż ba- 
rzy Sokoł/ kiedy nie V'ławia/ A iż lie ktemu 25 
ielzcże/ wronami zabawia. RejZwierz 87v. RejPos 
105v, 289v. OczkoCiep H. A choć vchem sły- 
lzymy słowo twoie święte/ Przedlię to v nas 
za nic iak baśni przeklęte ArtKanc K18. 
»nic nie być, nie być niczym« (2): chocia SD 
lama w lobie ona rzecż/ była dziwnie olobna: 
iednak przećiwko oney niewidomey rzecży / ktho- 
rąm ia był lobie zmyllił/ nic nie byM.. GórnDworz 
M6v. Idli kto rozumie lię czem być/ gdy nieidt 
nicżym/ lam lię zwodł.i/ y wbłąd lię przywodł.i. 
Modrz-Baz 56. 
»za nio (ni zacz) mieć, za,nic (ni zaoz) nie mieć, 
mieć za nic; nie mieć ni zacz« (39): Zlić lwe 
grzeohy nizaoż maią/ A wielbłądy przełykaią 
BierEz R3v; E4, G3v, H3v, K, 04v. Ano na 40 
nalle ze wllech ltron ćchaią Za nic lobie ty 
vltśwy maią, RejRozpr K3; Hv. Był Solon 
w Atenach mądry / ktoregom ia powielći lobie 
nizacż niemiał BielKron 1 22v; 149v, 155v, 
284v. BielKom F3v. RejWiz 103v, 157v, Leop 45 
lob 30/2, 2.Mach 8/35. Mącz 128b, 131a, 
242b, 24711., 253c (12). RejAp H19. GórnDworz 
E7. RejZwierc 61. BielSpr b4, 50. KochOdp C3. 
OczkoCiep lI. BielRozm 8. ArtKanc L, 015. 
»nie mieć nic z tego, z tego nie mieć nie« (2): 
RejWi2 57v. Rychleyby ie wyciągnął/ do cżego 
inlzego/ Ale panie Wenulku/ ty nie maIz nic 
8 tego. RejZwierz 65v. 
»nad kogoś nic nie mieć«: Pardix/ wynalazł 
piłę wziąwlzy formę z rybiey kolći/ dla cżego 
Dedalu8 lepchnął go z wieże (aby nadeń nic 
niemi al) BielKron 1 9. 


Słownik lIo18zozyzny XVI wieku 


. 


NIC 


77 


»nie mówić nic k rzeczy, nic k rzeczy nie 
mówić« (3): BierEz E4. Inaniloquus [...] Darwo 
mowny / pletliwy który nic k rzeczy nie mówi. 
Mącz 167b; 353c. 
»za nic pokładać« (3): gdyż Anyeli/ gdyż 
Apo1tołowie/ gdyż ini w1zylcy lwięci za nic 
pokładali doltoień1twa lwoie RejPos 13v; 14, 
14. 
))za nic policzyć«: A chodł. by też długiego 
10 żywotś byli/ za nic policżeni będą Leop Sap 
3/17. 
))ni nacz się przygodzić, ni nacz 8ię nie przy- 
godzić« (7): RejWiz lI7v. iż iuż iedno iako nie- 
wialty leżą w ba.rłogoch lwoich/ a ku żadney 
15 obronie/ ani ku żadney dobrey lprawie ni nacż 
lie nie przygodzą. RejAp 80. Abowiem kto tak 
mnima iż lie iuż w ltarośói lwey ni nacż przy- 
godzić nie może/ thedy 1ie mnie zda iż teraz 
więczey niż kiedy w inlzych leciech lwoioh. 
RejZwierc 162v; 18, 139, 155. KochSob 64. 
»)za nic (ni zacz) 8tać, za nic (ni zacz) nie 
stać, stać (nie stać) za nic« (13): Iuż dziś lukno 
ltoi za nic Mowią iż wnim ćięlzko chodzić 
RejRozpr 13; C3v, C4, H2v, 12, 14. lob wypi1uie 
w1zechmocnoBć Bolką/ a że ludzie w lprawie- 
dliwoMi przyrownani ku Bogu za nic nieltoią. 
Leop lob 9 arg. Mącz 230b, 235d. GórnDworz H3v. 
RejPos 98v. iż tho co lobie ludźie wielcy/ ludźie 
mądrzy / tak barzo ważyli/ że mówię v n808 ni. 
zacz nie ltoi GrzepGeom A4. RejZwiero 236. 
»za nic (ni zacz) ważyć, za nic (ni zacz) nie 
ważyć, nie ważyć za nic (ni zacz)« (8): Gotto- 
wie [...] bacżąc lud ltralzliwy/ okrutny/ wielki/ 
żywotha nizac [I] nieważąc/ vciekli z Węgier 
35 przed nimi BielKron 1 122v. RejWiz 173v. Id 
nihil puto, Nic o to nie dbam/ nie ważę lobie 
tego za nic. Mącz 33311.; 9680, 121d, 33311.. RejPos 
23. Ktore [wszeteczne] z poltś.wą chodzą/ mi- 
łoMiwśó każą/ Godnych ludzi ltatecżnyoh ni- 
zacż lobie wśżą BielRozm 27. 
Frazy: »z tego (z czegoś) nic nie będzie (nie 
było), (z czegoś) uie będzie (nie było) nic, nic 
z tego nie było« (lO): RejRozpr Cv, F4v. Ale gdy 
ltego nic nie było/ Attila zebrawizy lie znowu 
wypulto1zył Włoskie krainy BieiKron 1 123v; 
213v, 247, 254. Diar 109. Abowiem wiele pod. 
lzcżuwacż a pochlebca! chociay ćichy a milcżący / 
złego lpra.wić może: a lnadź d81eko więcey niżli 
on co łAie a groźi/ a przed1ię ze w1zytkiego nic 
50 nie będzye. RejPo8 266v. BielSpr c2, 59v. 
»(czemuś) nic nie będzie«: Ryliom Zdbiom 
a Wiewiol'kam/ to tym nic nie będzie/ Bowiem 
ći po lzelinie lkacżą lobie wlzędzie. RejFig 
Bb7. 
»ze wszytkiego nic« (3): A lkoro ku polep1ze- 
nin przydzye zdrowia lwego/ przedlię ze wIzy t- 
kiego nici przedlię z nowu W kawki lie rozlecą 


s 


ss 


18 


.
>>>
78 


ony wIzytki przeItrachy iego. RejPos 248v; 
266v, 316v. CI »z tego (z czegoś) nic nie bę- 
dzie«. 
»nic nie 8Ohodzi na czymK, nie schodzi nic na 
czymś« (10): Utrunque laetor et sine dolore cor- 
POriB te fuisse, et animo valuisS6, Raduyę lie 
dla obu rzeczy yżeś y na ciele czyśóie zdrów 
był/ y na dobrey mylly nic nie rchodźiło. Mącz 
182d; 13811., 138a, 183d, 23711., 277c (8). MOy 
wiekuiIty parMrz mię paśie/ Nie zeydźie mi nic na 
żadnym wczśśie KochPsał 32. KlonFlis C2. 
»nic komuś do tego (czegoś)« (16): Patrzmy 
lwego/ nio nam do cudzego RejRozp9' K3. RejWiz 
39v, 74v. RejZwief'z k. t., 20v. Mącz 24711., 430a, 
430a, 430b. RejPos 161v, 235, 244, 281, 281v. 
Bo co Antenor mowi/ że nam nic do tego/ Ba 
y barzo do tego. KochOdp C2. KlonFlis D3. 
»nic tu (tam) na coś« (2): Bo tam nio na wy- 
kręty / gdyż tam nie patrzą Grammśtiki ani 
DiAlektiki RejPos 289. Day coś winien mło- 20 
dzieńcże/ nio tu na odwłoki. BieLRozm 27. 
»nic na tym (czymś), na tym nic« (11): 
NIcći na tym moy bracie/ chociay cżytasz wie. 
lei Bo miedzy Fiyołkami y pokrzywś6 zyele. 
RejZwierz 143
. Mącz 42111.. G6rnDworz 05v. 
RejPos 168v, 262v, 279. RejZwief'c 134. Strum 
N3
. Modrz-Baz 92. KochPieś 43. Ale w My 
mierzej lynu/ nic na lamey chllći KochTar 
78. 
»nic po tym (czymś, kimś), po czymś nic« 30 
(32): RejRozpr F4. Diaf' 137. i po urzędziech nic, 
kiedy egzekucyj ej nie czynią. DiarDop 81. 
RejWiz 89v, 136v. RejZwierz 71v, 135v, 139v. 
Nullus 8um, Nic po mnie/ zginąłem. Mącz 25311.; 
202d, 24711.. RejPos 9, 70v, 183, 216v, 22lv (11). 
RejZwierc 20v, 236. Strum C4. OezkoCiep 30v. 
By ty Y z nieba ohćiał zwodźić PrMźiMy/ 
Nic potym ielli twoy żywot l
karMy StryjKron 
76. KochFr 72. KochPieś 48, 48. JanNKar E2v. 
JanNKaf'K F4. 
Połączenie: »acz nic« = co najmme] (3): 
Dziwnie lie o to wIzytki białegłowy Itarśią/ 
aby były/ a gdy byó nie mogą/ aby lie acż nic 
zdały czudne G6rnDworz G; B5v, L3v. 
Szeregi: »mało (niewiele) a(l)bo nio, mniej ni- 45 
żli nic« (4): Ano lie rozum z miclzkiem iuż da- 
wno zgodzili/ Bo niewiele albo nic będzye w nich 
pochwili. RejWiz 92v. G6rnDworz Aa5. Są też 
clrugie dobrodzieyltwa co nas barzo mało abo 
nic nie kolztuią/ a wżdy lie nam lowicie odda. 50 
waią. RejZwierc 95. Lata moiey śmiertelnośći/ 
Mniey niżli nic ku wiecznośói. KochPsał 57. 
»nic a zgoła nic«: na ktore też by nawiętsza 
potrzeba dolegała i pożytek się okazywał, nic 
a zgoła nic ustawić WKM nie może8Z. Diar 152. 
Zestawienie: »nic dobrego«_ (4): Furcam fere- 
bant deprehensi in ali quo maleficio 8ervi, Inde 


NIC 


furcifer, Sługa, który lie w czim przewinił. Nic 
dobrego Niecnota. Mącz 14111.. Nequam nomen 
indeclinabile, Nic dobrego/ łotr/ lzubienicznik/ 
zły. Mącz 245d; 162d, 371b. 
a. »wniwecz« [w lunkcji przys16wka] = na nic, 
na darmo, na pr6żno (164): Bo lie Bogu ni lu. 
dzyom iuż w niwecż nie trefilz/ Iedno tak cżas 
na lwiccie darmo marnie Itraóilz. RejWiz 191. 
Cl'ibro aqualll haurire, Proverb. Darmo a w ni- 
10 weCŹ co czinić/ Wodę mierzió Mącz 68d. Mortuo 
verba facere, W niwecz mowió/ prożną parę 
z vlt pulzczś6. Mqf'z 232b; lb, 13d, 38d, 81a, 
167b (16). Y vploteczki wniwecz/ y palki złoco- 
ne/ Matczyne dary płone. KochTr 8. 
Zwroty: »wniwecz iść«: y dni takież oclłącze- 
nia iego poświęoi Panu/ offjarui:
c bńrśnka roci,- 
nego za grzeoh: wllśkoż wthen lpolob aby dni 
pierwIle wniweoż lzły Leop Num 6/12. 
»wniwecz obrócić, wniweoz obraoać, wniweoz 
obrócony, wniwecz się obrócić« (131): BierEz 
D4v. BielŻyw 84. A tak Troiśńskie kroleltwo 
w niweoż obrocono BielKron 1 12v; 4, 235, 
269. Bo iakochmy tu na lwiat z nilzcżego 
ltworzeni/ Także też zślię w niwecż będzyem 
25 obroceni. RejWiz 21v; 157. Leop lob 30/15, 
Psal 107/14, lsai 34/H, 34/12, Ezech 26/21, 
Matth 9/17. BielKron a 283v, 288v. Deploratus 
[...] 0IJłakany/ To Yl'lt zśginęły w niweoz 
obrócony/ O którym yuż żadney nśdźieye 
niemalz aby lie miał poleplzió. Mącz 306b. 
Devft.sto et Pervasto, Wypultolzam/ kazę/ pluyę/ 
w niewecz o bracam/ łupię/ drę. Mącz 476b; 
21b, 29c, 4011., 130c, 1800 (44). G6rnDwof'z Ii. 
Także lie kśżdemu w niweoż a prawie w robaki 
35 obraca każde mizerne a łakome nabycie iego 
RejPos 81v. Gdyż wielz iż każdego takowego 
obieczuie tępió/ nilzcżyó/ a nakonieo w niwecż 
obroóió wiec żnie y potomltwo iego. RejPos 
184v. Ale plugawy a lImierdząoy zawżdy lie 
40 w gnoy a w niwecż obroćió muśi/ a zawżdy preoż 
wyrzucon bywa. RejPo8 220; 7, 19v, 44, 63v, 
65 (.57). RejZwierc 53v, 185, 190, 202v. Strum 
Q4, R. Modrz-Baz 97. OczkoCiep 5v. Stf'yjKron 
406, 652, 682. BieLRozm 20. JanNKaf' Cv. 
»wniwecz się przygodzió, wniwecz się nie przy- 
godzió« (4): a po lmierći iuż ani lkorka/ ani żadna 
rzecż nślza w niwecżby lie iuż nikomu nie przy- 
godziła. RejPos 221v;. 206, 21Ov, 264v. 
»wniwecz potłoczyó (zatłoczyó)« (2): a po- 
kury / a omylnośói iego 8 liebie złoży / a w niwecż 
ie potłocży RejPos 187v. Tedy on tu dopirko 
[...] tak lie ltara/ iakoby zanilzcżył/ zatłumił/ 
a w niweoż zatłocżył wierne Pańlkie RejPos 
51v. 
Frazy: »a to w niweoz , to wniwecz« = to nie. 
ważne, bez znaczenia (8): Iż kto tę marną Iukuię 
obłocży na nicei Nigdy iey lam nie dodrze inlzy 


5 


15 


55 


. 


.. 


j 


...
>>>
iey dochodzi/ A to w niwecż co dulzy y lławie 
zślzkodzi. RejWiz 14; 12, 17v, 53, 55, 87. A to 
w niwecż że6 gębę/ na krzyż pokryllaią/ Alboó 
wzory na twarzy / paznokty zdzyałśią. RejZwierz 
122v. a przedlię rad nie radl przydzie lwięthy 
Mar6in/ day cżyitlz/ a ozo lie go naradzaią albo 
namęcżą to wniwecż. RejZwiero 167v. Przy 
frArzkach mi wżdy nśleią: A to wniwecz co lie 
Bmieią. KochFr 4. 
2. Rzecz nieważna, bez znaczenia, drobiazg, 
Iraszka, głupstwo; nihilum Mącz (35): nic mi 
nie lą no
i/ Gdy mam tako kralne rogi. 
BierEz Kv. Lecż v P{ma nic wymyll/ gdy lerce 
nie płacże. RcjWiz 181v; 46v, 89v. hilulll [...] pro 
brevi et exiguo hinc nihilum, Niczemnoś6/ nic. 
Mącz 156b. RejPos 181. RejZwierc 170. Nic Herb/ 
nic Tituł/ nic wielkiego rodu Synem by6/ gdy 
w twych lprawach pełno lmrodu StryjKron 76. 
KochFr 3. 
Frazy: ))to nic, nic tOG: (19): To nic co lie 
włeb doltanie RejRozpr F3. BielKron 1 49v. 
RejWiz 5, 95: RejFig Dd3v. RejAp 124v. śle 
to nici bo iednak richło po tym pan Kocha- 
nowIki widz pilM pocżął GórnDworz B6. A wŻlly 
to v nas nici a wżdy to v nast iako ono powie- 
daią/ iako Iliwkę połknąó/ nic lobie nie poważyó 
lwiętey woley a tego to porucżenia iego. RejPo8 
335v; 247, 247v, 262, 292v. RejZwierc 124v, 
233v, 241, 248v. O panie nic to/ tak6i dawno/ 
nie będźie mu nic. Strum M; R2. Nic to/ że kogo 
fortuna wyItawi/ Złota/ y fJrebra/ czói ludzkiey/ 
nabawi: Bo go fJmierć lroga ze wlzyItkiego 
zwlecze/ A czefJ6 obłudna za dulzą vóiecze. 
KochPsał 73. 
»nic o to (coli), o COB (kogoB) nic« (5): Gdy go 
poimano a męcżyć chciano/ powiedział iż o mię 
iednego nici ielt nas lprzylięgłych na to trzy 
lta BiclKron 1 18. RejZwierc 243v. BielSjem 12. 
Choćia Bańlkich miaIt nie mamy/nic o to / Samo 
do ręku przychodźi nam złoto. KlonFlis C2; 
E3. 
3. [w lunkcji przyslówka] Jako wzmocnienie 
przeczenia - wcale, ani troch
, bynajmniej; nihil 
Mącz, Vulg-Leop, Modrz-Baz, On, ne (nec, non) 
quicquam, quidquam Vulg-Leop, Modrz-Baz, Cn, 
nihilum Mącz, Modrz-Baz, neque hilum, nil On 
(1067): Wtobieó sie ia nic nie kocham Iż z ciebie 
pożytku nie mam BierEz M2; A2v, A3v, B3, Cv, 
C2 (55). KlerPow 10. Nauka głupie mw nic pożite- 
cżna nie ielt BielŻyw 139; 27, 55, 71. Wllytoy na 
ten nierząd narzekai[ą] Widzą ilz zlie eoh gdy 
nic niedbaią. RejRozpr K2; A4v, H4v. 12. Elzbiety 
krolowey VęgierBkiey nic to nie rulzyło iż Litwa 
lzkody cżyniła BielKron 1 222v; 19, 52, 63v, 80, 
184 (13). W czym nie nie wątpimy że to Pan 
Bog WKl\[ samemu ten dar zachoVlaó raczył 
Diar 122; 79, 105, ll4, 127, 129 (16). DiarDop 75, 


, 


NIC 


79 


75, 76, 76, 77 (15). Bo gdzye grzech z złolcią 
lie lpoi/ Tam lie Cżśrt nas nic nie boi BielKom 
D4; C8v, Dv, D5v, F4v. SeklPies 20. O marni 
rodzicowie co iedno patrzycie/ Aby ciało buiAło/ 
5 a nic nie bacżycie/ Iżby pilniey potrzeba vmylł 
vpltrzy6 cnotą RejWiz 88v. Y pieniędzy nie marz 
nic y rozumu mało. RejWiz 90v; A7v wstęp, 
4v, 14, 14, 17v (114). Bo nic we mnie Bił nie 
zoItało Leop Dan 10/17; A3v, Gen 16/5, Iudic 
10 5/19, 2. Par 32/7, 4. E.
dr ll/42 (21). RejFig 
A2v, Bb7, Dd2, Dd5, Ee3v (7). CI chociay 
z Zołkwie z rzeki/ cżęlto wodę piją/ Ale im nic 
nie wadzi/ ch06 lie w niey y myią. RejZwierz 
84v; 5v, 23v, 34v, 39v, 62v (14). BielKr01
a 
15 263, 269, 285. Frigidam et ieiunam allegasti 
causam, Nic nietrafną ani gruntownąB prziczinę 
powiedział. Mącz 164d. Widzę że lie rulz8lz/ 
ale nic nie polpilllzah/ ale6 nic nie lpielzno 
Mącz 234c. Me status Reipub. non delectat, 
20 Nic mie nie ciehy ten ltan Rzeczipolpolitey. 
Mącz 417c. Ooitium taciturnissimum. Barzo 
ćiche drzwi/ nie skripią nic. Mącz 438b. Nu11a 
togae necessitas, Nam nic nie potrzeba długiey 
lzaty. Mącz 456d; 34a, 43b, 6211., 72d, 73a (103). 
25 nic lie nam nie trzeba pytś6 ani przypśłhrowśó 
głębokolciam tym tych dziwnych taiemnic Pań- 
lkich. RejAp D; AA4, BB8v, D3v, D6, D6 
(31). ktorych [białychgłów] cnota/ takież y doltoy- 
noM nic nilzlza nie iolt doltoynoB6i męl
cżyń- 
30 lkiey. GórnDworz V2; L4, T5, V2, Mm7, Mm7v. 
GrzepGeom CV', L4v. poki dzyedzic mślucżki 
iclth/ nic nie ielt rozny od lIugi chocia ielt 
panem wlzyItkiego RejPos 31v. Matka lwięta 
iego [...] gdy iuż bła z Ieruza1em do domu nic 
35 o nim piecżey nie miała RejPos 38v. Nie ważże 
lobie nic onych głolow a onego wycia marnych 
wilkow lwiatś tego RejPos 123; Ali, B, Bv, 
4v, 5v (492). la lie o to nie gniewam nici Kto mi 
będzie prawdę mowi6 RejZwierc [233]v; A4, 
40 B2v, 18, 2liv, 38v (42). Wlpina lie [koń]/ a nic 
z mieyloa/ cżślem zrzu6i BielSpr c2; b3v, 62, 67v. 
bo z przodku vpuIta nie trzymaią nic Strum M4v; 
A3, 3, C, E4, F3, F3 (13). Modrz-Baz 58v, 74v, 
77, 92, 94v (8). KochOdp C2v, C2v. OczkoCiep 
45 7, ll, llv, 17v, 21 (8). BielSen 12. BielSjem 4. 
KochPiei 5, 9. Niemalz w tobie nic hardofJói/ ('o 
więc rzadko przy głśdkoBói. KochSob 69. KochTar 
77. BielRozm 3, ll, 14, 28. Lecż ten co prawdę 
miluie/ ś w niey żywot swoy Bprawuie/ temu6 
50 nic BwiatłoM nie szkodzi ArtKanc N18v; Ali, 
D8v, D19, E15, HI5 (37). B. dwoie: pierwlze 
nie ieIt nic rózne od Ła6iitlkiego/ iako Blub 
JanNKarK Ev; Ev. 
Wyrażenia: »nic namniej « (2): chociay iawnie 
55 lIylzą głos lwięty iego / [...] ś wżdy ich nic na- 
mniey nie clotyka to lwięthe powołanie iego 
RejPos 238v; 6v.
>>>
80 NIC - NIEZWYCIĘ
ONY - NIKCZEMNY, NICZEMNY, NICEMNY, NIECZEMNY 


»nigdy nic« (17): Iedno ltoy mocno wiernie 
w pocż6iwey ltałośói/ Nie rulzą cie nigdy nic 
iadne przypMłoMi. RejWiz 103; 4v, 6v, ll, 35, 
90v, 168. RejAp D8v. RejPos 21Ov, 232v, 236v, 
249v, 286 (9). 
»nic nigdy (nigdziej)« (1): RejWiz 115v. gdyż 
to lą włalno cżśry/ a nio nigdy nikomu pomoc 
nie mogą. RejPos 305; 194, 302, 305, 307, 339. 
»nic więcej« (2): a Inadź iuż był Pan nic więcey 
nie powinien o tę niewiarQ ich z nimi lie rolpra- 
wowśó RejPos 81; 252v. 
»zgoła nic« (2): RejAp 179. Ii. przeto przyltoy- 
niey ktoromu z w. m. tę pracą wziąć na lię/ 
niż mnie/ ktory zgoła nicz tego nio vmiem 
GórnDworz N8v. 
Szeregi: »mało a(l)bo (a prawie) nic« (8): 
[sluga] ktory wie a zna a rozumie wolą Pana 
lwego/ iż zawżdy lrolzlzemi plagami ma być 
karani niżli on co o tym mało śbo nic rozumie. 
RejPos 159. chociaż pewnie wie iż ma być wy- 
dśne lodś kiedy nś marno męki ciało iego/ 
a wżdy lie mśło nś tho a prawie nic nie rozmylla 
RejPos 184v; 170, 206v, 207, 227, 239v. Cinplice 
w PoUcze lIiarczaney włalnollói lIt [...] choć 
iedny bśrźiey niż drugićf Ale mślo / ślbo nic / 
inlzych krulzców przymićlzanego nie maią. 
OczkoCiep 25. 
»nic a nica:: ś wżdy lie to nic ś nic nie dotyka 
onego błędnego a grzechem zallepionego Ierca 
nal,/;ego RejPos 230. 
4. [w lunklJji partykuły przeczącej] W równo- 
ważnikach zdań zaprzeczonych - nie; non Mącz, 
Vulg-Leop, haud, nec, nequaquam Mącz, minime, 
nullo modo Modrz-Baz (31): BielŻyw nlb 8. 
wlzakże lie pothym 8 Pruly zgodził Mlóiwy/ ale ss 
z bratem nic Waróillawem BielKron 1 198v. 
Kxiążę Opolskie przyiechawlzy do Krśkowa/ 
pulzcżon do mialtś przez miolzcżśny / wziął 
mialto ale zamku nic. BielKron 1 211v; 12, 34v, 
73v, 80v, 208v (10). By lie toż wllyltcy zgor- łO 
llyli: ale ia nic. Leop Marci 14/29. RejFig A5v. 
Non vidomus manticae quod in tergo est pro. 
verbium, InIze widźimy alami liebie nio Mącz 
208c. Nequaquam adverbium negandi, Zadnym 
obyczayem/ owlzeki nic. Mącz 245d; 91b, 97c, 
153c, 153c (11). GórnDworz N8v. Krókiewka ma 
być na dłulz łokieć/ y krótlza może byó/ ale 
nM łokieó dłuMy nic. Strum B2; D2. niegodźi lIię 
o iednych cżłonkach ltaranie mieć/ ś drugie 
opulzcżśó/ iednych od krzywdy bronić/ a dru- 
gich nic Modrz-Baz 18v; 84v. KochFr 83. Y la- 
mam tak głupią była/ Zemói też kiedy wierzyła: 
Dźiś iuż. nici y pokim żywa/ Znam ćię źiółko 
żeli pokrzywa. KochSob 62. 
nicemny cI nikczemny 
niczemny cI nikczemny 
nieczemny cI nikczemny 


niezwyciężony (10) part praet pass 
A pl m pers niezwyciężone Modrz-Baz 16. 
SI stp: brak. 
[W lunkcji przymiotnika] Nie do pokonania, 
sI nie dający silJ zwycięży6; invictus Mącz, Modrz- 
Baz, Cn, insuperabilis, ine:esuperabi8, ine:epugna- 
bilis, indomitus Cn (lO): śle kiedi będzie [...] 
[Dworzanin] to miał w lobie/ com pirwey po. 
wiedział/ to ielt wiarę całą panu lwemu/ ś lerce 
: 10 niezwyciężone/ tedy ia iuż na tym przeltanę 
GórnDworz D5v. Dla cżego też wlzytcy Krolo- 
wie PolIcy / (okrom Bolesława onego mężoboyce) 
aż do śmierói zacnolló lwoię w całollći zachowali/ 
y zawżdy ie za niezwyóiężone miano Modrz-Ba:6 
15 [16]. Poydęprzed pana mego [...] Któremu dam 
wyznanie/ Graiąo w łagodne ltrony / Ze Bóg 
niezwyóiężony. KochPsal 64. Stolicy twoiey/ 
o niezwyóiężony Królu/ żaden kres nie iclt 
założony KochPsal 67. Wielki to pan na Sionie/ 
20 pan Iliezwyćiężony/ Nad króleltwa lIwiata tego 
wIzytki wynielliony. KochPsal 148; 143, 197. 
Szeregi: »niezwyciężollY, mocny; mocny a nie- 
zwyciężony« (2): Invictus [..,] Niezwyoiężony/ 
twardy/ mocny. Mącz 497c. 8tańmylz my iedno 
25 przy oney mooney ś niezwyciężoney Ikśle lwo- 
iey / to ielt przy Panu Iwoim y przy nauce 
iego RejA p 104v. 
»możny:ra
niezwyciężolJY«: Gdyżell też Iłylzał 
w iakim!belpiecżeńltwie/ a w iakim błogoIławień- 
30 LLwie vltawicżnie zśwżdy chodzi taki każdy/ kto 
lie doltśnie w opiekę a opśtrznol!ć tego możnego 
aniczwyciężonego Boltwś lwiętego. RejPos 293. 


" 


nikczemny, niczemny, nicemny, nieczemny 
(140+56+2+2=200) ai 
nikczemny BierEz P4, Leop Mai 3/14, lBai 
41/29, lsai 49/7, RejFig Bb2v, RejZwierz A2v, 
RejA p (8), GórnDworz M, M6, 83, Y6v, GrzepGeom 
A4, RejPos (81), RejZwierc 2Ov, 20v, 165, 207v, 
260, BielSpr 66, Modrz-Baz (7), KochPsal 
49, 57, 58, KochTr 10, StryjKron 59, 295 
marg, 452, 482, 567, ArtKanc Klv; niozemny 
BielKom F5v, BielKron l 263v, 287, BielSjem 
192, 827; nikczemny II niczemny RejWiz (17: 1) 
- : 97; niczemny II nicemny BielKron 1 (5: 2) 
39, 214v, 215v, 237v, 242v: 77, 220v; niczemny II 
nieczemny Mącz (45: 2) - : 32511., 339c. 
nikczemny (5), nikczemny (1); nikczemny 
SD G1-zepGeom A4, KochTr 10; nikczemny II nik- 
czemny KlichPsal (3: 1) 6, 49, 58: 57. 
l Bg m ni(k)czemnym BielKron 1 237v, RejWiz 
92, RejPos 5v. L sg m niczemnym BielKron 1 
214v. N sg I [w lunkcji przydawki i orzecznika] 
ss ni(k)czemna BielKom F5v, RejWiz A4, 144, 
BielKron ' 263v, 287, Mącz (7), RejA p E5v, E5v, 
RejPos 9v, 47, 52v, 322v, Kocl
PBal 49. l Bg n 


łS 


,
>>>
NIKCZEMNY, NICZEMNY, NICEMNY, NIECZEMNY 


ni(k)czemnym GórnDworz 46v, RejPos 182, 194, 
195, 198v, 198v, 22!!. L 8g n nikczemnym RejPo8 
106. A pl m pers nikczemne RejPo8 26; nikczem- 
nych StryjKron 452. [ pl m nikczemnymi Modrz. 
Baz 13v. [pl n nikczemnymi RejPos 142. N pl m 
pers 8UP nanikczcmniejazy Modrz-Baz 99v. 
SI stp: brak. 
ł. Niezd.atny, nie nadający się do niczego, 
bez wartości, bez znaczenia, malej wagi, marny. 
nędzny, znikomy, próżny; ineptus Mącz, Modrz- 
Baz, Cn, vanus Mącz, Vulg-Leop, inanis Mącz, 
Modrz-Baz, homo nauci, nihili, nu/lius momenti, 
nullo numero, inutilis, I1tteu8, (per)vilis, sordi- 
dus, stupidus Mącz, Cn, ignavus, iners Modrz- 
Baz, Cn, a8pernabilis, Irivolus, levis, protritus, 
segni8 etc. Mącz, contemptibilis Vulg-Leop, nulliu8 
ponderis Modrz-Baz, absurdus, stultus, 8upinus 
etc. oraz przezwiska i wY7'azy obelżywe On (188): 
Moc/ vrocla/ z wIzytką kralą/ Bez rozumu nik- 
cżemnc lą BierEz P4. Allexellllcr był nicemny/ 
leniwy BielKron 1 77. Nankieru8 biBkup Kra- 
kowski kolcioł wielgi na zamku z gruntu założył 
obaliwIzy ltary kthory był cialny y Nicżemny 
BielKron 1 2I5v; 220v, 242v. BieZKom F5v. 
Ieleń chociay ma rogi lecż vmy li zśięcży / A przed- 
lię go leda gdzye nikcżemny wilk dręcży. Re.jWiz 
35. A gdy ielwża zarzucon będzye owym blę- 
dem/ Ledaiakim nikcżemnym nie wolnym vrzę. 
dem/ To więc choć lie w łeb lkrobye przedlię 
lie wlec muśi RejWiz 92v. Gdyż ielt llepa for- 
tuna a nie patrza thego/ Opuś6iwlzy godnego 
natka nicżemnego. RejWiz 97; Iv, II marg, 
40v, 60v, 79 (11). Oto wHyloy nielprawiedliwi/ 
a nikcżemne vcżynki ich/ wiatr y prożnoś6 
bałwany ich. Leop Isai 41/29. Tho mowi Pan 
odkupióiel Izraellki/ lwięty iego/ ku nikcżemney 
a lekkiey duHy Leop [8ai 49/7; Mai 3/14. SZa- 
lony a nikcżemny/ rzekł ważę lto złotych/ By 
mie ludzie poznali! tam do kraiow do tych. 
Rej Fig Bb2v. Blax [...]id elt' Tarduil Stul'i- 
dus, Proltak/ Dubiel też zową. Inde Proverbium, 
Blace inutilior, Niczemny. Mącz 25d. Inervo 
[...] Czinię mdłymi słabym. Inervata oratio, 
Nie tęga niczemna rzecz. Mącz 246a. Nodum in 
Scypro queris proverbium, Węzła w €Ii t,owiu 
lzukah/ to yclt na zbyteś pieczołowity niczemną 
lobie pracę zadawas [I] Mącz 249a. Tdcae 
Apianao, Proverbium, Niczemne/ wheteczne 
powieś6i. Mąoz 464b. Vanus [ ...] Próżny / 
czczy! też niczemny / nędzny/omylny/lżywy / 
prożnęmi a nieprawdźiwemi lie powieściami pe. 
tayący [I]. Mącz 475b; 7713, 137b, 211a, 243b, 
252d (19). Bo wnet [ta bestia ma] dekretały 
rozlicżne! zophiltrie/ a fałl
ywe pogadki a nik- 
cżemne wywody lwoie. RejAp 92; C4, 92, 129v. 
iż iakowego kto lobie przyaciela obra.ł/ s kim za 
iednego żywie! takowy y hm być muśi: Ielli 


81 


złego/ a nikcżemnego/ to y hm bez chyby iolt 
taki GórnDworz M; M6. Abowiem gdzyekolwiek 
itJlt. lwięta nauka iego/ thu iawnic p1ożelł.: ba- 
cżyć/ iż wIzędy nihcży a zaUumia nauki a IpJ'l}- 
5 wy tego nikcżemnego kroleltwa lwiata togo. 
RejPo8 26. Takżeć też każdego z nas [,..] vprze. 
clza łśJką ś miłolierdzyem lwoim/ w they nędzney 
Gałileey nikcżemnego lcrca nślzegc. RejPos 
109. co to if\lt za lt.rach/ a czo to ielt za vpadek 
10 prze kęs nędze lwiata tego/ a pożytku marnego 
iego / ś prze kęs nikcżemne o ltrAchu iego / wpaść 
w lrogi gniew a w możne ręce Pana tego. RejPos 
'123v. iż kto polą(lza brata lwoiego/ a s lfJrca 
vpornego tho wynidzye od niego / a vcżyni go 
15 lobie wzgardzonego a nikcżemnego w vmylle 
l woim / [.. .] iuż winien l;
cl u każdego RejPos 
181. (marg) Niepewnośólkarbow tego lwiata. (-) 
Ale ty moy miły KrześóiMlki cżłowiecże wlpom- 
niawlzy lobie to/ iż ty nikcżemne plewy nie 
20 thwoie lą RejPos 264. coż ty rozumieć maIz 
o lobie nędzny robaku a nikcżemna mucho/ 
aby też to tobie miało być przepulzcżono. 
RejPos 264v. iż mieyloa ich/ domy y potomltwa 
ich/ zawżdy pulte/ znilzcżone/ a nikcżemne 
25 zoltśó mulzą. RejPo8 29Ov; 52v, 140, 193v, 
194, 219v, 228. Szukay co narychley takiego 
towarzyltwa y takich nauki ożymbyś ony lwe 
zabolałe a nikcżemne oby
żaie co narychloy 
W' lobie ozdobić a wypolorowM mogł RejZwierc 
30 20v. Niechay wiedzą młodźieńcy / iż do odprawo- 
wania lpraw / wielka roznoB6 ieIt miedzy nieuka. 
mil a miedzy dowćipnymi/ miedzy nikcżemnymi 
a miedzy mężnymi. Modrz-Baz 13v. iż też cho- 
6iabyB6ie byli nanikcżemnieylzi/ ś wpowinnoś6i 
35 wślzey naniedbalIzi/ żaden około was dobrego 
porządku vcżynić niemoże. Modrz-Baz 99v; 
87, 134v. Błąd ielt człowiek/ błąd nikczemny. 
KochP8al 58. P06ieIz mięt iako możeIz: a ltaw 
lye przedemną Lubo lnem/ lubo 6ięniem/ lub 
40 marą nikczemną. KochTr 10. Stryj Kron 482, 
567. Mowilz przećiwko lobie/ bez rozmyUu 
wlzego/ Maiąc męł.8/ iak Uylzę/ w Radzie ni. 
ctemnego. BielSjem 10. 
Wyrażenia: »)I\ikczemne ciało« (3): a pewnie 
45 z nim z martwych wltanieIz a zgotuielz to nik- 
cżcmne ciMo lwoie/ iż wyniknie cżalu lwego 
z grobu twego RejPos 113; 49, lOB. 
»nikczemne człowieczeństwo« (2): RejPos 182, 
183. CI »krewki a nikczemny«, »m(lły, nikczem. 
i,,50] ny«. 
»ni(k)czemny człowiek, człowiek nikczemny, 
ni(k)czemni ludzie, ludzie nikczemni« (26): 
Quisquiliae [...] Otrzebiny/ ośmie6iny/ wymie- 
6iny też ogriski. Et per translationem, podły/ 
55 zgardzony! niczemni ludźie/ podnolzkowie/ 
lzarapśłki/ IzarMlCża. Mącz 34313. Trioboli ho. 
mo, Niczemny człowiek/ nie ltoyi d, trzi
>>>
82 


NIKCZEMNY. NICZEMNY, NICEMNY, NIECZEMNY 


pieniądze. Mącz 465b; 20Od, 222d, 242b, 247a, 
253a (lO). OdMóililmy Geometryą Ludźiem 
proltym nikczemnym GrzepGeom A4. A t.ak tu 
obścż/ ielli t.o przyltoi cnotliwey krwi twoiey/ 
[.. .] odltępió od niego: ś vważyó II) bie więcey 
cżłowieka nikcżemnego / o ktorym EzaiaIz po- 
wiedli./ iż ielt iI\ko trawś zielona/ kt.hora z wie- 
cżora polchnie y w ltog będzie wrzucona. RejPos 
39v; 37v, 39, 39, 191v, 192 (13). Nie day mię 
w pośmiech głupiemu Człowiekowi nikczemnemu. 
KochPsał 57. Ta tedy Elżbieta ltara KroIowa 
Węgerlka [/]/ rozumem lię niewie8óim lpra- 
wuiąc/ młodych y nikczemnych ludzi do Rady 
8enatorlkiey w Pollzcze wybrała y podwylllyła 
StryjKron 452. 
»dowód niczemnya: (2): Reijcere argument.a- 
tionem tanquam frivolam et invalidam, Nieprzi. 
mowśó dowodu yakolzto wątłego y niczemnego. 
Mąoz 163a; 199d. 
»nikczemna gnida a: (2): A tak tu pilnie 20 
obaoż/ widzilz ocż6i idzye/ A nie przećiw lie 
lwiatu tey nikcżemney gnidzye. RejWiz 193. 
RejZwierc 207v. 
»lud niczemny«: Lud hardy y nicżemny / 
w poltawie lwey głupi/ Nie trzeba mu wiary 25 
da6/ bo fałlzem okupi. BielSjem 34. 
»ni(k)czemny procha: (2): BielKron 1 237v. 
a na iakieyże tu ielt piecży v ciebie ten nikcżemny 
prooh a ta marna glina/ ktora iako lprolne błoto 
leży vltawicżnie pod nogami twemi RejPos 
329v. 
»nikczemne przyrodzeniea: (2): Ale iż złe 
a mdłe a grzechem zallepione to nikcżemne 
przyrodzenie nabe/ żadnym obycżaiem tego 
vcżynió nie może. RejPos 229; 241v. 
»nikozemna rozkosz« (2): iaki to ielt ltrach 
odpś8ó od thak mocnych przywileiow / a od tak 
mocnych obietnic Pana lwego/ [...] prze kęs 
tey Iwey woley a nikcżemney rolkolzy iego. 
RejPos 319; 278. 
»rzecz nikczemna. ni(k)czemna rzecz« (15): 
RejWiz A4. iż każdy narod/ ięzyk lwoy / y lpra- 
wy Iwe/ zdobió lie lthara/ iako nalepyey może/ 
y pisząo cżalem theż leda 00/ y wyele nikcż\JIII- 
nych aniepotrzebnych rzecży RejZwierz A2v. 45 
Hecta [...] pU8tula panis cocti et capitur pro re 
minimi precij, Skórka chlebowa.. Metaph. Ni- 
czemna a 'barzo podła rzecz Mącz 153d; 156b, 
230b, 242b, 291c, 368c (9). RejPos 47, 322v. 
RejZwierc 165. Modrz-Baz 56. 
»Błowa nikczemne. niozemne 8łowaa: (3): 
Mącz 259a, 483d. A w. m. panie MyIzkowlki 
przy tym giełku lłow nikcżemnych moich/ zle 
lie wyleżawIzy / y Cż{
8 prożno ltrśćiwlzy / po- 
lpielzay lie w drogę G6rnDworz 83. 
»nikczemne 8tworzenie. (7): a wziął im [Pan 
narodowi żydowskiemu] ono prawo pirworo- 


dzieilltwa ich/ y hłogolławieńltwś ich/ a dał 
tobie nędznikowi a poganinowi/ a nikcżf\mnemu 
lthworzeniu lwemu RejPos 57; 107, 146v, 195, 
198v, 228, 337v. 
»świat nikczemny, nikczemny świata: (25): 
y ako Pan dziwnie niebo s Pł{metami rządzi/ 
A iako tu pod nimi nikcżemny lwiat błądzi. 
RejWiz 143v; 102, 144. RejAp 44v. A zwłaIzcża 
ty ktore lie ćilną do niego a do lwiętey nauki 
10 iego / aby ich nie potrśćili [przełożeni lwiata tego] 
na tey marney puhcży tego nikcżemnego Iwiat8. 
RejPos 184; 5v, 6v, 10, lOv, II (20). 
»wiara, nikczemna, nikczemna wiara a: (2): iuż 
wiara iego 6lthśła lie prożna y nikcżemna. 
15 RejAp 29v; 29v. 
))nikczemne źwirzęta (źwirzątka)« (3): Abo- 
wiem patrzay co drugiego ten miłośćiwy Ociec 
m'tlz niebielki cżyni nam tym nędznym a nik- 
cżemnim źwirzętom lwym. RejPos 17lv; 81v, 
142. 
»nikczcmne ździebłko« (2): boś ielt iako 
nędzny robacżek a nikcżemne ździebłko przed 
ocżyma iego. RejPos 46v; 198v. 
»nikczemny żywot. (3): A po zelciu tego 
nikcżemnego żywota lwego/ iuż pewnie wiedz/ 
iż przydzieIz na ty lwięte a nieomylne obietnice 
iego RejPos 277v; 357. ArtKanc Klv. 
»ni(k)ozemny na walkę (ku walce)« (2): [Win- 
centy] lprawił krola o wielkim ludu/ ale nicżem- 
30 nym ku waloe BielKr01ł 1 214v. Molkwa [...] lą 
chłopi [...] na walkę nikcżemni/ y nie lprśwni/ 
choóia ie kto chce porządnie lzykowść na vffce 
ku potkaniu/ nie poddadzą lic na tho BielSpr 
66. 
Szeregi: »krewki a nikczemny« (2): iaka ielth 
zawżdy nad nami opatrznośó iego/ y iako ielt 
mdłe/ krewkie/ a nikcżemne cżłowiecżeńltwo 
nalze/ gdzye iedno kolwiek nad nami nie będzye 
miłolierdzya a opatrznośói lwiętey iego. RejPos 
183; 49. 
))krótki a nikczemny; nikczemny, krótki« (2): 
iużeś lie nalluehał/ nie z wymylłu lwiatś tego/ 
śle z woley ś z nieomylnego pultanowienia iego / 
owlzytkich lprawaoh/ y o whythkich lpolo- 
hiech thego nikcżemnego/ krothkiego/ a omylnego 
żywotha lwego a thego pielgrzymI twa lwego. 
RejPos 357; 9v. 
»mały a nikczemny« (3): RejWiz A4. RtJjPos 
47. Abowie.m inlze Narody z małych a uikcżem- 
50 nych początkow / za poltępkiem cżśllow y fo- 
ritowanim Izczęśćia/ w wielką możnośó rozmno- 
żone/ zwykły to czynió StryjKron 59. 
»marny a nikczemny; nikczemny a m
trny« 
(3): iakoż mu to wzgardzió abo odmienió ty 
55 powinnośći lwoie/ prze kęs tey marney a nik-- 
cżemncy IWdY wolcy lwiata tego RejPos 319; 
278. RejZwierc 20v. 


