Powiat i miasto Chełmno : monografja [!] krajoznawcza

Powiat i Miasto Chełmno.
>>>
I 



 

 o 


UY033 
\ 
m . 16i 


POWIAT I MIASTO CHE D 


MONOGRAFJA KRAJOZNA '\VCZA 
WEDŁUG WSPÓŁCZESNEeO 8TA
U 


Z MAPĄ POWIATU I 19 WIDDkAMI c JASTA. 


- 


OPRACOWALI 


JAN TOMASZ DZIEDZIC 
PROF. GIMN. 


Dr. PAWEŁ OSSOWSKI 
B. STAROSTA CHEŁMoŃSKI 





 

¥C 


CHEŁMNO (NA POMORZU) 1923. 


NAKŁADEM WYDZIAŁU POWIATOWEGO 
DRUKIEM FRANCISZKA TYSZKIEWICZA w CHEŁMNIE.
>>>
I 



 

 o 


UY033 
\ 
m . 16i 


POWIAT I MIASTO CHE D 


MONOGRAFJA KRAJOZNA '\VCZA 
WEDŁUG WSPÓŁCZESNEeO 8TA
U 


Z MAPĄ POWIATU I 19 WIDDkAMI c JASTA. 


- 


OPRACOWALI 


JAN TOMASZ DZIEDZIC 
PROF. GIMN. 


Dr. PAWEŁ OSSOWSKI 
B. STAROSTA CHEŁMoŃSKI 





 

¥C 


CHEŁMNO (NA POMORZU) 1923. 


NAKŁADEM WYDZIAŁU POWIATOWEGO 
DRUKIEM FRANCISZKA TYSZKIEWICZA w CHEŁMNIE.
>>>
Dzieła i broszury 
na których częściowo opiera SU
 niniejsza monografja. 


Alphabetisches Verzeichnis der Ort
chaften des Culmerkreises mit Angabe 
ihrer Entstchung. Reilage zlIm Verwaltungsberichle. 1885/G Kulm 
4° s, 24. 
Dic Rau und KUl1stdenkm;i1cr des Krelscs Kulin Oanzig 1884. 4(\ s. 94. 
Aus Kulms Vergangenhcit. v
n Lehrer Ki
hlcr. Kulm 1906 s 24 
ueschichte des Kulmerlandes his zum 1h Jrncrfricdcn von Landrót a. D, 
Braulu, Thorn 188!. 8 0 s. 226, 
Geschichtc der Stajt und des Kreises Kulm. von Dr, Franz Schllltz. 
I. Teil bis zum 1479. DanLig 1876, 8° s 336. 
Gcmcindelexikon fOr die Provinz Westprcu
scn. Berlin 1912. 
Klllm, 10 Abschnittc aus der Hcimat von ci nem \litglied
 des hiesigen 
Kriegervercines. Kulm 1915 s. 31. 
Iie Ortsnamen
inderungen in Wcstpreusscn gegcniibcr dem Namrnb. stande 
der polnischen Zeit. ven Max Bar IInd Walter Stefan, Janzig 1912 
8° s. 131. 
Preus3en zur Zeit der Landmeister. 8citrage zur Uaukunst des deutschen 
Ritterordcns. von C. Steinblecht mit 4') Tafel'1. Berlin 1888. folio 
s. 132. 
Dic Pr(;v'nz Westpreussen in Wcrt IInd Rild. Danzig 1915. 8° 
Statistische Darstellung d:s. Culmer Kreiscs fiil' Jalu lt1fi-ł. von Landrat 
Frhr. v. Schroetter. Culm 18()5 8° s, 251. 


Dzieje Prus Królewskich, Ks, Kujot. Toruń. 
Dzieje drukarstwa i piśmiennictwa polskiego w Prusach zachodnich ks. Al- 
fons Mańkowski (l
f)c7ni
 Twa nauk. w Toruniu). 
Geograf ja historycltU ziem dawliej f)(')lski. Z. Glo
er. Krakow 1900. 
8 '1 s. 387. ł . \. 
Chełmno. Dr. Stolarzewicz. Toruli 1921. 12 a s. 31. 
Klisztory 7eliskic w diecezji chełmitiskiej. Ks, Fankidejski. Pelplin 1883. 
8° s, 279. 
Luźne wspomnienia z dziejów Chełmna. Dr. Domański z pamiętnika 
VII. Zjazdu Tow. przemysl w Chełmnie t90g. 
O,
doWL1ik Starostwa i Powiatu Chełmińskiego. 
Rozwój terytorJalny Pomorza polskiego. Dr. Fr
mc. Duda, Krak6w 1909. 
8° s. 167. 
Slkicc z ziemi i historji 
Prus Królewskich, Listy z pcdr6ży Czeslawa 
lubińskiego. Gdańsk 188G 12 a s. 3.9. 
SIOwn:tc geograficzny POI3ki. 
Sprawozd3nie Izby rzemieślniczej w Grudziądzu za rok 1920/21. 8 0 s. 36
>>>
Uwaga! 


Monografję niniejszą można nabywać w księgarniach; w razie 
hraku można zamawiać wprost w Wydziale powiatowym w Cheł- 
mnie. Wydział bowiem posiada pewną część nakładu i będzie 
wysyłał zamawiającym żądaną ilość egzemplarzy po cenach orygi- 
nalnych za pobraniem pocztowem. 
Zamówienia zatem należy wysyłać pod adresem: 


Wydział powiatowy 
CHEŁMNO - POMORZE. 


1 


W sprawie monografji:
>>>
I 
J 


jasnie \Viel111oŻlleI11U Panu 


Drowi \VOjCIECHUWI TRĄMPCZYŃSKJEMU 
Pierwszenzu Marszalkowi. 
Sejfllu Ustawodawczego a obl'cnie Senatu 


I 
J 


pracę niniejszq poświęcajq 


AUTOROWIE.
>>>
PrzedmOWd. 