5 


35 


40
>>>
I" ' 


NIKCZEMNY, NICZEMNY, NICEMNY, NIECZEMNY - OBA 


»mdły, (a) nikczemny« (4): a. pewniobyohmy 
wytrwaó nie mogli s tym mdłymi nikcżf\mnym/ 
a grzechem zarażonym cżłowiecżeńltwem na- 
Izym RejPos 182; 1!!3, 241, 329v. CI »krewki 
a nikczemny«. 
»omylny a nikczemny; nikczemny a omylny« 
(3): gdyż lą wIzytko błędne/ omylno/ a nik- 
cżemne drogi ino lwiata tego. RejPos 293; 40v, 
357. CI »krotki a nikczemny«. 
))płonny a (i) nikczemny« (2): A naywięcey 
o to lię trzeba starśó/ aby lprolne grubijańltwo/ 
a. pilma płonne y nikcżemne/ dylputścyie 
prozne y niepożytecżne/ były z lzkoł wyrzu- 
cone. Modrz-Baz 134v; 56. 
a. Slaby; wątly lizycznie; marcidus Mącz, 
insanus Cn (5): Marcidus [...] Zwiędły/ Ze- 
lchły, Zgniły [...]. Marcidus homo, Niczemnyczło- 
wiek Mącz 209c. - [V ergilius] przypilał to [pro- 
roctwo] Pollionowi B pochlebItwa/ gdy lie mu 
lyn SoloninuB vrodził/ co nie mogło być/ bo 
było nicżemne y rychło vmarło BielKron 1 39. 
M nadzieia lama vtrzymała moię rękę/ iż da- 
wno nad thym nikcżemnym ciałom/ okrucień. 
lthwa. nie vżyła. GÓTnDworz Y6v. 
Szeregi: »mały (malutki) a nikczemny« (2): 
patrzay iako mśła a nikcżemna dzyewka. rolka.- 
zuie ś włada wiolki m krolem. RejPos 322v; 33. 
b. Jalowy, nieurodzajny, nieużyty (o ziemi); 
terra iners Cn (3): Stworzył Pan niobo zyemię/ 
tak prawie z nilzcżego. Zyemia była nikcżemna/ 30 
a. na wIzytki m prożn& RejWiz 144v. Tha źiemia 
[Arabia] na wielu mieylc ielt niepłodna/ ni- 
cżemna/ pialzcżyltha/ kamioni1ta/ y wod nie 
ma. BielKron l 263v. Ziernica. Albuceńska/ w tey 
iako y w innych ska.lne źiemie lą. Ma mialta. 35 
y zamki moone. Ziemia. iako y ty pierwlze twar- 
da a nicżemna. BielKron l 287. 
e. Nieprzyjemny (o glosie); absonus Mącz, Cn, 
absurdus Cn: CIarnor absonus, Szkarade/ ni- 
czemne wołanie. Mącz 402b. 
2. Podly. niegodziwy, lajdacki, godny pogardy, 
wstrętny; levis, nequissimus, vilis Mącz, ineptus 
Modrz.Baz (12): Y łotrowlkie to ożynią co to 
w mooy maią/ Iż tych figlow nikcżemnych 
wolno dopulzcżaią. RejWiz 42. A thśk wlzędy ł5 
kole w ooży thy nikcżemne lprawoe kroleltwa 
lwiata tego lwięta nauka iego. RejPos 26. A oni 
lye w may pladze welelili/ Y lohadzki o mnie 
taiemne ozynili/ Chślza nikozemna. KochPsal 
49. Friderioa wtorego nikczemne potwierdzenie 
Krzyżakow. StryjKron 295 marg. Nikczemna 
dźiewko/ oyóieo ói przyći1kaj Czemu nie vmrzelz' 
KochP.ieś 8. 
Wyrażenia: »ozłowiek niczemny, niczemny 
ozłowiek, nikczemni ludzie« (5): Balatro [...] 
Błoto/ Albo/ próoh który do trzewika/ ślbo/ 
bótów przyltśye. Metaph. Homo viIis, Szuya. 


83 


Niczemny człowiek. Mącz 23a. Terrae onus 
live telluris onUI;, Proverb. Pśduch/ niczemny 
człowif\k/ któremu hkoda ziemie na którey 
ltoyi. Mącz 451b; 314, 434d. RejZwiero 260. 
s CI »sprosny a nikczemny«. 
Szeregi: »sprosny a nikczemny; nikczemny, 
sprosny« (3): nic lie nie lękay / a. nio lie nie 
trwoż/ chocia cie odbieży ten lprolny a nikcżemny 
naiemnik twoy RejPos 124v. a ony rolkolzne 
10 krainy zawżdy poliad3Ji lprolni a nikcżemni 
ludzie RejZwierc 260. bo widźimy / iż iako lrogi 
tyran trapi tego / w kim moc wźięło: iśko go 
pędźi ku cżynieniu y podeymowaniu wiola rzeoży 
nikcżemnych lprolnych y nieprzyItoynych Modrz- 
15 Baz 74v. 


oba (398) num 
N m pers oba BierEz A3, I4v, I4v, K4, P, 
20 BielŻyw 15,75, 161, BielKron 1 (18), RejWiz 26v, 
HI, 126v, 131, Leop Gen 21/27, l.Reg 20/H, 
Eceleci 20/27, RcjZwie1z 8V', Hv, 22v, BielKron l 
(14), Mąoz 509b, RpjPos 290, BielSpr 38v, 57, 
Modrz-Baz [16], 64v, 94v, KochPsal81, StryjKron 
742, KlonFlis C4. N m impers oba BierEz 
R2, GrzepGeom C3v, G2, G3v, Strum B3. N I 
obie BielŻyw 152, 159, BielKron 1 (7), BielKom 
G4v, Leop Gen 41/26, l.Reg 5/4, BieZKron l 
61v, 203, 235, 237v, 280, 433, Mącz 1570, 192c, 
272d, Modrz-Baz 89v, JanNKar F2v. N n obie 
BielKron 1 H5V', 239v, BielKron l 59, 62v, 278. 
G m I n obu BierEz B2, BielŻyw 50, 159, 159, 
RejRozpr D4, BielKron 1 (24), BielKom E4v, 
Leop (7), RejZwierz 21v, BielKron l (54), Mącz 
(8), GrzepGeom G3, RejPos H8v, 357v, RejZioierc 
31, BielSpr 20V', 20v, 24, 24, 33v, Modrz-Baz 
21, 89v, StryjKron 51, 51, 622. 647, 652, 652, 
BieZSen 8, BielSjem 36, BielRozm 9, JanNKar 
A2v, KlonFlis G4. D m I obiema BierEz R, 
łO BielŻyw 59, BietKron 1 36V', 240, 245, BielKom 
E2v, RejWiz 127, Leop LU3 7/42, RejZwierz 
136v, BielKron l 9, 16v, 223, 428, Mącz (7), 
GórnDworz V7, GrzepGeom N4v, RejPos 47, 
227, 265v, 308, 3lOv, 329v, RejZwierc 95, 105, 
StryjK'I'on H, 350, KochPam 82, BielRozm 13, 
JanNKar D4. A m pers obu (12), oba (1), obu 
BielŻyw 31, BielK'I'on 1 63v, lO6v, 238v, 245, 279, 
Leop Prov 22/2, EcoZes 4/3, Eph 2/16, BielKron l 
257, GórnDworz Aa, Aa; oba BielSpr 45v. A. m 
SD impers oba RejRozpr H2, BielKron 1 63, 156, 
BielKron l 30, 30, 31v, 52, 260v, GrzepGeom K3, 
BielSpr 21v, 33v, 40v, 74. A lobie Bi8f'Ez 
D3, L4v, BielŻyw 88, 143, BielKron 1 (7), BielKom 
nlb 3, Leop Gen 15/10. Iudic 19/24, 3.Reg 
18/21, Marci 9/44, BieZKron l 38v, 203, 205v, 
217, 266v, Mącz (16), RejAp C4, C6v, 162, 
GrzepGeom D3v, Strum G, ATłKanc F14v, BielSjem 


25 


55
>>>
84 


37, JanNKar C, KlonFlis D2, E4v, G4v. 
A 'Ił obie BielŻyw 7, RejWiz 126, Leop MaUh 
18/9, Marci 9/46, Mącz 51Oa, RejPos 329, BielSpr 
21v. I m I 'Ił obiema BierEz Q3, RejRozpr 
E2, BielKron 1 260, 264, 280v, Leop Ruth 3/15, 
I.Par 12/2, Matth 18/8, MaUh 18/8, BielKron 8 
3, 62v, 53v, 60, 223, 294, ]łącz 209a, 30411., 
304a, 386c, 5030, RejAp 139v, RejPos 88v, 163, 
329, 329, 332, BielSpr 6Iv, Strum C3v, StryjKro'lł 
:no, 667. L m I 'Ił obu BielKron 1 158, Leop 
4.Reg 21/5, 4.Reg 21/12, Eccleci 20/32, RejZwierz 
H3v, BielKron 3 31, 256v, 283, 314v, 431, Mącz 
87d, 21M, 266a, 509d, GrzepGeom C4v, D4, 
F, I, Kv, BiclSpr (12), Strum B2v, C3, C3v, 
C3v, C4, BielSen 8, KlonFlis E4, G4v. 
SI stp: A kedi sZQ tamo sz obu Btroni przi. 
geli do KZQBza tedi gosscze panu Hincze dauali 
wini y panu BarthoBzowim (lzeozim. 1395. Lcksz 
I, nr 2059. 
Dwie osoby lub rzeozy razem; i jcden, i drugi; 
utcrque Mącz, Vulg-Leop, Modrz-Baz, Cn, ambo 
Mącz, Vulg-Leop, C'Ił, duo Mącz, Vulg-Leop. 
a. Oznacza dwic osoby lub rzeozy wymienionc 
w kontekBcie (259): Wdowieo gdy żony oż8lal/ 
Iżby zśśię w małżenltwie Itał: Z wdo\V
meIta 
lie pollubiła[...] Owa niegdy aby iedli/ Za 
Hoł byli oM Siedli: BierEz P; A3, B2, D3, 
I4v, I4v (10). Dyogene8 [...] Gdyż iedney nooi 
złodzioy mu miclzok z pieniądzmi vkraló ohciał 
[...] rzekł mu wezmi nieboże wezmi, abylwa 
lpała lepiey oba BielŻyw 75; 15, 31, 59, 161. 
RejRozpr E2. MArcus [...] przyąl bratl\. Luoiula 
na Celarltwo/ tak iż lpołu oba nierozdziolnie 
rządzili BielKro'lł 1 51v. ktoby lwięconą rzeoż 
kupouał albo przedawał/ oba wimli lwięto- 
kupltwa BiclKron 1 62. kroI Zygmunt [...] do 
Litwy lie wyprawił z obiema krolewnoma Ed- 
wigą Y Anną BielKron 1 280v; 4v, 12v, 31v, 
37, 58 (36). BielKom E2v, G4v. dwa mężowie/ 
Siodząc o ludzkioh lprawach rozmawiaią lobye. 
Ieden był Zoroaltes/ a T.des był drugi/ [...] 
Cżarnoklięlką naukę theż oba vmieli. RejWiz 
126v; 26v, HI, 127, 131. Wźiął tedy Abraham 
owce y woły/ y dał Abimolechowi: y vcżynili 
oba miedzy lob
 przymierze. Leop Gen 21/27. 
y chwaliłem więoey martwot niżli żywe: a bożę- 
1łiwllego nl\.d obu lądziłem/ tego co ani lie 
iellcże narodził Lcop Eccles 4/3; Gen 41/26, 
Iudic 19/24, I.Reg 20/H, P-rov 22/2, Eccleci 
20/27 (11). Teraz y lzubkę ltrAćilz/ y lzkapyeó 
nadchudnie/ A nie barzo obyoma/ tak wam bę- 
dzye cudnie. RejZwierz. 136v; 8v, Hv, 21v, 
22v. w twoiey mocy ielt grzeoh vcżynió albo 
lie go vltrzedz/ tho ieIt/ wolnoó oboie vcży- 
nió/ w1zak nad obiema panuielz. BielKron 8 3. 
Młodzyeńcy [...] olkocżyli dom onego ltśrego 
męłś wołai
o aby wywiodł gości
 niewiśltę [, _.] 


OBA 


Vpominał ie ltl\.rzeo tak długo / aż daley nio mogł 
inścżey vcżynió iedno oba z gościom wywiedli 
żonę onego Lewity BielKron 8 52v. NI\. cudzo- 
łoItwie zachwycony tak niewialta iako mę1z- 
5 cżyzna/ bez miłolionlzia maią być vkamiono. 
wani. A ie1łi oba wolni karzą ie bicżcm Biel11.ron8 
261. O dwu Inl"łśch Baleariokieh Mayorice 
y Minorice [...] TY obie Inlllle lą vrodzaiu 
dobrego BielKron 8 280. Dwie drodze lą z Molkwy 
10 do Białłego ieźiora/ iedna blil.dza przez Vhlicż 
źimie/ druga lcóie przez Iarolław/ ale obie drodze 
trudne dla wod BielKron 8 433; 12v, 16v, 52, 52v, 
59 (32). Incensu8 eBt studio utriusque vestrum, 
Rad lie obiema wam:!. wielmi zśchowawa. ]łącz 
15 167c. nlos du08 pro re tollebas una, Obiemśś 
dokuczał wedlo twey przemożnośóy. Mącz 353a. 
Utrobique adverbium, Na obu m\eylcu/ y na 
tey/ y nI\. owey ltronie. Mącz 509d; HOo, 182d, 
1920, 222a, 353b (11). opowiecla/ co za ltan ielt 
20 tey beltioy / y kto na niey liedzi/ y co lie z obie- 
ma na dokołlozeniu sltanie. RqjAp 139v. iakoby 
toż whytko/ co lio dworz{minowi naznaożyło/ 
białeygłowie też ZY8t lie miało/ iam ielt 
w tym roznego mIlimaIliII.: abowiem niektore 
25 lą rzecży iednako pothrzebne obiema GÓ'l"/łDworz 
V7. dwu telko przypomnię męlzcżyzn obu mło- 
dych/ obu wielkich panow GórnDwOlZ Aa. Ten 
tedy k'łt z tego Klina w którym ielt odiąwlzy/ 
zoltaną dwaj w któryoh obu nie będźio cały 
30 kąt ieden prolty GrzepGeom F; C3", G2, G3, 
G3v, K3 (7). Drudzy zaIię powiadaią/ iż pod 
obiema cŻQldami llt.kramelltu togo/ to ielt/ 
w chlebie a w winic/ idt cały a iltotny Kryltu'ł. 
RejPos 88v. Iż clolyoieś thy/ moy miły lynaożku 
35 vżywał rozmaityoh rolkolzy na l\\ieoie: A then 
zślię nędzny Lazarz rozliożnyoh lmętkow I\. vói. 
lkow lwoioh. A tak nielza iedno iż lio tho warna 
obiemą s pewnyoh obietnio Pańlk.ioh nagro- 
dzić muśi. RejPos 265v. Dwa dłużnicy byli 
łO winni długi niektoremu peniędznikowi/ [I] ieden 
mu był winien pieniędzy pięó I!Jt/ a drugi mu 
był winien pięódzyoliąt. A gdy ob8dwa nie mieli 
mu ożym zapłśćió/ odpuśóił obiema. RejPos 308; 
47, 163, 227, 290, 310v (9). RejZwierc 95, 105. 
ł5 były Walki miedzy Celarzem Karłem a Fran. 
culkim Krolem [...] wiele Ludu Krześóijańlkie- 
go ói dway Panowie miedzy lobą potrśóili [...] 
a gdy lie naMrźiey wyóiągnęli obal Turcy [...] 
rzuóili lie do Węgier BiclSpr 57; 38v. wbiyżo 
50 w wodę dwa koły [...] położylz na ónyoh koleoh 
końcmi Syn wagę/ odmierzywIzy lokóiem od 
lamey wody óny kóły. A kiody iuż będą oM 
równej tedy nalr.marowśó Strum B3; C3v. Na 
powodową ltronę należy/ lprawę [...] iśśnie 
55 mianowśó/ a na pozwaną należy/ obronę Iwą 
iśśnio oznaymió. Bo tego zaniech:!.wlzy/ oba 
b
dą il\.koby w óiemnośći chodźió Modrz-Baz 


I 
ł 


J
>>>
94v; [16], 64v, 89v. Ale ty na mię iedźielz/ 
któregom ia z wiela Obrał lobie/ y zawżdy miał 
za przyiaćiela. Obarwa lwyoh taiemnic lobie 
lye zwierzała KochPsal 81. obyczaie Lidiylkie/ 
y vbiory bardzo lie zgadzaią z Egipozykami/ 
iakom lie lam tym obiema narodom przypatrzył 
StryjKron Ił; 350, 742. BielSen 8. iednaki ogióń 
obiema panował/ I('lli tobie śilen był/ iemu nie 
folgował. KochPam 82. BielRozm 13. To RZj 
ałbo 
/ takowe, ielt barzo potrzebne dla wielu 
llów, bo czarem obie literze rMem brzmią, 
y czynią iednę lyllabę JanNKar F2v; C, D4. 
Oba potrzebni (biada mnie na świeóie) Y pan 
y kmieóie. KlonFlis C4; E4v, G4v, G4v. 
Wyrażenie: »obie strony, stronie« (97): Icden 
młodzieniee [/] Soeratl'la pytał, mali żonę poiąó 
cżyli tak zoltać, oclpowiedział, ieltlize [I] nie 
poymich z obu [tron pokutowaó będzieh, lam 
zoltanieh a linow nie będzielz mieó, rod twoy 
zaginie [..,] Il'ltliże też lie ożęnilz, wiecżna 
pracza tobie zawlze naltanie BielŻyw 50; 152, 
159, 159, 159. Zły zwonek a gorUa kłoda Zobu 
ltron niedobra zgoda RejRozpr D4. na. ten 
cżas była. w Rzymie roznica [,..] międzi Pompe- 
iulem [...] a. międzi Iuliulem [...] Marcus Cicero 
[...] llulzną rzeoż podawał obiema lthronoma/ 
thak iżby wOYBka pulćili obadwa B-ielKron 1 36v. 
Wrocllawianie vprolili byli lobie skład wolny 
v krola z wielką lzkodą nślzą y Niemcowj 
ktorymby było nie wolno daley po towary z obu 
ltron ieżdzaó iedno do Wroolławia na Bkład 
Biell(ron 1 269; llv, 12v, 37, 84, 97v (24). Sły- 
lzałem tu oloby [MlodoB
 i Kar1ł08
] rozmawśó 
[/]/ Niewiem do ko o tu mam przHtawM Z obu 
ltron tu prawdę powiedaią/ Wżdy lie ludziom 
mało podobaią BielKom E4v; nlb 3. Y dokądże 
będzieóie chromi na obie ltronie' Ielliże Pan 
ielth Bogiem/ nśllśduyóieIz go: a ielli Bśślj 
idzóielz za nim. Leop 3.Reg 18j21; E:x;od 25/18. 
gdy dwa mieli lprawę przed lądem/ na lpilku ią łO 
dawali Sędziemu/ tak powodna ltrona iako 
y obwiniona/ [...] Dopulzcżał thego ląd obiema. 
ltronam do kila razow czynió BielKron l 9. ltał 
lie polwarek Luterlkioh y Papielkich kapłanow 
o mlzą [,..] Senat mielcki wezwał k l'lbie vcżone łs 
ludzi z zobu ltron/ aby dowodzili co zapożytek 
mlzey abo też nie pożytek BielKron l 205v; 
31v, 52v, 57, 57, 57v (51). Patrzayże tu iakochmy 
lie potym z obu ltron daleko od tey lwiętey 
nauki Pana nalzego vnielli/ y ći polłowie/ 
ktorzy byli [...] polłani [...] y my wrzyloy 
do kthorych byli pollani. RejPos 118v. Byli 
konie z drzewa przyprawione [...] na ktore vcżyli 
lie wliMśó po obu ltron/ z lewey y s prawey 
ltrony BielSpr 5; 24. Atila Teodoryka Wyre- 
gorlkiego Krola y EciuIla RzymIkiego Hermana 
[/] poraził. Liczba zobu [l] rtron pobityoh 180000. 


Słownik poluozymy XVI wieku 


OBA 


85 


StryjK7'on 51; 51, 622, 647, 652. (Marg) Mor 
w woylku obu. (-) Przez lto tyśiąo z o b u 
ltron tam ludzi pomarło Biel Sen 8. BielRozm 9. 
JanNKa7' A2v. KlonFlis G4. 
b. Oznacza dwie osoby lub rzeczy nie wymie. 
nione w kontekBcie, stale występujące 'ID pa7'ze (139): 
Seneoa [...] rolkazał lobie obie żyle zaoiąó media. 
ny BielŻyw 143; 7. Czapkę ltrśói, luknię zdrapie 
Oba boki orlrze lzkapie RejRozp7' H2. DariuB [...] 
10 zabit od [...] Belsa [...] ktorego gdy poimano/ 
kazał [Aleksande7'] dwoie drzewa lohylió/ a za 
wirzchy obie nodze vwięzśó y pnlóió/ tam go 
drzewa roltargnęły BielKron 1 29. Słowaoy [...] 
poliedli krainy Pomorskie SaBkie Pruskie y nad 
15 wyllą [/] oba brzegi BielKron 1 63. Po Imierói obu 
rodzicowi poiman był B przygody B-ielK7'on 1 70v; 
156. koń lie pod nim lęknął/ Aż na obie kolenie 
do zyemie przyklęknął. RejWiz 126. rolzćiął ye na 
poły /a obie oęśói [/] przeóiw lobie zobu lthron 
20 położył Leop Gen 15/10. Y nabudował oltarzow 
wUemu ryoerltwu niebielkiemu [...] w obu 
lieniaoh kośóioła Pańlkiego. Leop 4.Reg 21/5. 
bo lepiey tobie mdło a chromo wniśó do żywotha/ 
niż z obiema rękoma/ albo z obiema nogami 
25 byó odelh'mym do ognia wiecżnego. Leop Matth 
18/8. lepieyói tobie o iednym oku wniśó do ży. 
wotha (wiecżnego) niż mśiąo obie ocży odella- 
nym być do ognia wieożnego. Leop Matth 18/9; 
Ruth 3/15, I.Reg 5/4, I.Par 12/2, Marci 
30 9/44 (10). RejZwie7'z 113v. pomażecie podwoie 
oba v drzwi y zwirzchu w domiech lwoich 
BielKron l 30. podłożyli mu pod oba łokoia ręku 
kamienie BielKron l 31v. z obu końcu Ikrzynie 
vcżynicie dwa. Aniołki BielK7'on l 33. Segemen [...] 
35 dał vcżynió pod murem przekop głęboki/ vluw- 
lzy na obu brzegu groble przykre BielKron' 
314v; 30, 38v, 53v, 60, 431 (9). Compleoti ho- 
minem, Sćiśnąó [/] kogo obiema rękoma z miłośói. 
Mącz 30411.; 51Oa. RejPos 329, 329, 329, 332- Gdy 
(prawilz woylko na cżterzy granit rulz obie 
(krzydle thwoie iezdne BielSp7' 21v. Macedony 
ktorym więoey duffał na obu rogaoh poltawiłj 
aby Rzymiany lpraoowane ogarnęli BielSpr 40v. 
KroI Samnithow zamknął w óiś(nym mieylcu 
Rzymlkie woylko/ y lprawce ich/ oba, Colsy 
BielSpr 45v; 21v, 33v, 40v, 61v, 74 (8). Ley 
wodę w ón żłobekj poclnóśże lzróbami że woda 
w obu kóilCu równo ltanie St7'um C3v; B2v, 
C3, C3v, C4. a obiema rękoma miecz viąwlzy loiął 
50 onego Rusina iednym zamaohem St7'yjK7'on 310; 
667. BielSjem 37. dał Bog przekłoć lobie/ bok, 
ręce, nodze obie .ArtKano F14v. Imo Iwikę 
Baleares obiel Przeieohał lobiej (Marg) BaleareB 
duae, Maiorica et minoriclI.. (-) KlonFlis D2. 
ss Przy burtaoh obu rozla.dźił Poiazdy KlonFlis E4. 
Wyrażenia: (p7'zysl) »na obie nodze pies«: 
Neutro pede satis utili8, Nie może lie ani na t
 


s 


19 


,
>>>
86 


ani na owę nogę przigodźić/ albo na obio nodze piesi 
to yelt nie może robie nic pomoó [I] Mącz 511a. 
»obie 8trony, 8tronie« (66): Celarz wltąpił na 
maieltat ktemu przyprawiony / IpoIadzawhy kro- 
le podle liebie z obu ltron BielKron 1 279. Pooży- 
nieł y vlzka z lnurkow iedwabnych modrych/ po 
kraiaoh Oppony iedney z obu !tron Leop Exod 
36/H; Gen 15/10, Exod 36/29, Apoc 22/2. Turcy 
[..,] wtargnąwlzy do Raku8 z obu ltron Dunśia 
wielkie okruóieńltwo vcżynili Biel Kron 8 204v; 
31, 34v, 249v, 270v, 284v, (8). Anoepi! [..,] 
Na obye rtronie. Ut, AncepB ferrum, Na obye 
ltronie ortry miec7. Mącz 9b. Arbiter, Sędzia 
albo/ yedn&cz na którego lie obie ltronie do- 
browolnie zdawayą. Mącz 1411.. Intertrimentum 
[...] lzkoda miedzy dwiema na obie ltronie/ 
yako gdy rie dwa frimarcznioy zeydą a da yeden 
drugiemu złego a nabędzie godzego albo ta- 
kowegol
. Mącz 173a. Utroque versus, Na obie 
ltronie. Mącz 4850. Utrinque adverbium, Z obu 
rtrón. Mącz 509c1; 811., 25b, !!7d, 137c, 142d 
(17). RejA p C4, C6v, 162. Diameter póydźie przez 
pośrzodek kołat to iert/ przez Centrum: a brze- 
giem koła po obu ltronach będźie rye kóilCzył. 
GrzepGeom D4; C4v, D3v, I, Kv. Tenći tho iert 
ortry mieoż 00 z obu ltron lieoże RejPos 357v. 
RejZwief"c 31. Kthory ma po obu ltron na ro. 
gach dobre y zbroyne męże/ może lie' razem 
potkśó po obu £tronach z nieprzyiaćielem. 
BielSpf" 36; 8v, IOv, 17, 20v, 20v (14). Ielliże 
rię tylko na powieśói obu ltron ladzió mat tedyć 
też cżęltokroć nie lprawiedliwy wyrok [...] cży- 
nić muśi. Modrz-Baz 89v. lem doltatek kolas 
rtawiay ie lowito/ Orypuy ie z obu ltron/ by 
ich nie przebito. BielSjem 36v. 
»na obie stroniee = na wskroś, na wylot (2): 
popadła go thaka niemoc/ iż wizytki wnętz- 
norći [I] s niego wypłynęły / thak iż go było na 
obie ltronie przezrzeć BielKron 1 58v. A nie 
mniemay aby iednym żłobem mała woda miała 
iść/ kiedy dźiurę darz vczYllić w żłobie/ coby 
rye nią chłop na obie ltrónie od kóńca do kóilCa 
wyćilnął Strum G. 
»z obu 8trone = obopólnie, nawzajem; invi- 
cem Vulg-Leop (lO): Litwa 8 Pruly krzyżaki 
wielkie walki wiedli/ z obu ltron wielkie lzkody 
robie cżyniąc. BielKron 1 206v. witśli lie z obu 
rtron wlzylcy/ tak CeIard. narzy/ iako narze 
Celadoy ludzie. BielKron 1 278; 12, 256, 267v. 
y rtali lie przyiaćielmi Piłat z Herodem [...] 
bo przed tym byli robie z obu rtron nieprzyia. 
ćielmi [inimici erant ad invioem] Leop Luc 
23/12. Iusto praelio per quatuor pugnatum est, 
Mężnie lobie z obu ltron prze8 cztery godźini 
poczynali Mącz 179b. Aliquandiu ibi Marte in- 
certo pugnatum est, Nieyąką [I] lie chwilę pot y- 
kśli/ rpierayąć [/] lie z obu ltrón Mqcz 21Ob. Ut 


OBA 


vestrae mente8 atque sententiae cum populi Ro- 
mani voluntate, lIuffragi8que oonBentiant. Aby 
wślze vmylły y rady z ludu Rzim8kiego wolą 
y przedlię wzię::iem lie zg.tdzały / to yert abyście 
5 z obu rtrón yednoltayną myli y chuć mieli.Mącz 
216b. Consistit fides utrlnque, Bywa dzierżśna 
wiara z obu ltrón/ albo nalazła lie wiara z obu 
ltrón Mącz 396d. Panowie Pollzoy y Węgiedoy 
polyłaiąc do liebie z obu rtron częlte polły/ przy- 
10 mierze na trzy lata [...] portanowili StryjKron 652. 
Zwroty: »mówić, rozbierać, rozwodzić, ro- 
zumieć na obie stronie« = mówi6 za i prze- 
ciw; in utramque partem diB8ef"ef"e, disputare 
Mącz (9): Sam o lobie na obie rthronie mier- 
15 nie mowić ma.Iz, bo będzielzli lie chwalić nicżm 
[/] nie będzielz będzielzli lie ganił, błaznem zoo 
rtanielz. BielŻyw 88. KroI z radami lwymi thę 
rzecż rozbierał na obie ltronie/ baożąo mieirca 
rzkodliwe w ciągnienie [...] drugie iż zima za- 
20 chodziła BielK'I'on 1 266. Senat im [pospólstwu] 
to rozwodził na obie ltronie BielKron 8 205v. 
Amphibolus [...] Niepewny (a, e), co może być 
na obie rtronie rozumiano. Mącz 8a. AncepB 
oratio, Mowa ktorą może na obie rtronie rozu- 
25 mieć Mącz 9b. DiBputare verbis in utranque 
partem, Na obie rtronie rzeoz słowy rozbierśó. 
Mącz 333b; 89b, 233d, 388a. 
»[czyni6] obiema rękoma (nogami, uszy- 
ma)« = czyni6 w calej pelni, pilnie (7): Być 
30 był ośieł ten miał re[r]ce: Albo też lłuohał vIzyma/ 
Pilnie moioh lłow obiema. Nigdyćby lie tam nie 
wracał BierEz Q3. ieltli ielt Bog lprawiedliwy 
że tego nad wami pomrći/ przed kto rym ia rtal 
rprawiedliwie rtrzegąo llowa lwego obiema no- 
35 gami a iednym leroem/ nie tak iako kroI Ale. 
xander z bratem rwoim ktorzy rwoy llub y przy. 
lięgę złamali BielK'I'on 1 260. Manus admovere 
operl, Iąć lie obiema rękoma roboty. Mącz 209a. 
Sinu oomplexuque illum Respub. acoipiet, Obiema 
o rękoma ślbo s wielką ohuoią od wlzeoh ltanów 
będzie prziyęt. Mqoz 30411.. Serio rem aggredi, 
Stateoznie rie rzeozy yąo [I] obiema rękoma. 
Mącz 3860. Toto corpore atque omnibus unguli8, 
ut dioitur, Obiema rękoma y nogoma/ to yertl 
ł5 wielmi pilnie. Mqoz 5030. żadnemu olkarżaią- 
cemu obu vlzu niedawał/ ale tylko iedno/ zo- 
rtawuiąo drugie zupełne orkarżonemu/ a lam 
potym iakoby będąo miedzy dwiema vlzyma 
8rzedni/ wyrok ożynił. Modrz-Baz 21. 
50 JtzapiBzozy W obu U8ZU« = p'l'zen. osZupie6; 
tinniunt ambae aU'l'eB Vulg-Leop: Ze oto ia przy. 
wiodę złe rzeoży na Ieruzalem y na pokolenie 
Iuda: iż kto ie kol wiek vIlyrzy/ zapilzcży mu 
w obu vllu. Leop 4.Reg 21/12. 
55 F'I'aza: »brzmią obie uszy«: Oto ia vo.tyni
 
lłowo w Izraelu/ ktorego gdy kto lłuohać bę- 
dzye/ będą brzmieć obie vlzy iego BielKron 8 62v. 