Wskutek zmienionych warunkow politYC.lnych i odzyskanid 
niepodległości społeczeilstwo polskie lnalazło się w trudnych wa- 
runkach i to wc wszystkich fbiedzinach łycia pat'astwowego. kul- 
tur.łlnego i gospodarczego. 
Po blisko półtorawiekowej nicwoli, w clasie ktl)rej rządy 
zaborcze narzuciły pos7czególnym dzielnicom Polski odmienne 
urządzenia administracyjno-prawne, w ramach kt6rych z natury 
rzeczy odmiennie też kształtowało się życie gospodarcze, kultural- 
ne i społeczne, wystawione na ciągle potęgujące się niszczenie 
i wynaradawianie żywiołu polskiego. wytworzyły się odmienne 
poniekąd typy Polak()w z większym lub mniejszym osadem kul- 
tury austrjackiej. pruskiej lub rosyjskiej, 
Różnicom tym dawał wyraz nawet lud nasz za oceanem 
w Ameryce pMnocnej. darząc się w chwilach niechęci przezwiska- 
mi Rusek, Prusek i Austrjak. 
Czas i zaborcy pracowali w okresie niewoli społem, nad tem, 
by nas synów jednej Ojczyzny mimo wspólności mowy, wiary 
przodków i pamiątek sławnych czyn{)w i wielkich męż6w niepo- 
dległej Polski uczynić sobie poniekad obcymi. 
I częściowo ztłborcom się tu powiodło; osad bowiem nie" 
woli w mniejszym lub większym stopniu wkradł się do serc 
i umysłów, sprawiając w życiu codziennem wid e uprzedzeil i myl- 
nych sądów wzajemnych, utrudniających współpracę nad odrodze- 
Iliem i utrwaleniem niepodległej już Polski. 
A że poziom życia kulturalnego i matcrjalnego w poszcze- 
gólnych dzielnicach znacznie między sobą się różnił, więc nic 
dziwnego, że proces łączenia się i ujednostajniania poszczeg61- 
nych dzielnic Polski odbywa się powoli. 
Wykorzenić zatem to, na co półtorawiekowa niewola się 
składała, nie da się odrazu; musi to nastąpić stopniowo i syste- 
matycznie. \1usimy wynajdować i pogłęhiać to. co nas łączy 
i zbliża a przedcwszystkicm lepiej się p07nać na całym obszarze 
ziem Polski i zrozumieć. Do tego jednak służą różne drogi i spo- 
soby, z których jako najskuteczniejsze uważać należy jednolite 
kształcenie i wychowywanie młod7iciy w duchu ogl')lno-polsklm. 
zaznajamianie młodzieży jakoteŻ' i 5tarszego srołeczełlstwa z zie-
>>>
miami całej Polski, jcj mieszkallcami i stosunkami gospodarczemi 
za pomocą odpowiednich wykładów, czasopism, podr
czników 
naukowych i książek poświ
conych krajoznawstwu; posiłkując się 
obrazami świetlnymi prz)' wykładach a widokami z natmy w cza- 
sopismach i książkach krajoznawczych, 
Najlcps7ym jednak sposobcm wzajemnego poznania się h(:dą 
wycieczki krajozna\vcze młodzieży i starszego społeczellstwa, urzą- 
d7ane pod umiejętnem kierownict", em. 
Przysposobieniem jednak do należytego korzystania z wia- 
domości krajoznawczych i wycieczek jako też dla programowej, szyb- 
kiej i rozumnej pracy ekonomiczno-społecznej i narodowej powinny 
się stać opracowania poszc7ególnych powiatów, ziem i wielkich 
miast według stanu wspÓłczesnego z uwzględnieniem tych wielkich 
zmian, jdkie wojna światowa i odzyskanie hytu niepodlt'głego dła 
Pulski sprowadziły. 
Dlatego uwzględniając najnowszy spis ludności \\7 Polsce, 
zmianę stosunków politycznych i ekonomiczno-społecznych nie bez 
pożytku będzie oliracowywanie poszczególnych powiatów i \\ojc- 
wÓdztw sposobem monograficznym a potem opracowanie całości 
państwa polskicgo. Przedewszystkiem na pierwszy plan wysunąć 
się winno opracowywanie powiatów i ziem kresowych, zachodnich · 
jako najmniej dotkniętych zniszczeniem wojeunem, najłatwiej mo- 
.gących dostarczyć materjałów do opracowania a dla narodu i pań- 
stwa polskiego stanowiących w odwiecznem -zmaganiu się z Niem- 
cdmi w ich parciu na wscl'iÓd - Orang nach Osten - najcenniej- 
sze przedmurze dla całości. 
Z tych pobudek powziął podpisany wsp6łautor myśl opraco- 
wania miasta i powiatu chełmińskiego w formie krajoznawczej mo- 
nografji według stanu współczesnego i jako członek \\!ydziału po- 
wiatowego przedstawił ją staroście chełmińskiemu Dr. Pawłowi 
Ossowskiemu zarazem przewodniczącemu \Vydziału powiatowego, 
który postanowił wziąć udział w opraco\\ aniu niniejszej monografji. 
Drugiego zatem maja t !)22 roku na wniosek przewodniczącego 
uchwaiił jednomyślnie Wydział powiatowy wydać własnym ko
ztem 
monografję powiatu z zastrzeżeniem pewnych praw, przysługujących 
obu dutorom, 
I
ozdziały opracowanc przez Dra. Ossowskiego opierają się 
na własnych zapiskach i pamiętniku z czasów rewolucji niemieckiej 
i przejęcia Pomorza przez Włddze polskie a ponadto na materjale 
z1wartym w Orędowniku powiatowym. Inne zaś rozdziały, uwi- 
doczl1Ione łącznie w całkowitem zestawieniu n1 początku-książki 
opracowane przez prof. Jana DziedLica opierają się na materjałach 
zebranych drogą kwestjol1arjuszy, wywiadów osubistych i sprawdza6
>>>
jakoteż spostrzeżel;, ponadto na broszurach i d7iełach, odnoszących 
się do Chełmna i Ziemi chełmillskiej. 
Bihljografja chełmińska, podana na początku, nic jest 7U- 
pełna i dokładna z powodu krótkości czasu dla opracowania 
i trudności uzyskania materjałów bibljograficznych. 
Nawet dane statystyczne i przedstawienie rzeczywistego' 
stanu nie zawsze i wszędzie dały się uzyskac zwłaszcza ze sfer 
niemieckich i niektórych polskich wskutek braku zrozumienia lub 
niedoceniania celów monografji. 
Dlatego też tu i ówdzie przedstawienie pewnych rozdziałow 
względnie szczegółów może być niezupełnie dokładne ale mimo 
wszystko opis miasta i powiatu daje całokształt czytelnikowi lub 
działaczowi społecznemu o tem, co jest i coby mogło jeszcze po- 
wstać lub inną, bardliej skuteczną formę rozwojową przybrać, 
Praca niniejsza nie ma pretensji do doskonałości, nie wolna 
jest od braków i usterek. które zyczliwa i na dobrej woli oparta 
krytyka zechce podać; mimo to życzeniem autorów jest, by poru- 
szyła umysły do twórczej i zgodnej pracy, by wywołała naśladow- 
ców, którzyby w podobny lub jeszcze l
pszy sposÓb opracowali 
poszczególne miasta i powiaty zwłaszcza' w wojewÓdztwach za- 
chodnich i stwierdziwszy rzeczywistny stan współczesny, umożliwii i 
prze7 to ciągłą i plano'ń ą pracG nad wzmocnie
liem wiązadeł państ- 
wowych, narodowych i go:podarczo-kulturalnych. 
Praca niniejsza spełnia obietnicę daną DYlekcji Zwią7ku obro- 
ny kresów zachodnich w Poznaniu dostarczenia w niedługim czasie 
krajoznawczej monografji miasta i powiatu w ujęciu współczesnem 
q to jako pie:wowzOl li dla innych powiatów i działac7Y. 
Z obowiązku autorskiego niechaj hędzie wolno złoiyć na tem 
miejscu public.:.ne podzięko'ń anie za pomoc w zbieraniu materjału 
do opracowania poszczególnych rozdziałów PI zewielebnel11u Ks, 
Drowi Rogali, Proboszczowi i Dli,,'kanowi chełmińskiemu, p. \Vłct- 
dysławowi Matusinskiemu, inżynierowi i naczelnikowi -p (.łl1stwowego 
Zarządu Wisły, p. Gustawowi Starschedlowi, sęJzicmu powiatowe- 
mu. p. \Vładysławowi Sznejgertowi, gecmetrze powiatowemu, Prze- 
wielebnemu Ks. wizytatorowi Bieniaszowi, pp. Drowi Bogusławskiemu 
i Drowi Drążkowskiemu Jekar70m, p. Arturowi ReisKcnm, inspckto- 
rowi szkolner1U z \\!ąbrzeźna, który z wyjątkową gotowością i iy- 
czliwością dostarczył materjału statystycznego szkolnictwa powszech- 
nego z obwodu Lisewa w powiecie chełmińskim, p. \\" Fiałkowi 
wydawcy dziełek ludowych, p. K. SzalifIskiemu, rcfel entowi statys- 
tycznemu Związku obrony Kresów zachodnich w Poznaniu jakoteż 
wszystkim tutaj nicwymienionym Osobom, ktÓre były pomocne 
w użyczeniu wiadomości i dat statystycznych, przydatnych do ni- 
niejszej pracy,
>>>
Monografja ta niechaj st(mic się godnym naśladownictwa przy- 
kłc\dem 19odncj współpracy rodakow z różnych d7ielnic Polski. 
w niniejszym wypadku POlllorzanina z przedstawicielem Mc\łopolski. 
Jake wią7ankę wspólnych myśli i uczuć otiarujcmy ją nicu- 
git;tcml1 i wytrwałemu szermierzowi nicprzeda\\'niollych praw Polski 
w czasach niewoli, a najgodniejszemu przedstawicielowi niepodl
głej 
Polski, synowi ruhicży zachodnich, iV\arszałkowi D-rowi Wojcie- 
chowi TrąmpczYllskiemu w dowód czci. 