................
>>>
obadwa (137) num 
N m pers obaclwa BierEz P, Pv, BielŻyw 
116, 116, RejRozpr B3v, BielKron 1 17, 36v, 
93v, 250, 253v, 272v, BielKom C8v, RejWiz (10), 
RejFig A3v, Mącz (12), Gór'nDworz Mv, Mm3, 
RejPos (17), BielSpr b4. N mimpers obaclwa 
RejWiz 92, GrzepGeom F, F, F2, 02, OczkoCiep 
16v. N I obioclwie BielŻyw 47, KlosAlg F2, 
BielKron l 57, 266v, Mącz 7c, 9011., 133c, 30680, 
363b, GrzepGeom Fv, G, G2v, RejPos 97v, 238v, 
257, 303v, OczkoCiep A2v, JanNKar F2v, G 
m I obuclwu KlosAlg A2v, F2v, G4v, BielKron 1 
24, 93v, 209v, 264v, RejWiz 113, 187, BielKron ' 
264, 285, Mącz 57b, BOc, 22411., 41311., 4810, 
GrzepGeom G4v, RejPos 95, 148v, 194v. A m pers 
obuclwu BierEz Q4, BielKron 1 31v, 66, 72v, 
RejWiz 72, 95, 95, Mącz 32380, RejPos 46v, 
46v marg, 120, 200v, BielSpr 54v. A m an obu- 
dwu BielKron ' 38v. A m in-an obaclwa (6), 
obudwu (1), obadwa Mącz 2580, GórnDworz Gg7, 
GrzepGeom C3, RejPos 92v, 301, KlonFlis D2; 
obudwu KlosA.lg F2. A lobiedwie KlosAlg F2, 
BielKron 1 250, 287v, BielKron ' 15, Mącz 19d, 
25b, 272d, KlonFlis E4. L m lobudwu KlosAlg 
G4v, BielKron 1 79\;, RejWiz 121, BieIKron ' 290, 
GrzepGeom I, Kv, Q2v, RejPos 290v, KlonFlis 
Hv. 
SI stp: yako zaloba y odpowyedoz obvdw 
bylo popysBano .x V med. OrtBr VII 648. 
Dwie osoby lub rzeozy, oba, jede.n i drugi; ambo, 
uterque Mącz, Cno 
a. Oznacza dwie osoby lub rzeczy wymienione 
w kontekście (113): Wdowieo gdy żony oża- 
lał/ Iżby zśśię w małżellltwie ltał: Z wdową- 
m(\lta lie poIlubiła Obśdwalt.a. w1porna była. 
BierEz P; Pv, Q4. Nieucżinił06 nas łakomych 
imienie Affric1kie, a. brata mego Azianlkie 
obadwa1wa bogat.lza w zawi1ci niż W pienią- 
dzach. BielŻyw 116; 47, 116. tedy podwoy 
obudwu frak tę y dziełnika [I] a poclwoiwlzi ie 
dziel ie przez czoby zo1zły obicdwie KlosAlg F2; 
F2, F2, F2v, G4v, G4v. RejRozpr B3v. na ten 
cża.s bJła w Rzymio roznica [...] mięcl
i Pompeiu- 
lem [...] a. międzi luliulom [...] Marcus Cicero 
[..,] lłulzną rzeoż podawał obiema l
hronOlIla/ 
thak iżby woyska pulóili oh8.dwa BielKron 1 
36v. HEraclion y Martina matka iego byli na 
Ce1arskim miey1cu dwie lecie/ śle panowie Kon- 
ltantinopollcy/ poimawllY obudwu/ hmey ięzyk 
vrznęli/ a lamemu nos BielKron 1 72v. kapłan 
gdy miał m1zą nieopatrznie/ zwalił rQkawy 
Boże ciało z ołtarza! ktore aż lam krolobacżył 
y vkazał tomu 00 mhey pomagał/ podnielli 
ie obadwa. kapłan y milliltrant BielKron 1 253v; 
17, 24, 31v, 66, 93v (13). Pan Bog śmierói nie 
!tworzył ani ciebie polla/ Obadwalta z wyltQP- 
kow tu lulIzkich vrolla. BielKom C8v. To iuż 


OBADWA 


87 


tam ona cnota [...] Lacnc więo gniazdo zfwżnie! 
[...] Iuż więc y wdzyęcżna lIawa wnet s tego 
vrośoie, A to obadwa wdzyęcżni '" kśżdym domu 
gOBcie. RejWiz 43. A on więo prawie lul
y/ bo 
5 iuż nie iadł trzy dni/ Obudwu y s paohołkiem 
dawno tłuką złe lIni. Rej Wiz 72. Iedon był Zo- 
roaltes/ a Tales był drugi/ Obśdwa Philozophi/ 
a niemalz ni lIugi. A obśdwa na gwiazdach wiele 
rozumieli/ C
a.rnoklięlką naukę theż oba vmioli. 
10 Vmyllnie na. wizyią obśdwa tham przylzli RejWiz 
126v; 65v, 67, 90, 92, 95v (17). KRawiec s panem 
obó.dwa radzi dopijśli RejFig Aa2. dwa Kozły 
poltawił we drzwiaoh domu Bożego lwiadeotwa/ 
puś6illo1y na obudwu BielKron ' 38v. A w tym illi 
15 Hekuba obłapiła y płakały obieclwie BielKron l 
57. Dwoili. ielt Gślilea! wylzUa. kthorą pogańBklli 
zową/ y nilzUa/ śle obiedwie żyzne y płodne 
BielKron ' 266v; 15. Uterque in te exempla aedent, 
Terent. Będzielz bit od obudwu/ albo/ Narta- 
20 wilz grzbieta obiema/ albo dśdzą6 lie obMw8. 
znśó. Mącz BOc. Ambo ad eundem finem respi- 
oiunt, Obśdwa llli yedney mylli ślbo przedlię. 
wzięcia. Mącz 127d. NovimuB inter nOB, Znawa 
lie obadwa. Mącz 250b. Ita meoum convenit, 
25 Tak lie ze mną zgodźił/ na tymelwa obadwa 
przyltała. Mącz 481c; 70, 2511., 5511., 221b, 22411. 
(17). Sil panie Lupa iedni ludzie na 1wiecie/ 
kthorzy tolko lie około by1trośói rozumu! y BUp- 
tylnie obaożania rzeczy pęthaią: drudzy zalię 
30 lą! ktorzy tolko około lpraw/ a dzielnośói: 
otO? obltdwa te żywothy La(inniczy na Activam 
a Contemplativam 
itam rozdzielili. GórnDworz 
Gg7; M
, Mm3. Ty tedy obŚllwa kąt y/ lą ieden 
kąt Klina. okrelzónego albo opilanego kołem 
35 GTzepGeom F; Fv, F2, G, G2v, G4v (9). iż ty 
y on obadwa waoie inego Ce1arza nad lobą 
RcjPoB 252v; 39v, 46v, 46v, 53, 92v (29). Ielliby 
pirwlze o Barzę porażono! drugi mu prziydzie na 
pomoc: Ielliby obudwu/ tedy pulzcżą na nieprzy- 
40J i86iela Molalim lud polpolity pio1zy BielSpr Mv; 
b4. Dwie rzeczy mię przywiodły [...] abym [...] 
o Cioplicach pilał: Iedna/ żem [...J pollany [...] 
abym Iaworowlkie widźiał! a [...] iakie lą/ [...] 
lprawę dał: [...] Druga! żem [...] żadnego lliezna- 
45 lazł/ ooby lye do Cieplio albo dobrze zrząd..ił/ 
albo ioh porządnie/ [...] vżył. które to obiedwie 
przyczynie! tak to na mnie wyćilnQly/ że [...] 
00 lą Cieplice/ y do ozego dobre/ vkazśóiem 
musiał OczkoCiep A2v; 16". po (8) idźie (o) a ty 
50 obiedwie litera maią z lobą iakąs Ipolnoś6 
JanNKar F2v. Po prawey ręce malz Krakowioo 
z Rzymem/ [...] Możelz lię napić w obudwu po 
trolze KlonFlis H V. 
b. Oznacza dwie osoby lub rzeczy nie wymienione 
55 w kontekśoie, występujące stale w parze (24): BVl- 
garia albo Volgaria wielga/ [...] była miedzy 
Azią y Europą na. obudwu brzegach rzeki Tanais
>>>
88 


OBADWA - OBYWATEL 


BielKron 1 79v. kroI Cżeski [...] obiedwie I.u- 
Iacye ktore Ią przyległe Saskiey ziemi/ mam za 
to że ie rlzis zowiemy MylzyńBką ziemią albo 
Serbską/ miał też mieć BielKron 1 250. Z żup 
obudwu Krakowskich lolnych wiele długu sku- 
pił BielKron 1 264v. Z obudwu Indiy [...] mo- 
rzem kupcy przyieżdżaią z drogiemi kupiami. 
BielKron" 264. Wiele ielth nad Dunaiem mialth/ 
zamkow / wli/ klalztorow / na ohudwu brzegu 
Dunaia. BielKron" 290. duplices palmae, Obie- 
dwie dłóni/ Albo welpołek złożone ręce Mącz 
30611.. Kiedy Linea proIta na drugą proItą przyy- 
dźie/ obśdwa kąty równe czyniąc/ tak iż tylki 
będźie na iedney ltronie iako na drugiey: tedy 
ty dwa kąty lą proIte. GrzepGeom C3. RejPos 301. 
Może tam widźieó obśdwa Bolphory KlonFlis 
D2. 
Wyrażenie: »obiedwie strony, Btroniec (15): 
Pięó też ielt rozdziałow niebieskiogo okręgu/ 
z Itrony połdnia aże ku połnoczney krainie z obu- 
dwu ltron ziemie KlosAlg A2v. Z obu dwu ltron 
brzegow Renu wiele mialteczek y zamkow Biel- 
Kron" 285. Audita re ex: utraque parte, Wysłu- 
chawlzi obiedwie ltronie. Mącz 19d. Disceptator, 
Verbale, Sędzia. yednacz/ na którego lie obied- 
wie ltronie zdały. Mącz 90a. Pagina [...] Obiedwie 
ltronie karty Mąc.z 133c; 25h, 57 b, 272d, 363b, 
41311. (9). dłuża tu była po obu dwu ltronaoh na 
dwu na dwudźielt.u łokći GrzepGeom I, Kv. 
y w ktorych Pan Kryltus miollka/ iako cżło- 
wiek w ludzyech/ to ielt /przez złącżenie ludz- 
kiey natury y obudwu Itron. RejPos 95. Tak 
Izkuta rzekę lztabą rznie y orze. Y dźieli bro- 
zdy na obiedwie ltronie l(lonFlis E4. 


obywatel (53) sb m 
obywatel (50), obywatel (3); obywatel 
BielKron 1 24, 125v, 214v, 254v, OczkoOiep A4v, 
9v, StryjKron Ił, 15, 26, 76, 81, BielRozm l, 
KlonFlis B4v; obywatelU obywltol Leop (27: 2) 
- : 2.Esdr 7/3, Ierem 4/7, Modrz-Baz (10: 1) 
-: 36. 
G pl obywatelów OczkoOiep A4v. A pl oby- 
watele Leop Iudio 9/23, 2.Par 20/22, 20/23, 
Sap 12/3, Ierem 44/13, 50/34, 50/35, Zach 12 
arg. I pl obywatelmi Leop Ezech 26/17, Modrz-Baz 
74v, StryjKron 81. 
SI stp: brak. 
l. Mieszkanieo; incola Modrz-Baz, Cn, (in)- 
habitator Vulg-Leop, On, eivis Modrz-Baz, muni- 
ceps Vulg-Leop (41): 
a. Mieszkaniec miasta, mieszczanin (18): y po- 
ltanowiłem ltroże z obywatelow Ierozolimlkich 
Leop 2.Esdr 7/3. mialta twoie bęclą zpultollone 
zoItawlly beż [/] obywatela. Leop Ierem 4/7. 
Iśkożell zginęło ktore leżylz na morzu/ miarto zna- 


mienite/ ktorell było mocne na morzu z obywa. 
thelmi twemi/ ktorych bali lie wlltorncy ł Leop 
Ezech 26/17; Ierem 4/4, 9/H, 23/14, 33/10, 
Ezeeh 27/8, Zach 12 arg. Nocne biegania y wo. 
s łania/ imo to/ iż vcżóiwym obywatelom pokoy 
y odpocżywanie przekażśią/ obracaią śię też 
w wielkie zgiełki/ pokoiowi mioylkiemu prze- 
ćiwne Modrz-Baz 36. Co abym przed W. M. 
powtarzAć miał/ wieM/ y iako trudnych chorób 
10 ludźie tam tych czarów pozbyli/ niewiem coby 
po tym: gdyżes W. M. y od tluntecznych oby. 
watolów / y od tych lamych co tham wielką 
a nielpodźianą pomoo brali/ nalłuchśó sie raczył. 
OczkoCiep A4v. Z tychże też Dodoneow obywA- 
15 tele Rodum Inltiłę opanow81i/ y wiele Portow 
y Krain w Aziey/ w Europie/ y we Włolzech/ 
[...] oliedli/ ;}' narodami Greckimi namnożyli. 
StryjKron 15. Rozmowa nowych Prorokowi 
dwu Baranowo iedney głowie/ ltarych obywa- 
20 telow KrakoVllkich/ o przemiennośći ninieyIzego 
wieku naprzećiw ltaremu BielRozm l. 
Wyrażenie: ))obywatel miasta« [w Vulg brak 
wyrazu "urbis"; bezpolJrednio po " habitator " 
następuje nazwa miasta] (5) : Słuohayćic mię 
25 mężowie Iudlcy/ y wllyltcy obywathele miltltha 
Ieruz3Iem [habitatores Ierusalem] Leop 2.Par 
20/20; Iudic 9/23, 9/26, 20/15, Acto 21/39. 
h. Mieszkanieo pewnego obszaru, ziemi, pań- 
stwa (23): AbowilJm lynowie Ammon y Moab/ 
30 powItAli na obywAtełe [I] gory Seir/ chcąc ie 
wybić/ y wygłMzić Leop 2.Par 20/23. WUyltoy 
obywatele okręgu lwiata ktorzy mieUkaóie na 
źiemi/ gdy podnieliono będzie znamię na gorach/ 
vyźrzyóie/ a dzwięk trąby vllyllyóie Leop Isai 
35 18/3. Y ltała lie źiemia waUa pultynią/ y na 
dziwi y na przeklęctwo/ przeto że w niej nie 
maIz obywatela/ iako ielt po dziś dzień. Leop 
Ierem 44/22; Iudio 5/23, 2. Pa't 20/22, Isai 
42/10, Ie'tem 50/21, 50/34, 50/35 (11). A Karz- 
40 tellan winien do ltarolt y obywatelow dM 
znść/ na ktory dźień przyóiągnie/ żeby tam 
z inlzyoh mieylc blilkioh wieźiono potrzeby dla 
koni y ludźi. Modrz-Baz 117. Ielt w kóniec gór 
Rakulkich mieylce głębokiej źimę tśk poczyna 
45 iż woda w niem wielka wzleie/ y ryb wielkich 
y róznych doltatek na ónże grunt przyniesie: 
że ónyohże miej lo obywatele/ nietylko ich prze. 
łowić/ [...] ale kiedy nR. Wiolnę osiąka/ pozbie- 
rś6 ledwe mogą OczkoOiep 9v. LatopiIce zśś 
50 Litewlkie a lituus tuba, iIz nad Wiliylkim brze. 
giem w długie trąby tamelzni obywatele y po. 
tomItwo Włolkie grawało / Litwie imię dawaiłł 
StryjKron 76; Ił, 26, 81. Każdy żywioł mat 
nie bawiąc lię wiele/ Obywatele. KlonFlis B4v. 
ss Wyrażenie: »obywatf\l ziemie« [(in)habitator 
terrae Vulg-Leop] (5): A nawiedzę obywatele 
źiemie Egipt.lkiey / iakom nawiedził Ieruz81em:
>>>
OBYWATEL 


w miecżu/ w głodzie/ y w morze. Leop Ierem 
44/13. I wyrzućił wUyltkie pogany/ y Amorrey- 
ozykś obywatela tey źiemie do ktoreyiezmy 
welzli. Leop los 24/18; 7/9, Sap 12/3. Przytym 
trzeba też wiedźieć położenie y lpolob oney 
krainy / do ktorey lię woyna ćiągnie: ielli ielt 
gorzyIta/ cżyli rowna: co za rzeki/ lary/ miślta 
y zamki ma: także też obycżAie obywatelow 
oney źiemie. Modrz-Baz 112. 
2. Czlonek narodu, spoleczeństwa, (mieszka- 
niec) państwa; poddany; civis Modrz-Baz (12): 
nie może być Bkarb więtlzy krolowi/ y Rzeoży 
polpolitey / iako wiernolć poddanych/ a chuć 
przećiw panu lwemu/ a ziemi przyrodzoney od 
panow y obywatelow lwych BielKron 1 24. Wiele 
ich co ten vpadek wkładało na Filipa Calima- 
ch1't/ ktorego rady kroI OlbJ"l1cht więcey lluchał 
nizli lwych obywatelow BielKf'on 1 254v; 125v, 
214y. iż temu komu wIzytko ćialo porucżono/ 
niegodźi śię o iednych cżłonkś.ch ltaranie mieć/ 
a drugie opulzcżść/ iednyoh od krzywdy bronić/ 
a drugich nici więtlzą wolno M iednem obywa. 
telom IW'Jm/ niżli drugim dawś.ó 1'-Ioclrz-Baz 
18v. Iolliby kto rozumiał/ żeby ten obywa- 
tel Pailltwa Weneckiego ktory ma być obrani 
niebył godny na to/ aby tak wielki vrząd na 
lobie nośił/ [...] powltanie Mo(lrz-Baz 46. Ktemu 
też/ idłiże ie(lni maią być/ cżyli rozni/ ktorziby 
lprawy / titk lwoich ol)ywatelow iako też przy- 
ehodniow y cudzoźiemcow lądźili y Modrz-Baz 
89v; 16, 74v, 107, 124v, 139v. 


o8oba (426) sb I 
I 8g osobą (36), osobam (1); osobą BierEz M4v, 
Viar 119, 146, 147, BielK01n B3v, D3, LeopPsal 
97/ arg, RejPos (19), Modrz-Baz 26, StryjKr01
 
ll, 190, 406, 657, KlonFlis Gv, H5; oBobądloso- 
balll BielI(ron 1 (2: 1) 177v, 217v: 133. V pl oso- 
bam Via,' 130, 135, 135, 146, ViarDop !!8, Mącz 
3290, RejRos 2!!6, Modrz-Baz 3v, ] 8v, 26. I pl 
oBobami (20), osobami (1); osobami RejRozpr A, 
RejWiz 157, Leop Isai 42/2, RejZwierz 76v, 
BielKron s 283, 2!J4v, 295v, Mąoz 393d, 431a, 
496b, RejAp 157, RejPos (7), Modrz-Baz 36; 
osobami II osobami BielKron 1 (1: 1) 275v: 259. 
L pl osoblwh (21), osobaoh (4) ; osobach RejZwierz 
49v, RejPo
 (19), RejZwierc 225; osobach Leop 
Gen 1/25, Mącz 143c, ArtKanc J6v, N17v. N du 
dwie osobie RejWiz 142v, RejPos 305. A du 
dwie, obie osobie RefJ.Fiz 172, RejPos 163, 
KlonFlis G4v. l du dwiema oBoboma BielI(ro/
l 
73v; dwiema oBobami BielKron s 283. 
Sl stp: A wera krzescyanska ta gest, bychom 
godnego boga we troyczy, a troycz0 w gednosz- 
czy czczyly. Any smoszayancz person any osobe 
roszl0czaY0cz. Fl Ath 3, 4. 


OSOBA 


89 


l. Jednostka (ludzka, boska), indywiduum; 
pef'so'7!4 Mąoz, Vulg-Leop, Modrz-Baz, Cno per. 
S011,a hominum V ulg-Leop, homo, vir Modrz-Baz, 
persona hominis, subsistentia (teol.) On (277): 
5 BierEz G2, M4v. tento wcżora wIzach ziemi 
!zyrokolć miał, dzis ledwo zlwą olobę ziemie 
ma. BielŻyw 164. RejRozpr F3; F3v. Wrn po 
nas byli posłali, nie trudząc IchM tak wielkich 
osob zacnych senatorow. Diar 114. [w to nie 
10 wątpimy] że się IchM 2! tego ku dobremu Rzeczy- 
pOBpolitej, ku dobremu WKM i ku dobremu 
każdy właBnej osoby wymawiać nie będą ra- 
czyć Diaf' 144; 108, 111, 112, 115, 130 (18). 
A sjem [..,] z tych trzech stanow złożony jest; 
15 z oBoby KJM, Panow Rad a z osob posłow ziem- 
skich. Diar Dop 85; 80, 83, 86, 87, 88. Nie mowię 
ia teraz s tobą/ Iedno s tą chorą olobą BielKom 
D3. y polłulzeilltwo tam będzie/ Gdzye twa 
oloba vliędzye BielKom G2v; nlb 4, E4v,E5. ten 
20 zalię eożći lie podoba, Y to wierz mi tam v waB 
nie loda oloba. RejWiz 167; 17, 34, 51, 71, 
1l0v (9). Przed cżłowiekiem Uedziwym powltań/ 
a czói olobę ltarego Leop Lev 19/31. ale ożło- 
wiek vmieiętny/ będzie pohańbion od oloby 
25 mocnego. Leop Eccleci 21/25; 4. Esdr 15/46, 
Eccleci 20/24. KAżdy tytuł zawżdy lie/ zdobi 
olobami RejZwierz 76v; 32v, 59v. Publice et 
privatim oneri esse, porpoUtwu y orsobliwym 
olobam być na zawśdźie. M(lCZ 329c. ObB8s [...] 
:"'30 Więzień/ to yolt doba nieprziyacielóm w zalta- 
wie miaIto zśltawy dana. Mącz 38011.. Visoeratio 
[...] TAkowe wzdawanie lurowego mięla mie- 
dzi polpolltwo co bywało v ltaryoh na po. 
grzebiech znamienitych olób/ albo vroczilte 
35 lwh
tobliwośói. Mącz 499c; 840, 187b, 187b, 
198d, 290a (22). nuż wlpominanie mianowicie 
kilka. olob Francurkiego narodu/ y wobec 
wlzytkich Francuzow: y drugie drobiozgi [...] 
widzi to każdy żeby w Pollzcżyznę żadną 
40 miarą wniM nie mogły' GórnDworz B2; B5v, 
X4, Cc4v, Ee8, Ggv (9). Daycie co ielt Boże 
Bogu/ A co ielt Celarlkie Colarzowi. A takież 
y każdey namnieylzey perlonie co należy na 
orobę iey. RejPos 46v. iż rozumy walze y dolto- 
45 ieitltwa warze maią być od tego Pana olwiecone/ 
iż kl'Olowie/ kliążęta będą lie wam dziwowś.ó/ 
a bętlzyocie przed nimi nOBić na olobaoh lwych 
chwałę imienia Pana lwego. RejPos 290v; 12v, 
16,27,27, 49v (20). APOPHTEGMATA poóói- 
50 we na oloby rozne. RejZw.ierc [233]v; 41, 139, 
225. A do ważenia potrzeba trzech Osób: dwu 
coby Synwagę dźierżcli na Nożach przy lalkach 
Stf'um B2v. Oligarchią zową/ gdy kilko pewnych 
a cżelnieylzych oney Ziemie olob Pśńltwo 
55 rządzą Modrz-Baz 3v. Dayćie z pośrodku śiebie 
mądre/ a w cnotach doświadcżone oloby/ z wa- 
lzego pokolenia Modrz-Baz 3v. Wiele ślachty
>>>
90 


y bogatych olob lecą do ctynienia krzywd 
ludźiom podłym a vbogim. Modrz-Baz 77. By- 
wałem też przy wielu domowych rozmowach 
wiela olob walzego rtanu Modrz-Baz 144v; 
3v, 18v, 26, 28v, 36 (14). gdzie lię tak zbogśói1i/ 
[polscy żołnierze] iż z butynku na każdego 
olobę 200. Złotych przylzło. StryjKron 637; 
772. KochFr 120. JanNKar Av, D4. Klon
JI'lis 
G4v. 
Wyrażenia: Jtcesarllka (ISO ba, oso ba cesarBka« 10 
(3): mylmy na cżas opulćili Polskie Kroleltwo 
chcącz widzie6 C'elarBką olobę BielKron 1 27!!v. 
RejPos 252v. BielSpr 52v. 
Jtduchowna osoba« (2): NApirwey Ellectoro- 
wiei [...] Ią poltanowieni z Duchownych oIlob 
trzy Arcibi8kupowie/ Mogultyński/ Koleński 
albo Agripiński / a Treuerski. Knim lą zńlię 
przydani cżterzey C'urfierrtowie Iwieczkie olIoby. 
BielKron 1 87v. Modrz-Baz 122. 
»osoba kościelna«: [Kustoszowie] ktorzi lkarhy 20 
Kośćielne/ to idt/ rzecży na potrzeby vbogich/ 
aho Kśiężey/ abo y drugich oIob koMielnych 
naznAcżone chowali/ a nimi lzafowali. Modrz- 
Baz 132. 
.królewska osoba, oBoba królcwska« (7): że 
osoba k(rolewBka) jako Pan, ktory od wszy6kich 
8wych poddanych miłowan by6 choe, łacno 
się miłoBoiwej łaBki 8wej [...] uproBió daó raczy 
Diar 141; 104, 146, 146. DiarDop 84, 84. RejPos 
68. 
))lekka osoba« = małego znaczenia, malej wagi: 
Nieprzywiedzieoie mię ktemu/ abych ia WłacIi- 
kom/ Cerncom/ y lekkioh oIob rolkśzowaniu 
miał podledz/ y głowę Iwoię podM. StryjKr01t 
195. 
»mała (maluczka) osoba« = skromna, niskiego 
stanu (3): iż chociay tho barzo małe dwie oloby 
były / ale co lie około nich dzyało / [...] iż żad- 
nych krolow/ ani żadnych mocarzow nigdy tak 
lławne a tak wdzyęeżne nowiny nie były na 40 
lwiecie na tym RejPos 305; 305v marg, 305v. 
JtmęBka osoba«: Prozno lie mamy lpulzcżść 
na męlkie oIoby HielSjem 3. 
»osoba pallska« (5): IJiar 121, 134, 135, 147. 
Abowiem ktorzi w Rzeożypolpolitey więcey 45 
o lwych pożytkach myalą/ 6i zacnoś6i oloby 
Pś.ńlkiey lwey tak iako przyltoi broni6 abo 
przeltrzegś6 niernogą Morlrz-Baz 18v. 
»osoba poseIBka«: nic tylko osobam posel- 
skim, ale też snadź i braciej naszej niełaskę to 
od WKM i niedobre mniemanie przyn08i Diar 
135.- 
»powatna osoba« (2): BielKom B3v. Rzccże 
potym Abiron/ ten c06 lie podoba/ A prawda 
że to ożylta poważna oloba. RejWiz 166v. 
»prosta. osoba«: Pullatus aliquando signifi- 
cat, Podły człowiek/ prorta oloba. Mącz 331a. 


OSOBA 


»osoba radna«: Co przynależy na Senat/ y na 
wlzytkie inlze oIoby radne Modrz-Baz 26. 
»sądowna oBoba«: Iudice8 sortiri, lądowne 
oloby lolem obrś6 wedle ltarego zwyczayu. 
Mącz 4030. 
»osoba sąsiedzka«: A wszakże i ci, gdy od 
wielkich jakich osob sąsiedzkich a nie podda. 
nyoh bywają w czym winowani, dawają wżdy 
8we 8prawy DiarDop 75. 
»sromotna osoba«: Propudium [...] Sromota/ 
lekkoM/ Sromotna rzeoz IUho oloba/ polpolita 
kurwa Mącz 327a. 
»awiecka osoba«: BielKron 1 87v. CI »duohow- 
na osoba«. 
»oso ba lIwięta« (4): iaką pocieohę tu nam 
zoltawi6 ractył/ y w oIobie lwiętey lwoiey / 
y w tych niewinnych rycerzoch lwoich RejPos 
27v; 41, 129v, 194v. 
Jtosoba waszej (króltJwBkiej) miłolloi, waszej 
miłolIci osoba., osoba króla jegomiłolld, osoba 
wielmożnolloi twej« (15): że nie z miłoBoi osoby 
WKM my byśmy to czynili Diar 143; II 9, 121, 
139, 143, 149, 151. na konieo też i od samej 
osoby KJM w niektorych cauRach jest na sjem 
25 apelacyja. DiarDop 85; 81, 85, to iuż ia twemu 
badeniu/ kthorym Pan Bog niepodle W. M. 
oIobę ozdobi6 racżył/ na rozeznanie porucżam. 
RejWiz A3v. iżbych W. M. rad wizego dobrego 
żydył/ iacie nie z żadnego pochleMtwa/ ale 
30 z miłoMi tych onot/ ktore lie z łalki PM1lkiey / 
w olobie Wiclmożnoa
i twey iaruie okazuią. 
RejWiz A4; A3v. KlonFlis Bv, Bv. 
»zacna 080 ba, oso ba zacna« (10): PrzylIcie 
IchM Panow z poarodka WM tak zacnych osob 
35 a wielkich 8enatorow tam w koło nasze poselskie 
jcst u nas tak wdzięczne, iż to wyznawa6 musimy. 
Diar 114. RejWiz 146v. Orchertra [,..] Plac 
w poarzodku lzranków na którym gry lprawo- 
wano a na którym też panowie radni a zac- 
nieylze oloby liiadś.ły patrzayąo na gry. Mącz 
267d. RejPos 34v, 68, 144v. gdzie Krolewlka 
władza wIzytko rządzi/ olobam zacnem cżelniey- 
be vrzędy dawaią Modrz-Ba,z 3v; 3v. StryjKron 
122. JanNKar D4. 
»brak w osobaoh (miedzy osobamt), nie masz 
żadnego braku w 080bach« (7): Iż v Pana nye 
marz żadnego braku w oIobach/ rownie każde- 
mu pocyechę y pomLLhę zgotowano. RejPos 194v 
marg; 56v, 60v, 243v, 300, 3lOv, 341. 
»brakowanie ol!Ób« (3): RejPos 37, 243v. a coż 
ielt za brakowanie olob wtey mierzej kto ma 
te o vżywś6f Modrz-Baz 142. 
))swf} (swoją) osobf}, osobą swą (swoją), 
osobą, swemi osobami, 080bami 8wemi (na- 
55 szemi)« = osobiście (17): Znowu lie wezbrał 
Bolelław Iwą olobą do Morawy BielKron 1 
177v; 217v, 259, 275v. A tam, gdzieby była 


5 


15 


50 


r
>>>
r 


naglejsza potrzeba, ma się JKM sam osobą 
swą obroció Diar 147; 146. Leop Psal 97 arg. 
Quin invisimus praesentes Parentem Czemu obli- 
czuie a olobami nalzemi nie nświedźimy oyca. 
Mąoz 431a. RejPos 194v, 266v. 1'-Iodrz-Baz 26. 
StryjKron ll, 190,406, 657. Bądź braćie bllkaw/ 
a ia zawlze z tobą Snadź y po śmierói/ i(,lli nie 
olobą Popłynę! tedy na papierze VI lznurśch/ 
Abo VI klauzurach. KlonFlis R5; 
»w osobie s
ojej, w swej (twej) osobie« = 
osobiście (4): Compareo, Stawam oblicznie / 
ltawiam lie w lwey olobie. Mącz 278a. StryjKron 
380, 380. żem óię w głowę lepiey wlepił robie/ 
Niż by mi ćię był pollał w twóy włalney olobie 
Wroty len rogowemi KochFr 80. 
))z osoby swej, z swych osób« = 080bno, 
indywidualnie (2): Diar 143. Pśtrzayże też 
ty zoloby lwey kśżdy nędzny cżłowiec1:e/ 
żeś ielth palterz domku twego / dziatek y cże- 
ladki twoiey. RejP08 124. 
Zwroty: »nie brakować olIobarni, oso blmi nie 
brakować« (7): RejWiz 157. Leop [sai 42/2. 
RejAp 157. gdyż to pewnie wiemy iż ten Pan 
nie brakuie żadnemi ltany/ ani olobami/ ani 
żadnemi narody RejPos 300; 216, 237v, 245v. 
»daó od osoby (od osób)« (3): Cygani aby 
dali od osoby po 6 gr. Diar 146; 146, 146. 
))mianowaó osobę« (3): GórnDworz Q3v. co 
tu Pan mowi/ iż nie mianuie nikogo/ śni żad- 
ney przebraney oloby. RejP08 147; 147v. 
»mieć baczenie na osoby«: aby rądźił [s
- 
dzia] [...] wedle lśmych tylko dowodow / nie- 
maiąc bacżenilI. nś oloby / na zasługi abo na 
zŚChowanie. Modrz-Baz 94v. 
»mieć wzgląd na osobę« (2): a niemaiąc ża- ss 
dnego względu nś olobę/ zś tśkiego by iy mieó 
kazał/ za iakie y inlzi obwinieni o iakikolwiek 
wyltęp bywaią miani. Modrz-Baz 21; 82. 
»obrać osoby, osoby obrać« (4): Diar 157. 
Staraycie lie namileylzy brśóilzkowie/ abyreie 
obrśli miedzy robą liedlll olob/ ktorzyby byli 
dobrych cnot RejPos 23; 23. Mod1'z-Baz 3v. 
Szeregi: »osoba 80 ciało«: Nexus, Seu nexum, 
Nieyśki obyczay obowiązania/ podyęcia ślbo za- 
pirania! li. zwalzcza [/J oloby li. ciMś lwego w ob- 
licznosći piący lwiadków. Mqcz 24480. 
))czasy i oBoby, oBoby i czasy« (2): Mącz 392d. 
aby Litwa prawdziwiey z poltronnyeh Hiltoriy 
lpraw lwoich poltępki/ y porządek według czś- 
row mieylc y olob/ poznśła. StryjKron 627. 
»miej80e i osoba, miejBca i osoby« (5): Polpol- 
ltwo mieyskie bez żadnego bacżenia mieyloa 
y oloby rzuóili lie a dobyli gwałtem zakrylt.iey 
BielKron 1 245v. RejWiz 178v. StryjKron 627. 
CI »czasy i osoby«. 
»narody i osoby, osoby ani naro(ly« (3): 
lako lic to okazało y nś narodzyech żydow- 


OSOBA 


91 


lkich! y nś wielu inlzych olobśch RejPos 238v; 
195v, 300. Ol »nie brakować osobami«. 
»osoby a persony«: a niemalz ltharśnia śni 
(1balz na żadnego/ bo niepśtrzylz na oloby 
5 li. perlony ludzkie Leop Matth 22/16. 
»stan i osoba; stany, osoby; osoby ani sta- 
ny« (4): A też tli. przymowka Pańlka może lie 
lIulwie rciągnąć na kśżdy ltan y na każdą 010- 
bę lwiatś tego. RejP08 253v; 216, 286, 300. 
10 CI »nie brakowaó osobami«. 
8. Osoby Tf'ójcy św. (15): śeż tho wlzytko ie- 
clno ielt Ociec y Syn y Duch lwięthy / iecIen Bog 
li. ieden Pant śle iż rozne lą oroby/ y rozno lie 
lwiatu vkazowały. RejA p 197. Cżego racż do- 
15 pomaga6 wlzechmogący Bog troiaki w olobach/ 
li. ieden w iedynośói Boltwś lwego/ Ocioo/ Syn! 
y Duch lwięty RejPos A6v. Tedy mu lie tham 
Pan we trzech orobach vkAzśó racżył. Re1P08 
138. O trzeciey olobie Duchś rwiętego RejPos 
20 150 marg. iż on był zśwżdy nie VI iedney olobie 
w iedynoMi Boltwś lwego RejPos 149. A nie 
mowi z iedney oroby śle z Oyca y z Duchś s. 
RejPos 153v; 149 marg, 149v, 150. Chwała Kry- 
lte tobie, w bolkiey twey olobie z Oycem z Du- 
25 chem Swiętym Af'tKano A12; R16v, J6v, JIOv, 
Jll, N17v. 
b. Czlowiek możny; persona Vulg-Leop (2): 
Nie prziymie Pan oroby przeóiwko vbogiemu/ 
a prozbę obrśżonego wyl1ucha. Leop Ecoleci 
so 35/16. Rożne vota lzeroko podawśiąc robie/ 
Wlzędzie z nalzą vtratą folguiąo olobie. Nalza 
prolta chudzina musi w kąćie siedzieć/ A na 
wlzyltko przyzwolić co Pan chce powiedzieć. 
BielRo
m 5. 
e. Posta6 w dramacie lub to dialogu; actor 
Mącz (5): Krotka rozprawa miedzy trzemi 010. 
bami/ Panem/ Woytem/ li. Plebanem RejRozpr A. 
OIoby rozmawaiące [I] w tey Komediey. Spra. 
wś pirwlza. Ociec/ StśroM/ MądroM/ Niemoc/ 
łO Pokura/ Anyoł. BielKom nlb 8. actor, Oloba, 
W Komedii. Mącz M. Prologus, Który w ko. 
mediśch ślbo w ynlzych grach przedmowę mówi/ 
Przedmowca/ Pierwlza oloba. Mącz 32580; 460c. 
2. Wygląd zewn., kształt; postoo, symboZ, 
ł5 podobieństwo; specieB. vultus Mącz, Vulg-Leop, 
Cn, lacies, ligura, 10Tma, per80na, Mącz, Cn, aspec- 
tus Vulg-Leop, Cn, corpus, habitus corpOf'is, habi. 
tus O"S, habitudo corporis, 08, schema On (140): 
Algoritmus [...] Na trzy rie częlci dzieli, PirwIza 
50 będzie o olobach Liczby KlosAlg A. BielKron 1 
133, 207. BielKom B. Rzekł młodzyenioo/ mu- 
Izę kęs przypomionąć tobye/ Kiedyrcie wIporni. 
nśli/ iż ku lwey olobye! Racżył !tworzyć cżło. 
wieka RejWiz HI; 1l0v, 111, 112. Nie miey 
55 bścżności nś vbogie O / ani czći oloby bogśtego 
[vultum pote?łtis] Leop Lev 19/15. Okras olobę 
twarzy twoiey' Leop 4. Esdr 15/54. y widzia.
>>>
92 


łem iakoby orsobę Kontryffału/ iako pozrzenie 
ognia wewnąthrz około iego: od biodr iego / 
y z wierzchu: y od biodr iego aż na doł/ iakoby 
olobę ognia łlllącego lie około. Leop Ezech 1/4. 
a oloba koł była iako weyzrzenie na kamieil 
Chrylolith Leop Ezech 10/9; Ezech 1/27, Dan 
10/6. RejZwierz 49v, 53v, 71, 1l5v. Hone- 
ltus [..,] Poczelny/ piękny/ wdzięczney oloby. 
Mącz 157d. Homine8 inter se cum forma tum 
moribu8 similes, Ludzie olobami y obyczaymi 
lobie wielmi podobni/ nie mogą lie yeden dru- 
giego przcó. Mącz 393d. Species [,..] Poltawa/ 
olobA/ xtałt/ format też vroda/ piękność. Mącz 
404c. Virtute formae id evenit, te ut deceat 
quicquid habeas, Vrodźiwość oloby twoyey 
czini żeó prziltoyi cokolwiek maIz. Mącz 499a; 
250b, 404d, 404d, 51211.. Ile mogę rozumieó po 
twoiey olobie/ Więcey mu ty panuielz/ niż 
kiedy on tobie. BielSjem 10. 
Wyrażenia: ))cielesna osoba, 080ba cielesna« 
(2): O whechmogący a miłoŚĆiwy Panie/ byś 
dzilieylzych cżślow tu też lam sltępić racżył/ 
oną widomą a cielelną olobą lwoią RejPos 288. 
ArtI(anc G13v. 
))człowiecza osoba, osoba człowiecza« (2): 
Mącz 404c. iż widali wielkie dziwy/ wielkie 
lwiatłośói/ dziwną chwałę/ dziwny Mayeltat: 
a na l\Iaieltacie wielką wielmożność podobną ku 
cżłowiecżey olobie. RejPos 148v. 
»)kraBna osoba, osoba krasna« (2): ZIgmunt 
[...] na kroleltwo Vęgierskie wybran cżłowiek 
oloby kralney/ vcżenia wielkiego BielKf'on 1 132. 
RejFig Bv. 
»piękna osoba« (3): Vultus venustus, Piękna 
oloM.. Mącz 48411.; 2611., 405b. 
))osoba świątości« = postać sakramentu: JEden 
w dom kliężey prośił/ co tak powicdali/ By na 
iecIney olohie lwiątości przeltali. RejFig Ee2v. 
»osoba zwolenników«: Abowim [I] wnet lie 
przylłuchay co Pan mowió racży ku olobie na 
on cżal! zwolennikow lwoich/ to na potym do 
wlzytkich wiernych lwoich RejPos 334v. 
))pod OBO bą« = za p08rednictwem, za pomocą. 
przez (11): Słuchayże iuż iako tu tobie Pan na olt.a- 
tek pod olobą onego omylnego pytacża A onego 
Farizeulza radę A naukę dawśó racży RejPos 
211. Tak iako Salomon wlpominśó racży/ pod 
olobą mądro8ói/ o tym lwiętym Bolt.hwie iego 
RejPos 232; 164v, 190v, 20Ov, 201v, 202 (11). 
))pod ol!obą, pod ol!obami« = pod postacią 
(4): na ktorym [synodzie] dopulzożono Greckim 
kapłanom żony mieó/ y pod dwiema oroboma 
ciało pańskie brM BielKron 1 73v. Niepodohnaó 
też to/ aby pocI olobą chleba y wina nam tu 
ku pocielze/ na pamiątkę męki lwoiey/ ciało 
y krew lwą/ tu IzafowM miał RejPos 67v; M2. 
BielKron' 2!!3. 