Pro.f. jan TOTnasz Dziedzic 
Dr. Pawel Osso1Vski 


Chełmno, w kwiet,niu 1923 f.
>>>
Spis rzeczy. 


Prl
dmowa, Spis rJ;
(zy 
Ziemia chtlmińsJra w przes łości 
Obszar, położenie i granice 
Naziom powiatu, nawodnienie i jeziora 
Niziny chełmillskie 
Jeziora (obszar, głębokość, ryby, właściciel) 
Klimat 
Administracja powiatu od 20. I. 1910-1. 7. 1922 " 
Gminy wiejskie i 
bszary dworskie 
Wójtostwa i urzc;dy stanu cywilnego 
Policja patlstwowa 
Sędziowie rozjemczy 
Położnc 
Badacze mięsa 
Komisje sat1itarne 
Obwody taksatorów bydła i koni 
b) przedmiotów " 
Obwody kominiarskie " 
San13lząd powiatowy (Sejmik i \Vłdział pow,) " 
PoIska ajministracja powiatu od 
22. 1, 1920 w zarysie " 
Preliminarz budżetowy za rok 1920/21 
Wymiar podatków patistwowy.h 
Pobory na rzecz wojska 
GroJ;a najazdu bolszewickiego na Pumorze 
Związek elektryfikacyjny - organizacja ZWiąlku " 
Budownictwo szos powiatowych - wyka7 dróg .. 
wykaz personału - dróg grninn}'ch - 
czynności " 
" budynków i parcel powiatowych " 
Preliminarz budfetowy na rok 1921/22 
Zakłady powiatowe - Rakarnia - Las i leś- 
niczó\\ka " 
Powiatowa Kasa oszczędno - Bank pow. - 
Majątek i drugi .. 
\Vewnęłrzna administracj.a powiatowa 
(Starostwo - Wydzial . Urzędnicy etat. - 
Opieka społeczna .. 
Wyka.! majątków nabytych przez Komisję kolo- 
nizacyjną ,. 
St...tystyka. wyhorow de. Sejmiku powiat. 
Wysocy goście w Chełmnie 
Ostatnie 14 miesięcy rząduw pruskich 
w Chelmnie " 
Powiatowd I
ada Ludowa w C helmnie " 
Sytuacja ogólna w maju i czerwcu 1919 .. 
Polski delegat powiat. przy landraturze .. 
Stosunki kościelne i wyznaniowc 
Dekanat chełmiński 
. chełmżyński 
.. toruński, wąbrzcski i wyznanie 
ewangel, " 


autor 


opr.u
ow3ł I'rof. Dziedzic 


.. 


D:. Osso
ski 
prof. Dziedzic 
Dr
 OS80;'skl 


" 


pr
f. Dzie"dlic 


strona 


1 
7 
8 
9 
11 
16 
18 
21 
23 
26 
2:ł 
31 
33 
3
 
36 
38 
39 
42 
45 
46 
47 
48 
52 
54 

6 
58 

9 
60 
61 


63 


67 
6R 
68 
6!) 
8l 
92 
96 
99 
102 
107 
108
>>>
autor 


Sekta mennonitów 
szowe 


wyznanie moj2e- 
opracował prof, Dziedzic 


Ludność 
Spis ludności 
Szkolnictwo (statvstyka szkolno powszechnego) " 
Męskie gimnazjum klasyczne " 
Gimnazjum żens1ie 
Rolnictwo (inwentarz żywy, lasy 
Pszczelnictwo 
Towarzystwo ogr0dnicze - Kółka rolnicze - 
Kreislandbund .. 
\Viększa własność niemiecka w 1922 
Polska własność ziemska w 1922 - domeny - . 
Komunikacja - goścince i drogi - kolej " 
Państwowy Zarząd \Visły 
Poczta, telegr
f i telefon 
Sądownictwo 
Skarbowość i podatki 
Państwowy Urząd Katastralny 
Stosunki sdrowotne 
Powiatowa Kasa chorych 
Po!ństwowy Urząd pośrednictwa pracy 
Powiat. Komisja rozjemcza w rolnictwie 
Przemysł 
Przedsiębiorstwa roln:czo-przemysłowe 
Handel - Twa kupców - Targi - 
I
zemiosła 
Towarzystwa i organizacje 
Związek obrony Kresów zachod. - Sllkól 
Straż potarna - Zgoda " 


Banki i Kasy 
Miasto Chelmno 
Stan malątkOwy miasta 
Miejska Kasa i Hudżety 
Etat urzędników i funkcjonarjuszy miej- 
skich .' 


Rada miejska 
Magistrat i Komisje 
Drukarnie i piśmiennictwo 
Garnizon wojskowy 
\Vybory do Sejmu 1920 i 1922 
Wyniki glosowania w powiecie w 1922 
Państwowy Urząd budownictwa nazicmneg) 
Uwagi końcowe 
Usterki i przeoczenia 
Dodatek: Widoki mia
ta (19) mapa powiatu. 


-- 
- 


strol'a 


111 
111 
115 
120 
130 
135 
136 
140 
141 
143 
145 
149 
150 
154 
155 
1
7 
158 
164 
166 
170 
170 
171 
172 
174 
176 
1-77 
]82 
185 
187 
192 
193 


195 
197 
198 
199 
202 
2C4 
200 
'207 
208 
211
>>>
--, 


.... 


Ziemia chełmińska w przeszłości. 


Na głównym szlaJ...u dróg handlowych, kiedy to jedynie rzeki 
stanowiły drogi handlowe z południa na północ Europy, kiedy to 
leśne pus7cze zrzadka zamieszkane na polanach i ostrowiach nad- 
rzecznych i nadjeziernych zalegały Polsk:, rozpościerała się Ziemia 
chełmińska w kolanie dolnej Wisły, objęta jej prawobocznemi dopły- 
wami Drwęcą i Ossą. 
O tem, że przechodzili tędy w zamierzchłej starożytności kupcy 
rzymscy, arabscy po pilnie poszukiwany bursztyn nadbałtycki, świad- 
czą liczne wykopaliska monet i narz
dzi za pośrednictwem tychże 
kupców nabywanych nad rze'czką Frjbbą czyli Browiną pod miastem 
Chełmnem, na górze św, \Vawrzyńca, we Wabczu i wogÓle nd 
całym obs7arze Ziemi chełmińskiej. 
Co więcej Ziemia chełm, wykazuje takie bogactwo starodaw- 
nych grodziszez, grobowców i wykopalisk z różnych epok archeo- 
logicznych pochodzących jak żadna inna w Polsce i zabytki te za- 
liczają uczeni do odrębnego nawet typu. 
Wzgórza nad \\'isłą z jej dopływami, pełne parowów i miejsc 
obronnych w sam raz nadawały si
 na ubezpieczone naturalneHl, 
swem położeniem si
dziby najdawniejszych mieszkańców. 
Dzisiaj ząb czasu wyrównał i zmienił silnie wygląd powierzchni 
Ziemi chełm, Zniknęły przedewszystkiem ostępy, knieje i puszcze 
leśne, wyschły lub pomniejszyły się bagna, trzęsawiska, jeziora 
i strugi wodne i w całkiem odmiennej szacie przedstawia się oczom 
naszym urodzajna i głównie uprawie roli poddana Ziemia chełmińska, 
Nazwa jej jest pochodzenia staropolskiego od chełmu czyli 
szczytu góry względnie wzgórz, na których powstała najstarsza 
osada nadrzeczna nad Wisłą, jako wdrowne grodziszcze nazwane 
Chełmno. 
Do dzisiaj mamy w Pulsce mnóstwo gór i wzgórz czy na 
P('
karpaciu, czy na Sląsku, czy na wyżynie małopolsko-Juhelskiej 
zwanych chełmami a także i miejscowości o tcjże naz\\ ie (jak np, 
Chełm w woje\vól17twie luhelskim). 
Herb ndsLego miasta Chełmna, ulegając w ciągu wiekÓw r{)- 
żnym pr7eohraieniom między inncmi posiadał jak ohecnie ma, 
9 pagÓrkÓw ohok i nad sohą w formie piramidy ugrupowanych 
z krzyżem w pośrodku stojącym.
>>>
- 2 


Otóż ta najprawdopodobniej najstars7a i na,jważnicjsza wa- 
rowna osada nad Wisłą, główl14 drogą komunikacyjną zwana Chcłmo. 
Chełmno, a po łacinic Culmen,. Calmcn, Culma, później zaś po 
niemiecku Kulm nadała nazwę całej Ziemi, która od najdawniejszych 
czasów historycznych należała do Polski; za Mieczysława I. ,i Bo- 
lesława Chrobrego nawrócona na chr?eścijalls1wo i oddana bisku- 
pom płockim, któlzy potel'q w osobie biskupa Getki ustąpili swych 
praw i nadali w Ziemi chełm. na rzecz pierwszego biskupa prus- 
kiego Chrystjana z Oliwy w 1222 roku, 
Tenże zaś Chrystjan, z t.akiem uposa7enicm mial ro7pOCZąĆ 
działalność misjonarską wśród pogaliskich dalej na północ i wschód 
mieszkających Prusaków, 
\\r dokumencic nadawczym, zatwicrdzon) m prze7 papieża Ho- 
norjusza wypi
ane były Vvszystkie miejscowości przekazanc za 
zgodą ks, Konrada mazowieckiego biskupowi Chrystjanowi a 7dtel11 
i najstarszc parafjc w Ziemi chełm. do ktÓI ych należały: Chełmno, 
(Starogród), Grudziądz, Pokrzywno, Unisław, Papo\\ o biskupie, 
Pigrza, Kowalewo, Golub, \\'ąbrzeżno, Jdbłonowo, Radzyn, Bobrowo *). 
Atoli nie długo cieszył się biskup Chrystjan nadanemi posia- 
dłościami. Jego dLiałalność misyjna i w odwet nis7czące napady 
Prusaków spowodowały ks. ł\.onrada mazowieckiego po mało O\\oC- 
nych próbach zupełnego odparcia PrusakÓw do sproVvadzenia po 
uprzednich układach z Wielkim mistrzem Hermanem Sdlza rycer7Y 
lakonu Panny Marji, wypartego z Ziemi świ
tej a usuniętego 
takle pr7emocą przez króla Andrzeja II. wc:gierskiego z Siedmio- 
grodu, gdzie zamierzali stworzyć sobie pailstwo \\ pa6stwie. 
Na skutek układów i nadania Ziemi chełm. w 1228 r. prZCl f 
ks, Konrada Zakonowi, przezwancmu u nas póżniej Krzyżakami po 
zastrzeżeniu sobie prze7 Ks, Konrad.l Z\\ ierzchnictwa nad Ziemią 
chełm. od czego jednak później Kr.zyżacy rożnemi sposoballai, Jlod- 
stępncmi uchy1ili się, przybyli pierwsi Krzyżacy z land mistrzem 
Hermanem Balkiem w 1230 r. w szczupłym Olszaku g rycerzy 
i otoczenia zbrojnego i rozpoczt;1i prl.Y pomocy książąt polskich, 
rycerstwa z Nicmiec i dalszego zachodu napływającego bezwzględną 
walkę 53 lat trwającą z Prusakami, umacniając systematycznie zdo- 
byte na Prusakach obsLary warownemi grodami nowemi lub sta- 
rodawnemi, odebranemi Prusakom jak Nieszawka, V eg
Js3ng, TorUll, 
Starogród-Chełmno, gród Pipina Ild górze św, WawrzYI1ca (Potters- 
berg) Pokrzywno. Grudziądz, Rogożno, Radzyn, Kowalewo, Golub, 
Brodnica, 
Ponieważ Ziemia chełmińska stanowiła od dawna najlepszą 
placówkę wypadową książąt polskich w walce z po
ańskjmi pru- 
sakami - w grodzic chełmitiskim przebywał stale kasLtelan polski - 
przeto Krzyżacy, objąwszy ją w posiadanie umocnili tak silnie gro- 


"') Ks Ku!ot. Dolicje Prus Królcwskkh str. 361.
>>>
- J - 


\ 
, 


tłami ohronncmi,' że stała sit; ich matccznikiem, skąd na wszystkłl
 
strony rozpościcrali swe zdobywcze wyprawy ą w latach klęsk 
zadanych przez PrusakÓ"" i ksiecia pomorskiego Swi
topełka, który 
przejrzał chytre 7amiary Krzy] elków j v. ypO\\ iedział im śmiertelny 
bÓj, znaleźli ohronę i przytułek pr7cd ostatecznym pogromcm i \\ y- 
pędleniem, 
Główn.\ siedzib q i stolieą aż dQ podstępnego lajęcia kroiowi 
\Vładysławowi Lokietkowi Pomorza w 1309 r. i obrania sobie pl zez 
\\Tielkich Mistrzów Malborga za stolicę było Chełmno wzgl.,dnil 
Staro gród , który był zawiązkiem miasta Chełmna z o'adą ZWdn
 
Althaus-Kulm. 
Stąd przeniesiono około 1240 r. gród i siedzibę do dzisiej- 
szego miasta, połolonego ohok grodów w Starogrodzie i na górze 
św, \Vawrzyrlcl. 
KI zyżacy pozostawili mieszka'lcom Ziemi i miasta samurząd 
oparty na dawnem prawie polskicm, pozatem sprowadzali do znisz- 
czonej przez najazdy i wojnę z Prusakami Ziemi chełm. osadnik6v. 
niemieckich, nadając im prawo niemieckie, magdeburskie, znacznie 
korzystniejsze od polskiego. 
Prawo m3gdeQurskie dawało cały szereg korzyści jak wybór 
sędziÓw, nabywanie 
runtów 300 włók flamrlndzkich ziemi, prze- 
kazywanie dowolne majątku synom i c(")rkom, prawo polowama, 
połowu ryb, wolność od niektórych podatków i służenia z broni
 
w w0jsku krzYLackiem za wyjatkicm potrzehy bronienia granic. 
Ponieważ Chełmno otrzymało najwyższy Sąd dla miast Zakonu, 
wolność od opłaty ceł tOWtlrowych, pr7eto wzroeło w zamożnOść 
i 7nac/enie jako główna siedziba Z(lkonu po rok 1309. 
Pierwszy przywilej lokacyjny Chełmna spalił si.;, drugi odno- 
wiony (tak 7wany Handfeste) pochodzi z 1251 r. i stelł się w forem 
dla innych miast Zakonu prawa niemieckiego 7\vanego też cheł- 
mińskiem. ' 
Miastc i Ziemia 7aludniały się coraz wi.;cej. \V mieście obok 
polskich i ni
micckich kupcÓw mieli swoje składy, sklepy i spichrze 
Anglicy, Duńczycy i Ilolendrzy a Hanza zalic7ała Chełmno w poczet 
swych członków. 
Ten świetny okrc1l; skorlczył się rychło wskutck wz, o')tu sa- 
siednich miast jak TorUll, Gdarlsk i pr7eniesicnia stolicy Zakonu do 
Malborga. 
Jednakpwoż do końca panow(wia Krzyżaków szlachta i mie''1cza- 
nie Ziemi chełm, odgrywali nader wybitną i wpływową rol
 w sto 
sunkach wewnętrznych i zagranic7nych Zakonu w miarę chylenia 
się tegoż do upadkIl. 
W wojnach kr()la \Vładysława Jagiełły z lakonem szlachta 
chełmińska. poiska z pochodzcnia utworzyła tak 7wany Z\\ iązcl 
jaszczurczy za zgodą \V. Mistl za. \Vłdściwy jedn3k rol\\'bj 7wi
7ku 
przypada nd lata po bitwie grunwaldzkit'j, kiedy trJ wskutek wzrostu 


! 