OSOBA 


»w osobie« = za p08rednictwem, za pomocą, 
przez (45): Leop Psal 39 arg. A tak Pan [..,] 
łalkawie a miłoŚĆiwie tu nas wIzytki w olobie 
Apoltołow lwoich lwiętych vpominśó a prze. 
5 ltrzegśó racży RejPos 292; 14, 73, 123v, 125, 
142v, 163 (44). 
))W osobie, w osobach« = pod postacią (14): 
RejAp 162. Iż nad kimkolwiek vźrzylz Ducha s. 
sltępuiącego w olobie gołębicżey / tedy wiedz 
10 iżeó to iuż ten ielt/ ktory z dawna lwiatu obiecan 
ielt. RejPos 9. tak iż lie im vkazowali w 010 bach 
rozlicżnych/ cżyniącz lie dulł:ami/ cżyniącz lie 
y inemi olobami RejPos 115v; 113, 113, 115v, 
115v, 142 (13). 
15 »w osobie« = w imieniu (12): Co y lam Da. 
wid w olobie Pańlkiey opowiedał/ mowiąc 
imieniem Boga Oyca do niego RejPos 16v. 
lako y Dawid w modlithwach rwoich w olobie 
wiernych Pańlkich a kolcioła iego lwięte o / nie 
20 wylławia nic godnoMi ani zalług iego RejPos 
214; 32v, 87, 103, 136, 139v (12). 
»w osobie« = na wz6r, na spos6b, na podobień- 
stwo (2): Chryltus Pan w olobie służebnicżey mo- 
dli lie a tak mowi. Leop Psal 87 arg. wlzyltkichem 
25 lie poltępkow/ obyczaiow tractatow Tureckich/ 
w olobie Vlillelowey wybadał StryjKron A3v. 
Zwroty: »)braó (wziąó) na się osobę, włożyć 
na kogo osobę, wziąó osobę« (6): Hypocrita 
[,..] Vel etiam idem quod l\Iimus, Który nalię 
30 hierze cmIzą olobę/ błazen. Mącz 16111.. Perso- 
nam alicui imponere, Włożió na kogo o lob ę/ to 
yelt polieóió [I] aby lie za tę albo owę olobę miał 
y wydawał. Mącz 31111.. a wzyąwlzy na lię olobę 
lłużebnika/ [Pan] tedy nie dla tego na lwiat 
S5 Blthąpió racżył/ aby był poliadł mióJtś/ zamki/ 
ale iżby vcżył pokory/ óichośói RejPos 314; 
162v, 193v. Ona też Zenobia Kśiężna l'almi. 
reńlka/ Wźiąwlzy męlką olobę/ będęcy płeó 
żeńlka/ Swoie nieprzyiaóiele wlzyUki zwyóię- 
40 żyła BielSjem 8. 
))I\osió na sobie osobę, nosió 080bę« (4): A One- 
goś zapomniał nędznikśf ktory przed ocżyma 
twymi leży albo chodzi/ nolząc na lobie olobę 
Pana twego RejPos 243v. A ten ielzcże nie tylko 
45 Jackowę/ nie thylko Benediktowę/ ale s powieśći 
Pańlkiey/ noM lamę olobę iego RejPos 243v; 
194v,248v. 
(przysI) ))znać po oBobie«: W lzak znśó lu- 
dzi po lier8ói/ zn3.ó y po olobie RejZwierz 58v. 
50 Szeregi: ))osoba a (albo, ani) ciało( (3): Iż bog 
nye ma oloby ani ciała. RejWiz 111v; 111v, 11 Iv. 
))W oBobie a w podobieństwie«: iż ie [B6stwo 
swoje] napewniey y nabelpiecżniey miał okazM 
w olobie a w podobieńltwie cżłowiecżeńltwa 
55 thego lwoil'go lyna namileylzego. RcjPos 294. 
))oBoba, (i) postawa; ot!oha i postawy« (3): 
Dziwną zacn086 w olobie y w poltawach miała/
>>>
OSOBA 


ZnM było iż na wielkich gdzyell lprawaoh by- 
wała. RejWiz 32v; 185. RejPos 324. 
»)osoba a twarz (twarze); twarz, osoba« (3): 
Ś byłś tymto mężom Rzecż polpolita mielcka 
porucżona/ dla ltatecżnyh [1] olob ś pokornych 
twarzy. BielKron 1 33. Imago animi vultus est, 
ludices oculi, Co w kim leży/to twarz oloba 
y oczy okazuyą. Mącz 165c; 431b. 
»wzrok i osoba, osoba i oczy« (2): Speoie 
quidem blanda sed rei psa eto. Wdzięcznego 
welołego miłego w prawdzie wzroku y oloby 
etc. Mqcz 404d; 165c. CI »twarz, osoba«. 
3. Gatunek, rodzaj; species Mącz, Vulg-Leop, 
genus Vulg-Leop (9): Y wypuśóiła ziemia trawę 
zieloną [.. . ] y drzewo takież cżiniące owoc 
y maiące nślienie według oloby lwoiey. [se- 
cundum 8peciem suam] Leop Gen 1/12. A vcżynił 
Bog beltyie według olob lwoich/ bydło y wlzel- 
kye robactwo ziemne wolobach ioh [in genere 
suo]. Leop Gen 1/25; 1/21, 1/24, 1/25. iakimi 
oIobami Pan Bog tam thę ltronę źimm
 ozdobił. 
BielKron 8 295v; 294v. Genus apud Dialecticos 
quod dicitur cle pluribus differentibus specie. 
Co może byó o rozmayitich olobaoh lobie roz- 
nych rzeozono. Mącz 143c; 2360. 


piąty (184) nun
 
G 8g m piątego OczkoCiep 20. N 8g I [w lunkcji 
przydawki] piąta (13), piąta (1); piąta RejZwierz 
132v, 134v, Mącz 101b. 342b, BielKron 8 276, 
BielSpr 12, l4, 19v, 50, KochP8al 163, StryjKron 
607; piąta II piąta BielKron 1 (2: 1) 8v, 252v: 114. 
[w funkcji orzecznika] piąta BielKron 8 282. 
SI stp: a p!pte... angeli su!poy. na naucene na- 
sego neumena. Kśw ar 13. 
l. Quintus Mącz, Vulg-Leop, Modrz-Baz, On 
(172): Ten powiadał że dyabli lą żywi cicho, 
a wezwani cichożywowie (ió.ko y ludzie) rozu- 
mem domyllni, ducha cirpiącego, ciała powietrz- 
nego, bytu wiecżnego, z tego lepak pięoiorga, 
troie z ludzmi ieH im polpolite, cżwarte ioh 
olobliwe, piąte lepak Ipołu z bogi nielmiertel- 
nymi maią. BielŻyw 91; 164. Za tym pięćioro ma 
mieltcze/ kthora licżba czałemu lwiatu ielt 
prziwoita [I] Bowiem on ze ożtyrzeoh żiwiołow 
ielt Iłożonl a piątha cżęló iego ieH okrąg nie- 
bieski od nioh barzo rozna. KlosAlg A2v; B, 
D, G2v. Czwarthe [slowo] rzekI gest: "boze moy, 
y ozemV8 mye opvsczil'" - prze oddalenye 
lenoBozi. Piat he rzekI: "pragne", albos: "pi- 
czia zadayą", na odllalenye opoystwa. SprChe d 
103. Polluł był Egidiula do Rzyma/ ktory tam 
rząd ś pokoy polthanowił od niego 1 a lam 
piątego roku do Rzyma przyieohał Biel1(ron 1 
105. A gdy go Oil vpominśli/ odpowiellział tak 
zuh nie rozumiecie/ kiedy ożterzy koła w wozie 


Słownik. polszczyzny XVI wiek.. 


PIĄTY 


93 


będąl mulió kto piąty na nim liedzieó (przyslY) 
BielKron 1 182v; 8v, 40v, 47v, 67v, 93 (14). 
RejWiz A6, 45v, 167v, 16'7v marg. Y ltał lie wie- 
cżor y zaranie 1 dzień piąty. Leop Gen 1/23. Piąte- 
5 go kxiężyca/ dniś liodme o / ten ielt rok dziewięt. 
nalthy Krola Babiłońlkiego Leop 4.Reg 25/8. 
Lekcia trzeóia z piątych kxiąg :Moizellowych 
Dewteronomij Leop ZZ3v reg; E:lJod 9 arg, 
Lev 19/25, los 19/24, I.Par 12/10, 25/12 (17). 
10 RejZwierz 132v, 134v. Quinquennis [...] Pięóletny/ 
w piątim roku ltoyąci. Mącz 342d. quintum 
consul, Po piątill ras rayca. Mącz 343a; 88b, 
252c, 26311., 342d. Klyęgi piąte Kroniki wIzy t- 
kiego lwiata BielKron 8 263; 266v, 269, 269v, 
15 271v, 273v (23). Grzep(}eom P. Ewanyelia Nye. 
dzyele pyąthey po Nowym Leoie. RejPos 5lv; 
83, 131v, 173, 213v, 336v (23). RejZwierc A6. 
Piąta Cżęl!.ó/ O Sprświe y zśohowaniu Tureckim 
w rzeożach Ryoyrlkioh. BielSpr 50; 12, 14, 14, 
20 19v, 20, 21v. OczkoCiep 20. PSALTERZA Da- 
widowego CZESC PIATA, Przekładania I. Ko- 
chanowBkiego. .KochPsal 163. ktorzy lie na to 
wlzylcy / iako Euangeliltowie ozterzey / ś k te. 
mu piąty Cromer lib. 4. in Boleslao lecundo 
25 iednoltaynie zgadzaią. StryjKron 180. A trafiła 
lię ta nielzczęlIiwa porażkśf Roku Pańlkiego 
1444. Kroleltwś Władilławowego w PoUoze ie. 
dennaltegol A w Węgrzech piątego 1 wieku lwego 
ledwe dwudzieltu lat dolzedł StryjKf'on 607; 
30 A4, 16, 467, 537, 707, 707. To cżworo pirwlzey 
tablioel Boga sie tylko dotyoże. Piąte, Masz 
Oyoa Matkę cżóiól choelzli długo nś lIwieóie 
żyó. ArtKano M3. Rozdzielenie Piąte. BielRozm 
21. Ollmói oltrowow na drodze z Międźie/ Niż 
35 lzkuta do wrot piekielnyoh przybędźie. Nie- 
Izewka pierwlzy 1 Gorlki za nim krooży 1 Wilłęó 
zślkocży. Cżśpli zali trzeói/ Bobrzy cżwarty zś 
nim Piąty Przylublkich wnetże tu zśltśniem 
KlonFlis G2v. 
40 Wyrażenia: ))piąta częlló« = jedna piąta; quin- 
ta pars Vulg-Leop (7): Leop Gen 41/34; 47 arg. 
Quincunx, [...] Piąta ozęść assill/ Nś wadze 
dzielieó [1] łótów to ielt quinque unoiae. Mącz 
342b; 101b. Vczyń Kwadrat/ któryby miał 
45 Diameter piątą częMią więtIzy / ś niż Koło ma. 
GrzepGeom I; E4v. ze wIzytkiego woylkś Wę- 
gierlkiego/ ktorego dwadzieścia tylięoy było/ 
lellwe piąta częlló w bitwie zginęła. StryjKron 607. 
(przY81) »piąte koło [u wozu]«: abyll nie cho- 
50 dził iako piąte koło miedzy ludźmi/ ktore 
wlzytko z drogi zbiega ś ledaiako lie tooży 
RejZwierc 20v. 
))do piątej« = do świtu, do rana: Chcelzli po- 
grM/ polpiewM/ do piątey poliedzyeó RejZwierz 
55 52v. 
Szereg: »)piąty a piąty« = 00 piąty (2): Quin- 
tanus, [...] Piąti ś piąti. Ut quintanus semitąri, 


. 


20
>>>
94 


PIĄTY - PIĘĆ 


Po piątim a. po piątim obłąku/ albo rolztowAniu/ 
śozilzkę pod winnicą czynić. Mącz 34311.. 
Zestawienia: 
a. Numeralia (6): A dokonan ielt mur/ 
dwadzidtego y piąte o dnia kxiężyoa Września/ 
w pięódzieliąt y dwa dni. Leop 2.Esdr 6/15. 
Ale pilanie ono ich ktore lie działo przy Ira- 
cunku/ działo lie ode dnia piąthego y dwudzie. 
lthego mieliąca Pachonis/ Aż do cżwarthego dnia 
mieliąca Epiph Leop 3.Mach 6; 2.Mach 1/18. 10 
Dwudzydtey piątcy Niedzyele po Troycy lwię- 
tey. RejPo/J 258v - 260 Ż. p. 
Anno urbis scxcentesimo quinquagesimo quin- 
to, Od załotenia miślta Rzimskiego heMlet- 
nego/ piątonaltego y piątego. Mącz [390]c. 
Pilan w Tykocżynie olmnalte o dnia LipcA. 
Roku od narodzenia Pańlkie o Tyliącnego/ pięći- 
letnego Iześódzieliątego piątego. GórnDworz A3. 
b. Nomina personalia (31): s ktorych też 
narodu po. macierzy idzie dziIieyl....y Celarz 20 
Krzelóiański Carolus pi:łty BielKron 1 62v. Ian 
piąty ten zdrowia dobrego nie miał/ przeto iedno 
był papietem dzielięć mit'lięcy. BielKron 1 73v. 
COnltantinus piąthy Leonow lyn/ [...] był 
Ct'larzem trzydzil'lći y ctterzy lata BielKron 1 25 
75v. Stefan piąty papiez był na Itolczu lzelc [I] 
lat/ dni dziewięć/ tęn miał przłlIlśdowania od 
nieprzijacioł BielKron 1 82v. Leo piąty papiez/ 
był na ltolczu papieskim XXXX. dni tylko/ 
RielKron 1 83. GRzegoz [I] piąthy rodęm z Sa.- 30 
skiey ziemie/ Brunno przedt.hym rzecżony/ był 
Papieżęm dwie lecie/ mielięcy 5. BielKr01ł 1 88. 
GWido Sibilin mąz/ odbił opiekę dziecięcia Bal- 
duina piątego/ Rąymundowi lwakowi BielKron1 
93v. PiIzą drudzy iż tet miał lina Henryka pią- 35 
tego/ ktory oyczowskich obycżśiow nśIladował 
BielKron 1 94v. CEleltinus piąthy Papiez/ przed- 
tym Petrus rzeczony / tęn piIma tadnego nieumiał 
BielKron 1 102. CLimunt piąti rodęm z Fraciey/ 
Bernardus przedtym rzecżony [...] na Papieski 40 
ltolooz wybran w Lugdunie we Franciey 
BielKron 1 103. MIkołay piąt.hy Genuenlis TomaB 
przedthym rzectony/ lyn llarwierzski/ był wy. 
bran iednego roku na biBkupi/ potym nś Kardy- 
nalBki/ pothym na Papieski ltoleo BielKron 1 45 
108v; 67, 93v, 95v, 105, 107v (24). roziął ied- 
nanie do cżśIu Vrban piąty Papież BielKrona 
219; 278, 279, 280, 289. co iż też Karzeł piąty 
Rzymlki C'elarz/ y Ferdynand Krol/ oba mę- 
towie mądrzy y mężni/ w obycżaiu mieli/ lamem 50 
tego doznał/ gdym v nich przy ms'lzych Poślech 
był. Modrz-Baz 16. a na ich mieylce wybran 
Papieżem Otto Columna/ ktory był nazwan 
Marćin piąty StryjKron 457. 
2. W lunkcji liczebnika przY8lówkowego: ))pią- 55 
te« = po piąte (12): Piąte vważay lobie/ co tho 
ielt niewdzyęożnoM/ a iako ielt zawżdy wzgar- 


dzone lerce takie v Pana tego RejPos 216; 
ll, 21, 86, H3v, 121v (12). 
CI piątydzie8ty, piątyns8ty, polpięta. 


s 


pięć (266) num 
N m pers pięć BiclKron 1 145v, Leop Ezech 
H/I, 2.Esdr 7/13, 7/20. 7/25, 7/36, RejFig 
Dd4, Mącz 47d, 47d, BielSpr 22v, StryjKron 
315; t.ych pięć potomkow BielKron 1 145v. N im- 
pers (z przydawką typu) [ta] pięć (3), [te] 
pięó (1); [ta] pięć Leop Ea;od 26/3, GrzepGeom 
E4, Mv; [te] pięć RejPos 241. G piąci 
BielKron 1 170v, BielKron a 273, Mącz (10). 
IS D piąci (cum D) Leop Ezech 48/21. A m pers 
pięć (11), piąci (5), piąciu (1); pięć BielKron 1 
225v, 263, 284, Leop Gen 47/2, 4.Reg 25/19, 
Ezech H/I, RejPos 161v, 266v, BielSpr 12, 22v; 
pięć" piąci II piąciu StryjKron (1: 5 : 1) 587: 
205, 320, 597, 777, 777: A3v; tych pięć Bynow 
BielKron 1 225v. A impers [tę] pięć (6), [te] pięć 
(3), [tych] pięć (1); [tę] pięć Leop Ea;od 36/10, 
36/32, 4.Reg 7/13, GrzepGeom E4v; [te] pięć 
BielRozm22; [tych] pięć KlonFlis E3; [tę] pięć II [te] 
pięć Mącz (2 : 2) 342d, 342d : 342d, 343c. I piącią 
(cum G) BielKron 1 264v, 264v, 264v, 264v, Leop 
Luc 19/19, RejPos 82, StryjKron 300, 325, 622. 
L piąci BielŻyw 164, KlosAlg Gv, BielKron 1 
94, Leop Ezech 48/20, Mącz (10), GrzepGeom 
(8), RejPos 147; o pięć i dwudzieBtu mężow 
Leop Ezech 11 arg. piąoi (cum G) (10), piąoi 
(cum L) (10); piąci (cum G) Leop Ezech 48/20; 
piąci (cum L) BielŻyw 164, KlosAlg Gv, BielKron1 
94, RejPos 147; piąci (cum G) II piąci (cum L) 
Mącz (6: 1) 260, 7911., 26311., 29011., 3Hb, 342d: 
464d, GrzepGeom (3: 5) E4, E4v, H3: D2v, 
D2v, D3, D3, I. 
Orzeczenie występuje w lormie 3 pl m pers (2), 
3 sg n (1); 3 pl m pers BielKron 1 145v, StryjKron 
315; 3 8g n RejFig Dd4. 
Sl stp: sto tyscpocy...Bcpoy y pipo tyslpcy.luda 
poganskego Kśw ar. 11. 
Quinque Mącz, Vulg-Leop, Modrz-Baz, Cn, 
quini, quina Cn (266): Ezopie coś to vdziałał/ 
Aza ten wieprz pięć nog miał BierEz C2v; 
C2v, C2v. Regula Detri w piąci terminiech. 
KlosAlg Gv; A2v, A3, D. Bo zaż iedno ten 
lwiat rządzi Ktory za pięć groIry lądzi RejRozpr 
F2v. Lata Pańskiego 1251. Sol naleziona ieIth 
we wIi Bochni pięć mil od KrakOowa BielKron1 
198v; 8v, 37, 54, 57v, 60 (24). Y poltawił theż 
(przy lobie) przed Krolem pięć mężow brAóiey 
ItarIrey. Leop Gen 47/2. Weź mi t
 pięć koni 
ktora ielzóże [I] zoltśła w mieś6ie Leop 4.Reg 
7/13; Ea;od 26/3, 26/9, 36/10, 36/10, 36/16 (23). 
Pann
 mu wywiedziono/pięć pislcżkow zagrśło 
RejFig Dd4. a od tego poożęto zwM Olimpias/ 


., 


.
>>>
*' 


to iełt CŻŚ8 ślbo mieylce piąlli lat/ 00 v Rzymian 
Lultrum zwano. BielKron l 273; 290. Quincunx, 
Pięli pieniędzi. Mącz 17c. Mancupi emptio, 
Vrzętlne wkupienie wedle prawa przi oblicz. 
noMi piąlli lwiMków. Mącz 206b. Quinarius 
[..,] Pięli w lobie olięgayąoy pięli liczebny. 
Mącz 342c. Quinquennium [...] Pięo [/] lat. 
Toto quinquennio abfui domo, Przes c8łą pięli 
lat nie poltałem doma. Mącz 342d; [26]c, 63b, 
7911., 22011., 221c (39). Potym II} Figury o piąlli 
węgłach/ o IzeBói wągłach/ [...] y dśley. 
GrzepGeom D2v; D2v, D3, D3, E4, E4 (16). Iż 
ielt więtlzy poiytek powiedzkll pięli lłow tym 
iężykiem [/]/ ktoremuby ludzie zrozumieli/ niżli 
pięli ty(ięcy ktoremuby nie zrozumieli. RejPo8 
A6v; 6v, 147, 157, 161v, 241 (13). RejZwierc 
251. BielSpr 6v, 10, 22v, 73. tam możelz zbu- 
dowali Młyn/ v którego mogą byli koła korzecz- 
niki/ na pięli ltóp. Strum Dv; D2v, D3v. 
KochOdpr D3. gdyż y nawprawnieylzy pijanioa 
garnieo/ ślbo kwart pięll/ tak nielmścznego 
trunku/ zaraz wypill/ aby mu lye zołądek [I] 
odąA/ a do womitu vda6 niemiał/ ledwie zmoże 
OczkoCiep 20; 20, 27, 27, 28, 29v, 29v. y teraz 
lIi z Libanu niolę Dawidowe Złote gęśli/ ś przy 
nich PoJlkie pieśni nowe: Plałterzś pięli K€!ią- 
żeczek KochPsal 2. o Rokolzu dzilieyIzego Ce- 
larza Amuratśf ktory po lmierlli Oyoa Zelima 
[...] piąciu Bratow zamordował StryjKronA3v. 
a w ten cza8 pięli Litwinow wpadli do ioh 
obozu w nocy Stryj Kron 315. ktory przyia. 
chawl.zy do Conłtantinopola Morzem z AmMiey 
krainy SiriyIkiey / dał zaraz piąlli Bratow młod- 
lzycb zamordowśó/ y położono ich wlzyłtkich 
piąói rzędem w wynioIło ozdobnych Złotogłowem 
przykrytych grobach StryjKTon 777; 205, 300, 
320, 587, 597, 657, 777. KochPieś 21. BielRozm 
15. H I P P I A S Filozof/ na onym zieźdźie' abo 
Seymie/ ktory zwano Olympia/ na ktory lię/ 
co pięć lat/ prawie wIzytka Grecya ś6iąg8łś: 40 
chwalił lię iawnie przed wlzytkim zgroma. 
dzeniem ludźi KlonFlis A2. 
Wyrażenia: »pięó paciorków« = różaniec: Nie 
śrzodyll to abo piątki lulzyll/ nie pięó6i tho paoior- 
kow przed kśżdim ołtarzykiem lpiaó/ abo nie 45 
cżterzeoh mlzy za grzechy (we naią6/ nie liedm- 
kroćói to (eptem plalmow mowió RejPos 327v. 
»pię6 palców, na piąci dłoni« (3): Pentadoron 
[...] Quod est quoque versus quinque palmorum, 
N ś piąći dłoni. Mącz 290a. Quincuncialis herba, 
Ziele na pię6 wielkich palców wzwylz. Mącz 
342c; 464d. 
»pię6 paznoktów«: Rozewrzy pięó paznok- 
tow / zśiedźże od vcha' N apędzilz Biła w kupę' 
tego złego ducha. RejZwierz 140v. 
»pię6 ran«: A drugi/ ktorim pośila nęclzną 
dulzę nalzę onym pięlliorgiem chleba/ oną piącią 


PIĘĆ 


95 


ran lwoich/ ktore vltawicinie ofiśruie za nas 
Bogu Oyczu (wemu RejPos 82. 
))pięó smYBłów« (2): W ożłowieoże tei pięć 
(mylłow y pięć też ie(t rodzaiow rzecży żywią- 
5 cżych' lako (ą Lmlzie/ bydło ciworonogie/ 
robacztwo, ptaczy/ riby. KłosAlg A3. BielKom 
C3v. 
Zwroty: »rozciągnąć 8ię na pię6 łokci« = 
upaść jak dlugi: śliś6i pochwili iednemu boki 
10 wybodą a radno iako źwierciadło na grzbiecie/ 
a drugi [wól] lie na pięć łokói w pługu ro(uiągnął 
RejZwierc 105. 
»włoży6 [na kogo] pięć palców« = bić kogoś: 
Nie rad6i wiole mowię/ nie rad wiele grożę/ 
15 Na kogo iedno każeb/ (we pięć pślcow włożę. 
BielRozm 22. 
Zestawienia (82): O pięli y dwudzieltu mężow 
złych/ o mięlie y kotle Leop Ezech H arg. A otho/ 
w weśćiu llo broni [I] dwltdzieMia y pięć mężow 
20 Leop Ezech H/I; 2.Par 20/31, 27/1, 36/5. 
Ioan 6/19. BielKron l 200v. Manipulus in 25. 
milites, W pięć a dw8clzieś6iś olób. Mącz 187b; 
253d, 472d. GTzepGeom 12. Tegoż ozaIlu Brat 
Henrik Banuaru8 Kontor z Tapiowa z dwuna€!óią 
25 Bratow y z dwudzieIt.ą piącią iezdnych SudowIką 
Zięmię woiowali StryjKron 300. 
A vmarł we trzydzieloi y wpiąci leoiech. 
BielŻyw 164. Leop 2.Par 20'31. Curia, Ratulz/ 
też Cech albo braotwo których w yednym oechu 
10 v Rzimianów bywało pieó [/] a trzydzieś6y. 
Mącz 73a. Burohardu8 Haren Miltrz Zakonu ze 
trzydzielcią piącią Braciey. StTyjKron 325. 
Leop 4.Reg 21/1. Deoies centa subaudi mil- 
lia I!6stertium, Tak wiele Y8.ko pieli [I] y pieć- 
35 dzieliąt [I] koron Francuskich. MqtJz 7911.. 
Roku/ iako zdawna liczą/ il'lt dni trzy lta lześll- 
dźieśiąt y pięll/ godźin pięli' minut pię6dźie- 
śiąt y pięó/ (ecund dwanaś6ie/ wedle Ptole- 
meura. OczkoCiep 29v. 
tak ii olńldzie(iąt j pię6 iedno (amyoh ka- 
płanow w ten cia8 zamordowanyoh było RejPos 
266v. 
Synow Gabaon: dziewię6dzie(iąt y pięć [no- 
naginta quinque]. Leop 2.Esdr 7/25. 
Centumviri [...] Sto a pię6 (ędziow w Rzimie 
którzi każdą polpolitą y naymnieylzą rzeć [I] 
(ądzili/ yako (ądy około ymienia' Tc(tśmentow 
y ynlze ym rowne/ było ich lto a pię6/ aozkolwiek 
dla krótkośói tylko lto bywa w(pominano. Mącz 
50 47d. Colossus. [...] Obras a barzo wielki bałwan 
był w Rhodis z miedźi' lto y pieó [/] łtóp na 
wylzą. Mącz 59c. 
Synow Ieryoho: trzy Ua/ cżterdzieMi y pięli 
[trecenti quadraginta quinque]. Lcop 2.Esdr 7/36. 
Synow Adin: lleść let' pię6dzicliąt y pię6 
[sezoenti quinquaginta quinque]. Leop 2.Esdr 
7/20. 


ss
>>>
96 


PI ĘĆ - PUSTY 


Synow Zethua: ośm letl cżterdzieMi y pięć 
[octingenti quadraginta quinque] Leop 2.Esdr 
7/13. 
Pirwlza Cohors [,..] Miała w lidżbie [/] lucIu 
tyliąc/ ltol y pięć pielzych zbroynych. BielSpr 
12. 
Pilze Seb: Munlterus iż to mia.lto tak wielkie 
ielt ś ludnej iż roku od Krylthula 1549. tyliąc 
Iiedln let y pięć nowo narodzonych dziatek okrz- 
cżono iednego roku. BielKron 3 288. 
Kło8Alg D. BielKro1
l 264v, 264v, 264v, 
264v, 265v. Vliśdło tedy mężow w pocżćie 
iakoby pięć tylięcy. Leop loan 6/10; Ezech 48/15, 
2.Mach 12/10, Marci 6 arg, IOa1
 6 arg. RejFig 
Cc. Mącz 322c. RejPo8 A6v, 80v, 81v, 183. BielSpr 
30v. Kanclerz vśilnie Krola a mądrze odwo- 
dził [...] By z piącią tyliąc czekśó Czarnkow- 
lkiego raczył St'Y'yjKron 622; 320, 557, 697. 
KlonFlis E3. 
wllyltkiego nacżynia w obec złotego y lrebr- 
nego/ było pięć tylięcYI ośm let/ y 119śćdzieliąt. 
Leop 3.Esdr 2/14. 
Ale ći ktorzy polluguią mialtu/ będą lpra- 
wować (onę źiemię) ze wllelkiego pokolenia 
Ilraellkiego wlzyltkie pierworodztwa dwadzie- 
Mia y pięć thylięcy/ po dwudzieltu y piąći t y- 
lięcy na cżworo/ będą oddzielone na pierwo. 
rodzctwa Swiątnice/ y na dzierżawę miMta. 
Leop Ezech 48/20; ludic 20/15. Ezech 48/10, 
48/10, 48/13, 48/13 (12). potym Polacy [dali] 80 
dwadzielcia y pięć tyliąc temuż Cżyrwonce z iego 
thowarzylzmi BielKron l 244v. Którego obós [I] 
a źimowne ltanowisko od niego przes pięć a dwa- 
dZ'ieMia tyIięcy kroków było. Mącz 429b. 
Z Iynow BENIAMIN po Ilarodziech/ farni- 35 
liach/ y domach rodziny lwoiey/ nślicżono 
każdego lwym imieniem od dwudzieltu lat 
y wylley/ wllyltkich kthorzy mogli boiowśó/ 
trzydzieśói y pięć tylięcy/ y cżterzy lta [tri- 
ginta quinque millia quadringenti]. Leop Num 40 
1/37. 
Te Ią pokolenia lynow Neptalimowych po 
ich familiach/ ktorych w obce licżąc było citer- 
dzieśći y pięć ty lięcy y cżterzy lta [quad'Y'a- 
ginta quinque millia quadringenti]. Leop Num 45 
26/50. 
A ći lą lynowie Beniaminowi według familiy 
lwoich/ ktorych wllyltkich licżąc w obec/ ielth 
cżterdzieśći y pięć tyIięcy / y leM Iet [quadra. 
ginta quinque millia sexcenti] Leop Num 26/41. 50 
Bo okrom pobitych ltarych ludzi/ y ma- 
łych Dziatek/ Ludzi ChrześóiailIkich pięódzie- 
Iiąt y pięć tylięcy 340. wywiedli w nie-wolą 
StryjKron 777. 
oparli Ił za.rtawili lie żydowie o duHe lwe/ 55 
wybiwIzy nieprzyiŚ,Óiołj y przenMló.downiki lwoie: 
do tyla/ że było w pełni zabitych liedmdzieliąt 


y pięć tylięcy [septuaginta quinque millia] Leop 
Esth 9/16. 
iako pod Senm\chieribem lto y ośmdzicliąt 
y pięć tylięcy zginęło [centum octoginta quinque 
5 millia] Leop 2.1I'Iach 8/19. A nie leda tam był 
moc też Anyołek zya.wił/ Sto ośrndzycliąt t y- 
lięcy y pięć ludzi zabił. RejWiz 15Sv; 114. 
RejPos 50, 167, 185, 200. 
Szeregi: ))czterzy a(l)bo pięć, pięć a(l)bo 
10 8ześć« = cztery do pitJciu, pitJć do 8zeAciu (9): 
nazaiutrz/ ielli będźie trzeba/ krew lye puMi 
potym te lyrupy przez dni pięć ślbo lześó/ 
także rano będą dawane. OczkoCiep 34v; 20v, 
32. BielKron 3 280, 283. Strum D2v, F4v. A ten 
]5 ktoby pożycżył/ niechby był winien dochodu od 
tych pieniędzy/na każdy rok cżtcrzi śbo pięć 
złotych abo mniey dawść Modrz-Baz 124v; 51. 
»w pięć a w pięć, w piąci a w piąci, od piąci 
do piąci « = co pitJć (6): Olympia, [.. . ] Mialto 
20 w Aehaiey w Greciey nie daleko od mialta 
Elis zwanego 1 w którym w piąćy a w piąćy 
lat ziazd/ yarmark [...] bywał miewan Mącz 
26311.. Quinquennalis, [..,] Od piący [I] lat do 
piący [!] lat/ albo na kozde pięć lat Mącz 
25 342d. Quinto quoque anno, Na kożde pięć lat/ 
albo w pięć a w pięć lat. Mącz 343c; 200c, 
26311.. 
))pięć a pięć« = po pitJć: Quini [...] Pięć 
a pięć/ po piąci. Mącz 342c. 
CI pięćdziesiąt, pięćkroć, pięćset. 


pusty (76) ai 
N sg I [w lunkcji przydawki] pustA (4), pusta 
(1); pusta Rej Wiz 38, Leop lsai 35/1; pustallpu, 
sta Mącz (2: 1) 38611., 38811.: 483d; [w lunkcji 
o'Y'zecznika] pUBta Leop Gen 1/2, BielKron 3 263v, 
StryjKron 340. L sg n pustym RejWiz 93, Leop 
lerenb 33/12. A pl impers PUBtó KochPieA 55. 
I pl pusfami KochPieA 19. 
Sł 8tp: Jaco to swaCZfj isz geden kmecz wi- 
szedl sz Welima huczinil pustfj rolfj y czagrod- 
nik. 1391. Leksz I nr 97'/. 
l: Próżny, nie wypełniony 1
iczym (11): Gdzye 
doby tka nie będzye/ tam obory pulte/ Gdzye 
doby tka doltatek/ tam dochody hulte. BielKom 
B8; A4. Nie wIzytkoó tho więc złoto co lie owo 
błyIzcży/ Niemało więc ta farba pultych mielz- 
kow niIzcży. Rej Wiz 91. Ale tho rownie licżyć 
iako owy wroblel Kiedy lie więc mielzaią gdzye 
na pultym gumnie. (przysn) RejWiz 93v; 115. 
ZLodziey z Wołem przybieżał/ do puItey ltodoły 
RejFig Dd8. Y ielli nś źimę będźielz cMiał mieć 
ltaw pulty/tedy óny Ryby w doIech pozdychAią. 
Strum E4. Pulte powietrze y wiatr nie ośiadły 
Poniżey zawilI. N a źiemi zM padły Morzś, y rzeki 
KlonFlis B4.
>>>
... 


Zwrot: (1Jrzysl) Ktory zawżc1y głośno brzmi 
iako clzwonek w worze/ Skacżąc iako gło(lny 
kot po pultey komorze. RejWiz 2v. 
a. Wyra
6nia: ))puRta głowa«: Boó y owi z pu- 
ltą głową Co ie rzkomo polly zową Więcey też lo- 
bie folguią A to co iem trzeba kuią RejRozpr Dv. 
))pusta stodoła« = czlowiek głupi: By lie 
y drud.zy potym od ciebie vcży1i/ A tey pultey 
ltodoły darmo nie tucżyli. RejWiz 6. 
2. Bezludny, niezmnieszkaly, opustoszaly, nie- 
zaj(ty; nieuprawiany, leżący odlogiem; desertus 
Mącz, Vulg-Leop, solus, vacuus, vastus, viduus 
Mącz, Cn, in/,requens, ruderatus, squallet, vacat, 
ventosus Mącz, inanis, desolatus, derelictus, incul- 
tus Cn (37): przeto Wandalowie byli ludzie 
nńlzego ięzykfJ.! gdy .He im tul gdzielmy dzis [1]/ 
mieylce vrodzay y pulte kąty nie podobały I 
rulzyli .He ze wlzytkiemi mocami gdzie cżuli 
leplzą palzą/ to ielt clo Węgier BielKron 1 63v. 
a też tam były na ten cżśs kraginy napoły pulthe! 
przez gubienie ziem Attile BielKron 1 159. a gcly 
tam przyiechał nalazł kolcioły pulte przez lwych 
vrzędow obchodow y zachowania BielKron 1 
287v; 159v, 175v, 203, 222v. A gdzyelzby lie 
podzyała ona Bolka wola/ Gdyż choe aby ta 
pulta oliMła mu rola. RejWiz 38. przyjuzielz do 
źiemię [1] ktora lie wroóiła ou miecż8./ a zebrana 
ielth z ludow mnogich/ do gor Ilraellkich ktore 
były pulte vltawicżnie Leop Ezech 38/6; Icrem 
33/10. Wtora ożęsó lwiMa iert Afryka [...] Tey 
cżęśći świata ielt wi.ętlza połowioa pultey 
BielKron 8 269v. Ruuera.tus ager, Pełny rumu lta- 
rego bunowania gdźie lie wiele pultych liedlisk 
vkazuyę [/]. Mącz 36011.. Desertus ager, PIIlta. 
rolal którey nie orzą. Mącz 386a. Nullum locum 
vaoare volo, Nieohoę aby które mieysce pulte leo 
żało. Mącz 47211.. Vacat domus, locus, triclinium, 
Yelt pulti/ próżny I nie mah nić [/) W nim. Mącz 
47280. Vastus, [...] Bśrzo niewymownie lzeroki 
daleki/ też pulty nienaliMły / tei wielki/ roz- 
wliekły [1] Mącz 476b. Ventosus, [...) Wietrzny/ 
[...] Metapho. Pult y/ próżny I czczy. Ventosa 
regio, Wietrzna., pultś krayina. Mąoz 483d; 
6011., 1360, 15911., 411b. Abowiem iellibyś tylko 
niebo miał mianowśó kroleltwem niebielkim/ 
pulteóby tho było krolertwol ielliby w lobie 
żadney oliMłośói nie miało. RejPos 238v. A mialtś 
wahe zoltaną pulthe/ ś brany warze vltawict- 
nie opłakawać mulzą ono wywiedzienie walze. 
RejPos 306. dawno to na pulzcży Wiloy mieli 
rozdrapać/ y kośói nielzcżęlne Po pultyoh gorach 
roznieŚĆ. KochOdpr D2v. A iżby tak pulta ioh 
krtUna nie zoltśJ.ś/ Mazurami y Polaki [ . .. ) 
podlarze ollanził. StryjKron 340. Bo Mm wlzę- 
dzie w tych gorach ielt kray trudny/pulty / 
Nie wleźie tam na gorę opiły chłop tłulty. 
BielSjem 17. Iśko ptaki kiedy towarzylza zbędźiel 


PUSTY 


97 


Nigdy na rózdze źielóney nie śiędźiel A między 
ból'Y / y pultemi laly / Sam ieden lata. po lwe 
wlzyrt.kie czftly KochPieś 19. Teraz że nM Ikara 
prędlzy przeważnego Pulte brzegi nawiedzę 
5 Bolphora hucznego KochPieś 55. Złotorya./ 
pulty zamek. KlonFlis Gv marg. Na lewey 
ltronie vyźrzylz cżerwony mur/ Y pulty klalz- 
tor. KlonFlis G3v. 
pusty od czego, od kogo (2): Ku pułnocy zś.lię 
10 Iq, drugie wylpy wielkie/ niektore pulte od lu- 
dzi/ dla potwor ktore maią plie głowy / olIe/ 
świnie/ y rozmaite ltrślzliwe vrody. BielKron l 
268v. ViduUR pecudibus ager, Pulte pola od 
bydła. Mącz 495c. 
15 Wyrażenia: »miejsce, miejsolI. puste, puste 
miejsce, mijsca« (10): Nagle takież [sowy] przy- 
lećiały/ ZśBię kruki pobić chóiały. Ale pulte miey- 
lce widząo/ Zadney lie zdrady nie wltydząo: Gdy 
lie zślię wroćić miałyl Kruka pod lkałą vźrzały. 
20 BierEz Q. Iellcże będzie na tym mieylcu pu. 
lthym/ bez cżłowiekal y bez bynlęóia/ y we 
wllyltkich mieśóieoh ie o / przybythek pśltherzow 
leżąoych trzodo Leop Ierem 33/12. deserta.e solitu- 
dines, Pulte mieyloa. Mącz 38611.. Venit alicunde 
25 ex solo loco, [...] Przilzedł z kądkolwiek z pu. 
ltego mieylca. Mącz 4010. A gdy tak odpędzilz 
to llepe/ głuche/ y nieme diabelUwo od liebie 
mooą Pana tego/ tedyó iużl iako lłylzylzl muśi 
biegać po mieylozach pulthych a luchych/ to 
30 ielt/ miedzy ludźmi błędnemi a ruchemi bez wia- 
domośći a poznanya Pańlkiego RejPos 79v. 
iedno iuż ielt brzytki/ mierzyony / a wyrzucony 
precż do mieyloa pultego/ do cMrta lprolnegol 
iako to do doktora złego a omylneo. RejPos 
35 213; 18v, 53, 184v. StryjKron 46. 
»)puste pola, pola puste« = pastwisko, step, 
ugor (2): A s Roxolany walcżył z nltlzemi przodki/ 
ktorzy na ten CŻŚB mielzkali na drugą lthronę 
morzś Pontskiego/ gdzie dzis [J] nie maIz nic 
40 iedno pola pulte BielKron 1 35v. Sola arva, 
Pulte polś/ pMtwiska. Mącz 401c. CI »)Puste 
Pola PodolBkie«. 
))pusta. ziemia, ziemia. pusta« = pustynia (2): 
Także Salomon zbudował Gazer/ y Bethoron 
45 nilzlle/ y BMlath/ y Palmirę w źiemi pulthey 
[i'n terra solitudinis). Leop 3.Reg 9/18; Isai 
17/9. 
Zwrot: ))pustym uozynió« = spustoszy
; de- 
sertum laoere Vulg-Leop: Zapalili wybrane świą- 
50 tośói miAlto / a pulte vcżynili drogi iego w ręoe 
Ieremiallowey. Lcop Eocleoi 49/8. 
Zestawienia: »Arabija PUBta., Pusta. Ara.bija« 
(3) n loc: Arabia troiaka/ opocżyltal pulta! 
y fortunna! Azia gdzie patrza. na Afrykę/ tham 
55 iclt Arabia! [...] Arabia opoożylta od pułnocy 
y od zaohodu Syriyrkiey źiemi przyległa! a tulz 
przeóiwko robie ma pultą Arśbią. Zalię Ara-
>>>
98 


PUSTY - SPRAWA 


bia fortunna/ th/\ ielt od południa. Do Ar/\biey 
pultey przylzli byli Zydowie BielKron" 263v. 
»Morze Puste« = Morze Martwe n loc: Seon 
kroI Amorreylki/ [...] panował od Aroer/ [...] 
aż do rzeki Iebok/ [...] a od pultyniey aż do 
morza Ceneroth ku w lchodu słońca/ aż do 
Moda pultego [ad mare deserti]f kthore morze 
ielth nasłoftlle Leop los 12/3. 
»)Puste Pola Pudolskie«: Pulte pola Podollkie. 
RejZwierz 1l0v. CI »puste pola«. 
Szeregi: »pusty i bezdrożny«: BEdzie lie 
w(llelió pulta y bezdrożna/ y rozr/\duie lie pulthy- 
nil ś zakwitnie i/\ko Lilia. Leop lsai 35/1. 
»nieużyteczny i pusty«: Ale ziemi/\ była 
nieużytheożna y pulta/ y óiemnośói były nad 
głębokolóiśmi wod Leop Gen 1/2. 
»pusty i osiadły«: Ludzie vożeni w gwiaz- 
darskich naukśch/ źiemię dolthatecżnie wypi- 
Uli y rozmierzyli/ zwłalzcża ptolomeus Ale- 
xandriylki/ tak pulte krainy iako y oliadłe 20 
BielK roni 263. 
3. OpusztJzony, osierociaZy; nie JI
ający pana, 
wla
ciciela, tvladcy; orbus Mącz, orbus a despota 
Cn (6): Orba ab optimatibus concio, Pulte ka- 
zanie albo mało zacznych ludźi na kazaniu. 
Mącz [267]d. Cżemu lie tego nie vlękniecie/ 
iż tho marne dzyedzictwo warze ma byó zawżdy 
pulte/ a nigdy potomltwo warze nie ma lie tu 
rolkochśó RejPos 290; 290, 290v, 292v. A Cellarz 
Iulius opanowawlzy Rzym pult y/ lam lio przez 
Miecz/ czego niemogł przes Senatorlkie wota/ 
BorgmiItrzem Rzymlkim vczynił StryjKron 66. 
4. Plochy, liglarny (1): Tu źwierzu dolyó/ 
tu bydło rogate/ Tu woły tucżne y owce ko- 
Imate. parą lię w łllkach iałowice tłulte/ Y kozy 35 
puIte. Klon Flis Cv. 


sprawa (2590) sb I. 
D pl sprawam (122), sprawom, sprawóm (7): łO 
sprawam (20) RejRozpr 14; RejWiz (7), BielKron" 
289, RejA p 130, RejZwierc A, A3v, 18, 114, 144, 
200. ModrzBaz 6, BielSjem 4, ArtKanc F6v, Jan- 
NKar H3v, sprawóm, sprawom (5) BielKron 1 257, 
Mąoz 157a, 348d, 4Mb, Strum Q4v; sprawam II ł5 
sprawom (102: 2) RejPos (101: 1) -: 277v, BielSpr 
(1: l) 2: M. L pl epraw!wh (239), sprawach (53): 
sprawach (52) RejRozpr A4, K3, RejWiz (35), 
RejZwierz (7), RejAp 159v, KochPsal 211, Stryj- 
Kron A, 76, 105, 115, 355, KochSob 60; sprawach 
(15) Mącz (12), BielSjem 6, ArtKalUJ H16, Biel- 
Rozm 3, sprawach II Bprawach (187: 38) BielKron 1 
(5: 7) 66v, 174, 200, 257, 284: -, BielKom (3: 3) 
A3v, B4v, D5v: C5v, E8v, F7; Leop (2: 9) 
I.Mach 3/4, 3.Mach 7: -, BielKron" (9 : 2) - : 
219, 280, GórnDworz (1: 1) Gg7: E7, RejPos 
(142: 8) - : 8, 13v, 35v, 44v, 88v, 115, 250, 


301v, RejZwierc (12: 1) - : 222v, BielSpr (7: 3) 
- : b4, b4v, 67, Modrz-Baz (4: 2) 3v, 3v, 8v, 
16: 84v, 89v, OczkoCiep (2: 3) 2v,. 34: A2v, 
A3, 13. 
SI stp: exinde ipse surgens metquintus cum 
belliBtiB do sprawy et gladiis evaginatis voluit 
ipsum interficere 1408. Czrs 133. 
Znaczenia: l. Uczynek, dzielo, ozynienie, po- 
czynanie, postępowanie; a. Okre
lenie eulem. dla 
obcowania seksualnego; b. W spóludzial, przyczy- 
nienie się, pomoc, po
redniotwo, wplyw, moc; 
2. Potrzeba, interes, poleoenie, obowiązek, zaję- 
cie; a. Obowiązek; b. Slużba; c. Staranie, opieka; 
3, Sprawowanie, kierowanie, zarządzanie, wla- 
dza, rządy, lorma rządów; . 
4. Uklad (lad, porządek II bezlad), organizacja, 
urządzenie; 
S. Termin wojskowy: ustawienie (wojska), or- 
dynek, szyk, sposób (walki); a. Walka, akcja zbro- 
jna; 
6. Zdarzenie, szereg zdarzeń, sytuacji; a. Zda- 
rzenie, przygoda, sytuacja, przypadek, przebieg 
(zdarzenia); b. Akt, akcja (w dramacie); c. Dzieje, 
lOBY; 
7. Sprawno
ć, umiejętno
ć, wiedza; a. Uprawa 
( ziemi), kultura (rolna); 
8. Obrzęd, obohód, sakrament; 
9. Wla
ciwo
ć, cecha; cnota, zaleta, doskona- 
lo
ć II wada, przypadlo
ć; 
10. W iadomo
ć, relacja, mowa (o czym
), wy ja- 

nienie, dowód; a. Rozmowa, dysputa, roztrząsanie 
kwestii; b. Sens, istota rzeczy; 
Il. Termin sądowy: spór, jego przebieg w sądzie 
(rozprawa sądowa, skarga, obrona, wyrok), kwe- 
stia sporna; a. Prawo, przepis, postanowienie, 
przykazanie, pouczenie, wskazówka; 
12. Zagadnienie, kwestia, ogólnikowe okre
lenie 
rzeczy, o której mowa, rzeczy lub calokształtu rzeczy 
kogo
 (czego
) dotyczącyoh. 
l. Uczynek, dzielo, czynienie, poczy"anie, postl1- 
powanie; actus Mącz, Vulg-Leop, Cn, opera, 
res Mącz, MO!lrz-Baz, Vulg-Leop, acta Mąoz, Cn, 
actio Mącz, Modrz-Baz, opus Mącz, Vulg-Leop, 
lactum, lacinus Modrz-Baz, Cn, conlectio Mącz 
(1076): Kto ma ze cżćią godne mieyloo/ A więt- 
lzcgo pokuśió chce: Tcn lie rozumem nie rZIl- 
dzi/ W lwuiey lprawie barw błądzi. BierEz S; 
A2, I4v, Kv, P2 (6). mądrzi ludzie dziatki lwe 
[...] nauce [liczby] [...] vcżyó dawali/ aby [...] 
50 byli [...] w lprawach wlzitkich roltropnieyIzy. 
KZosAlg A4; A3. KlerWes A. Siedzę iako 
człowiek prawy Nie bodą mię cudze lprawy 
RejRozpr E3; Iv, K2v. kroI Olbracht [...] ielz- 
cże wieku młodego był/ ktemu cżuyny/ lmiały/ 
55 op/\trzny / w lprawach prętki/ dORkonałego ro- 
zumu BielKron 1 257; 21v, 66v, 88v, 139 (8). 
Diar 139, DiarDop 81. Nie CŻY{l polta.wy twa. 


5 


10 


15 


25 


30 


l 


ł
>>>
rzą więcey niż rozumem/ By lie twe whytki 
lprawy nie wywialy lzumem BielKonł C5v; 
li5v, D5v, F5v, F7 (6). A nie trzeba wyli- 
cż8.6/ co łakomieo cżyni/ Bo iego każda lprawa 
podobna ku świni. RejJl"iz 173v; 5, 62v, 156, 
165 (43). Bog ltobą ielth we wllyltkich lpra- 
wach twoich [in universis quae agis] Leop Gen 
21/22; 3.Reg 13/7, 4.Rrg 10/34, 2.Par _ 26/4, 
Psal 27/4 (23). Rej Fig Ee4. RejZ1vierz A5v, 
18v, 55v, 67v, 87v (16). BielKro1ł" Iv, 31v, 
247v, 255v, 295v (7). Actio, Sprawa. Czynienye/ 
też rzeoz/ mow8f skarg8f zelżenie drugiego. 
Mącz 5d. Dexteritate pollet in rebus agemlis, 
Slulzny yelt w Iwyoh Iprawach dobrze lobie 
poczyna. Mącz 8411.. Pragma [. _,] Latine aotio 
vel negotium Sprawśf lprawowanie/ handel/ 
a czinienie czego. Mącz 319d; ll5a, 287d (16). 
MąozLub. Bo ielli lie porownalz Iprawami z źwi- 
rzęty/ Też cie pewnie wypędzą na pole s cielęty. 
RejAp AA6v; B2, D3v, F2v, 44v (15). męlz. 
cżyzna/ ma tho w każdey lprawie Iwey poka- 
zow86/ iż ielth iako dąb G6rnDworz V7v; E7, 
Gg7, Gg7, 15. RejPos A3, 75, 143, 199,200 (240). 
RejZwiero 13, 18, 105, 190, 236 (20). BielSI,r 
36v, 47, 47. Trzeba tedy pirwey przewiedźie6 za- 
bawy y lprawy [studia et actiones] tego/ ktoremu 
Vrząd iaki dM mśią. Modrz-Baz [41]; 3v, 8v, 
16, 41 (12). Ieden to marnotrawca vmiał lprakty. 
kowM/ Ze iego wlzetecżeilltwa/ y łotrowlkiey 
lprawy [...] wlzyloy iawnie bronią. KochOdpr C3; 
B2v. Melankolik [...] mówy głośney/ lpraw/ ro- 
zumu/odpowiedźi/ acz nie rychłey/ ale trefney/ 
y vważney OczkoCiep 34; 2v, 34. Wlpomionę 
twoie lprawy niewyIłowione/ Sprawy dawne rozu- 
mem nie ogarnione. Będę rą,zważał twoie poltępld 
święte/ Będę powiadał lądy twe niepoięte. 
KochPsal1l4; 13,26,104, 127 (20). Nic Herb/ nic 
Tituł/ nic wielkiego rodu Synem byó/ gdy W twyoh 
lprawach pełno Imrodu StryjKron 76; A, 81, 
220, 667 (10). BielSen 7. Zatym by8óie Izożeśliwy 
lwyoh lpraw lkutek znały BielSjem 41; 9, ll, 
18, 29. KochPies 2, 7, 16, 46, KochSob 60. Przy- 
patrui:
c lye pilno wielkich Królow lprawie/ Tak 
w pokoiu/ iako y w żołniedkiey zabawie. 
KochPam 80. Ku cżói Iwey Oycże łś.lkawy/ raoz 4S 
obracś.6 n8.lze Iprawy .ArtKanc T5v; Fllv, H7v, 
M4, T14v (11). 
Wyraeenia: »boska (bostwa, boża, pańska, 
Pana) sprawa« = cztJsto na oznaozenie cudu (39): 
BielKron 1 42. y ktorzy znali wllyltkie lprawy 
Pai1Ikie/ ktore ożynił ludu IlrAelIkiemu [opera 
Domini]. Leop Jos 24/31; Psal 65/5, Psal 76/12, 
Tob 12/7, Eccleci 42/15 (6). BielKron" 14v, 
31. (marg) Wielki dziw cieleluie iM na obłoki 
( - ) iż to ielt nie leda dziw miedzy inemi 
lprawami Pana nAlzego RejPos 135v; IOv, 120, 
128v, 171v (26). RejZwierc Bbb2. tśk wielkioh 


I 
..JJO. 


SPRAWA 


99 


lpraw Bożych vozeltnikami ieltelmy. OczkoCiep 
5v. ptaoy [_.. ] 
h walebne lprawy Pai1lkie 
głośno wYIławiali. BielSen 5. ArtKanc F6v. 
CI »dziwna sprawa«, »(za)dziwowaó t!ie sprawie«. 
»cnotliwa sprawa« (26): niechay twe dzyatki/ 
roltropnie lie rządzą/ Tedy w cnotliwych lpra. 
wacht nigdy nie pobłądzą BielKom B4v. Te. 
dybych mu wyltawił/ tego Spytka cnego/ By 
brał na wlzem wizerunki 8 cnotliwych lpraw 
10 iego. RejZwierc 61v. RejAp 44v. tego zdrowie 
za cnotliwemi iego Ipraw8.mi/ miJhe/ y droh. 
Ize zawdy v poddanyoh będzie/ niż włalne 
zdrowie ioh lamyoh. G6rnDworz Gg7. RejPos 
20, 24, 79, 84v, 298v (21). Znaczne poIługi 
15 czynił rzeozypolpolitey / Z cnotliwyoh Ipraw 
lwych/ doltał Iławy znamienitey KoohTar 78. 
Ol »poczciwa sprawa«. 
»nieonotliwa sprawa«: A ktoreż to były łupy 
iego [czarta]' Ono niedowiarItwo ona nielpra. 
20 wiedliwoś6/ ono morderltwo/ oudzołoltwo/ y ine 
niecnotliwe lprawy lwiata tego RejPo8 79. 
»dobra sprawa« (25): aby chrześcijanie oka- 
zowali jaśnie przed ludźmi swe dobre sprawy 
DiarDop 75. Swoie dzyatki w dobrey Iprawie 
25 rządził/ lako bydlę na Iwiecie nie błąclził. 
BielKom G2v. Rej Wiz 21, 41v, 89, 156. BielKron" 
215, 246v, 256v, 258, 258. RejPos 23v, 61, 92, 
ll5, ll9v (11). aby oie Pan Bog w cnotaoh 
y w dobrych lprawach twych tak mnożył iako 
30 zacżąó rac żył. RejZwierc 182v; 41, 238v. 
»dziwna sprawa« = w odniesieniu do Boga 
najcz(sciej cud; mirabilia Vulg-Leop (110): 
BielKron 1 41. RejWiz 2v, 113, 132v. Będziemy 
sławió dziwne lprawy thwoie [narrabimus mira- 
ss bilia tua] Leop Psal 74/2; Psal 106/15, 106/22, 
106/31, Eccleci 42/17. aby potomkowie iego 
[.Adama] oglądali dziwną Iprawę Pśitlką/ y Ma- 
ieItat iogo wielki BielKron" 2. RejAp 129v, 
129v. iż zbiegali Iie do niego/ widząo ony dzi- 
40 wne lprawy iego / a ony dziwy ktore cżynił 
nad niemoonymi onymi. RejPos 81; 76v, 79v, 
149, 161 (92). RejZwierc 141v, 185, 200. Boże 
prawy [...] Twoie wIzyltki dźiwne lprawy 
Będę światu podawał. KochPsal 12. Toó była 
[...] Troyce świętey dźiwna Iprawa/ Ktorey 
rozumy nalzemi/ nigdy dośiądz nie możemy 
.ArtKanc F6v. 
»dziwna sprawa« (5): Przeoż Iie tśk w dziw- 
nych Iprawach narody mielzaią A w rozliożnyoh 
50 roznolciaoh mylli za wiel.taią [I]. RejWiz Iv. 
RejPos 115v, 187v, 191v, 195v. 
»(nie)gruntowna sprawa (2)«: Sprawy n8.lze 
barzo niegruntowne S p8.ńlką wolą vcżynki nie- 
rOWne BielKom F7. Acżkolwiek w kśżdym 
55 vcżynku ieIt iedna głowna cnoth8f wlzakoż [...] 
do k!l.żdey gruntowney Iprawy/ wIzytki lie zgo. 
dzió mogą. G6rnDwOf'z 15. 


5 


--
>>>
100 


»)jasna sprawa« (2): RejZwie'1'z 22v 'ma'1'g. Iż 
lą iarne Iprawy iego/ od Pana Boga lś.mego/ 
ktore w nim Iprawow3.ó racży A'1'tKanc H18v. 
»ludzka (człowiecza, człowieczeńska, czło- 
wieka) sprawa« (16): Miły Miltrzu radbym wie- 
dział: W polpolitey lprawie ludzkiey/ Co im więc 
ma przy86 natrudniey. Bie'1'Ez C3v. patrzaiąc 
na lprawy ludzlkie [Democritus] wlzitko lie lrniał 
RielŻyw 66; 66. iakiś pędziwiatr [...] znśó iż to 
iuż wiele lwiata pobiegało/ Iuż y to ludzkie 
lprawy będzye lzacowało. RejWiz 39v; 2, 2, 
77, 126v. Aby niemowiły vltha me lpraw ludz- 
kich [ope'1'a hominum] Leop Psal 16/4. 8tąclói 
ia rozumiem/ że przyltałośó/ a ta wdzięcżno86 
w cżłowiecżych lprawach roIcie GómDwo'1'z E7. 
RejPos 236v, 247, 294, 335, 335v. RejZwie'1'c 18. 
BielRozm 1. KochSob 67. 
))marna sprawa« (16): Iż dawno lepiey było 
przy cnocie zoltawśó/ Niżli lie w lwowoleńltwie 
w marne lprawy wdawśó. RejWiz 195v; 81, 
98v, 98v, 136v. RejAp 177. aby [...] obacżywlzy 
lprolnośó grzechu thago a tey marney lprawy 
przelthrzegali lie na potym tego RejPos 200; 
ll4v, 162v, 192, 201 (7). RejZwierc 23, 25v, 
270. 
»poczciwa sprawalIC (24): Sokrates [...] iż ten 
Philozoph vcżył pocżóiwych lpraw a po miernego 
żywota RejWiz 45v; 28v, 47, 63, 143. RejZwierz 
52v. lllv. RejAp AA6v. mądremu [...] to na- 
leży/ iżby [...] odnolząc za pocżóiwe lprawy 30 
lławę y pochwałę/ nie slzedł milcżkiem slwiata 
GÓ'1'nDworz B, Bb7. A bez olobliwey pociechy/ 
rado8ói/ a zapłaty nie może byó żadna cnotliwa 
a pocżćiwa lprawa cżłow
eka iemu wiernego 
RejPos 335; 24v, 156v, 160v, 241 (10). RejZwie'1'c 
28, 28v, 82v, ll2v. 
))niapoóciwa sprawa«: Kto lie przywykł za.- 
chowM w lwey cnotliwey nawie/ Trudno iuż 
ma przywyknąó niepoóóiwey lprświc. RejZwie'1'o' 
270. 
»sprawa rąk« opus manuum Vulg-Leop (9): 
Według Ipraw rąk ich day im: przywroó im od- 
płatę ich. Leop Psal 27/4; Deut 2/7, 30/9, Psal 
27/5, Heb'1' 2/7. RejPos 170v, 181, 182. Sprawy 
rąk iego prawdą miarkowane KoohPsal 171. 
»sprosna sprawa« (4): Pan [...] widzi thy 
lprolne lprawy y omylnośói iego. RejPos 174v; 
309. RejZwie'1'c 68v. Starłeś wlzytki lwe zmien- 
niki: bo lprolna ich lprawa. KochPsal 184. 
»stały w sprawie« (2): abylcie byli ltali a mocni 
w Iprawach lwoich RejPos 6. iż ltały w przijśźni/ 
ltały w lprawach lwoich/ ltały w Rzecżypolpo. 
litey/ iż go ani ltrAch/ ani dobrodzieyrtwo żadne 
od iego poMiwey przyltoynośći nigdy nie od- 
wiedzie. RejZwie'1'o 85. 
.święta sprawa« (44): 8łylząc o iego [papieża 
Mikołaja] lwi
tey lprawie Celarz Conltantyno- 


SPRAWA 


polski Michał/ lam go nawi(lził do Rzyma 
BielKron 1 81v. RejWiz 121. RejAp 97. iż dziwow 
a lpraw lwiętych iego [...] nigdyby był wypilśó 
nie mogł RejPos 157; 14v, 20v, 45v, 88v (40). 
5 twe święte lprawy/ świadczą iżeś thy Bog pra- 
wy A'1'tKanc Q15. 
))trudna sprawa« (4): dziś v każdego prawa 
Zwłallcza proltym trudna lprawa RejRozp'1' 
E4v. BielK'1'on 1 137v. RejWiz A7. Niemalz trud- 
10 nieylzy lprawy yako s człowiekiem nievmieyęt- 
nym. 
1lącz 254d. 
))(nie)ustawiczny W sprawie (2)«: [Bolesław 
Pudikus] Był dobry [...] iellno W lprawach nie. 
ultawicżny BielK'1'on 1 200. Nl1nquam in suo opere 
15 ceBsavit, Ultawicznym był w lwcy lprawie. Mąoz 
45c. 
))wierny w (na) sprawach« (3): Bacżny ltały 
w lprawach wierny / W lwych poltępkoch ba. 
rzo mierny BielKom A3v; C5v. Abyś tak był 
20 iako on na wIzach lprawach wierny/ Cnotliwy/ 
IprawiecUiwy/ awIzem miłolierny. RejWiz 51. 
))zacna (cna) sprawa« (11): BielKron 1 24v. 
Ariltoteles był kiedyś na lwiecie/ Co IwiętYJh 
cnot a cnych lpraw tu każdego vcżył. RejWiz 
25 186; 2, 63, 98, 137 (7). RejZwie'1'z 91. RejPos 
175. cżłowiek [...] źwierzęta przechodzi przy- 
rodzonym rozumem/ y lą wniern iakoby nieiakie 
ilkry 
oltropno86i y cnoty ku zacnem lprawam 
Modrz-Baz 6. 
»zła sprawa« (29): trudno Bię takowi ludzie na 
karanie za to mają oględaó, ktorzy [...] nie 
widzieli nigdy kaźni na żadnym o złe jego sprawy. 
Diar 136. RejWiz 7, 27, 33. RejAp F5. iakoby 
nędznego cżłowieka przywiedli w złą lprawę/ 
S5 w zły a w lwowolny żywot RejPos ll5v; 10, 31, 
54, 319v (19). 8erce niewinne chcę zachowśó/ 
y wlzelkich lye lpraw złyeh warowśó. KochPsal 
150. ludźie leroa krnąbrnego [...] zawżdy złe 
lprawy maią A'1'tKanc H18v; D8v, H18v. 
»złościwa sprawa« (21): RejAp 157. Pan twoy 
zakazuie: Nie zabijay/ nie krMń/ nie lwiadlz 
fałlzywie/ y inych zło8óiwych lpraw twych. 
RejPos 180v. ani lie na lwe zło8ćiwe wyltępki 
rolpamiętywśó będzye/ iedno thak będzye leżał 
45 iako świnia we błocie w złoMiwych lprawach 
lwoich RejPos 106; 26,74,202 (19). RejZwie'1'c 260. 
Zwroty: »(u)czynió sprawę« (11): W ożym że 
thedy ocżyllcżę lerce twoie [...] gdyż nśwllem 
cżynilz te lprawy nierządney niewialty/ y plotli- 
50 wey [facias omnia haec ope'1'a] ł Leop Ezech 16/30; 
E
od 14/13, 3,Reg 13/ll, 4.Reg 17/11, Job 38 arg. 
ktho wierzy w mięt lprawy thy ktore ia oży- 
nię/ ożynió będzye RejPos 291v; 4, 140, 171v, 
174 (6). CI ))boBka sprawa«. 
»(do)konaó sprawę (sprawy)« (3): gdy iuż 
dokonał Pan wIzytkich lpraw zbawienia na- 
lzego RejPos 142. iako lwych lpraw z inąd do- 


ta 
.... 


40 


55
>>>
tJj 
.... 


konaią/ Iśkoby nas lkukłali to na piecży maią. 
RejZwierc 246. racżże [...] Panie [...] lwnie 
(prawy W nas konśó. ArtKano K12v. 
))mieć sprawę z kim« (13): RejJViz 28. lllim 
Kliążę Sślkie [...] y inni do ktorych ieździł 
żadney lprawy mieć niechóieli BielKron 8 216. 
Roget quis, quid tibi cum illo' Mógłby mie kto 
pytśó a co maIz s nim za lprawę. Mącz 357c; 
254d, 353a, 353b, 481c. RejPos 16v, 44v marg, 
212. KochOdpr A4v. z niepobożnym niernam 
żadney lprawy. KoohPsal 183. z obłucl.nymi lpra- 
wy nie mieć. JanNKar H4. 
»przypatrować się (przypatrzyó się) sprawie, 
patrzyć na Bprawę« (31): Gdyż młodemu przy. 
ltoi ltarlzym lie dziwowaó/ A patrząc na ich 15 
lprawy 1 Iwo ich poprawowaó. Rej IV iz 43; 63v, 
76v, 84, 140. RejPos 9, 18v, 56v, 66v, 182 (20). 
Zwyerciadło albo kltaU w ktorym każdy ltan 
lnśdnie lie może lwym lpra.wam [...] przypa- 
trzyć. RejZwierc A; b2v, I, l marg, 18 (6). 
CI )ludzka Bprawa«, »Bprawy i myśli«. 
))sprawować Bprawę« (15): Bo y tu każdą lpra.- 
wę ktożkolwiek lprśwuie/ Zawżdy iey rzemief!. 
nika napirwey gotuie. RejWiz 114. RejZwierz 77. 
RejPos k. t., 25v, 68, 77v, 83v (11). RejZwierc 
120v. lwe wIzytki lprawy Tak lprśwuy/ iako 
pśitlkie brzmią vlt.awy KochPsal 54. CI ))jaBna 
sprawa«. 
»(przy)wieść sprawy« (4): gdyż lłulze każde- 
mu .ltanowi/ Swe lprawy wieM by lie wżdy 30 
miały k rozumowi. Rej Wiz l v; l v, 49. ia ltrzegę 
twey vltśwYI Wedla którey day bych vmiał 
wieść wIzytki lwe lprśwy. KochPsal 182. 
Zwrot (przysi) : »snadnie cudze sprawy ganić« 
Snadnie cudze lprawy ganić/ Ano mUze ltoią 35 
za nic. RejZwiero 236. 
Fraza (przysi) : »stoi za kozi rożek twoja 
Bprawa«: Per iocum dicitur, Hoc curasti probe, 
Ey czif!cies lpra.wiłl Stoyi za koźy rożek twoya 
lprawa/ bywa też mowiono. Mącz 73b. 
Szeregi: »sprawy i (a) myśli« (12): aby ożłowiek 
.lobie obrał pewny konieo/ ku ktoremu prowa- 
dzić mylli lwe/ y lprawy ma GómDworz Ee3v. 
iako .lie przypatruie lprawam a mylłam .l-rca 
każdego RejPos 201; 142v, 151, 202v, 203. 
KochPsal 46, 186. 
»sprawy a obyczaje« (12): czo (ie ticże oby- 
cżaiow a .lpraw ludzlkich najdziem j miedzi 
poganlkimi ludzmi [...] iako lie mamy .lprawo- 
wać BielŻyw nlb 9. BielKom Cv, G3. Mącz 50 
453d. RejPos A3, A3. Nie chowayże też tego 
rozumu [...] iako cżyża w klatce/ ale lie ltaray 
abyć zakwithnął pięknemi lprawami a oby- 
cżaymi thwoiemi RejZwierc 18; A3. każdy we. 
dle włalnośói Complexiey lwey/ lpl'awy / oby- 
ozśie/ y przypadki miewśó zwykł. OczkoCiep 
33v. BielRozm 3, 3, 10. 


Słownik polszczyzny XVI wieku 


SPRAWA 


101 


»Bprawa a postawa« (13): Rej Wiz 27, 31. 
RejZwierz 80v. A tak vożcie lie nędne [/] białe 
głowy thego/ aby .lprawy waV.e/ poltawy warze/ 
y wIzytki poltępki warze/ nic lie nie odnosiły 
5 0(1 cnotliwych powinnośći wślzych RejPos 322v; 
43, 55, 123v, 266v (9). RejZwierc 76. 
»sprawy a pOBtępki« (47): RejWiz 14, 124. 
Na plugawego chłopa przypadki [...] Vważ 
lobie poltępki/ vważ iego .lprawy. RejZwierz 
10 139v. RejAp C'6-C6v, 112. iako y każda lprawa 
y każdy poltępek cżłowieka takiego ielt wdzyęcż- 
ny a przyiemny RejPos 309; 44, 50, 70, 114v (34). 
RejZwierc A3v, 41, 160, 210, 267v (8). CI »Bkutki 
a sprawy«, »sprawa a pOBtawa«. 
»rady i sprawy« (6): RejWiz 62v. RejPos 251v, 
334. iako rMy ich y wlzytki lprawy ioh były 
marnie a nikcżemnie roltargniony RejZwierc 
265. ielli rad y lpraw lwych ku dobremu Rzą. 
dzeniu Rzecżypolpolitey [...] nieobroći Modrz- 
20 Baz 23v. Dzbanie [...] Ty mądrych lprawy/ 
y taiemną radę N a świat wydawalz KochPie
 4. 
))Bkutki a sprawy« (4): Niemaż tobie rowne O 
między Bogi Panie a niemalz w IzkutkAch 
a lprawach twoich [non est secundum opera 
25 tua]. Leop Psal 85/8; 27/5. Togo tedy nowego 
ltworzenia y odnowionego żywota. lkutki/ lpra- 
wy / ś poltępkij ś także theż y ltarego cżłowieka. 
vcżynkij dolyć doltatecżnie lą opilśne RejPos 
94; 87v. 
»sprawa i uczynek« (3): aby oni widząc 
walle dobre lprawy a vcżynki/ chwalili oycś 
wallego [ut videant opera vestra bona] Leop 
Matth 5/16. A lzatśńlka lprśwś y vcżynek iego 
ielt/ lłużyć grzechowi RejPos 93v; 177v. 
»żywot i sprawy« (19): Bo iuż takiego cżło- 
wieka [..,] żadne płanety/ ku złym lprawam 
a ku złemu żywotowi 1 nigdy przywieść nie będą 
mogły RejPos 208v; 21v, 157, 205v, 209v (17). 
RejZwie'l'c I. Porucz mu żywot 1 y wIzytki twe 
40 .lprawy KoohPsal 52. 
a. Ok'l'eIJlenie eulem. dla obcowania seksualnego 
(2): 
Zwrot: ))mieó sprawę z kim« (2): Ielliżeby cżło- 
wiek miał lprśwę zbia"ą głową/ kthoraby była 
45 służebnicą [,..] obudwu lkarzą ale nie ltracą 
[Homo si dO'l'mie'l'it cum mulie'l'e coitu seminis] 
Leop Lev 19/20. ktorzy [,..] zbydlęty nieucżćiwe 
lprawy miewaią/ maią być śmierćią ltraceni. 
Leop Lev 20 arg. 
h. Współudział, przyczynienie sie, pomoc, po- 

redniotwo, wplyw, moo; ope'l'atio Vulg-Leop (101): 
W konstrukcji z na'l'zednikiem: »Bprawą« (36): 
A było takich niewialt pirwey wiele '" po- 
gan/ ktore też dawały odpowiedzi niektore 
55 cżartoWBką lprawą BielK'I'on 1 38v; 10v, 24, 40v, 
64\" (10). RejWiz 29, 113v, 144v, 152. RejZwie'l'z 
73v. W tey rzece S. Ian Pana Kryltula. okrzćił 


21
>>>
.. 


]02 


lprawą ducha lwiętAgO. Biel Kron 3 264v; 2v, 
27v, 280, 295v (7). RejA.p B2. Cżłowiek zły 
lprawą cżśrtowlką zły. RejPos 27 marg.; 15v, 
34, 132, 139v (lO). Na lipę [...] iAlIi lprawą 
mego ćienia/ Vchodźilz gor:
cego letnich dni 
promiflnia [..,] Ani mię za to winem/ ani póy 
oliwą KochFr 86. BielSjem 16. MiAc.ławie/ 
którego lprawą Chrze
ćijanlki zakón Podan 
Polakóm. KochPieś 12. 
W konstrukcjach przyimkowych (65): »przez 
sprawę« (31): przez niektorych lprawę/ wybran 
był Woyciech Magrabic Brandeburgeński [...] na 
miltrzoltwo zakonne BielKron 1 281; 74, 133, 146, 
233v (7). BielKron 3 7, 206, 264v, 304, 314v (6). 
RejAp B4v. lako y Daniel będąc małym dzie- 
ciątkiem/ przez lprawę Ducha lwiętego wywiodł 
Zuzannę onę llachetną żonę z marney potwarzy 
RejPos 153; 16v, 22v, 82, 99v (14). GórnDworz 
Mm2. OczkoCiep llv. widzę mężne Bolelławy/ 
Prze których dźielność/ y ltateczne lprawy/ 
ł'oIlU lzeroko lwych granic pómknęła KochPieś 
12. A,.tKanc E6v. 
.według sprawy« (2): według daru ł:1lki Bożey / 
ktora mi ielt dana/ według lprawy mocy iego. 
Leop Eph 3/7; Philip 3/21. 
))z sprawy« (4): BielKron 1 167v. Owy chmu- 
ry/ pioruny/ owy lzpetne grady/ S tychći to 
panow lprawy/ pMaią tu rMy. (marg) Wyatr 
cżśrói źli burzą (-) RejWiz 150; 119. RejPos 70v. 
»za sprawą« (23): Ieruzalęm za trzeóim lzthur. 
męm wzięli bez żadney lzkody/ za lprawą Got- 
fredową RielKron 1 92; 100, 134, 149v. RejWiz 
67v. Atalia chcąc rama Krolowśó/ zbiła lyny 
Krolewlkie/ ale potym za lprawą IoiMy ka- 
płana zśbitha Leop 4.Reg 11 arg. BielKron 3 
304v. RejPos 18v, 56, 97, 119v, 284 (13). 
RejZwierc 248v, 262v. StryjKron 782. BielSjem 
4, 6. Za lprawą Ducha Swiętego / Pocżnielz ty 
Syna Bożego ArtKanc A5. 
»bez (oprócz, przez) sprawy« (5): ifllli [...] 
nie będzye w thobie [...] ltałey wiary o Panu 
Iwoim/ ktora tobie przydź nie może oprocż lpra- 
wy Ducha s. RejPos 142. Pan nab nicz nie cży- 
nił przel.! [I] lprawy Ducha s. RejPos 70 marg; 
70, 142v, 143. 
2. Potrzeba, interes, polecenie, obowiązek, za- 
jIJcie; negotium, causa, Mącz, Modrz-Baz, On, 
munus, ratio Mącz, On, mandatum, ocoupatio, 
offioium, onus, opus Mącz, labor, operatio Vulg. 
Leop, actio On (186): Iedno mi ożalu niemięlzkay: 
Boć mam iney Iprawy dolyć BierEz C; D2. 
Swieokim ielt ta lprawa dana Bronić kmieói 
y plebana, RejRozpT F4v, D2. byli Capi tales co 
więznie opathrzali/ y wiele inych vrzędnikow na 
wlzelkie lprawy było. BielKron 1 21; 44, 140, 
254v. Diar 102, 106, 112, DiarDop 88. BielKom 
B2, B2v, E8v, F8v. iż zacni ltanowie/ Gdy 


SPRAWA 


nie maią 00 cżynió cżytaią to lobie. By lie 
po trudnych lprawach WŻcly też pocitJlzyli 
RpjWiz 5v; ll, 23, 32, 96 (10). Bowiem dobrych 
lpraw [laboru'm] ('hwalcbny vżytek/ y ktory 
5 nic ginie korzell mądrośói. Leop Sap 3/15; ...1cto 
13/2. PRzyl
edł {jiwy do niego/ o vrząd go pro- 
Bió/ Ten rzekł/ pocżokay mało/ mam inych lpraw 
dolyó. RcjZwierz 30v. BielKron 3 222, 228, 230v, 
242, 437v. Muliebria offieia, Niewieście roboty / 
10 lprawy Mącz 23M. Onus [...] Poliecenie/ 
lprawa. Mącz 264a. Plenus negotij, Barzo 
wiele lpraw na lię mayący. Mącz 304c. Pro- 
vincialia negotia, Powiatne lprawy Mącz 32!!a. 
Legati cum huiuBmodi mandatis [...] Polłowie 
15 Ią posłani do krola w tych Ipraw3ch. Mąoz 
2060 (21). Guyby muie pan moy porueżył 
iaką lpraw
/ y powiodzial wIzytek Ipolob/ 
y klthałt GórnDworz L3v. pilałem ty K8iążcczki 
[...] prze thy/ którzy dla lpraw inlzych/ nie 
20 z3wlze czytśó mogą. GrzepGeom B2v. iż go aż 
niewola doóilnęła do tego/ toż lie dopiro rzuóił 
s lprawami lwoiemi do Pana lwoiego. RejPos 
244; 18v, 66v marg, 291v, 340 (27). Kiedy lpo- 
koyny nabelpiecżniey lpiewa/ Warchoł co wlpom- 
25 ni lwe lprawy pozyewa. RejZwiero 227v; 210, 
222v. do odprawowania lpraw/ wielka roznoBó 
ielt miedzy nieukami/o a miedzy dowóipnymi 
Modrz-Baz 13v; 3v, 43v, 89v, 107 (7). OczkoOiep 
A3. w tey lprawie iulz byli polły do PoIlki 
30 wyprawili StryjKron 652; 682, 722, 722. BielSen 
16. BielSjem 5, ll, 17,26. poóielzylz nas w każ. 
dey lprawie/ boó tho służby tobie prawie. 
.ArtKanc P2. KlonFlis D4v, D4v. 
Wyrażenia: »dworBka sprawa«: Zbiegawhy 
35 lwiata wiele/ wIzytkiego lprobował. Dwor- 
lkich lpraw y Rycerlkich RejZwieTz 64v. 
»koronna sprawa« (7): [krol] był [...] mia- 
nował czas na ś. Bartłomiej ku skońozeniu 
wszyókioh 8praw a potrzeb korunnych Diar 
40 100, 106, 120. DiarDop 88. A żadnego Seymu/ 
zyazdu/ ani żadney Korronney [I] lprawy nie 
zamielzkał. RejZwiero Aaa; 185v, Aaa. 
»kupiecka sprawa«: bacżąc młodzieńca ku 
wlzyltkiemu dowóipnego/ porucżył mu wiele 
45 lpraw kupieckich BielKron 1 70v. 
))pilna sprawa« (5): bo się jem nie zda rzecz 
przystojna, aby mieli, opuściwszy 00 pilniejsze 
sprawy RP [...] o podatku pierwej radzió Diar 
107. Iuż tam liedząc o8ły dzyeń prożnuiąc cże- 
50 kamy / A wiolz iakie przed lobą pilne lprawy 
mamy. RejWiz 33; 40 v, 46. RejPos 252. 
»pospolita sprawa« (3): Quantum temporis 
vacacit ab officio publico, Yle mi lię czaIu może 
doltaó nad lprawy polpolite Mącz 472a; 254c, 
55 341b. 
»poważna sprawa« (3): Dapaticum negotium, 
Pańska lpauiła a poważna Iprawa. Mącz 78&.
>>>
SPRAWA 


RejZwierlJ 241. o Ludwiku Krolu Węgierlkiem 
[...] więcey tallcow niżli poważnych lpraw pil- 
nował Modrz-Baz 23v. 
»rycerska sprawa« (6): RielKron 1 174. Nie- 
godzą 1ię do rycerlkich lpraw kochankowie 
a zbytecżni ludźie Modrz-Baz 109v; H4v. iaka. 
wlprawśch Rycerlkich dźielnośó/ na Sadźiooh 
[I] rzeczy rozbieranie [...] wlpominaó ia nie- 
chc
 OczkoCiep A2v. By lie chćieli zabawió 
lprawy rycerlkimi/ PoprzeltawIzy tych biesiad 
z pułmilki zbytnimi. BielSen 16. CI »dworska 
sprawa«. 
»Rzeczypospolitej Bprawa« (5): Diar Hl. 
ślbo na pobory/ albo na iakie inhe Rze. 
cżypolpolithey lprawy był powołan a potrze- 
bowan RejZwierc 38v. gdi od lpraw Rzeczy. 
polpoli: y innych ważniey1zych lwych y Przyia- 
óiellkich zabaw [...] wolny czas miewalz Strum 
B. CI »pi1na sprawa«, ))podejmować się sprawy«. 
»sądowa (Bądowna.) sprawa« (4): BielKron 1 
260. Vcżyniono dwa Perlamenty/ to ielt vrząd 
lądowych lpraw/ ieden w Wiedniu drugi w Eni- 
ponóie. BielKron" 289v. Nunquam me a cauRis 
et iudiciis districtiorem fuisse, Nigdym nie był 
tak barzo ogarniony lprawami lądownemi. Mącz 
421d. około Prawa y lpraw lądowych/ rMźił 1ię 
ludźi w Prawie biegłych Modrz-Baz [16]. 
»świecka sprawa« (2): A dworzany iakie ma 
prawie po lwey mymi Acż ie1zcże tam s Iwiec- 
kich lpraw tu [do piekla] nie wlzylcy przybli. 
Rej Wiz 166v. Vsły1z głos Pal1lki łalkawy/ 
a opuść iuż świeckie lprawy ArtKanlJ K12. 
»wielka sprawa« (7): lpraw wielkich na Iwą 
głowę iednę nie bierz BielKron 1 262v. Implioatus 
occupationibus, Wielkiemi lprawami zawięź- 
biony. Mącz 2580; 5980, 362a.. Abowiem mai;łcz 
on [Samuel Maoiejowski] na lobie wielkie lprawy 
[...] lnadniey mogł na ltrOltie/ niż w miel'Jie 
vcżynić temu dolyć G6rnDwO'f'z B6v. BielSjem 5. 
CI »zatrudniony sprawami«. 
»wojenna sprawa« (5): Platho [...] niebarzo 
był ła.lkaw / na białegłowy / a wdy im Umem 
zleca obronę/ a 1traż mialta/ a męlzcżyznam 
ine wIzytki lprawy woienne. G6rnDworz X4v. 
RZemieśnicy y Drabi ku lprawie woienney ktorzy 45 
lą potrzebni [...] mamy Mcżyć BielSpr 2v; 
50v. wybawmy iuż z tey prace poprawowania 
praw [..,] ludźi ślacheckiego ltanu: a zoltawmy 
im lprawy woiflnne/ aby lię tą zabawką parAli 
Modrz-Baz 97. StryjKron 265. 
»zabawiony sprawami«: bo był Celnikiem 
a barzo zabawiouym lprawami lwiatś tego 
RejPos 350v. 
»zatrudnion(y) sprawami« (3): Obrutus ne- 
gotiis, Wielkie mi lprawami zatrudniony. Mącz 55 
36211.; 305c. ieden niebywa tak wielkiem mno- 
ltwem lpraw zatrudnion Modrz-Baz 26. 