 


....J....
>>>
- 4 - 


Związku ł wrogiego odnoszenia się do W, Mistrza Henryka von 
Plauen tenże ujął przew6dc6w i sumwo ukarał. 
Mimo to, Związek jaszczurczy trwał ddlcj i spowodował 
w 1440 r, w Kwidzynie, że sllachta z różnych ziem k r 7yżackich 
połączyła się z miastami i utv. orzyła Związek pruski. Statut Związku 
podpisali przedstawiciele szlachty w liczbie 52 oraz przedstawiciele 
miast i miasteczek. 
Po bezowocnych probach załagodzenia sporów z Zakonem 
jużto bezpośrednio jużto za pośrednictwem papieża i cesarza, wy- 
powiedziały stany pruskie posłuszeństwo Zakonowi, pozajmowały 
warowne grody I wysłały do króla polskiego Kazimierza Jagielloń- 
czyka w lutym 1454 r. poselstwo z 12 osób złożone z Janem Ba- 
żyńskim (v. Baisen) do Krakowa, aby te kraje, niegdyś Polsce za- 
brane napowrót z Polską połączył. 
Rozpoczęła się przewlekła 13 lat trwająca wojna, prowadzona 
głównie najemnemi wojskami. Z początkiem wojny posiadali Krzy- 
żacy w swych rękach jedynie Chojnice i Malborg, poczem wojna 
toczyła się ze zmiennem szczęściem i dopiero 7wycięstwo Piotra 
Dunina pod Puckiem, Ulryka Czerwonki pod Skąpem, poddanie się 
Chojnic, ponadto nadmierne zniszczenie kraju i wyczerpani
 z sił 
Krzyżaków sprowadziły zakończenie wojny i zawarcie pokoju 
w 1466 r. w Toruniu, 
Zawarty pokÓj przywracał Polsce Pomorze, Ziemię chełmińską 
i michałowską, zachodnią część Prus z Malborgiem i biskupiem 
księstwem Warmją; resztę Prus ze stolicą nową Królewcem zatrzy- 
mał Zakon z łaski króla jako lenno Pelski. 
Odzyskane ziemie' podzielono na 3 \\oje\\ 6dztwa: gdallskie, 
malborskie i chełmillskie nadto \\Tarmję jdko hiskupie ksh;stwo. 
Województwo chełmińskie składało si
 z 2 ziem, chełmillskiej 
i michałowskiej, podzielonych na 7 powiatów, z tych 5 chełmiński, 
toruński, kowdlewski, grudziądzki i rad7Yllski tworzyły właściwą 
Ziemię chełmińską a 2 powiaty brodni
ki i nowomiejski Ziemię 
michałowską, która wspólnie się rządziła z Ziemią chełm, 
Północno-wschodni skrawek koło Lubawy zajmowały .obszernc 
dobra biskupów chcłmillskich. 
Województwo chełmiilskie miało 3 senatorów większych to 
jest: biskupa, wojewodt: i kasztelana, Starostwo grodowe w Ko- 
waJewie należało do wojewody. Sejmiki przedsejmowe odhywały 
się w Kowalewie celem wyhrania 14 posłów po 2 z ka7dego po- 
wiatu i uchwalenia instrukcyj a deputackie w Radzynic od 1569 r. 
celem wyhoru 2 deputatc')w tryhunalskich. W Radzynie odhywały 
się też ziemskie sejmiki genel alne, zaś całych Prus kn')lewskich 
w Grud7iąd7u i w Malhorgu llapr71'mian. .. 
Herhem wojewódLtv.3 był na czen\oll}Jn polu hiały oud 
z koroną na szyji, / wystającą z prawego skrzydła r
ką ludzką, 
trzymającą miccz n(ld głową do cięda podniesiony. 


"
>>>
- 5 


Zicmia chełmirlska jak wog()1c całe Prusy knjlewskie otrzy- 
mały ro71egły samorząd,' rosnąc w z(ullo7noić i ludność przez roz- 
wój handlu do ujścia \\'isły swobodnie obecnie rozprzestrzenia- 
jącego sit:. 
Ściślejsze zespolenie Ziemi chełm. i całych Prus królew na- 
stąpiło po 7awarciu Unji luhelskiej 1569 r. 
Miasto Chełmno podczas wojny 13 letniej hardzo ucierpiało 
wystawione na zmienne koleje wojny, przechod7ąc z rąk do rąk, 
najdłużej też pozostctwało nawet po pokoju toruńskim w rękach 
najemnych wojsk jakoteż samych KrzyżctkÓw, ktÓrzy 29 czerwca 
1478 r. ohsadzili wojskiem Chełmno i dopiero 10 paźdz, 1479 r. 
wydali je Polsce, Nieprzyjazne odnoszenie sit; ua7U do Zakonu 
potem 7aś do Polski miasta pozbawiło je wielu korzyści i przywi- 
lejÓw dotąd pOiiadanych na rzecz innych miast jak Torunia i Gdańska. 
Miasto mimo wstd.wienia się za niem \V. Mistr7a u krÓla polskiego 
nic odzyskało dawnego znaczenia I zaczęło pqdupadać. 
Ponieważ dawniej grÓd chełmiński należał d
 biskupów cheł- 
mińskich, przeto krÓl Aleksander oddał je w 1505 r. biskupom, 
kt()rzy zajęci walką z luteranizmem nic wiele troszczyli si
 o rozwÓj 
miasta, Późniejsze wojny ze Szwedami, po których wiele jeszcze 
do d7iś dnia pozostało szariców szwedzkich, silnie nadwerężyły 
miasto i Ziemię chełmińską. 
Pewną sławę miCłło miasto przez posiadanie td.k zwanej Aka- 
demji jako filji uniwersytetu bonOJlskiego w XV wieku, Było to 
jednak mimo szumnej nazwy średnie gimnazjum, niezhyt żywotne 
z braku uposażenia, walk religijnych i za wielu opiekunów. 
Dopiero w połowic XVIII wieku stawszy sit; filją Uniwersy- 
tetu krakowskiego, stanęła szkoła chełmińska wyżej jako pośrednie 
ogniwo między gimnazjum a uniwersytetem, póżniej po rozbiorach 
Polski zamieniona przez rząd pruski na progimnazjum a następnie 
na wyższą szkołę miejską, ktÓrej dalszym ciągiem była do 1920 r. 
istniejąca szkoła realna, przeniesiona stąd do Grudziądza. 
W pierwszym rozbiorze Polski 1773 r. zagarnął król pruski 
Fryderyk II, mia5to i ziemię chełm. i wogóle Prusy królewskie 
z Warmją jednak bez Torunia i Gdańska. 
Po pogromie Prus przez Napoleona pod Jeną 1806 r. i po 
pokoju w Tylży dostała się Ziemia chełmińska Księstwu warszaw- 
skiemu aż do kongresu wiederlskiego w 1815 r, po upadku 
Napoleona, 
Rządy pO!lownie objęli Prusacy, zaprowadzając je na swój 
sposób z góry zamierzonym zamiarem wyrugowania i wynarodowienia 
ludności polskiej przez ucisk, sprowadzanie kolonistów i ograniczanie 
swobodnego rozwoju Polaków mimo postanowienia kongresu wie- 
deńskiego, przysiąg i poręczeń królów pruskich a w nowszych 
czasach mimo ustroju konstytucyjnego, zapewniającego wszystkim
>>>
-6- 