]03 


Zwroty: »mieó sprawę« (12): Naz
iutrz do mia- 
1ta poiał/ Bowiem inną tam lprawę miał. BierEz 
A3. RejWiz 23. Ktorzy lie pullcżśią na morze 
w okręóiech maiąc lprawy na wielkich wodŚCh. 
5 Leop Psal 106/23. Quid istic tibi negotii est 
Co ty tam maIz za lprawę/ albo co tam maIz czi- 
nió Mącz 175c. Habent rationem cum terra, Mayą 
lprawę s ziemią/ to ye1t/ oraniną lie obchodzą. 
Mącz 34780; 44b, 259d, 343b (6). iż Iozeph nie 
10 miał żadnej lprawy na ten CŻŚB iśó do Bethleem 
RejPos 18v; 132v, 234. 
»odprawió (odprawowaó) sprawę« (3): Con- 
clurlere res multas in unam diem, \Viele lpraw 
odprawió przes yeden dzień. Mącz 56c. pragną 
15 zacnych a wielkich tytułow [...] mnimaią/ 
że dolyó powinn08ói vcżynili. iem maią ktoby 
za nie lprawy odprawował. Modrz-Baz 107; 
13v. 
»)podejmowaó się Bprawy«: Se a negotiis pu- 
20 hlicis removere [...] nie chcieó 1ie podeymowM 
lpraw Rzeczypolpolitey. Mącz 234d. 
»sprostaó sprawam« (2): Każdy by lwym 
lprawam lproltał By iedno w pokoiu zoltał 
RejRozpr 14. któryby wlzyltkim tym Sprawóm 
25 iakóm pirał/ mógł lproltśó Strum Q4. 
Szeregi: »sprawy i potrzeby« (6): u tego to 
[odwlolJzenie sprawiedliwości] w mocy jest, kt.o 
krzywdy cierpi [...] folgując sprawom i potrze- 
bam RP Diar 121. Ratio [...] Sprawa/ potrzeba. 
30 Mącz 34780. oto lIuchaycie [..,] iż was opatrzę 
a poltanowię we w1zythkich lprawach a po- 
trzebach wślzych. RejPos 287; 174, 252v. po- 
trzeby y lprawy Wielkiego Xięltwa ltanowił 
StrlljKron 637. 
»urz/łd i sprawa« (5): przez mądroló nad wiele 
innych cżcion będzie, a wiele kroó vrzędy y lpra- 
wy taki przyimuie. BielŻyw 171. RejWiz 157. 
Delegatum munus, Polecony vrząd/ albo lpra- 
wa [I] Mącz 18711.. RejAp D8v. RejPos 171v. 
a. Obowiązek; oljicium Mącz (7): 
Wyrażenie: »powinna sprawa« (3): ('o cnota/ 
c,o pocżóiwośó/ rozeznśó vmieią/ A lwe lprawy 
powinne włalnie rozumieią. Rej JV iz 76v; 11. 
RejPos 232v. 
Zwroty: »mieó na sobie sprawy«: omnia Regit! 
officia et munera exequitur, WI.dltki lprawy 
krolewskie ma na lobie. Mącz 237c. 
»(wy)pełnió sprawy« (2): Takżeó I"Ozum nic 
nie krzyw kiedy nie ma przyprawi Iż nie może 
50 wypełnić lkutecżnie lwoich lpraw. Rej Wiz 119v. 
RejPos 13v. 
»sprawowaó sprawy«: Qui suum officium 
gerunt ocioBe, Którzi lwoye lprawy IMa yako 
albo niedbale lprawuyą. Mącz 25980. 
- b. Służba; opus Vulg-Leop (12): Na ktory 
1tan bęrlzye mię chciał [Pan] wezwśó/ W iego 
lprawie zawżdy chcę ltale trwśó BielKom Gv. iż 


35 


40
>>>
104 


kogo Pan Bog z dawna przeźrzał/ tego y ku lwym 
lprawam wezwśó/ y nawlzem vbłogolławió ra. 
cżył. RejWt,z A3; 28, 86v. PTolomeul'l [..,] lwym 
Staroltam/ gdziekolwiek miellkaiącym/ y wllylt- 
kim inym w lprawach KrolewIkich vrzę(lnikom 
pozdrowienie wlkazuie Leop 3.Mach 7; 1.Par 
6/49, 2.Esdr 1l/16, Philiph 2/30. RejZwierz 30v. 
RejPos Bv, 222v, 338v. 
c. Staranie, opieka; cultura Vulg-Leop (15): 
czynił to czo było dobre o [...] we wllelkiey lpra- 
wie ktorą przed lic wźiął o porhulze w domu 
Pai1lkim [in universa cultura ministerii] Leop 
2.Par 31/21. RejWiz A7v, 138v. iż go żadnemi 
drogami wymylIonemi/ ani żadnemi lprawami 
naypilnieylzemi/ żadnym obycżaiem znaleM ani 
polthanowió nie możemy / oprocż thego imienia 
lwięthego Iezus. RejPos 299; 130v, 332. my duo 
famy w tobie Panie/ iż twa lprawa nie vltanie. 
ArtKano K13; L8v. 
Konstrukcja IZ przyimkiem: »sprawa około 
kogo, czego, o czym« (7): Bo co o tym rprawę 
maią Podobnoó rami mniey dMą RejRozpr E. 
RejPo8 28v, 69v, 134v. RejZwierc A3v. żem to 
lobie dla pamięói w jedne Książki lpilował, co- 
kolwiekem godnego [...] dochodźił. A zwłalzcża 25 
w lprawie około Stawów/ wymierzania/ y ry- 
bienia ich Strum A2v. CI ))poruczyó sprawę 
około czego«. 
Zwrot: ))poruczyć sprawę około czego« (2): 
był Przemyli łaBkaw na CztyrMa [...] ktoremu 30 
był porucżył lprawę około granic ziemiańl'lkich 
BielKron 1 140. tę wIzytkę lprawę około praw 
porucżmy ludźiom w prawie biegłym Modrz- 
BalZ 97. 
3. Sprawowanie, kierowanie, lZarządzanie, wla- 
dza, rządy, lorma rządów; procuratio Mącz (139): 
BielŻyw nlb 9, nlb 15, 26, 166. [ksi
ża] łaią Cho. 
óia mało nauczaią. Ano wie bog za tą lprawą 
Obroóimli lie na prawą. RejRozpr A2v. Quin- 
cius Cincinatus tego Rzymianie przezdzięki 40 
wzięli na dictaturę/ to ielt na. przednieylzą 
rprawę/ od roley BielKron 1 18. wybrali dwa. 
narcie W oiewod ku lprawie Rzecżypolpolitey / 
ktorzy rządzili Rzecż polpolitą lat dw8dzielcia 
BielKron 1 160v; 4, 21, 61 (21). BielICom B7v. 45 
RejWiz 107, 112, 131, 136, 165 (19). RejZwierz 
23v, 34v, 109v. BielKron l 58v, 220v, 222, 253v, 
260 (11). Habere procurationem alicuius rei, Mieó 
na lobie IprAwQ a opatrowanie nieyakiey rzeczy 
Mącz 73c. RejPos 238v, 281, 296, 332, 357v (14). 
BielSpr b2v, 17v, 35v, 38, 75 (7). z Krakowa 
zarazem lię do Węger wroóił [,..] Heliżbietę 
[...] Gubernatorką na lwym mieylcu w Pollzcze 
zoltawiwlzy/ y wlzyLLkę iey lprawę koronną 
zleóiwlzy. StryjKron 452. nawa żadney lprawy 
Nie lłucha/ Ale w morlkim rozgniewaniu pływa 
Samopas KochPam 85. 


SPRAWA 


W konstrukcji przyimkowej: ))pod sp rawą « 
(20): Turci [,..] bęcląc pod czudzą lprawą 
wybrali lobie za Krola Othomana BielK'I'on 1 
118v; 223, 248, 265v, 273 (6). BielK'I'on l 221, 
239v, 239v, 260. RejAp D6. affect [...] ieW 
ielt polłulmy rozumowi/ ltawa lie cnotą/ A za- 
lię ielli pod lprawą iego być niechcze/ ltawa 
lie cnocie nieprzyiacielem. G6rnDworz Ff5. RejPos 
334. Hetman y kałdy rprawca kt,hory ma pod 
10 Iwą lprawą ludźi BielSpT 16; 13, 29, 34v. ze- 
brawlzy lześó tylięcy woylka/ pod lprawą To. 
maIza Tarcego na Podgorze do Pollki poltał 
StryjKron 652; 622, 772. 
Wy'rażenia: »rządna sprawa«: LOtargius lyn 
15 Ludwikow [...] panował lat 15. na kthorym 
przeltała rządna a lzcżęlliwa rprawa Karła 
wielkiego BielKTon 1 80v. 
»zła sprawa« (5): Zofia pańltwo IpI"ł1wow8ła 
[...] Longobardowie widząc złą lprawę niewielcią 
20 w Celarltwie/ oderwali pśńltwo Włoskie od nieo 
BielK'I'On 1 68. RejWiz II maTg. a dam im lprawce 
y przełożone ich wedle lerca ich/ tak iż w nie- 
rządzie a w złey lprawie/ a nie in8cżey iako 
niewialty / będą panowśó a rorkazowśó ilU. 
RejPos 317; 322, 322. 
Zwroty: ))poruczyó sprawę« (9): Leltko cżarny 
[...] Krakowskim mielzcżanom [...] wielkich 
wolnolói nadał [,..] lprawę mieyską lamym 
Niemcom porucżył BielKTon 1 203; lO6v, 170v, 
182, 185v (6). iż Bog [...] thylko w nyebye 
roskazuye/ A tu na zyemi cżartom wllytkę 
lprawę porucżył BielKron l 321v. BielKron l 
59. BielSpr 56v. 
»poruczony ku sprawie«: A tak vważ to lobie 
35 każdy przełożony lwiata tego/ ktoremu ku lwiec- 
kiey lprawie ielt porucżona a zwierzona ta 
wdzięcżna owcżśrnia Pana tego RejPos 123v. 
»postanowió sprawę«: Cżechy na vrzędy po- 
radził [...] Poltanowiwlzy obycżay y IprAwę 
w Polskim krolelthwie/ iechał do Pragi BielKron 1 
208v. 
))postanowiony na t!prawach«: iż lą z mocy 
a z woley lwięthey iego poltanowieni mi lpra- 
wa.ch lwiata tego RejPos 175. 
»przekładaó (przełożyó) na sprawę« (2): SthA. 
nilIawa lIachcie Mazowieckiey na lprawę rzecży 
polpolitych przełożyli BielKron 1 283. Ol »sprawa 
a porządek«. 
))przełożon(y) na sprawy« (2): PIłat był [...] 
50 przołożon na rp rawy od Celarza Tiberiulza [...] 
na mieyrce Valoriulza Graccula BielKron 1 46v. 
ói ktorzy byli przełożeni a wyradzeni na lprawy 
iego RejPos 175. 
»sprawowaó sprawę« (2): biskupowi Gindri. 
55 chowi lprawa ziemska porucżona/ ktory ią 
lprawował dolyó opatrznie pięó lat BielKron 1 
149. BielKron l 197v. 


5
>>>
))wziąó w sprawę« (2): PO śmierói Moiże- 
lzowey [...] lyn Nawe albo Nun lud Izraellki 
w lwoię lprawę wzyąf BielKron 8 46v. Xiężna 
Holha [...] Pańltwa Rulkie [..,] wzięła w Iwoię 
lprawę StryjKron 122. 
Szereg: »sprawa a porządek« (3): Opilllie po- 
rządek a Iprawę dobrego golpodarza w domu/ 
y kroIli. W Pailltwie lwym. Leop Psal 100 arg. 
iż tu Pan to iedno powiedR6 racży o tych ktore 
przekład M rady na lprawy a porządki lwiata 
thego RejPos 317v; 332. 
))BpraWa (abo) urząd« (2): Procuratio, Urząd. 
lprawa/ lzafowanie Mącz 73c. porucżaiąc krzyw- 
dę Iwą Panu Iwemu/ alprawie abo vrzędowi 
iego tu od niego poltanowionemu RejPos 265. 
4. Uklad (lad, porządek II bezlad), organizacja, 
urządzenie; conteztus Mącz; opus Vulg-Leop (49): 
zawlze w liedm lat h inlza bywa w cżłowie- 
cże lprawa y odmiana. Klos.Alg A3v. BielKro.n 1 
249. BielKom G. A tak lprawa kliążek tych 20 
idt tha: Iż ielt rzecż zmylIona [...] ktom tak 
idzye: [...] A to będzye Rozdzyał pirwlzy RejJViz 
A5. coż tam za VJ'zędy / Nie marz tam żadney 
lprawy/ iedno wiecżne błędy. RejWiz 164; 10, 
11, 143 (9). A na wierzchu llupow/ robotę na 25 
kxtałt leliey poltawił: a thym 11)0lobem doko- 
nana ielt lprawa llupow [pe'1'lectumque est opus 
colun
na'1'um] Leop 3.R('g 7/22; Ezod 25j33. 
AltrollOm niepolpolity / ktory naIJirwey biegow 
niebielkich lprawę obacżył/ przez ktorą przeźrzał 
y nauczył wIcho d y zac:hod cżterzech przedniey- 
£Zych krol{lltw na Iwiecie BitlI('1'on 8 6; 282v. 
Contextus orationis, Rząd/lprawa mowy. Mącz 
435c. a on lie vwikłał/ a on lie vmotał iako kot 
we zgrzebiach/ a on nie ma żadnoy lprawy 35 
w reyeItrzech lwoich RejPos 192v; 35v, 114v, 
149v, 226v. RejZwie'1'c 160. 251. O Sprawie 
Sypaniu/ Wymierzaniu/ y Rybieniu Itawów: 
także o Przekopachj o Ważeniu y prowadzeniu 
Wody. St'1'um k. t.; B5v. Cżyli nas bog chce lka- 40 
raó W tak nierządney lprawie/ Iż lprawcy nie- 
ltanowią żadney rzecży prawie' BielRozm 5. 
WY'1'ażenia: »dobra sprawa« (11): Nie wlzylcy 
ktorzy Ią cudni/ Zaw lze bywaią rozumni: Bę- 
dzie6 pocżeln& poltawa/ Ale wnątrz nie dobra 45 
lprawa. Bie'1'Ez I. aby zwierzchnolc abo prze- 
łożellltwo nad ludem polpolitym byla vlta. 
wiona/ iakoby oni lud lwoy wIprawie dobrey 
rządzili/ to ieIt w chędogolci/ w lprawiedliwold 
y w kal'llolci BielK'1'on 1 4; 27, 33v, 36, 79. gdy 
kto od rozumu a od miary klucże StrMi [...] 
chodzi by ltłucżony bez rozumu prawie/ Ani iuż 
więc może przydź k żadney dobrey lprawie. 
RejWiz 41 v; 49. BielK'1'on 8 259v. CI })sprawa 
a rząd «. 
»zła sprawa« (7): BielK'1'on 1 119. Gdy widzą 
co lie dzyeie na każdym vrzędzyej W każdym 


SPRAWA 


105 


połno omyłki a złey lprawy wlzędzye. RejWiz 
76v. BielK'1'on 8 245v, 264v. Rej.Ap F5. Gdyż 
opuchlina ze złey Iprawy wnętrzney nadyma 
ciało y lkorę cżłowiecżą RejPos 226v; 7v. 
Szeregi: »opatrznoś6 i sprawa« (2): [Cesarz 
Ok
wianus] Rzym poltśnowił w dobreyopatrz. 
nolói y lpnlwie BielKTon 1 38. Patrzayże iakie 
miślta/ pśłacej y zamki/ Z dziwnemi przypra- 
wami około nich ganki. Y w iakich opatrzno- 
10 lciach y lprawach to bywa RejWiz IOv. 
))porządek i Bprawa« (2): Kolcioły [...] Po- 
rządki w nich y lprawy iako wyltawione/ A cM- 
lem i nad rozum dziwnie wyltroione RejWiz 10v. 
Bogu lamemu przypilzmy: kthóry j w tym po- 
15 rządek/ y thę Iprawę mieó chóiał OczkoCiep 
5v. 
))sprawa a rząd« (3): acżkolwiek byli lliorowni 
Włolczy [...] Celarzowie Greczkim Celarzom 
w paI1Itwach/ wlza.kże Iprawą dobrą a rządem 
zwycżśynym przechodzili ie BielK'1'01t 1 78v. 
staranie by pilne WKM czynió raczył, aby w rzą- 
dzie, w dobrey sprawie i W sprawiedliwości 
wszytko w Rzeczypospolitey się sprawowało 
Diar 135. BielRozm 6. 
5. Termin wojskowy: ustawienie (wojska), 0'1'- 
dynek, szyk, sposób (walki); o'1'do Modrz-Baz 
(126): wOYBko iego vderzyło na picowniki Polskiej 
kthorzy bez lprawy wolno chodzili BielKron 1 
249; 180, 202v, 266, 270v (7). Będąc Troiani bez 
30 Iprawce/ zami
lzali lprawę/ to ieIt/ zmylili 
lzykj vciekali nierządnie BielK'1'on 8 59; 202v, 
227, 248v, 249 (14). Ale iż rozlicżne lprawy 
bywaią w każdym boiu y rozlicżne Rycerlthwoj 
lłuchay tu [...] iakie obietnice tu kśżdemu wier. 
nemu lwemu/ [...] obiecowM [...] racży. RejPos 
263v. Ale niektorym lprawcom Rycedkim/ nie 
podobała lie thaka lprawa w tey mierzej a to 
przetoj iż thaka lprawa na cżterzy granit potrze- 
buie cżoła długiego BielSpr 20v; 7, 10, 16v, 25v 
(34). Ielzcże w huffie to miedzy przednimi/ to 
miedzy zadnimi/ to miedzy śrzednimi bywal [/]/ 
aby kto z Ipl'awy niewykracżał: aby z chorą- 
gwiami gęlto lzli Mod'1'z-Baz 112; 112. Pomielzali 
lię w lzyku y zbłądźili wIprawie StryjKron 
230. (marg) Rzecz Kazimirzowa do zamielza- 
nego woilka ( - ) Pośilaiąc Iwych krzyczy / 
Hey dzieći do Iprawy St'1'yjK'1'on 230; 255,527, 
702 (9). BielSjem 31, 33, 33. BielRozm 6. 
WY'1'ażenia: »gotowa sprawa« (6): wytocżyły 
50 lie zamku [/] na koniech z gotową lprawą/ 
okrzyk thaki vcżyniłyj iż lie wlzylcy zdumieli 
BielKron 1 140; 141. BielK'1'on 3 248. BielSp'1' 8v. 
Bolesław [..,] ciągnął proIto do Ruśi gotową 
lprawą StryjKron 181. CI .iM sprawą«, »sta6 
55 W sprawie«. 
»nie gotowa sprawa«: aby nieprzyiaóiel Iobą 
8Jbo Globulem polłanym nieprzekaźił Ordynku 


5
>>>
106 


wlzego/ obacżywlzy nie gotową lprawę BielSpr 
HIv. 
»granowita sprawa«: Iezdni ktorzy na przod- 
ku ltoią/ maią lthać W granowithey lprawie 
BielSpr 33. 
»(po)rządna sprawa« (4): NApierwey młodźi 
ludźie maią lie cżwicżyó poltępowM w drodze 
porządnie/ y lthać w rządney lprawie/ iakoby 
byli gotowi zawżdy potykM lie z nieprzyiaóie- 
lem BielSpr 6v; 6, 26. N aiezdzali do Ruśi po- 
rządnieyl
ą lprawą/ Y zwodzili z Rulkimi Knia- 
źmi woynę krwawą. St1yjKron 250. 
»słuszna sprawa« (3): BielKron 1 191. zd.\.ło 
lie Pompeiulzowi woylko małe lekce ie lobie 
ważył/ pocżął ie w koło obtacż8.ó/ bes llulzney 
lprawy. BielSpr 40v. za lwoimi ciągnąć nie 
lmiełi [/] nie maiąc llulzney lprawy StryjKron 
46. 
Zwroty: »iść (pójść) (z) sprawą, iM bez 8pl'R- 
wy« (7): Y iako nas łudzi chude draby / Idąc 20 
na nas ćicho cltytrą lprawą/ Krijąc liatki pod 
zieloną trawą. RejAp 199. ltralzyli woylko [...] 
ktore lzlo bes lwey lprawy/ a wlzakże oba- 
eżywlzy prośili aby ie lprawiono/ aby z go- 
tową lprawą lzlL BielSpr 42; 10, 67, 67v. 
. BielSjem 37. 
»jechać sprawą«: chciał go na drodze zdradą 
pożyć Iarollaw [...] ale lie olzukał/ dobrze lie 
o nim kroI dowiedział/ iechał lprawą BielKron 1 
168. 
»przyj8ć do sprawy« (2): Rulkie vphy pierzch- 
nęły pierwlze z ltrachem rożno/ A WlewoId by do 
lprawy przylzli wołał prożno. StryjKron 230; 
527. 
»t!tav (stanąć, stawać) w spl'Rwie« (31): nalzy 
lt.ali w dobrey Iprawie thak s przodku ltyłu 
iako z bokow BielKrolł 1 274. Biel Kron l 245; 
309v. rozum cżłowiecży [...] kiedy lie ocknie/ 
iśk
 ow ieździeó [I] kthory dobremu koniewi 
wodzą potrząlnie/ wIzytko ciało cżłowiecże łO 
wzrulzyć lie/ y wIprawie lwey ltanąć muśi 
G6rnDworz Ff5v. tllfldy lprawili vffy na cżte. 
rzy grani (iako lie y v nas thak zachowuie) Ho- 
iąc rowno wIprawie iako w iarzmie BielSpr 20. 
gdy nieprzyiMiel dśltlko/ mogą wolno ltać ł5 
wlzylcy wIprawie gothowey BielSpr 31v; 
2, 8, 17 (25). Polacy wIprawie ltali gdy lię 
I.itwa biła StryjKron 732. CI »(po)r:lądna spra- 
wa«. 
Szeregi: »moc a sprawa« (3): napierwey puś. 
ćió Globum, to idt/ olobny lud poltronny [..,] 
aby obacżyli moc alprawę nieprzyiMieIlką 
BielSpr 15v; 21v, 37. 
»sprawa i ordynek«: gdy lie im niegodźi 
lprawy lwoiey y ordynku wzrulzM BielSpr 24. 
»szyk i Bprawa«: Szyk y lprawa woylka 
Tatarlkiego. StryjKron 777 marg. 


SPRAWA 


a. Walka, akcja zbrojna (16): mialtho wzięli 
Turcy [...] Po tey fortunney lpn\wie Machomet 
tak był lchardział [/] / Aż iuż był vmienił wlzyltkę 
Europę wziąó BielKron 1 120; 286. BielKron l 
220,245, 246v, 255, 314 (6). RejPoB 31. StryjKron 
250, 623, 787. BielSjem 33. 
Wyrażenia: ))waleczna sprawa«: Ielliże też 
w iAkiey lprawie walecżney zgody a miłoBói 
a lpołecżney pomocy if\dnemll od drugiego nie 
ID będzye RejPoB 334. 
»wojenna sprawa« : Was też vpominam moi 
mili poddani rycerltwo llachetne/ aby8ćie nie- 
przekładAli Iromotneg-o pokoia nad lprawę wo- 
ienną o wolność cżyniąc BielKron l 244v. 
Szereg: »potrzeba i sprawa«: Oni [przodkowie] 
w zacnych potrzebach y w lprawach bywali/ 
A IlIHzych d81ey karcżmy nigdy nie widali. 
Rej Wiz 98v. 
6. Z darzenie, Bzereg zdarzeń, Bytuacji; geBia 
Vulg-Leop, Cn, reB Modrz-Baz, 0PUB Vulg-Leop, 
reB geBiae Cn (l08): 
a. Zdarzenie, przygoda, Bytuacja, przypadek, 
przebieg (zdarzenia) (61): BielKron 1 249. W dru- 
giey lprawie na cżłowiekś/ Przydzye ze dwu 
25 !tron opyeka BielKom nlb 5. Suknia śmierdzi 
drożdzami/ cżapka gdzyeś na ławie/ Patrzayże 
krotochwile w takiey miłey Iprawie. RejWiz 
16v; 5, 17v, 164, 173 (11). PO tych Iprawśc,h 
[...] przyćiągnął Sennacheryb KroI Alyriylki 
30 Leop 2.Par 32/1. RejZwierz 2v. BielKron l 224v, 
228, 232v, 311. RejAp 164v. ThRm iako był 
potym z mialta wywiedzyon/ y co za lprawę 
na tey drodze miał RejPoB 105; 5v, 28, 120v, 
308 (27). RejZwierc 243v. VroBły potym woyny 
miedzy ludźmi y narody [..,] Ktore ia pocżątki 
gdy lobie pilno vważam/ a one z na1zego wieku 
lprśwami znalzam Modrz-Baz 102. Aby w te 
dźiśieylze Iprawy [...] racżył nas sługi lwe 
bronió ArtKanc T6; Q5v. 
Frazy: ))dzieje się Bprawa« (6): llylząc a pra. 
wie iako ocżyma lwemi widz'łC/ iż takie lprawy 
vltawicżnie lie dzyeią około ciebie. RejPoB 239v; 
21, 28, 100, lO4v (6). 
»staje się sprawa« (3): Potym Gdy lie ty 
lprawy Itały / dolwiadcżał Bog Abrahama Leop 
Gen 22/1; 2.EBdr 6/16. TA lprawa a tha hiltho- 
ria wnet lie 1thała lkoro po w niebo wlthąpie- 
niu PM.lkim RejPoB 2!!7v. 
))toczy się sprawa« (2): abowiem thu if\lt 
SD rolprawa [...] o Płanetach y o ich wdanych 
władzach/ y o inych lprawach co lie w zyemi 
y na zyemi y na powietrzu tocżą. RejWiz 142v. 
CI »sprawy i dzieje«. 
Szereg: »sprawy i dzieje«: Czytelniku miły 
bądź content/ bo do in1zych lpraw y dzieiow 
za Gedimina lie toczących przyltępuiemy. 
StryjKron 400. 


S 


15 


35 


ss
>>>
b. Akt, akcia, 8cena (w dramacie) (10): Pocżyna 
lie Komedia Oycza s lynem y s corką [...] Spra- 
wa Pirwlza. Perlony rozmawiaiące. BielKom B; 
nlb 6, nlb 8. D4v, G (7). [...] argumentum dici- 
tur, Wymylłona yaka rozmowa/ albo/ lprawa 
[I] / ale wlzakże prawdzie podobna/ Ut, Bunt in 
Comediis. Mącz 16a. Comoedia [..,] WieróiAdło 
żywota ludzkie
o / która bywa przes wywie- 
dzienie gry / a lprawę perlon miedzi lobą mo- 
wiących. Mąr-z 61d. PERSONY [...] Sprawa 
w Troiey. KochOdpr A3. 
c. Dzieje, losy (41): Nie iedney głowy lu- 
dzie/ przeto rozne lprawy/ Ieden wlięclzie na 
ltolec/ dru
i lpśdnie z ławy BielKom Bv. Wi- 
dzę iako lie wlzylcy omylnie mif'lzaią/ A na 
cieniucżkiey niói lprawy lwe wielzaią. ReiJJ"iz 83; 
2, 143v, 162v, 170v. ReiZwierz A2v. BielKron l 
60v, 273. A iż lie lwiat inactey w tych lpra- 
wach lwoich tocży / także też zawżdy ty pro- 
roctwa. [...] z iednego za drugim lth{mowió 
lie mulzą RejPos 290v; 234, 273, 281, 323v (9). 
ReiZwierc 13. Serbowie/ Karwacil Bielanie/ Po- 
morcycy y inl
e [...] narody Rulkie [...] pew- 
nych Hiltoriy o ich lpawach [I] mieó nie mo- 
żemy aż do Kija/ Scieka y Korewa [I] Xiążąt. 
8trYiKron 115; 288, 375, 395, 411. 
Wyrażenia: »apoBtolskie sprawy« (9): Hilto- 
ria [...] ktora ił'lt napilana w klięgach lpraw 
Apoltollkich w lzostey kapitule. ReiPos 21. 
kto przecżcie lprawy abo pilma ApoItollkie 
RejPos 281; 140v, 150v, 287 (9). 
))ludzkie sprawy« (4): Iż ielt rozne w ludzioch 
przyro[dzenie] A rozlieznie ludzkie lprawy 
rząd[zi]. ReiRozpr K4. ReiWiz 126v. Słońce alho 
Miesiąc [...] cżynią odmiennośói na źiemi w ludz- 
kich IprawAch/ w dobytkach/ w żywno.ićiach/ 
y w innych rzecżach przyrodzonych BielK roni 
263v. ROman Xiążę vphaiąc hardzie w lwoiey 
mocy / y w lzczęściu ktore dźiwnie ludzkie 
lprawy toczy StryiKron 240. 
»sprzeciwne Bprawy«: W lprzeóiwnych lpra. 
wach Wyialnia lie cnota. Abowiem w lzcżęlciu 
łacno ciągnąó kota. ReiZwiero 215. 
Szeregi: »dzieje i Bprawy« (2): acz ieduak 
dzieie y lprawy Litewlkie poydą lwym torem/ ale 45 
nie według porząłlku Xiążąt StryiKron 2H8; 26. 
»sprawy i przypadki«: ludzi wzhudził nie- 
mało/ ktorzy y pilmy poó6iwemi/ y cżęlcią 
y lprawami y lłulznemi poltępki zdobią l p r a- 
wy y przypadki narodu tego lwoiflgo. ReiZwierc 
210. 
7. Sprawność. umieit:tność, wiedza; opus Vulg-;, 
Leop (149): IIErculcs [...] kthory inc Kxią- 
żęta y rycerze męltwem y dobrą Ipraw1ł prze- 
chodził BielKron J 12v. poleł Celarski do krolow 
vtonął/ na przewozie w nocy na Dunaiu przez 
złą lprawę przewoznikow BielK ron 1 277; 8v, 


SPRAWA 


107 


29v, 54v (13). Dał nam [Bóg] rozumną dulzę/ 
dał lmylły obfitej Dał lprawę y dał cżłonki 
dziwnie znamienite. Rej'Wiz 171; 86v, 89, 107, 
113 (7). napełniłem go [...] mądrośóią y rozu. 
mem/ y vmieniem we wllclkiey lprawiel ku 
wymylłeniu wllyltkie o co iedno kolwiek mogło 
by być z dowcipem vdziAłano/ ze Złota/ Srebra 
[...] z kamienia drogiego/ y zrozlicżnego drzewa. 
Leop E:JJod 31/3; 4.Esdr 8. ReiZwierz A6v, 
10 43v, 89v. cokolwiek było trśfnego a lubteInego 
miedzy rzemiolły a lprawami/ ku ciśłu tylko 
należącemi od Kaimowych potomkow napirwey 
poldo. BielKron l 4v. Labirint ktory był vdzia. 
łał Dcdalus w kamienney gorze dziwną lprawą. 
BielKron l 237v; 23, 28, 58v (14). ReiPos 160, 
191v. ReiZwierc 126v, 262v. BielSpr B4v, 50, 
59v, 60v, 7lv (10). Modrz.Baz 13v. BielSiem 
9, 25, 36. BielRozm 3. 
Wyrażenia: »aptekarska (aptekarzowa) Bpra- 
20 wa« (4): lprawiż lnich mMó świętą/ mśść vcży- 
nioną lprawą Aptekarlką [opere unguentarii]. 
Leop E:JJod 30/25. PAmiątka Iozyallś w lło- 
żeniu wonnośói vcżyniona lprawą Aptekarzową 
[opus pigmentarii]. Leop Eccleci 49/1 ; E:JJod 
30/35, rei 2 arg. 
»puszkarBka sprawa« (.3): SPrawa Pulzkar- 
lka/ ktora też może byó rzecżona za iednę 
dźielnośó Rycerlką! gdyż przes nię cżalow ni. 
nieylzyeh więcżlzą moc y obronę ma kśżde 
30 woylko/ Zamek y MiAlto/ niYli kiedy ręką cży. 
niąc. BielSpr 72v; 62, 72v. 
))rycerska (rycyrska) sprawa« (41): Krola 
rowncgo lobie [Aleksander Wielki] na lwecie [I] 
nie miM/ thk w lprawach RycerBkich/ w obycża- 
35 ioch iako y w miernolói BielKron J 28. BielKron l 
255, 260v. Polak miły/Nadobnie cnotą pachnie 
lepiey niż kto iny. Zwłalzcża do Rycerlkich 
lpraw RejZwierc 241. SPrawa Rycyrlka (iako 
ltarzy piIali) na cżtorżech rzecżach nawięcey 
40 zalflży/ na pollulzeiJltwie/ mocy/ dobrey lprawie/ 
y zbroi. RielSpr lOv; k. t., 2, 6, 11v (30). Ktory 
narod y dźiś w Ricerlkieh lprawach/ niemniey 
iako przodkowie ich baczymy byó sławny 
StrYiKron 105; 355, 497. BielSiem 30, 31, 33, 
41. CI »ówiczyó się sprawie«. 
»sądowna Bprawa«: Quintilianus [...] ora- 
toria ośmioro kliąg lpilał/ y w lprawach lądowo 
nych riiemałe klięgi wydał. BielKron l 280. 
))wodna sprawa« (4): potym zebrawlzi lie 
50 z nowll za pomoczą Ia.nueulow/ ktorzy wodney 
lprawie dobrze rozumieli/ wzięli pod SarAceny 
mialta znamienite BielKron 1 93; 159v, 169V. 
Sprawę wodną na then CŻŚB opulzcżam/ gdy" lie 
my B nią nie obieramy. BielSpr 10v. 
»wojenna sprawa« (7): lłowy tylko walcżą 
a nie vcżynkiem/ żadney lprawy woienney 
niemaią/ lwi rzemiolł vmieią BielKron l 255; 


5 


15 


25 


55
>>>
108 


311. ZagMli iuż oni lławni walecżnicy/ kthorzy 
byli v Rzymian y Grekow [...] przed Turki/ 
ktorzy przewyknąwhy od nich whyltkiey lpra- 
wy woienney/ lwoiey ie.l
cże wilijcey przycży. 
nili BielSpr 50; l, 8, 60v, 61. 
Zwroty: »ćwiczyć sie (w) Bprawie« (2): Zalz 
lie v nas wżdy kto w lprawach cwic[zy] RejRozpr 
K3. CZwieżćie lie Rycerlkim Sprawom młodźi 
Sarmatowie BielSpr b2. 
»nawyknąć !!prawy«: lprawa Rycyrlka [..,] 
toy l p r a w y żadny nie o bacży ani nawyknie 
doma liedząc przy kuflu RielSpr 37. 
))przyjść (przychodzić) k sprawie« (3): Ktoby 
chciał przydź k tym lprawam a k tey wiado- 
mośói Nielza iedno pilma cżyśó RejWiz 3v, 
173. RejPoB 140. 
)umieć sprawę«: RZymianie [,..] w rzecż3.ch 
Rycerlkich/ dawali na ćwicżenie młode ludźi 
thym Miltrzom/ ktorzy tę lprawę vmioli BielSpr l. 
Szeregi: ))cnota i Bprawa« (2): Acżkolwiek był 
vbogi w !!karby / ale w cznotę y w lprawy bo- 
gaty BielKron 1 109v. Patrzże na to cne panię/ 
tego Tęcżyńskiego/ Stare cnoty y lprawy/ 
znaydzyelz wleciech iogo. RejZwierz 61v. 
))sprawa a dOBtoje{lstwo« (4): gdyż ini wlzyloy 
lwięci za nic pokładali doltoiońltwa lwoie/ 
a owlzem lprawy lwe a doltoie{lltwa lwe pra- 
wie przezywali lmieciem a plewami RejPoB 13v; 
13, 120v, 255v. 
)dzielność i Bprawa« (2): RejZwie'rc 160. 
lego dźielnośó/y lprawa/ znaczna była w boiu 
KochTar 74. 
»Bprawa a godnośó« (4): abyś [...] nie aufał 
żadney godnośoi lwoiej/ żadnym lprawam lwoim/ 
gdyż ie wielcy a lwięci ludzie zawżdy za nic 
pokładali RejPoB 14; 168, 21Ov, 317. 
»męstwo i sprawa« (3): BielKron 8 62, 309. 
Mężowie nieehay chodzą w l
yohtowanych ha- 
ćiech/ Gdyż nie znśó męltwa/ lprawy/ na tych 
n8.lzych brMioch. BielSjem 23. 
))IIIOC i sprawa« (9): Widząc Vęgrzy moc 
y lprawę Boldlawowę przyltali do niego prze- 
ćiw Niemcom BielKron 1 172v; 116v. BielKron 8 
7, 31v, 296v. A iż nie będziem dufśó w żad- 
nych inych mocach ani lprawach lwoich [...] 
iedno w możnośći Pana lwoiego RejPoB 16; 
182. RejZwierc 262v. RielSpr IOv. 
))rozum a Bprawa« (7): [Papież PiUB II] acżkol- 
wiek krotki cżaB miał/ale rozum a lprawę wiel- 
ką/ bo był cżłowiek vcżony y hiltoryk wielki. 
BielKron 1 109; 247. nalz marny olieł choć we 
pltrym kabacie [...] Iuż on niedba o rozum ni 
o żadne lprawy/ Bo lie on iuż lobie zda by 
Iupiter prawy. RejJViz 48. BielKron 8 17. RejPoB 
194, 222. RielSjem 17. 
a. Uprawa (ziemi), kultura (rolna); cultio 
Modrz-Baz, 0PUB Vulg-Leop (4): najdźielz mąd- 


SPRAWA 


roŚĆ. lako ten ktory orze/ y ten co lieie/ przyltęp 
do niey/ a cżekay dobrych owocow iey: abo- 
wiem wiprawie iey mato popracuieIz/ a rychło 
będzieIz pożywał z vrodzaiow iey. Leop Eccleci 
s 6/20. pola [...] niepotrzebne źicllka rodzą/ ie l1i 
ich oracż lprawą dobni niewyprawi Modrz-Baz 
Bv. Są role na niektorych mieylcśch/ nie tak 
lprawą iako z przyrodzenia barzo dobre y ro- 
dzayne: lą też indźie/ choćia by ie (lobrze lpra- 
10 wił/ przedśię nierodzayne. Modrz-Baz 119v. 
Wyrażenie: »sprawa około rolej«: Izydis [...] 
napirwey vkazała im Ipn1wę około roley y cl11eb 
piec nalazlzy zboże/ ktore lie ramo pirwey 
bez prace po trolze płodziło. BielKron 8 Bv. 
15 8. Obrzęd, obchód, sakrament; of/icium 1'-Iącz, 
rituB Vulg-Leop (35): Te lą lprawy ołtarzowe 
[Hi Bunt rituB altariB] Leop Ezech 43/18. RejAp 
F2v. włalnie nam znamionuie onego [...] Kriltu- 
la/ kthorego Dawid przezwał być kapłanem 
20 wyecżnym według lprawy Melchiledechowey. 
RejPoB 47. Wiecżerza PM1lka/ ielt lprawa abo 
vltawa/ od Pana Krilta vltawiona RejPoB 96; 
99, 129v, 248 (15). 
Wyrażenia: ))kościelna sprawa« (2): [ktory by] 
25 wiadomie vżywał lwowolnego żywota lwo
o 
w nierządnym mielzkaniu lwoim/ abylcie lie 
ltrzegli każdey swrawy [I] / kolcielney iego. 
RejPoB 189v; 269. 
))sprawa małżeństwa« (2): iż thak zelżona 
30 ielt Ipn1wa małżeńltwa lwiętego RejAp E3. 
RejPoB 41. 
))święta sprawa« (12): O iakieżby thu lerce 
a iaka radoM miała rość lprawcom kolcioła 
lwięthego ku wiernemu lzafowaniu lwiętych 
35 lpraw Pana lwoiego RejPoB 24. iako Apoltołom 
lwym y wIzytkim wiernym lwoim vltawił tę 
lwiętą lprawę około pożywania ciała lwe o / 
y około picia krwie lwoiey RejPoB 88v; 12, 41, 
115 (12). 
40 »)zadul3zna sprawa«: Feralia officia, Ofiary 
y zadulzne lprawy które pogM1ltwo zwykło 
czinić bogóm lwym. Mącz 120d. 
Szereg: »)sprawa a rzą(l«: tak iako o nim pilma 
lwiadcżą/ prawie wedle lprawy a rządu Melchi- 
45 ledech onego naypirwIzego kroIli. y kapłana. 
RejPoB 137v. 
9. Właściwość, cecha; cnota, zaleta, dOBkona- 
łość a. wada, przypadlość (67): dziwnie w ludzioch 
rozne lprawy Przy lepllych ltaó to ielt rozum 
50 pr8.[wy] RejRozpr K4; I3v, 14, K3v. BielKom 
A3v. Rzekł Philozoph/ nie patrz ty iedno na 
poltawy / Iedno prawie dogląday do lerdecżney 
lprawy. [...] Lacnoó więe bywa poznśó z Murzy. 
nem Cygana/ Ale trmlniey obścżyć co we wnątrz 
55 v plma. RejWiz 76. Nie gniazdoć ltanow zdobi/ 
lecz lprawa każdego / Ta włalniey poleruie 
pocżóiwoMi iego. RejWiz 100; 2, 8v, 21 (13).
>>>
I 


RejAp B7. RejPos 6, 43, 245v, 270v, 339 (35). 
RejZwierc 3v, 212v, Aaa3. takież nabijanie ma 
być pod miarą według bacżenilI. lprawy pro- 
chu BielSpr 74v. 
Wymienia: »cielesna 8prawa«: 8 ltrony dulze 
y 8 ltrony inych lpraw cyelelnych/ kthore 
8 Panem Krylthurem/ iako 8 cżłowiekiem praw. 
dziwym rpołecżnie mamy RejPos 91v. 
))(luchowna (duszna) sprawa« (3): WieIz że 
Bog nie ma ciała/ ale ielt duch prawy/ A też 
więcey duchowney w każdym patrza lprawy. 
RejWiz 52; 107. Bog iert duch/ y dulznych 
lpraw też patrzy. Rf!jPos 181 marg. 
))przyrodzona sprawa« (2): bowiem lzclć ieIt 
lpraw przyroclzonych przez ktorich żadna rzecż 
nie może być/ ktore lą wielkolć/ kxtałt/ farba! 
portawa/ rozdział/ y ruIzanie albo oclmiana. 
KlosAlg A3. lako oni chcą aby było z miedzi 
lrebro/ a s lrebra złoto/ cżego ich natura broni/ 
bo olobną każde z nich ma lwoię przyrodzoną 
rudę y lprawę BielKron 8 26. 
»zła sprawa« = dolegliwolJtJ: Cżym lie ma 
ltary lecżyć na złe lprawy lwoie. RejZwiet'c b2v. 
Szereg: ))cnota a 8praWa« (3): Azażby też 
tobie nie przylta.ło IprawowM lie cnothami 
a lprawami Pana lwego' RejPos 247v; 180v, 
198. 
10. WiadomolJtJ, relacja, mowa (o czymIJ), 
wyjaIJnienie, dowód; res Mącz, Modrz.Baz, ra- 
tio Vulg-Leop, Cn, causa, oratio Mącz, verbum 
Vulg-Leop (83): WIzelka rprawa kożdey rzecży! 
Przez ięzyk lie zawlze tocży. BierEz Dv. MEżowie 
brśóia y oycowie / poIluchayóie tey ktorą teraz 
wam powiem lprawy. Leop Acto 22!1; Gen larg, 
2.Reg U/18. BiclKron 8 206v. Genus delibera. 
tivum orationis, Radząca I.prawa/ też napo- 
minayące a prziwodzące mówienie ku cżemu- 
kolwiek. Mącz 191c. Perorata oratio, Skończona 
lprawa/ Wywiedziona rzecz. Mącz 270b; lb, 
464a. ApocalypI.is. To iert. Dziwna I.prawa 
Ikrytych taiemnic PAńI.kich/ ktore Ianowi I.wię. 
temu [,..] zwialtowane były. RejAp k. t. w kto- 
rych [książkach] ielt lprawa a kroynikś lpraw 
y lłow onego wyecżnego Krola Niebydkyego 
RejPos A3; 12v, 80 marg, 100, 317v (10). 
RejZwierc 160. StryjKron 288. 
»8prawa o kim (o czym)« (8): Sprawa chedoga 
o mecze / / Pana Christvssowey / / spyssana prze8 
swietego // Lvcassa SprCh
d k. t. Abowiem thu 
będzye o tym lprawa/ iako on młodzyeniec za- 
błąkawIzy lie przylzodł aż ku Raiowi RejWiz 
176; 185v. RejPos 34v, 90v, 140, 282. Nie wy- 
my{;lay przyczyn lobie! Pewnaó iuż lprawa o to- 
bie KoohSob 66. 
Wyrażenie: »dostateczna (d08tatnia) sprawa« 
(6): przylzłoby daley pilM o inlzych Laniach/ 
iedno że okolo tego z pUma niomam cloltateczney 


80łwnJk po18zczyzny XVI wieku 


SPRAWA 


109 


I.prawy GrzepGeom M3. A thu tedy iuż oto. do. 
ltatecżną lprawę mamy/ a dolkon8łą naukę lobie 
wzyąć muśimy RejPos 93. Przy -pierwhey po. 
lłow lkardze/ dałem doltatecżną Sprawę o lo- 
s bie KochOdpr B3v. gdym tak Królowi mądremu/ 
na ón czas doI.tatniey lpra.wy n'iemogł dać 
OczkoCiep A3v; A2v. CI ))wziąć sprawę«. 
Zwroty: »dać sprawę (o kim, o czym, około 
czego)« indicare, renuntiare Vulg-Leop, tradere 
10 Modrz-Baz (33): Bogulza [...] iechał [...] do 
Sędomirza krola Lokietka/ ktoremu dał lprawę 
o wzięciu miAna Gdańska BielKron 1 210. 
BielKf'on 8 306v. Diar 76, U9, 130, 156. D.iarDop 
75, 76 (5). RejWiz 121. Wroćiwlly lie poI.lowie 
15 dali rprawę KroIowi. Leop 4.Reg 7/15; LMach 
5/38. BielKro-n,s 207, 250. Tylko ielt tey lprawy/ 
ktorą ia o I.obie daię około napiI.ania po Pollku 
Dworzanina GórnDworz B5; Bv. aby lprawę lta. 
teczną Panowie Krśkowlcy około tego dalii iako 
20 Lan Franculki ma być mierzan GrzepGeom L. 
Ktoś ieIt/ abychmy dali lprawę tym ktorzy nas 
polłali RejPos Uv; 9, Uv, 225v, 317. Tę lprawę 
dawaią Hiltorikowie/ iż iako Perlkie Panowanie 
dla niewoli/ tak Atheńlkie dla zbytney wolnośći 
25 zginęło. Modrz-Baz 72. Iakoż ia niewltydliwa 
przed ocży twe naprzod/ Mężu moy miły / prziydę/ 
y I.prawę o lobie DawAć będę' KochOdpr Bv. 
Kto rzekam początki! a mieylca lkąd idą/ 
dotąd obaczył/ a włalną lprawę daU OczkoOiep 
30 9v; A2, 25v. N8lzy iednak odnielli zwycięltwo 
acz krwawe! A Kroiowi o Niemcach dali pewną 
I.pn\wę. StryjKron 622. CI ))dostateczna (do- 
statnia) sprawa«. 
»mieć sprawę (o kim, o czym, około czego)« 
35 (17): VI.lyIzawlzy Iagiełło przyiazd krolewny 
Edwigi z Vęgier do Polskiey/ maiąc też o niey 
lprawę iż była vrodziwa! obycżayna [...] polIał 
do niey w dziewoI.lębItwie bracią lwoię. BielKron 1 
227; 168v, 205, 243, 265v (10). BielKron 8 59v, 
40 198, 250, 429. BielSpr 56. CI »dostateczna (do- 
statnia) sprawa«. 
»wziąć sprawę (o kim)« (2): Kambilos krol/ 
gdy o iednym lędziem doltatecżną lprawę wziął/ 
iż nieI.prawiedliwie iednego oI.ądził RejZwiero 56. 
45 V wśi' Benowey Benowa też rzeka [...] Poni- 
żey! iakom wźiął lprawę od Stacha/ Kokolza 
łacha. KlonFlis G3v. 
B. Rozmowa, dysputa, roztrząsanie kwestii; 
disceptatio Mącz (15): Acz tą rzeczy niepoważne 
50 prawie Podziwuy lie tei proI.tey ludzkiey lpra- 
wie Rozmawia tu z lobą troiaki ltan RejRozpf' 
Av; I3v. skoro podatek na obronę uchwaliwali, 
już o ine wszyćko [...] trudna sprawa albo żadna 
być nie mogła Diar 105. Bo co za I.prawa ma być 
55 długa w takiey parze/ Ktorzy I.iedząo świerkocą 
by ptacy na wIparze. Wiem że ani o kupi ni 
o żadney roli RejWiz 42; 3. Mniee lie nic niepo. 


" 


22
>>>
110 


,.. 


doba ta łprawa na tym Seymie około łwiętego 
pilma BielKf'07ł a 209v. DillCeptatio [...] Rozezna- 
nie Rozebranie rzeczy/ WYBłuchanie rzeczi [...] 
Libera disceptatio, Wolna a Bwiebodna lprawa. 
Mącz 903; 392c. RejPoB 12v, 334. 
ZWf'ot: »mieć Bprawę z kim o czym« (5): 
ArcaniuB tecum agam aliaB, Ynlzym czalmll 
więcey a tayemniey o tym s tobą będę Iprawę 
miał Mącz 14c. Sermocionor [...] Rozmawiam 
lie B kim/ Mam nieyaką lprawę B kim 
'I[ącz 
386d. Wlzakże y oney dzyećinney lprawy iego 
nie opuśćił ktorą mieć racżył z onymi doktory 
o zbawieniu nalzym RejPoB 281; 41v, 266v. 
b. SenB, iBtota f'zeczy (6): Iż ocży zatulamy 
gdy co rozmyfiamy / Aby rzecży przypadłe nie 
targ8ły lprawy / Gdy co rządzi przy dulzy rozum 
Iwięty prawy. RejWiz 121. SLOw3. thy iż Ią za 
fundamenth z8łożone/ ta ielt przycżyna: abo- 
wiem w lobie Iprawę tey wlzytkiey Ewanyeliey 
prawie zawieraią. RejPoB 128v; 58v, 67v, 251, 275. 
11. Te7'min sądowy: BpÓf', jego pf'zebieg '10 Bą- 
dzie (rozpf'awa Bądowa, Bkarga, obrona, wYf'ok), 
kweBtia Bporna; caUBa Mącz, Modrz-Baz, Vulg- 
Leop, Cn, actio, f'eB Mącz, Modf'z-Baz, Cn, liB 
Mąoz, Cn, delenBio Mącz, Vulg-Leop, accuBatio, 
iuriBdictio, pOBtulatio, purgatio Mącz, delictum, ma- 
lelicium Modrz-Baz, 0PUB Vulg-Leop, qUGeBtio Cn 
(116): Pozwał ieden dru
ego przed Libulsę o roI- 
Bąd/ Przykazała iednemu dziedzinę a drugiego 
obwiniła o bicie/ (marg) Sprawa Libuly (-) 
BielKron 1 137v; 104, 163, 259v. RejWiz 4, 122, 
170, 172, 175. Na pierwHy moiey IprAwie Albo 
obronie/ żaden przy mnie nie !tał [In prima mea 
delenBione] Leop 2.Tim 4/16; Deut 25/1, Prov 
29/7, IBai 1/23, 10/2 (6). RejZwierz 154v. na- 35 
tym ta Iprawa wIzytka zależy / ielłi Prulka 
źiemia ielt Krola Pollkiego/ albo Celarlka 
BielKron a 231v; 32, 63v, 197, 212v (8). Prae- 
des, Batisdatores locupletes [...] Rękoymie któ- 
rzy do rolprawienia Iprawy niektórey zapi- 
luyą lie na lwym ymieniu/ za tego którego lie 
rzecz na lądzie toczy Mącz 318d. Noxialis actio, 
Sprawa o zadAniu Albo vdźielaniu Izkody kómu/ 
Poziwanie o lzkody. Mącz 252b. Purgare crimen, 
Sprawić lie z yakiego podeyźrzenia [...] Reci- 
piu tuam purg-ationem, Przyimuyę twoyę lprawę/ 
wymówk
. Mącz 332a. Diem alicui dicere, 
Pozwść ko
o na ląd dzień vltawić ku ż8l0bie albo 
lprawie. Mącz 86b; 30311. (19). RejPoB 104, 197. 
Cnotliwym cnota ielt dalll\ za prawa/ N a nie. 
cnotliwe na ratulzu lprawa. RejZwiero 225. A na- 
przednieylza lędźiego powinnosc [/] ielt/ Iprawę 
oboiey ltrony powodowey y obż8lowaney / do- 
ltatecinie wyrozumieć. Modrz-Baz 87v; 84v, 
89v, 94v, 104v (9). Cny Antenorze/ prolz
/ 55 
y ty Iprawie Mey bądź przychylńy przećiw 
poIłom Graeckim. KochOdpr A4; B3. BielRozm 


SPRAWA 


33. Jawne Pilarze y Prokuratoryj BędźieIz 
bogśćił [..,] Trzebść tłumacża/ trzebać y ce- 
klarza/ Y w zatrudnioney Iprawie fory tarza 
KlonFliB H2v. 
Wyrażenia: ))sądowa (sądowna) sprawa« (7): 
jakoby Bię ty sprawy sądowe jeszcze od ojca 
KJM zatrzymane [...] odprawić mo
ły Diar 
156. Co lie tycże lpraw lądownych/ ktore lie 
tocżyły miedzy Papielkimi Kapłany a miedzy 
10 Lutery BielKron 8 217. poenaria actio, Skarga/ 
lprawa lądowna o rzecz karania godna [I] 
Mącz 307d; 191a, 1 95c, 341d, 423a. 
»(wy)słuchanie sprawy« (2): Papież [...] dał 
Comilią na biBkupy Polskie [...] na wylłuchanie 
15 Iprawy o.. Pomorską ziemię BielKron 1 212. 
Niecb ktemu będą taoy [B(!dziowie]/ żeby ie 
nie miediącżk&f nie gniew/nie miłość [..,] ale 
tylko lama prawda do Błuchania y rozlądzania 
lpl'aw ćiągnęła Modrz-Baz 87. 
»wif'lka sprawa« (3): Fora litibuR omllia fe- 
rvent, Metaphoricw
, Wlziltki lądy kipią/ to 
yelt/ wielkie lprawy Ią na lądziech Mącz 120l1. 
Widźimy że KroI żadnym lpolobem niernoże 
lproltść lą(lzeniu tak wiela y tak wielkich lpraw. 
Modrz-Baz 92. CI »sprawować Bprawę, Bprawo- 
wana Bprawa«. 
))wtoczona w prawo sprawa«: Lis compcren- 
dinata, Sprawa w prawo wtoczona. Mącz 62b. 
Zwroty: »mieć Bprawę« (8): Kmieć vbo
 gdy 
30 Iprawę miał/ Ku rzecżnikowi przyltępić chćiał: 
Iżby mu nieco poradził/ Aby łatwie lampierza 
zbył. BierEz Sv; Rv. gdy dwA mieli lpraw
 
przed lądem/ na IpiIku ią dawali Sędziemu/ tak 
powodllll. ltrona iako y obwiniona BielKron a 9; 
196. Defensionem habere in iudicio, Mieć Iprawę 
na lądzie Mącz 80a-b; 195c. RejZwiero 272v. 
A ielłiby lię iakie zwyćięltwo trafiło/ podobno 
przeto / te lię Bog przez nas mMi złoMi nad 
temi/ zktoremi mamy lprawę Modrz-Baz 104v. 
»(roz)sądzić sprawę« (7): RejWiz 80. Oćiec 
twoy zaż [...] cżynił Sąd y IprawiedliwoM [...] 
Sąclził lprawę vbogie O y niedoltatecżnego Leop 
Ierem 22/16; PBal 73/22. Widźimy iako wiele 
ludźi/ pirwey niżli Iprawy ich KroI rozlądźi/ 
45 bywaią rozmaite mi Ipoloby od lwych przećiw- 
nikow MiBIJieni Modrz-Baz 92; 89v, 92, 92. 
CI »wysadzić na Bprawę«. 
»siedzie6 (Biadać, sieM) na sprawach« (4): Dru- 
giego dnia liadł Moiżelz na lprawach ludu Zy- 
50 dowlkiego BielKron a 32; 23lv. ConBul a prsndio 
postulationibus vacabit, Będzie po obiedzie Iie- 
dział na lprawach. Mącz 472a. Drudzy lą 
ktore zową Pelcherchady, ktorzy na lprawach 
lądowych Rycyrlkich liśdaią BielSpr 50v. 
»słuchaó (przesłucha6, wYBłuchać) sprawę (Bpra 
wy)« (8): Tamże się hnet wIzego lprawił/ W cżym 
go iegoi łyn obwinił [...] KrolIprawę iego wyIłu- 


5 


20 


25 


40 


\' 


" 
1 


J
>>>
chał BierEz F4. NArIiŚB go brat prośił/ aby 
lprawę iego/ Tam poćichu prz('lłuchał/ iako 
powinnego. RejZwierz 22v. (marg) Sędzyowie. 
( -) Słuchaycie lpraw ludzkich/ a lprawiedli- 
wie rozeznawaycie y lkazuycie/ tak małego iako 
wielkiego BielKron l 32. Cogno80ere CaUBa8, Słu- 
chM lpraw ludzkich/ liedzieó na lądzie/ ląclźió. 
Mącz 250d; 264d, 315c, 430d, 47211.. 
»Bprawować 8prawę, sprawowana sprawa« (2): 
Sprawy wielkie takież Seymy na tym kamie- 
. niu liedząc cżęlto lprawuią. BielKTon l 275. 
CI »sąd a sprawa«. 
»wygraó sprawę« (2): Obtinere caU8sm, Wy- 
grśó lwe lprśwy. Mącz 447c; 447c. 
»wY8adzió na sprawę, wysadzon ku sprawie« 
(2): Iż go nś włdną lprawę lamegolz wyladzą/ 
Iżeby ią rozlądził a lobie rozeznał RejWiz 80v. 
Recuperator [...] Sędzia który był od pretora 
ku olobliwym lprawóm wyladzón/ podlędek. 
Mąoz 348d. 
Frazy: »sprawa idzie (pójdzie, przyjdzie)« (3): 
iudice8 ordinarii zawżdy na pewncm miejscu go- 
towi, do ktorych w8zyóki Bprawy sądowe idą 
Diar 107. a ielliby iaka lprawa s przygody przy- 
lzłśf wkłMaycie ią na Aarona y Hura BjelKron ' 
32v. Rzecż tobie br3óie nie omylną powiem 
lAk przed Sżołtylem v gaynego prawa/ Poydźie 
twa lprawa. KlonFlis H3v. 
»sprawa ściąga się, ściągająca się Bprawa« (3): 
Realis aotio. quae in bona tantllm extenditur, 
non in personam t...] Sprawśf na mayętnóść lie 
ściagąyaca [I] nie na oloby. Mąt'z 354d. Kto lię 
złoczyńltwa dopuśćił/ nań lię śóiąga IprAwa 
iako na pedonę. Modrz-Baz 84v; 84v. 
»sprawa toczy się« (2): Celarz [...] przed 
wllytkim lenatern kazał cżytśó lprawę kthora 
lie przed nimi tocżyłś około wiary BielK r01t l 
208v. Libertus meus, Wiświebodzony moy kM. 
regom ya vczinił wolnego / albo którego lie lpra. 
wa na lądzie toczy. Mącz 191b. 
Szeregi: »lillzba a sprawa« (2): iż w on ożas 
y oni przyiaciele drmlzy / [...] wydadzą lwia- 
dectwo za tobą cżalu oney lrogiey licżby a lpra- 
wy twoiey RejPoB 193v; 246v. 
))rzecz a sprawa« (4): A tak barzo prętko 
niclprawiedliwe karanie podięli/ ktorzy o mialto/ 
o lud [...] rzecż alprawę prowa(lzili [OOUBom 
proBecuti sunt]. Leop 2.Mach 4/48. Causam ali- 
CUiU8 cognoscere, \Vywiedzieó lie, Wyrozumie6 
rzecz alprawę cziyę. Mącz 250d; 42c, 117c. 
»sąd a sprawa« (2): przetoż Sąd moy z Panem/ 
a lprś'wa moia z Bogiem moim. Leop IBai 49/4. 
gdy ine lprawy albo lądy PMlkie były lpra- 
wowane RejAp 72. 
a. Prawo, przepiB, pOBta1łOwie1tie, przykaza- 
nie, pouczenie, wskaz6wka; lex Modrz-Baz (114): 
to lepiey przY8tało, aby Ich!ll jeśli w sprawach 


I 
tf. 
I 


SPRAWA 


111 


8wych nie wątpią, inym je da6 raczej obaczyó [..o] 
dopuścili, aniż sami tylko et actores et iudices 
zostawaó Diar 151; 131. RejWiz 17, 87, 138v, 
178, 182 (9). Cżynił co było dobrego przed Pa- 
5 nem Bogiem/ podług wllech lpraw iako lie 
lprawował Ozyalz oóiec iego Leop 2.Par 27/2. 
RejZwierz 75v. Ty y ine rzecży około lłużby 
Bożey rolkazał Pan Bog Moiżelzowi [..,] Moi- 
żf.'lz/ obiawił ludu IzrścJlkiemu wIzytki lprawy 
10 Bolkie. BielKron' 32v; 211v. RejAp D. a opowie- 
daycie Ewanyelią/ to ielt/ lprawy moie ktorem 
ia lwiatu przyniolł od Boga Oyca mego. RejPoB 
206v; 32, 70v, 235v, 245 (35). Niebyto ielzcże 
na ten cżas żadnych lpraw/ ani o doltawaniu 
15 lwego/ ani o rulzcżeniu krzywd Modrz-Baz 102; 
41. dobrze Bóg wlzylt.ko vczynił [...] a świat 
podał dilputścyam [filozoI6w] [...] aby nie. 
widźieli lpraw któl'emi wlzyltko trzyma od 
początku aż do lkóńczenia. OczkoCiep 5v. Bo 
20 to nieltała pani z przyrodzenia/ Częlto więo 
rMa lprawy lwa odmienia. KochPieś 35. oznay- 
miwlzy lprawy wIzytki im vmYBłu lwego/ ahy 
nie przeltępowali przykazania iego. ArtKano 
Nll, L12v. YVż zMię Rzemieśnicy maią też lwe 
25 lprawy / Gdy lic zeydą do Cechu ltrzegą lwey 
vltawy. BielRozm 16. Także y nalz Flis ma lwoie 
vltawy Ma lwe przezwilka y olobne lprawy 
KlonFlis Fv. 
TV yrażenia: »święta sprawa« (10): Bo V Pana 
30 nie ielt nic nigdy tak lrogiego / Iedno kto lekce 
waży lwięte lprawy iego. RejWiz 161v. Iż ielli 
cie Pan przełoży na iaki ltan lwiata tego [...] 
abyś lie na wlzem lprawował lwiętemi lprawśmi 
iego. RejPOB 314; 89v, 141v, 206v, 288 (9). CI 
S5 »sprawa a postanowienie«. . 
»sprawa zakonna (zakonu)« (7): rozumieiąc 
temu/ iż lprawy zakonne y ony wymylłone 
cerymonie/ w ktorych iuż byli oni ludzye IM- 
rego zakonu położyli wlzyt.ki nadzyeie lwoie [...] 
40 nic im pomoc nie mogły. RejPoB 169v, 32v, 152, 
179, 180v (6). Dałemói lprawę Zakonu mego 
świętego/ a tyś odrzu6ił wolą Przykazania moiego. 
.ArtKaM E13v. 
Zwroty: »(z )rozumieó sprawie, wyrozumieó 
45 (zrozumieó) sprawę« (4): ielli nie zrozumi(,lz 
lprawam Pana lwego [...] y to6 wlzytko marnie 
zginie RejPoB 67. iż lnadniey będą moc zrozumieó 
lprawy ty / ktore wy o mnie o Panu a lwoim 
rozlzyrzśó będziecieo RejPoB 129v; 191v, 211v. 
50 »(po)stanowió sprawy« (7): Silwelter pirwlzy 
papiez [1] theż rozmaite lprawy kolcielne mię- 
dzy duchowne mi poltanowił [...] vltawił ludzi 
chore mazśó lwiętym oleiem/ y vbiory pło- 
cienne lłużącym we mlzy BielKron 1 59. lako 
55 też ono powiedział y Moiżelzowi gdy ltanowił 
przezeń z ludem lwoim lprawy lwoie RejPoB 
75v; 122v, 194v, 291v, 30lv (6).
>>>
112 


»strzec sprawy« (2): ma mieć przed lobą ty 
klięgi vltaw PMllkich [,..] Aby lie vcżył bać Pana 
Boga lwego/ a ltrzedz lłow y kościelney lprawy 
iego BielKron 8 44v. A kto zwycięży a będzie 
ltrzegł aż do kO{lCa lpraw moich/ dam mu zwirzch. 
noM nad narody RejA p E8. 
Szeregi: »nauka a sprawa« (13): A tu lie 
vcżmy pilnie s tych nauk a s lpraw / ktore thu 
lłylzymy/ Pana lwoiego RejPoB 251v; 26, 184, 
225, 276 (11). RejA p 99v. daiąc im nauke [I] 
y lprawę gotową/ iakoby lie nieprzyiaćielom 
lwoim zwłatzcża poganom [...] mogli obronió 
BielSpr 28v. 
»sprawa a (po )Ii!tanowienie« (6): a ltoią mocno 
przj lwiętich lprawach ś przy poltanowieniu iego 
RejPos 58; 118v, 195v, 198v, 319 (6). 
»Ii!prawa a rozkazanie« (3): Rulzyli lie tedy 
lynowie Izraellcy [...] wedłu
 lprawy a rolka- 
zania Boże o przez MoiżeIza. BielKron 8 39v. 
gdy ielzcże kto vwierzywlzy temu/ vwierzy 
y zachowa lie wedle lpraw ie
o a rolkazania 
lwiętego iego. RejPoB 179v; 259. 
»sprawa a ustawa« (4): Tu pod tym przezwi- 
lkiem żydowIkim figuruie Pan ty ktorzy lie 
ltarożytnych lprawś vltaw iego lwięthych 
y Prorockich y Apoltollkich dzierżeli RejA p D6. 
RejPoB 56v, 194v. O nędzna lprawo alprollla 
vltawo/ Co krzywdę zowit'lz iż to lwięte prawo. 
RejZwierc 225. 
12. Zagadnienie, kweBtia, og6lnikowe określe.' 30 
nie rzeczy, o której mowa, rzeczy lub calokBztałtu 
rzeczy kogoś (czegoś) dotyczących; causa Mącz, 
Vulg-Leop, 'TeB Mącz, cunctae (reB) Vulg-Leop, 
negotium Modrz.Baz (277): Y mądry gdy dom 
buduie Co rychley końca pilnuie. IuIz piec/ ko- 
min/ ltoły/ łśwy To iulz więc drobnieylle lpra- 
wy. RejRozpr F4v; A4, D3, E4, K2v. L Vdwig 
rzecżony piuli! wtory Cularz Niemieczki [...] 
w lprawśch Bożey chwały y W inych/ nie vlzedł 
oicza BielKron 1 79; 4, 81, 107v, 143v (7). jeno 
KroI z Radami o tych sprawach wiedzieć i mo. 
wić i stanowić powinni są. Diar 135; 129, 130, 
141. DiarDop 79. Gdy ktora mowi pacierze' 
W wigilią Andrzeia lwiętego/ Vyrzy oblubieńca 
lwego/ Aleć to lprawa niepewna BielKom G4v; '5 
A3v, D5v. RejWiz 5, 8v, 19v, 20v, 39v (31). Oyce- 
mem był vbogich: alprawy ktoryiem niewiedział/ 
pilniem lie wywiAdował. Leop lob 29/16; I.Pa'T 
18/13. P Anic s panną w lwych rzecżach coś 
pilnie mowili/ A potym lie oboie liedząc zamyllili. 
Przylzedł drugi y rzecże/ to tu twarde lprawy 
RejFig Bb3v. RejZwie'Tz 49v, 59v, Hiv, 133v. 
BielKron 8 28, 43v, 45v, 61, 211 (15). Res [...] 
Rzecz/ Wlzelaka lprśwś/ prziczinś/ potrzeba/ 
mśyętno86/ mienie/ bogactwo. Mącz 353a. Scena 
totius rei haec est Ta yelt lumma wlziltkiey 
lprawy. Mącz 371b; 27d, 126d, 320a (9) RejAp 


SPRAWA 


80, 199v, 200. Y pogani co Boga nie znali/ A przy- 
rzlych [1] t praw nigdy nie lłych3.li RejPoB B2; 6, 
218v, 259, 357 (74). CZech ten chodzi iako Paw / 
tam więccy polt awy / Kak a kierak to przyImak 
5 tam do każdey lprawy. RejZwiero 241; 210, 
251, 262v, Bbb2 (7). We wlzclkich lprawach 
innych na świećie może być poprawa/ idU lie 
kto w CŻym omyli/ ale porażka Woienna nie 
może być nigdy Illigrodzona BielSpr 6; 28v, 
10 43v, 62. wtem golpodarltwie [...] obierać lye ra- 
czylz: stąd to lobie obiecuię/ iż ten początek móy 
pilania w tMy lprświe ięzykiem Pollkim nie 
będźie w. m. niewdźięcznym. Strum B; A2. 
SLulznie [...] olobam/ ktorzi tak wielkie rzecży 
15 na lwey głowie nolzą/ bywa rolkazano/ aby [...] 
we wlzytkie Rzecżypolpolitey cżęśći pilnie pa- 
trzyli/ obacżaiąc lprawę/ o ktorą w r8.dźie roz. 
bieranie ma być Modrz-Baz 26v; 3v, 18v. phleg- 
matyk/ drugi koleryk/ trzeći melankolik [...] 
20 Do kthórych/ czemu Krwiltego [..,] nieprzyłą- 
czamy / łatwia lprawa,f iż ten w Cieplicach niema 
nic czynić OczkoCiep 33v; 6, 13, 24, 28v (6). 
KochPsal 7, 185. Wźiąwlzy lpolne przymie- 
rze z młodym Krolem potym/ Zgruntowali 
25 w pokoiu Pollkie lprawy złotym. St'TyjKron 
582; A, 692. miłość [...] że to ludźie bez rozumu 
prawiej A wielkie dobra tracą przy My głupiey 
IprAwie. KochFr 75. BielSen 3, Il, 19. 'fo ielt 
moie W tey lprawie proltey żony/zdanie BielSjem 
16; 13, 34, 36. l'rzetoż tu w tey świętey lpra. 
wie oświadcżamy A'I'tKanc N7v. BielRozm 23. 
MaIz wagę/ trety / ławy / dźiwne lprawy / Rozne 
zabawy. KlonFliB H2. 
WY'Tażenia: »sprawy Boga (boskie, bostwa)« 
35 (7): zbior nasz zajątrzeniem domowem li!ię targa 
tak niesforą w s p r a w a c h miłego Pana Boga, 
jako w sprawach RP Diar 109. A tśk moy :niły 
bracie iuż więcey nie lzśley / A o tych Bolkich 
lprśwach/ nie pytay lie daley. RejWiz 142; 
'o 76v. RejPoB 121v, 156, 156v, 335. 
»sprawy ciała« (3): ktorzy W duchu lłużymy 
Panu Bo
u lwemu/ [...] a w lprawach ciała 
lwego żadney nadzyeie nie mśiąc. RejPoB 32v; 
13v, 13v. 
»sprawa nieba i ziemie, sprawa na niebie 
i ziemi« (4): Cżego żadny iny pokarmi śni żadna 
inlza lprawś'nś niebie ani na zyemi/ nigdy nam 
lpniwić nie mogła. RejPoB 157v; 36v, 57, 148v. 
miebieskie sprawy« (2): abowiem thu ielt 
50 rolprawa o dziwnych lprawach niebiclkich/ o ży- 
wiołoch zyemlkich/ o Płanetach RejWiz 142v. 
RejPoB 250. 
»sprawy Rzeczypospolitej« (4): A W inych 
sprawach RP należących, a zwłaszcza około 
55 obrony tak domowej i postronnej namawiać 
radzi będziemy Dia'T 112; 109, 111. Literae quae 
me erudiant de omni Repub. Lilt z którego b
dę
>>>
SPRAWA - TRZ YMAĆ 


1 


mógł wyrozumieć o wIzech lprawacb Rzeczy- 
polpolitey. Mącz 35911. 
))sprawy świata« (53): Kiedy lflrce pocżćiwe ma 
myli onę cżyltą [..,] Wolną od whech marnych 
lpraw lwiatś omylnego RejWiz 62v. Bo ten Pan 

dy bacży cżłowieka ktory myli Iwą zaplecie 
lprawami nikcżemnego lwiata tego RejPoB 313v; 
6v, 34v, 57v, 175v (38). RejZwierc 92vo CI 
»(za)bawić się sprawami«, ))parać się sprawami«; 
))sprawa a wymysł«. 
))ziemt!ka sprawa« (4): RejRozpr F4v. RejZwierz 
7lv. Ba bywać też to w każdey Ipn1wie ziem- 
lkioj / iż lie rozno rzecży odmieniść mulzą RejP08 
37; 270v. 
Zwroty: ))(za)bawić Bię sprawami, zabawiony 
sprawami« (4): Licemiernikow/ ktorzy zaba- 
wiwlzy lie l p r a wam i lwiaM tego / niechcieli 
nicz dbść o lprawy Plma Iwoiego.' RejPos 67; 
23, 160v. Niż świata obłucinego lprawami lię 
bawić/ ktory dobra wiecżnego może nas pozba- 
wić. .ArtKanc L2v. 
))parać się sprawami« (4): iż każdy narod 
cżłowiecży / ktorykołwick lio nawięcey para 
Iprawami lwiata tego / zawżdy ielt trudnieyby 
ku vznaniu taiemnic Pańlkich. RejPoB 66v; 
66v, 66\", 67. 
Szereg: »sprawa a wymysł« (8): Ale ktbo. 
rzyby wzgardziwIzy prawdę/ wzgardziwlzy 
Izcżyrą naukę/ wdali lie w ino lprawy a w ine 
wymylły lwiata tego RPjPOB 130; 206, 277v, 
336, 338v (8). 