mieszkańcom bez roZnIcy narodowości swobodny rozwój gospodar- 
czy, kulturalny i narodowy. 
Rląd pruski upojony lwyci
st\\ ell1 nad Francj" za sprawą 
7c1aLnego. kancleI' La Bismarka rozpoczął po roku 1871 be7\vzglGdną 
wall.
 z Polakami, stosując wszelkie środki wyjątkowe wbrew kon- 
stvtucji (Kulturkampf, Komisja kolonizacyjna, paragraf językowy, 
lIstawd wywł.lszczeniowa, woz Drzymały, Wrleśnia, proces tonll'lski 
filaretó\\ i filomatów itd.) 
Atoli wojna światowa obaliła światoburcze Lamiary Nicmiec 
i wymicrzyła w pl zeważnej czt.;ści sprawiedliwość narodowi pol- 
5kiemu, obalc\jąc trony wszystkich 3 labOlÓw Austrji, Nicmiec i Rosji 
a przywracając Polsce, wymazanej 7 politycznej karty Europy, wol- 
ność i niepoc l ległość i nowe granicl: zjednoczonego pallstwa, któ- 
rego budowa i umacnianie jest obowią7kiem wszystkich obywateli 
pr(H
nących ukojenia ran i nieszczęść z c7asów niewoli i stworzenia 
kpS7Cj pl zyszłości. 
Na mocy traktatu wersalskicgo l 29 czerwca 1919 r. wkroczył 
hcncrcłł Józcf Haller 7 modrem swcm wojskiem \\ styczniu 1920 r, 
na Pomorze i po,;u\.\ ając si
 wzdłuż Wisły ku brzegom sinego 
morza Bałtyckiego objął na wiecznc posiadclnie odwieczną ziemi
 
polską i otworzył Polsce przez dostęp do mor7a okno do Europy 
i całego świata. 
Lewobrzeżne powiaty Pomorza a ż prawego brzegu \Visły 
star-odawna Ziemia chcłmillska wlaz z malllrskim powiatem dział- 
dowskim tworzą obecnic pomost zjcdnoczonej Polski do wi
ksl.ego 
wybr lCla morskIego, którego utrzymanie i umocnienie jest obo- 
\viązkicm całcj Polski a przcdcwszystkicm mieszkal1ców obecncgo 
wojcwód7twa pomorskiego. 
Jak I)od dotknięcicm c7arod;dejskicj rói.dżki ożywiłd się 
polskość, opadła skorupa niewoli a żywioł polski w promieniach 
słońca wolności polityczncj wzmógł siG tak silnie, że już 801)/0 
ogółu ludności stanowi i obecnic wchodzi \\' nowy okres życia, na 
ht6ry w mrokach i ucisku niewoli tak długo z utGshnienicm wy- 
czekiwał. 


.
..
>>>
Obszar, położenie i granice. 


\V obecnym stanic P o\'\" i at chełmiński jest drobną c/
ścią dawnej 
7iemi chcłmillskiei. której rozciągłość podano już w poprzednim 
rozdziale. 
Po powtórnem przyłączeni,u Ziemi chełmińskiej do Prus na 
Kongresie wiedeńskim 1815 r. zostały granice pO\viatu ze wszystkich 
stron wytyczone i ustalone a właściwa Ziemia chełmińska podzielona 
na 3 starost\\ a z landratami na cz
le w Toruniu, Chełmnie i Gru- 
dziądzu i zalic70na do rejencji kwidzy6skiej, 
ObsLar powiatu chełmirlskiego do czasu gdy jeszcze \V4brzeżno 
z okolicą i cz
ść TorUllskiego powiatu należały do powiatu wynosił 
w 1886 roku 88733 ha czyli okrągło 354930 morgów, Od roku 
1887 gdy Wąbrzeżno stało si
 miastem powiatowem i granica od 
wschodu i południa lmieniłd się powiat posiada powierzchni 72603 ha 
91 a 91 m C czyli 290416 morgów, przyczem z powodu trudności 
auministracyjnych wytworzono na granicy południowej z powiatem 
torurlskim kliny nicpraktycznc wciskające się w powidt chełmi6ski 
jak Otowice a prLcdcws7ystkiem Staw, Folgowo, Papowo, 
Granicę powiatu naturalną tworzy na przestrzcni 58 km Wisła 
od zachodu i północy, oddziclając powiat od powiatów bydgoskiego 
i świeckiego, dalej biegną jU7 gr,łIlice sztuczne na północy i wschodzie 
między po\\- iatami grudzi'ldL.kim i w'lbrzcskim a od południa między 
powiatem toru6skim o łącznej długości 130 km, czyli łączny obwód 
granic pOVliątu wynosi 188 km, 
Granica od Wisły hiegnie środkiem r/eki, przechodząc na lewy 
brlcg naprLeciw slkoły w Mozgowinie, naprzeciw miasta Chełmna 
i naprLeciw Szynychu. . 
Natomidst powiat bydgoski wklacz.\ na pra\\-y brzeg Wisły 
pod mostem fOldońskim i naprzeciw szkoły w Rafie, powiat zaś 
świecki mit:dzy Kolnem a CJranicą jako najwi
ksza kępa, Ostrów 
ś\\ kcki (Ehrenthdl) zwana. 
Na \Viśk znajdują się też dość liczne v.ysepki, których wiel- 
kość i stałość st\ wlględne, zależnie od stanu wody. 
Rozciągłość powiatu wynosi od portu na Wiśle pod midstęm 
do jeziora Wieczno za Bocinem i S7erokopasem 28 km, od jeziora 
zaś pod Rozgattami na północy ndd \\lisłą do Bolumińskiego Stcin- 
ortu 52 km. 
Miasto Chełmno leży pod 53 o 21 ' szerokości północnej a 18 o 
26' 3
" długości wschodniej od południka Greenwich. .
>>>
- K - 


Nazionl powiatu, nawodnienie i jeziora. 