" 


trzymać (257) vb impl 
lut będę trzymał (4), będę trzymać (2), będę 
trzymał KochOdpr C3; będę trzymać Strum B3v; 
będę trzymał II będę trzymać Leop (3: 1) Lev 
19/13, 25/28, 4.EBdr 12: Hebr 3/6. 
SZ Btp: Tako mi pomoszi bog etc., eze bil 
posłem do Swantoslaua oth pana Miczka o thi 
penedze, aczokoli ye trzimal, to ye trzimal 
Swanthosłaoue vole. 1386. Hube Zb 61. 
l. Chwyci
, uj@, mie
; tenere Mącz, Vulg- 
Leop, Cn, amplecti Mącz (57): Teneo Dźierżę/ 
trzimam. Mącz 446a. Amplecti aliquando Trzi- 
mM/ Doltać. Mącz 303d; 446c. ale ktoby im 
gwałt czyniąc/ w ogniu długo trzymał! nic ich/ 
byle lzczere były / y za czas długi nie vbędźie 
OczkoCiep 7. po kuflu piwa wypij/} bez dotyka. 
nia rak [I] w zębach trzymai/}c. StryjKron 161. 
trzyma
 kogo, co (42): Siekierś o to lie trolkałś/ 
[..o] Iż iey nie było zacż trzymść. BierEz Rv; 
Ezop też z nim polpołu wItał: A trzymaiąc go 
za rękę/ Nawiodł go na dobrą śćieIzkę. BiB1'Ez 
A3; C2, G2, H4, L2. Przeto, ktorego koli ia 
czalvye, tenczi iest: trzimaicziegi, y wieczczieyi 
rostropnye SprChęd 43. Była wieku lredniego I 


113 


eh(l(lziła w czerwonym o(1zieniu/ rękę trzymaiąc 
na pierliach BielKron 1 43v; 278. Wstań y wezmi 
clziec.ię/ a trzymay rękę iego Leop Gen 21/18. 
Wyćiągnąwssy Aaron rękę/ trzymaiąc wniey 
5 liaBkę/ ullerzył proch źiemie Leop Exod 8/17; 
Num 16/17, Ruth 3/15, l. Par 1l/23, 2. Par 26/19, 
Marci 5/41 (11). Tenere manu poculum Kubek 
w ręku trzimść. Mącz 446a. potym we zbroi 
będąc tbak cżynili/ trzymai/}c w ręku miecż albo 
10 klawę żelazną BielSpr 5. aby óni dwa co Syn- 
wagę trzymaią nie opuMili wagi. Strum B2v. 
A to dla tego/ aby równo trzymali Synwagę przy 
nich Strum B2v; B2v, B3, B3v (9). Wy/ ktorzy 
polpolitą rzecżą władaćie/ A ludzką lprawiedli- 
15 woBć w ręku trzymaćie KochOdpr B2v. OczkoCiep 
17, 30. Pan lwóy miecz oltrzy/ pan łuk nałożóny 
Na ręku trzyma/ y ltrzały gotuie Smiertelne 
KochPsaZ 10. lam to lprawił/ że wolny grzbiet 
macie/ Ani W glinie rąk trzymacie. KochPBaZ 122. 
20 StryjKron 662,667. Alkon patrząc na Iyna/ kiedy 
go lmok lrogi Wpoły trzymał/ wyćiągnął acz 
z boiaźnią rogi KochFr 61. Więc w prawey ręce 
kubok pozłoćilty miałś/ A w łewey grono wina/ 
w vśćiech chleb trzymała, Biel8en 10; 10. Lean- 
25 der [..o] morze przebywał/ ku śWiecy/ ktorą trzy- 
m'lła na łonie/ Nś drugiey Itronie Ero nado- 
bna. KlonFliB C3. 
Zwroty: »trzymać oczy w kim« (2): W tobie 
oozy lwe trzyma wlzolakie Itworzenie/ A ty 
30 każdemu daielz iego pożywienie KochPBaZ 211. 
Póki go widźiM mogła/ oozy w nim trzymśła/ 
Potym nś lame tylko iuż żagle patrzśła. 
KochPam 830 
»trzymać zęboma«: Mordicus tenere Zęboma 
S5 trzimść. Id est O sciętą lziyę nie ehcieć puścić. 
Mącz 23211.. 
(przyBł) Anguillam cauda tenere N a włosku 
co trzymać. Mącz 9d. 
Frazy: (przYBZ) Kto miecż trzyma pokoy mie. 
40 wa. Bier Ez O 3Vo 
(przysZ) Za vlzy wilka trzimam/ to yeIt/ ani 
roie tam/ ani mie lam. Mącz 2111.; 446a. 
2. Zatrzymywać, nie pUBzcza
, utrzymywa
 ja. 
kiś Btan rzeczy; ten
Te Mącz, Vulg-Leop, Modrz. 
45 Baz, Cn, aBBervare Mącz, morari Vulg-Leop (23): 
trzyma
 kogo, co (15): febra go rulzyła/ 
a liedmll.a.Icie go clni trzymśła BielKron 1 237. 
Nie będzifll
 przy lobie trzymał zapłaty robot- 
nika twego/ do iutra. Leop Lev 19/13; [erem 
50 50/33. ty wlzyltki zś pieniądze naymowano/ 
Legionarii, ći trzym81i cżęść woylka przodkiem 
lie potykaiąc. BielSpr 10v. a to dla tego żećby 
Vpult tym mocniey Itał/ bo zprzodku vpulta 
nie trzymai/} nici y owlzem zawśdzi iśkóm iuż 
55 o tym pilał. Strum M3v. tedy muśilz Rok 
dłuMy Staw trzymść/ niżli ielt obyczay. Strum 
P3, G4v. ZAś ktore llamiętnoMi ćilnll! tych ia.
>>>
114 


koby do Iwych vczynkow przywiązane trzymaią. 
Modrz-Baz 67. OczkoCiep 7. Rśczże mię trzym8.ć 
na Iwoiey drodze KochPBal 21; 93. ACZ mię twa 
dróga/ miła/ barzo boli/ Niechcę ćię trzymść 
przećiw twoiey woli KochPieś 7. Wśiadamy' czy 
nas półmilki trzymaią' KochPid 38. Wlzylt. 
ki wierne KrzeMiany/trzyma mocnie w lwoiey 
[traży ArtKanc M12v. 
Zwroty: .trzymać gniew« (2): Cżłowiek na 
cżłowieka trzyma w lobie gniew Leop Eccleci 
28/3; 28/5. 
»trzymać gwałtem«: y tą boiśźnilł ollawy/ 
iako dużym munlztukiem trzymać ie [biale- 
glowy] gwałtem w pocżćiwym życiu mulzą. 
G6r-nDwOf'z Z8v. 
»trzymać W posłuli!zeńli!twie, w powinności«: 
Aliquos in officio tenere W pollulzeńltwie/ 
a w ieh powinnoB6i trzimoo. Mącz 446b. 
.trzymać na słowie« = ludzi6 obietnicami: po- 
lIaIi do Kroiowcy Helżbiety/ aby ich więcey 
na 1I0wie nie trzym8J.a/ a Krolewnę przyllała 
StryjKron 472. 
»trzymać w więzieniu (w ciemnicy, w pęcie)« 
(4): any chczial ym nygednego ynnego wika- 
zacz, iakokolie wyele yenczow trzimal wcziem- 
nyczi. SprOh
d 73. Omnibus vinculis devinc- 
tum et constrictum tenere, W więzieniu trzimać 
Mącz 421c; 389a. Mnie niechay oyćiec trzyma 
W pęćie Irogim/ Zem lutoM miała nad mężem 
vbogim KochPieś 50. 
»trzymać na wodzy«: Regere disciplina N a 
wodzy trzimść/ To yelt nie dM Iwey woley. 
KarnoŚĆ mieć. Mącz 349c. 
3. Mieć we wladaniu, pOBiadać, rządz.ić czymś; 
oplacać, utrzymywać, trwać przy czym; tenere 
Mącz, Vulg-Leop, invadere, pOBBidere Mąoz, con- 
tinere, habere, obtinere Vulg-Leop, praeBidere 
Modrz-Baz (83): P088ideo, Poliadam/ dźierżę/ 
trzimam/ mam w mocyj włalnoBć którey rzeczy 
mam. SAlamonow koMioł był iako zamek/ dziś 
Turcy SarŚC6ni opanowśli y trzymaią BielKron" 
265. Mącz 380b; 314b, 314b. idź do Morawy 
do Czech/ a zwłalzcża kędy niebolzczyk Pan 
z Perlztyna trzymał. Strum H2. 
trzyma6 kogo, co (74): Zadnaó tu ina nie wni- 
dzie: A inlzey ći poilłÓ nie dam/ Dokąd w lobie 
dulzę trzymam. BierEz C4v; G3, G3. KroI nalz 
miłolciwy Sigmunt: odłożił 473005. zło. [...] za 
ktore chcze mieć iezdnych 3880 A piel zych 750. 
dawailłc kożdemu iezdnemu na mieliąc 4. zło. 
a 4. pielzym 5. zło. Ielt pytanie iako wiele 
mielieczy mote ie trzymać. KIoBAlg Gv. Wthe 
czescz domy, ktoras Pilad trzimal. SprOh
d 
63. Cham Irzedni lyn Noego Afrykę trzymał 
BielKron 1 3v; 94v, 122, 157, 223v. Ale then 
Bog ni końca ni pocżątku nie mat Niebo/ zye- 
mięt y wIzytko w Iwey motnośći trzyma. 


TRZYMAĆ 


RejWiz HOv. y trzymały wody ziemię/ lto 
y pięćdzidiąt dni. Leop Gen 7/24. A ielliby nie 
mogł mieć pieniędzy aby odkupił co zaprzedał/ 
ten ktory kupił będzie trzymał aż do MiłoMiwego 
5 lata Leop Lev 25/28; 4.EBdr 12, lob 38/13 (6). 
Sułtan narodu Machometowego mift.ltho trzyma. 
BielKron" 264. Trzymali to kro}(,ltwo [Syryą] 
Rzymianie na tyliąc lat/ śle ie potym ltrft.óili 
[...] potym ie KrzeMianie wźięli pod Sarśceny 
10 y trzymali na ośm.dziesiąt lat BielKron" 264v. 
ptolomeus Lagow lyn/ ktory pierwlzy miedzy 
iego kliążęty Egipt trzymał BielKron" 265v; 
267, 273 (33). Filiuli! bona patris possidet, sine 
diminutione, Syn trzyma ymiellie oycowskie 
15 bes którey vtraty. Mącz 380b; 329d, 360.}, 446b, 
447d, 470a. Strum Lv. A ponieważ wiele dale- 
kich krain trzymaią/ przeto wiele rzecży nie- 
wiedzą/ co lię tam dźieic Modrz-Baz 107. aby 
niewidźieli [praw któremi whyltko trzyma od 
20 począt.ku śż do lkóńczenia OczkoCiep 5v. ISz 
też w on czas Rzymianie wlzyltek Swiśt trzy- 
mali StryjKron 56. Tegoż imienia drugi Iwan 
Iwanowic/ tam Stolicę trzymał StryjKron 90, 
180, 612, 612, 617 (15). 
25 Zwroty: »trzymać alternatą«: a gdy lie po- 
tym zgodzili alternatą trzymać każdy po lwym 
rokuj Eteoclus nie zdzierzał vgody BielKron 1 
12v. 
.trzymać miejsce« = znajdowa6 8i
 (2): Ielt 
50 theż tam dl'U
e mialto Pollencia od Mślorki na 
południe trzyma mieylce. RielKron" 280. SZWŚ{I- 
cadka źiemia pocżyna lie od Alpes gor [...] gdzie 
wyl.dzey Francyiey trzymAła mieylce. BielKron" 
282v. 
35 »trzymać mocą« = trzyma6 na mooy: y mo- 
cą trzymał lwiat z Itrachem wielkim Leop 4. 
EBdr H. 
»trzymaó za prawem«: Optimo iura aliquid 
possidere, lprawiedliwie a za dobrym prawem 
40 co trzimść. Mącz 26M. 
»trzymać dziedzicznie«: Nieukowie l
aleń- 
ltwo/ dzyedzicżnie trzymaią BielKom B8v. 
4. Spelniać, Bprawować, wykonywać; agere, 
celebrare, habere Mącz, observare Vulg-Leop (16): 
45 Zwroty: .trzymać popili!«: H,tbere delectum 
vel agere delcctum militum. Popili! trzimać. 
, Mąoz 187d. . 
»trzymać na sobie«: któryby to lzMarltwo 
y reieltrowanie na lobie trzymał. Strum Rv. 
50 .trzymać sąd (Ii!jem, roki)« (3): Dies Fali!tuli!, 
W który Sądy możono [I] trzimść. Mącz 88b. 
Conventus agere Seymowśó/ Iyem/ roki albo 
wiece trzimać albo lądźić. Mącz 48211.; 45d. 
»trzymać stolec kaznodziejski«: przywiodł 
ss do niego [...] braciey czterzech zakonu s. Do. 
minika [...] kthorzy kaznodzieyski ltolec trzy- 
mali. BielKron 1 193.
>>>
TRZYMAĆ 


»trzymać straż (Ii!trażą, waclttę)« (5): gdzie 

o n{mcżyhł iako barana złotey wołny doiechM 
miał/ a ty zwierze pobić/ ktorzy ltraż trzymali 
BielKron 1 9v. Trzoćia cżęść was nicchay w ni- 
dzie w Sobbotę/ y niech trzyma ltraż domu 
Krolflwlkiego Leop 4.Reg 1l/6. Vi
ilia8 agere, 
Strazą trzimść. Mącz 496a; 70h. lako ltraż bę- 
dzie trzymał KochOdpr ('3. Tak kśżda koley pro- 
wadząc tę trśftę Trzyma IWą wachtę. KlonFliB 
E2v. 
))trzymać targ«: Digitum tollere. Znść lie 
być przewiciężonym/' albo okazść że chce targ 
trzimać, kupią wziąć y zapłMić. Mącz 88d. 
»trzymać UJ'ząd« (3): A przetoż też to pra. 
wem obwarowano/ aby żaden teO vrzędu nie- 
trzymał Modrz.Baz 132; 43v, 75. 
S. Zachowywać, przeBtrzegać, dotrzymywać, zga- 
dzać silJ, uznawać, sprzymierzać BilJ; Bequor, 
Btare, te.nere Mącz, Cn, adhibere, convenire, posBi- 
dere, praeBtare Mącz, reBervare, retinere Vulg-Leop 
(53): 
trzymać kogo, co (11): ielliby ich panem chciał 
być a ty artikuły trzymać BielKron 1 152. a po- 
lIaJ do Rzyma aby go wIzylcy polluIzni byli 
y iego lektę trzymali. BielKron 1 75. ktory dom 
my ieltelmy/ ielliIz dufanie y chwałę nadzieie/ 
będziem mocnie śż do końca trzymać. Leop 
Hebr 3/6. rektę Machometowę trzymaią BielKron a 
267v. ktory był naueżon wiary Krześćiańlkiey / 
ale iuż dziś trzyma obrzolkę M[Lchometowę 30 
y krzclt BielKron a 271. Solenniter li!tipulanti 
promisit, Yawnie pytayącemu yelli by to ślbo 
owo chciał trzimśó/ przizwolił/ obiecał/ przi- 
rzekł/ podyął 1ie trzimM. Mącz 416d. Stare 
conditionibu8 et conventis, Vmowione rzeczy 35 
trzimść. Mącz 417b. Quancunque ei fidem de- 
deris praeli!tabo, Co kolwiek mu przirzeczelz 
za mięt trzimM chcę. Mącz 419b; 227a, 44611.. 
Teltament trzymaią ArtKmw Q20. 
trzymać z kim (3): A ia z tym trzymam/ 40 
kto co wczas vchwići. KoohFr 84. Y z namędr- 
lzym nie trzymam w My mierzei Kto lye długo 
na dobrą myli bierze KochPiefJ 23. Whytki mi 
lye vśmiechaćie/ Podobno zemną trzymaćie 
KochPieIJ 57. 
Zwroty: »trzymać glejt«: Praostare fide m 
publicam, Gleyt komu trzimść. Mącz 419b. 
»trzymać imię«: THo mieyrce iolth/ gdzie 
lie zbiegaią rzeki Renus y Naheza/ trzymal0 
rwoię pamięć, y imię od narodzenia Pana Kryltula 50 
śż do tych cż8low. BielKron a 284v. 
»trzymać miarę« (6): Adhibere mocium alicui 
rei; Miarę w którey rzeczy trzimść. Mącz 228a. 
In omnibu8 rebus videndum ert quatenu8, etc. 
We wIzelkich rzeczach mamy baczić co za 55 
miarę mamy trzima6. Mącz 338d. Modum ler- 
vare, Miarę w każdey rzeczy trzimśó Mącz 389a; 


115 


443b, 4!!lcl. A drudzy zślię chcąc zachować po. 
wagę/ a w tym nic trzymaiąc pewney miary / 
przychodzą w ohyzdę/ clo wlzytkiego Iwi8ta. 
G6mDworz Ii6. 
»trzymaó między sob:ł«: IpihwlLY to podpi- 
lali lie krolowie y dwa Legatowie s Celarskiey 
ltrony mocno między robą trzymść BielKron 1 
277. 
»trzymać obyczaj«: on lwoy obyeżay trzyma 
10 BierEz I3v. 
))trzymać pokój«: A z inymi pokoy trzymam 
BierEz P3v. 
»trzymać prawa«: Pothym Kliążę dobywhy 
miecża przyrzeka ludu polpolithemu prawa 
15 y wIzytki zachowania trzymM. BielKron a 275. 
»trzymać przymierze«: y vtwierdzi1i przy. 
mierze do beśći lat ltale trzymM. StryjKron 
687. 
»trzymać radę«=prze8trzega6 rady: Dobrlł ra- 
20 dę trzymay. BierEz N2. 
»trzymać 8łowo« (2): Nie vrlłgay nikomu/ 
lłowo mocnie trzymay. BielKom C4v. Słowa 
także nikomu lwego nie trzymali. BielSen 17. 
))trzymać spór« (2): niktby mu 1ie był lporu 
25 trzymM nie ważył GórnDworz C8. tedy oni 
kśżdemu spor trzymaią G6rnDworz 7. 
))trzymać 8tronę [czyjąś]« (7): przećiw themu 
było wiele panow / ktorzy Mielzka ltarego ltronę 
trzymali BiclKron 1 188v; 108, 267. Sectam 
alicuius leqlli, stronę cziyę trzimść. Mącz 384d. 
A rtąd w. m. możeh znść/ iż ia barziey thrzy- 
mam białychgłow lthronę GórnDworz Z8. aktoby 
z nich bitwę wygrał/ tego Itronę trzymść był 
vmyrlił StryjKron 747; 668. 
»trzymać ślub« (3): Tychći 81ubow nie trzy. 
maiąd Ktore z boiśźni bywaią. BierEz N2v; 
I2v. Per801vere vota, Slub trzimM Mącz 401b. 
»trzymaó umowę«: Stare conditionibus, Obie- 
cane rzeczy lpełnić/ Trzimść vmowę Mącz 63a. 
»trzymać wiarę« (6): a ći ieIzcie y dzi8 
w Litwie mie1zkaią Tatarską wiarę trzymaiąc/ 
zowiemy ie Litewli!kie Tatary BielKron 1 230. 
vbożuchny lud/ ale KrześćiMtlką wiarę lnami 
trzymaią/ Bili!kupa swego maią za Krola. 
45 BielKron a 294v. Przedtym ta źiemia była pod 
Molkiewrkim kliążęćiem/ y Grecką wiarę trzy. 
mała iaJco y Molkwa BielKron a 294; 288v, 294. 
Saraceni trzimayą mśchometowę wiarQ yako 
y Turcy. Mącz 36911.. 
»trzymać wiarę« = doohowywać wierności (3): 
Ktorzy cieść wiarę trzymaią/ Ięzykiem to 
oprawiaią. BierEz Dv. Prae8tare fidem, lłowu 
dolić czynić/ trzimśó wiarę. Mącz 419b. Fide 
ltare, wiarę trzimać Mącz 417b. 
6. Mniemać, myśleć, twierdzić, oenić; acoipe,.e, 
conBiderare, diBBidere, promittere, ,.eOUBare, Benlire 
Mącz (25): Dill86utit volunts8 lcriptoris cum 


5
>>>
116 


TRZYMAĆ - TRZYMAĆ SIE, TRZYMAĆ SIĘ 


rcripto, Ynaczey trzyma a ynaczey pirzel nie 
zgadza lie yego vmysł s pilaniem yego. Mącz 
383c; 75c. Latini zśśię nad Tybrem byli bądź 
ocl Latina Króla, iako Varro trzyma: bądź od 
Latium źiemie lamey JanNKar B4v. 
trzyma6 kogo, co (4): Kupiec go też drogo 
trzymał BierEz B2. A tak żebyrmy tak mieli 
trzimać włzitko iako oni trzymali a inacey nic, 
byłoby to nie małe łzalenłtwo. BielŻyw nlb 8. 
Mącz 416d, 247b. 
trzyma6 o czym (12): Kożdy z nich o robie 
trzymal/ Iż po drugim żyw być nie miał. BierEz 
Q4v; N4v. a że the co o lobie trzymaią wiele/ 
z lwey mocy lie chełpią/ poniżl1lz. Leop Iudith 
6/15. Olobna rekta v żidów/ którzi nic o zmar- 
twychwłtaniu ciał nalzych/ ani o Anyeliech/ 
ani o duchach nie trzimali. Mącz 36411.. De ami- 
citia omnes ad Ulmm idem S6lltiunt, O przi- 
yaźniey a zachowaniu yednako włzylci trzy- 
mayą/ yednakie zdanie a widzenie mayą. Mącz 
382d; 38311., 461d. Ielzcze o thym więcey trzy- 
mam Strum M4. co o niem y Galen trzymał 
mówillc OczkoCiep 17. A ći przełtaną głupich 
(trzymam o ich Statku) lpraw lwoich. KoohPBaZ 
127. TAkże trzymay o tern Ukoś doznał KochTr 25 
21. Tak o nimf Hrabia/ trzymay I a chćiey płacz 
hamowść KochPie
 76. 
Zwrot: »trzymać za pewne«: Sceptici secta 
quaedam Philosophorum Latine conlideratores, 
Byli Philolophi a mędrcy którzi nic za pewne 
nie trzimali. Mącz 3711\. 
Fraza: (przysI) Thak trzymaymy iako nalzy 
przodkowie trzymali. BielŻyw nlb 8. 
7. Hodowa6: 
Zwrot: ))trzymać zwierzę«: to źwierzę [...] 
Po wIzytki m Egypćie trzymaiąl lako Bogu 
chwałę daią. BierEz G2v. 
CI trzymający, trzymany. 


trzymać sie, trzymać się (32+15=47) vb impj 
trzymać sie (31): BielŻyw (4), Mącz (10), 
RejWiz 184, Leop (6), KochPie
 (3), JanNKar 
(4), KochPBal 183, KochTr 25, GórnDworz Mv; 
trzymać się (14) ArtKanc A14, 120, KlonFliB 
(5), ModrzBaz (7), trzymać sie II trzymać się 
BierEz (1: 1) H4: Q3v. 
lut będę sie trzymaó BielŻyw 15, Leop Ezod 
26/3. 
Sł Btp: Panny, na to sZQ trzymaycze, małe 
kQszy przed sZQ kraycze. Słota w. 70. 
l. Chwyci6 Bi(, przyczepi6 Bi(, by6 zlqczonym; 
cohaerere, eBBe Leop, haerere, tueri Mącz (13): 
Haereo [...] też zawielzam liel trzymam lie. 
Mącz 15211.. 
trzyma6 Bi( kogo, czego (12): A gdy śię rożdza 
trzymAła BierEz Q3v. Matheułz/ Marek/ Lu- 


karzl y lani woz o cżterzech koniach PAńrki 
[...] trzymaią lie ieden drugiego/ y lplotli rie 
zobopolnie Leop B4v. Pięć opon iedllę z clrugą 
zepnież/ a ([ruga pięć tymże ohycżś.iem trzy- 
5 mśćlie lyebie będą. Leop Ezod 26/3; Reg 25/25. 
Podporę v wlchodów mołtów których lie trzi- 
mamy, abyrmy lie nicltoczili albo nie vpśdli/ 
Poręcze wialnie zowiemy. Mącz 192d. Furto 
(powiada) lrożlza/ niżli pani twoia/ Mnie to 
10 na złość trzymaIz lye M.k mocno podwoia 
KochPie
 29. [rzeka] lama lie iuż rwą mocą śili, 
trzymaiąc lie przedRię źrzódła lwego JanNKar 
C3v. Wylep lięnie trzyma ląclul a przylądek abo 
wbrzeże trzyma. ](lonFliB H5v; H5v, }t'v, G4v. 
2. Trwać przy kim, przy czym, długo BitJ czymś 
zajmować (4): 
trzyma6 sitJ kogo, czego (3): Bo kiedy malz co 
pewnego I Trzymay lio mocno onego BierEz 
H4. Contextu 10llgiore loqui, Długo lie yedney 
20 rzeczy trzimać/ długo na yedney rzeczy leżeć. 
Mącz 453c. Mediocritatem tueri, Srzodku lie 
trzimść. Mącz 467d. Zawdy to tak ludzie s to- 
warzyltwa/ iakiego lio kto trzym1. lądzili/ y lą- 
dzą GórnDworz Mv. 
Zwrot: ))trzymać się na mocy«: Trzymay 
rye na mocy/Bo ćię caMy nocy Z rąk nie- 
wypuśćiml śż dźióń [...] Gwiazdy rolpędźi 
KochPielJ 4. 
3. Kierować Bi( czym, post(powa6 według czego, 
so naśladować; Bequi Mąoz, Modrz-Baz, adhaerere, 
tenere Leop, lacero, perBtare, sectari, variare 
Mąoz, conBectari, iW/iBtero Modrz-Baz (30): aby- 
rmy tak nie zabłądzili iako żydowie, ktorzy 
tez tak lie mienią trzymać iako ich przodkowie 
35 BielŻyw nlb 15. 
trzyma6 Bi( kogo, czego (25): Ale będziemyli lie 
trzimaó onego pirwlzego polpolitego domnima- 
nia, mieniąc rodzice ktorzy nalwiat nali! wypulcili 
być prawe przodki nalze BielŻyw 1l1b 15. Ktożby 
40 lie chciał mądrolci trzimać / ten lie ma złych 
vcżynkow wyltrzegać. BiolŻyw 96; 119. Iedno 
co poltanowił/ to za pewne mamYI A iako moc- 
ney tarcżey tego lie trzymamy. RejW'iz 184. 
maiąc lorca od złego rumniellia/ a ćiało omyte 
45 cżyltą wodą/ trzymaymy lie wezwania na- 
dzieie nalley nie nachylonego Leop Hebr 10/23. 
Sequor, Nśślśduyę/ trzymam lie kogo/ ydę za 
kim. Mącz 384c. Sector, frequentativum Vlta- 
wicznie nŚ,Ślśdowśćl zawżdy przi kim albo za 
50 kim Ita6/ Trzim8.ć lie cziyego widzenia. Mącz 
384(1. Vario, Odmienie/ rozmayicie czynię/ nic- 
trzimam rie yednoltaynośći. Mącz 475c; 276c, 
3840, 41911.. gdy Hę proltey do cnoty drogi 
trzyma Modrz-Baz 58v. gdy niebędźie wiedźiał 
55 cżego by lię przy onem lądźie miał trzymść. 
Modrz-Baz 94v; 6, 6, 6, 21, 97. A trzymam lyel 
iakoś kazałl twych praw świętobliwych. KochPBał 


15
>>>
TRZYMAĆ SIE, TRZYMAĆ SIĘ 


1!!3. Tf',
o Iye Synu trzymay: a ludzkie przygo- 
cly/ Ludzkie noś KochTr 25. Po co ltatut/ 
y prawa IIhwalebne nawiamyf Ie1li lye oby- 
llżAiów dobrych nie trzymamy. KochPid 2. ta 
reguła ie.It v mnie, abym lie zawl16 rleriwatiiey s 
.Iłowa k8.żc16go trzymał .TanNKar F4; C3v, F. 
A nie, trzymay .Iię vporni(l .Iwey głowki/ W.Izśk 
mędrzec każe nMladować mrowki Klon FliB 
E3. 
Zwroty: ))trzymać I;ię Pana Hoga« (4): [Sa- 10 
muel] vpomina luci ahy .lie trzymał Pana Boga 
lwe
o. Leop l.Reg 12/ arg. Leop Deut 1l/22 
ej »trzymać adzierżeć.. ArtKanc A14, 120v. 
Szereg: ))t.rzymać adzierżeć się«: yżbyśćie 
Pana Boga warle
o miłowali/ y chudzili we 15 
w.Ilyltkieh drogach. ie
o/ trzymśiąc a dziN'żąll 
lie go Leop Deut Il/22. 


uprzejmy, uprzemy ai (78+3=81) 20 
uprzejmy KochPBal 19, 211. uprzemy LcoJl 
lob 8/20, 9/21. Mącz 304a. 
l sg m uprzemym Leop lob 9/21; uprzejmym II 
uprzejmem (4: 1) Mąoz 13d, 172b, 351c, 497b: 
15b. G sg I uprzejmej KlonFliB Bv; uprze(j)my II 25 
uprzejmej Leop (1: 1) PsaZ 85/6: PBal 129/2: 
Mącz (4: 1) 126a, 178a, 304a, 502d: 215b. D sg I 
uprzejmy Mącz 508a. L Bg I uprzejmej RejZwierc 
120v, 267v, 272v; uprzejmy Mącz 49711.. G Bg ./t 
uprzł\jmego Mącz 398b, 452c, 484c; uprzejmego 30 
KochPsal 19. l Bg n uprzejmym Leop LMach 
8/25, 
Vącz 497b, 497h, RejPos 44v, 73v, 
KochPsał 211. L Bg n uprzejmym Mą-cz .487c. 
Sł stl': brak. 
1. Uczoiwy, prawy, CZYBty, Bzczery, nieBkatony, 35 
niewzruBzony; illibatuB Mąoz, innocenll, PUf'UR, 
f'elJtus, sinłplez Vulg-Leop (30). Bog nie po- 
rzući vprzemeg.o [Bimplioem] Leop lob 8/20. 
A tak bym też był proltym a vprzemym [Bi 
Bim.plez luef'o]/ thego nie będzie wiedzieć du.Iza 40 
muia Leop lob 9/21. Vprzeymy a cżłowiek nie- 
winny każdemu słowu wierzy [lnnocenB credit 
o7lłni verbo] Leop Prov 14/15. Vprzeymi [rect.i] 
miłuią ćiębił\. Leop Oanii 1/3. 
Wyrażenia: )uprzejma nadzieja« (3): 'Vieruy ł5 
zalię w kłopociA Ilarychley lie 8mif'ie, Gdyż 
ielt w każdym przypadku vprzeymey nadzyeie. 
Iż mu .Iie to na
rodzi RejWiz 142. bę(lzyclz 
ualladował Pana Iwego: [...] a z woh
 iego bę- 
dzyc'.Iz vżywał tu żywota lwego/ maią' vprzeymą 50 
nadzyeię w lwięthym odkupiflniu iego RejPos 
281; 47v. 
»uprzcjm:t niewinność«: dolyć maIz lhtw- 
lIych a rozważny('h przykładnw przodknw lwy
h/ 
[..,] ktorzy w lzcżyroM-i w pmltociej a w vprzey- 55 
lIley niewinnośći vżywń'\i [.. ,] żywotow lwych 
RejZwierc 267v. 


Słownik polszcz} zuy 
 VI wieku 


UPRZEJMY. UPRZE:\l y 


117 


))uprzejmc i!el"Ce, serce uprzejme« (11): A naw- 
dzyęcżnieylza chwała to zawżdy v niego! [Bogaj 
f'o mu wdzyęcżnie pochodzi s .Il'rca vprz(\yme
1I 
RejWiz 52. A konieo przykazania idtći miłość! 
zuprzeyme O lerca [de corde puro] Leop I.Thim 
1/5; I.Mavh 8/25. Vtinam istuc verbum ex animo 
ac vere dixeris, Hoże day to abyś to słowo 
w prawdzie a z ul}I"zeymł\
o lerca rzekłA. Mącz 
484c. iako z vprzeimym lercem mamy prziltę- 
powść. ku Panu RejPoB 44v; 48, 73v. Blilko ielt 
pau tych [...] którzy 
o .Iercem vprzeymym 
wzywaią. KochPsał 2Il; 19. A my cożkolwiek 
widźim być z Słowa BOże
o/ mieymyll lię iuż 
k tflmu z .Ierca vprzeymego ArtKanc K19; lU. 
)uprzejma stałość« (5): Iopa tego clolwiadcżał 
w vprzeymey ltałoiići/ Aby z niego y ini brśli 
przykłMuośći. RejWiz 131; 63, 122. A niech 
mię wiara zbAwi o tWI\Y cloltoynoM:if Ktorą ia 
mam o tobie w vprzeymł\Y lta.łośći. lłejZwierc 
f272]v; 120v. 
»uprzejma wiara« (4): Aclest vir sUlllma autbn- 
ritate et reli
rione et fide, M. Lucullus, Mam.,' 
człowieka wielkiey powa
i Bo
ohoin(l8ci y całey 
a vprzeymy wiary. Mącz 12611.. lako y nad oną 
nędznicą co tylko iż lie z vprzeymą wiarą do- 
tknęła porlołkav lL8t.y ief!.o/ a była vzclro
ona 
od mizl\rney niemocy lwey. RejPos 213v; 3:ł, 
45v. 
Szeregi: )uprzejmy a llienarm,zony«: Integerri- 
mus et illabatus [!] homo, Vzłowiek vprzeymy 
a w żadney rzeczy nienaru.Izony. Mącz 165b. 
))wierny, pewny a uPł:zejmy«: Pluli! fidei 
quam a,rtis plus veritatis I}uam clilwiplinae 
possidcmt, in 86, Nie tak yeH vczony ani ćwi- 
czony yako wiflrny/ pewny,' a vprzeymy. 
lląlJz 
:U4b. 
2. Usilny, uporczywy, wytrwnły. gleboki, gr1£I/- 
tow.ny; i".ttJBtinus Mącz (8): A od .Iflrca odeymi. 
złą vprzeymą chćiwość. RejZw'ief'z 132v. Unlor 
inteli!tinUIi!, Vpl'zeyma żałość/ też bolenie wnętrz- 
ne. 
1lącz 173b. Aldmy o tych Bałwanach [...] 
z pewnych dowodow y vpl'zeymego dawnośći 
Litewlkieh wybadania/ w Rulkiey Kronice 
opilIali StryjKron 400. 
Wyrażenia: »upI'zejma pro8ba« (4): Panie 
[...] przy.Ithań na głos vpI'zeymy proźby moiey 
[intende voci deprl'cationiB meae] Leop Psal 
85/6; 129i2. Ohtet!tatio [...] TTprzeyma proźbś. 
morllenie/ poprzilięganie/ albo tAŻ zaprzilię- 
żenie. ][ącz 452d; 363rl. 
»uprzejmy w proBbach«: o vbo
a niewialtoj 
gclyżeil ilJ.It tak ltała w wierze lwoieyj a tak 
vprzeyma w prolbach .Iwnich [...] lie Iltallie 
w.Izytko wedle woley twoiey. RejPoB 75. 
3. Życzliwy, przyjaz'ny, przywiązany, oddany. 
w.ierny, zażyły, poulały, intymny; devinctuB, ex- 
pOBitUB, liduB, llagranB, multiliduB, BtudwBUB 


2:1
>>>
l1K 


UPRZEJMY, UPRZEMY 


Mącz, deditulI. tlevotu8 C/ł, i./ttinłUB Mącz, Cli. 
(43): Fidelem haud fenne mulieri invenias 
virum, Nitl tak łatwie na vprzeyme
o pachoł- 
ka trśfić. 11lącż 121c. Desyderium coniunc. 
tissimi viri atque amauti!!Rimi fefre uullo mo- 
do pos80m, Zadllym bycb li(l obyczayem nie 
mógł obyć przeB człowieka. mllił' wielmi miłego 
łaBkawe
o y vprzeyme
o. Mącz 121d. Studium 
fla
rans, LJprzeyma pilność. Mącz 129b. Amieus 
intimus Gruntowny prziyacił'l. Intimus euim 
significat, Gruntowne
ol cale
ol vprzeyme
ol 
a naymilIzego prziyadela. 1'-Iącz 172b. Adiura- 
t.us [...] Poprziśiężony [...] et acliuratissimi pro 
c.oniunctisBimi, Uprzeymil lprziśiężeny prziyaz- 
nią. Apud I'linium Mącz 178d. Multifidus [.. ,] 
Wierny I U przeymy / a I c. Mącz 236c. pro nostra 
consodatissima voluntate, Wedle nalze
o vprzey- 
mego ltowarzilzenia. Mącz 39Mb. Devinctus est 
mihi, Jtlst mi wiehni vprzeymym, Mącz 497h 
(lO). 
J'rY'raże'"ilt: )uprzejma, (uprzema) chuć (cbęć)« 
(8): Jakuż my wieJ'l\i pOcMani WKM (z)uprzejmlł 
chucią te
o lIII }'ana Boga żądamy i z radością 
oczekawamy [...J iż i nad tym nitlprzyjacielem 
[...] !!laWllie wszytkie
o clokonasz Diar 152. 
'"troque pollice laudarl" Z vprzeymą chucią 
kogo wy.Jłltwiść. Mącz 8!!d. Efferri in amorem 
alicuius, Vprzeymą dnu
 mitli' przećiwko komu. 
Mącz 123h, Ma
na me henevolontia complexuB 
est, Wiele mi lalki y vprzemy chući okazał. 
Mącz :ł04a. Memoriam alicuiuB m'urpare cum 
eharitate, ::;crdecznie na kogo lpomionąćl albo 
z vprzeymey dlllći częlto o kim mówić. Mącz 
215b; 37811. (6). przetoż Zł' tą pierwlzą znaio- 
moMią zvprzeymey chęći r,..] vmyśliłem te
o 
że
larza Wiślne
o \\". M. mianowi{'ie przypi- 
lać ](fonl,'/iB Bv. 
)uprzl1jmu miłość« (3): Pro IIORt.l'a summa 
cOlliunctione te rogo, l'rolzę cie clIa nalzey 
vprztlymy miłoś{,i y potowarzilzenia. Jlącz 17811.; 
49711.. 502.1. 


»uprzejmy przyjaciel« (2): Usquo ad arall 
esse amicum, Uprzeymym prziyacielł1m być. 
Mącz 13d; 172b. 
)uprzejme przyjacielst.wo«: ('onforrtl lie to- 
5 tum in amicitiam alicuius, Vprzeirne prziyaciel- 
Itwo 8 kim wieŚĆ. Mącz 122d. 
»uprzejmy W przyjaźni«: Rcligio8is8irne ami- 
citias colere, Uprzeymym w prziyaźni być. 
Mącz 351c. 
10 »uprzejma przYJazn«: RoniB intel' bonoli 
llecessaria amicitia e8t, Gdzitl wlzilcy dobrzy tam 
pewna vprzeyma prziyaźil. .Mącz 17111.. 
»sługa uprzejmy«: 'V. M. mego miłośćiwe- 
go Pana sługa v}ll'zeymy hw Koehanowlki. 
15 KochOdpr A2v, 
»uprzejma 8łużba«: DevutuB, Ku vprzeymy 
służhie y powolnośći yedllemu 
otowy I'hęt1iwYI 
cMiwy. Mqcz 508a. 
»uprzejme towarzYł!two« (8): IllRinual'e SI-' 
10 in quam maximł1 familiarem usum, W vprzeymc' 
towarzyItwo Lil1 wLabiać Mącz 395d. Conver- 
satu!! sum I'um eo quam familiaritel', Zyłem 
II nim barzo w vprzeymym towarzyItwie. Mącz 
4!!7c. Devillctam COlll;uetUlline clomum babertl, 
25 Pozillkać lobie zachowanie w którym domul 
vprzeymym towarziLtwem albo ezęLtym bywa- 
niem .jłlącz 497b; 1l7d, 126a (8). 
)uprzejmtl zaehowanie« (4): ('UIll 8umma 
testificatione tUI/rum er
a se offieiorum, S yaw- 
30 nym oświarlczenim albl/ wyznawaniem tWe
o 
vprzeymego zachowania przećiw yemu, Mącz 
452(". Magna vetu8taB, magna conliuetudo mihi 
cum illo interl'edit, Mam s nim wielkie vprzeyme 
ltarauawne zaehowanie. Mącz 491a; 177d,218a. 
SI Szeregi: »iyczliwy (a) uprzejmy« (3): Ardert1 
Btudio et Ilmore alil'uius. Wielmi kogo miłować 
Zyczliwym a vprzeimem mu być. Mącz 15b. 
Laudator voluntariuB, Zyczliwy I vprzeymy wych- 
walacz. Mącz 186b. Tui studi08US, Tobie pll_ 
to wolny / .życzliwy I vprzeymy Mącz 470d. 
uprzemy 1'1 uprzejmy 


1
>>>
\Y "t'ęll 
('barakttJJ" ,,10\\ nika 


hlliltrukcja clo zbitJl':J.nil1 mat.eriale'l\\' 
Inl;trllkcja rtJela.kc',vjna. 
Źródht 


Słownik . 


., 


8. XXX. w. 13 od góry: 
8. 5. kol. pr., w. l4: 


Słownik Ilo18zczyzny :I..VI w. 



\'IR 'ł'ł{\:Śt'[ 


ERRATA 


je8t: 
utuildlJna.rnel, naródlJ 
('/oHb 


::!tr. 


,. 
V 
XX 
XXVIf 
XLVI 


winno być: 
naród, nsrodlJnarÓlł,' 
cI IIbo
>>>
J 
ł 


\
>>>