Powiat chełm. 101ciąga si
 na obszarze nizinnym nadbałtyckiego 
pojezierza i przedstawia równinę wznoszącą si
 ponad poziom morza 
od 50 do 80 m i jedynie w stron
 Wisły stromo opadającą. 
Wisła z biegiem czasu wytworzyła sobie obszerne koryto wy- 
równane i rozszerzone przez powodzie welbranych wód Wisły. 
Ponad zregulowanem przez rząd pruski korytem \Visły i zabezpie- 
czonem wałami WZI10S1ą się dość strome i urwiste brzegi, z których 
widne :;ą stare wiśliska, łdchy i jeziora jakoteż niezbyt liczne potoki 
wpaddjące do Wisły. Naziom niziny nadwiślarlskiej w dawnem ko- 
rycie dochodzi od 20 do 40 m nad poziom morza a szerokość tej 
niziny jest różna i tak pod Ostromeckiem 1200 In, pod Pniem 300 m, 
od Rafy i jeziora Trzcinka 2200 m, pod Czarżem 2600 m, na linji 
Kokocko-Unisław 6600 m; potem od Gołot się zwęża nizina pod 
Starogrodem na 2000 m, pod Górą św. Wawrzyńca 1800 111, pod 
Chełmnem 1200 m. 
Od miasta rozpuczyna się drugi ....Olszcrlony obszar niziny, 
szerokiej na linji Nowe Dobro-Klamry 3000 m, na linji Żaki młyn 
Nowa wieś chełmińska i Świecka kępa 6800 m, na linji Łunawy- 
Podwiesk-Granica 500 111, na linji Gogolin-Sosnówka 2500 m, 
na linji Wałdowo szlach.-Ruda-Sztynwag-Szynych 5600. m. 
Wśród niziny od Dolnych Wymiarów i Podwieska rozciąga si
 
poza Szynych i ROlgarty zapadłość kotlinowa 12 km długa a 1500 
do 600 m szeroka. 
Wśród urwistego brzegu występują charakterystyczne parowy 
i wyrwy przez płynące wody wyrzeźbione a wrzynające się nawet 
w głąb powiatu jako koryta potoków. 
, Do najdłuższych i najszerszych należą parowy potoku Frybba 
czyli Browina od granicy powiatu pod Parową falencką do ujścia 
pod Chełmnem 15 1 / 3 km długości a od 800 do 2000 m szerokości, 
dalej potoku od Folgowa do Młyna Żaki g km długości, potem po- 
toku płynącego przez Krajencin, Sarnowo, Gorzuchowo i Wałdowo 
szlacheckie 5 km długości. 
Ponadto występują małe parowy, wrzynające się w stromy 
brzeg Wisły jak naprzeciw wsi Sztynwag, dalej odgałęzienie od 
Wabcza przez Jakubowo, Kobyły i Skórzewo, następnie pod leśni- 
czówką w Uściu, między Kałdusem a Starogrodem na 1800 m 
w głąb, wreszcie małe wręhy parowowe na obszarze miejscowości: 
Kiełp, Płutowo, Szymborno, Unisław, Gżyn, Pień i l\\ozgowin, 
Reszta powidtu przedstawia teren równinny z lekko falującemi 
lub odosobnionemi wzgórzami -lub pagórkami jak na przyklad koło 
Błędowa, Płąchaw, Bocina, Orzonowa, Batlewa, Kornatowa, Trzebcza, 
Wałdowa. Wisła na całej swej 58 km długości, stanowiąc granicę 
powiatu i naj starszą żeglowną drogę, obecnie po zregulowaniu i 
ubezpieczeniu wałami stanowi naturalny łącznik dla powiatu z morzem
>>>
-9- 


i resztą Polski. O jej stanie żeglownym i organizacji ubezpieczeń 
wałowych na \vypadek zalewów' jest mowa na innem miejscu. 
Na całym prawie ohszarze powiatu występują mniejsze i większe 
jeziorka i stawy, zmieniające swą wielkośc zależnie od pory roku 
i opadów. I10śc ich jednak jakoteż przestrzeli stale i zwolna się 
zmniejsza. Mimo to jest ich do 50 a największe są: jezioro Korna- 
towskie 68 ha czyli 272 morgi mające, potem jezioro Wir dządzkie 
o 48 ha, jezioro Czyste o 40 ha i zarazem najgłębsze (2. I m), po- 
tem jezioro Rohakowskie o 36 ha i jezioro Chełmionka o 34 ha 
między Starogrodem a Chełmnen, 
Jeziora te i stawy nadają krajobrazowi powiatu sWf'isty cha- 
rakter a przez zaprowadzenie racjonalnej gospodarki rybnej, stawo- 
wej mogłyby właścicielom przynosić znaczne dochody i wydatnie 
powiększyć spożywanie ryb, 


Niziny chełmi Ilskie. 
Niziny chełmińskie składają się z 3 części: niziny ostromeckie 
niziny tak zw. urzędowe (Amtsniederung) i niziny miejskie. 
Należycie rozbudowaną i zorganizowaną ochronę nizin po- 
siadają tylko niziny chdmił-askie. Niziny te rozpoczynają się ostrym 
kątem na północ od Chełmna i sięgają aż do granicy powiatu 
grudziądzkiego pod Rządzem,*) na przestrzeni 24 km długości 
i 2 do fi km szerokości. W prastarych czasach tworzyły prawdo- 
podobnie szerokie łożysko Wisły i powstawały z biegiem stuleci 
przez dopływy, ścieśnianie się łożyska Wisły. Od czasów krzyżac- 
kich zaś doznały ochrony przez eelową pracę ludzką, mianowicie 
przez wznos7enie grobli ochronnych. Pracę te rozpoczęto na, nizinach 
chełmińskich od czasu, kiedy przesLły na własność miasta Chełmna, 
po nadaniu miastu włJsncgo prawa, znanego statutu chełmiliskiego, 
w roku 1233 (Kulmer Handfestr). Chełmno od tego czasu przyjęło 
ohowiązek ochrony niLin i dokon..ło jej l azem z wsiami należącemi 
ongiś do miasta jako tal{ zw. \\ sic miejskie. 
Najstarszą groblą wzniesioną przez miasto Chełmno jest grobla 
sięgająca od miast.. (] 
 j1) 7.\ Nowe Dobre (około 3 km), CZIS 
wzniesienia jej nie je
t zn
łI1Y. Nct;tęrnie \\ zniesiono groblę, ko- 
rzystając z pagórkÓw aż pod Podwiesk. Dopiero w 16. stuleciu 
pr7edłużono groblę od Podv. iesJ..a ai po Rządz. Pozostały 
jednakowoż jeszcLe pewne pr7C ;trzenie be7 grobli. Ostatnia budowa 
grobli odbyła się 1872 do 1874, która odtąd chroni Ostrow świecki, 
Kolno i CZ.3Ć J!l1iny Kok
nki. \V loku 1874 za:; rozhudowano i 
umocniono całą grobl
 od Chełmna aż po Rządz. \\ dawniej- 
szych czasach zd.IrLało si
 częściej, że wezbrana Wisła na wiosnę 


*) Rondsee 


RządL.
>>>
- 10- 


przcrywała groble. Ostatni raz /{łarlyło si
 to w rohu 1855 
\Vt
nc7£łs SI)ołkało nizillY ogllJmllC nieszcz
sclc. OITia 26. nlarca 
1855 wezbrała woda w \Viślc do 20 
t{r'l. podc7as gdy zawarte 
masy lodu poz9stały jeszcze nil'rLlchollle Ludność patl7ała na 
zbliżającą si
 kdtastrof;, nie mogąc jej plzeszkodzić, Grobla, ktÓra 
wtenczas wstr7)'mać mogła napór 22 stup wody. nie mogła po- 
wstrzymać masy ruszających się lodÓw. Gdy wodcl v:ezbrała o 
dalsze 4 do 6 stóp, jeszc7t
 tego samego wieczora nastąpiła kata- 
strofa. Na kilku miejscclcil napr7(
ciw Górnych \\'ymiarów, Pod- 
wieska, Kolenek, Granicy, I')orposza, SosnÓwki i Slynycha zerwałd 
się grob!a, i "nastąpił ogromny wylew wody i lodów, który spowo- 
dował zapiaszczenie żY7nych łanów i pięknych łąk. Na 17 miejs- 
Gach woda zrobiła wyłomy, setki koni, bydła i trlody zginęło w 
nurtach Wisły. 9 osób postr(Jdclło Lycic, dużo domostw z calem 
urządzeniem znikn
ło z powierzchni ziemi. Był to ostatni wylew 
Wisły po za groble, które w roku 1884 do 1886 zostały należycie 
podwyższone i umocnione i odtąd stały się odporniejsze. 
Do osuszania nizin z wody, przcnikająccj pod groblą, służy 
cały system rowów odpływowych; główny rów odpływowy prowadzi 
wod
 od Chełmna aż do rondzawskicgo jeziora (długość 22 hm). 
()pIÓCZ tego pobudowano w Rządzu w nowych jU7 c7asach 
(wykollczono 1901) zakład do wypompowdnia wody Z.l pomocą 
maszyn parowych. \V tcn sposób chroni się około 10000 morgó\\ 
od 8zkÓd wodnych. 
Obecna organ:zacja ochrony nizin, 
Statut Zwią7ku Globlanego dld nizin chełmińskich z Ol1ld 
17, pażdzicrnika 1 g l O łączy przymusowo wSlystkich włclścicicli po- 
siaJłości ziemskich, micszkających na nizinach chełmiilskich od 
CI'dllma c'ż do wzgórza lokoło Rządzll, których ziemie ulegałyby 
powodzi przy stanic wody Wisły 6.85 111 pod Chełmnem, w Związck 
Groblany nizin chełmi/lskich. 
Związek ten ma zcłdanie utrzymvwanic głÓwnej grobli i roVvÓw 
odpływowych i utrzymywanie w / uchu wspomnianego zakłddu do 
wypompowania wód. 
Pracc Związku wykonują sit: z reguły Zc1 got{)wk
 z kasy 
ZwiąLku, wyjatkowo powołuje się członków Związku do świadc7cl1 
l\\ natul ze (S 7 statutu), 
Potrzeb!1c na ten ccl fUI1lJusze składdją cl.łulłkowie Zwi q zkl1 
podług specjalnego katc\stru groblanego, który lawiera wykaz 
wszystkich posiadłości ziemskich, podlcgających obowi'l'kowi utrzy- 
mywania grobli {podług 
 1 statutu). 
Władze groblane i wybory. 
Urząd groblany (Deichamt) skład.1 siG: a) l nac/l'lnika luh 
jego zastępcy , b) z inspektora Urzc;du Groblanego, c) z 14 repre- 


-
>>>
-11- 


zentantów członków związku groblanego lub ich zast
pcow. Dwóch 
reprezentantów i ich zastępc()W wybiera Chełmno. 
Niziny chełmińskie tworzą celem wyboru reprezentantów gro- 
blanych 8 obwodów wyborc7ych, mianowicie: 
1. Klamry, Dołki, NOWl' Dobro i folwdrck Pręłkowice (od Orubna), 
2. Górne Wymiary, 
3. Dolne \Vymiary i Nowawieś Chełmińska, 
4. lunawy iŁunawki, 
5. Granica, Oorposz Chełmillski, t
g, Podwiesk i Kolenki. 
6. BrankÓwka, Sosnówka, Szynych i Rozgarty, , 
7. Sztynwag, Gogolin wieś i obszar dworski razem z nalcżą- 
cemi do powiatu grudziądzkicgo Adamowem i Rondzawami. 
8, Kolno, razem z należącym do po't\ iatll świeckiego Ostrowem 
świeckim, 
\\'ybory odbywają się na lat 6. Prawo wyborcze przysługuje 
każdemu pełnoletniemu posiedziciclowi gruntu od 3 hektarów wiel- 
kości począwszy, który podlega obowiązkom groblanym w myśl 

 1 statutu groblanego. Posiedziciele 7' 2-15 hektarów mają po 
2 głosy, każde dalsze 10 ha dają dalszy Jedcn głos, lecz jeden i 
tensam posiedziciel w jednym i tym samym ohwodzie wyborczym 
nie możc micć więccj jak 10 głosów. Posiedziciele, którzy mniej \ 
posi8dają roli jak 3 ha, mogą się złączyć i oddać swe głosy po- 
dług całości swego posiadania przez mężów zaufania, 
Obecnie jest Naczelnikiem urzędu Uroblanego (Oeichhauptmcłnll) 
p, Lippke z Chełmna, który od roku 1874 pracuje dla Związku 
Oroblanego a od roku 1888 piastuje LII ząd Nac7elnika i wielce się 
na tem stanowisku zasłużył wobec Związku, 
Korzyści ochrony nizin chełmińskich są ogromne. rodczJs, 
gdy bez niej około 30000 morgów tylko do pewnej części r!lOgły- 
by być rolniczo wyzyskanych i stałyby zawsze pod gruzc\ zalewu 
na wiosne czasem i w lecie, obecnie pozysk.1I1e są około 20000 
morgów po największej części żyznej gleby i blilko 10000 morgów 
pierwszorzędnych łąk. 


J ezi ora 
położone \\ powiecie chdmiriskim. 


............. - 


r . 


Nr. Położ.cllie 


I 

 h I Rodzaj ryb 


 .!:t
1 
l-= o 


Właściciel 


Jezioro Staro- ! Te same co w\ Zarząd rzeki 
grodzkie poło- \Viśle Wisły 
żone przy Sta- si 5 I I 
rogrodzie
>>>
- 12- 


N a g łówek j aJ p o p r z e d n i o. 
2. 1 ' jezioro Batlew- 
skie. Wielkie 
jezioro p, Bat- 
.lewic 
3, BatIewska Pa- 
rówka p Kru- 
sinie 


4. jezioro p. Bla- 
chcie 
5, Chełmionka,je- 
zioro p Staro- 
grodzie , 
6. jezioro Czyste 
p. Dużem Czy- 
stem 


7. jezioro Małe 
Czyste p. Ma- 
łem Czystcm 
I 
8. I Wiejskie Czy- 
ste, jezioro p, 
DużemCzystem 
9. Działowskie je- 
zioro p. Dzia- 
łO\\'H 


10. 


Jezioro p. kar- 
czmie przewo- 
zowej w Str7Y- 
żawie 


11. 


Jezioro Jcłeniec 
p, jele(luł 


Karasie, liny, le- 
szcze, raki,szczu- 
paki, okonie, płot- 
2 l 21 ki i wzdręgi 
Karasie, szczupa- 
ki, rzadko liny 


2 6 


Karasie i liny 


2 3 


Karasie, liny, 
szczupaki i wę- 
34 I 12 gorze 
I Karasie, iiny, Ic- 
szcze, szczupaki, 
40 20 jazgarze, okonie, I 
płotki, wzdręgi, 
uklejki, raki, wę- 
I gorze i sandacze 
I Okonie, karasie, 
liny, płotki,wzdrę- 
3 2 I gi, leszcze i szczu- 
paki 
I Karasie, liny, le- 
szcze i szczupaki 


Obszar dworski 
Batlewo 


jeden z obywa- 
teli w Chełmnie 


Obszar dworski 
Blachta 
Fiskus domcn. 
gmina Kałdus 


Fiskus domen. 


Gmina Małe 
C7yste 


Fiskus domen, 


41 3 
IOkonic, karasie, Obszar dworski 
liny, płotki i SZC7U- I D7iałowo 
2 4 pełki 


4 


JalgełrZC, sanda- I 
cze, karric, liny, 
płotki, wzdręgi, I 
leszczc, uklejki, I 
szczupaki i wę- 
gor7e. I 
Linv, SZl'ZU paki, I 
okonie, jarzem- 
biaki, płotki i 
uklejki 


25' 2 


Obs7ar d\\ or
k 
Ostlomecko 


Ohszar dworss 
Jcleniec i Stokrl!lI
>>>
"- 13 - 


. 


Nagł()wek i ak p o p r z c d n i o. 
12. jezioro Głucho- Okonie. karasie, Obszar dworski 
wskie p. Głu- )iny, kiełbie Głuchowo 
chowie 5 4,5 szc7upaki 
13. jezioro Gogoli- Karasie, liny, płot- jeden z obywa- 
niec p. Batlewie 4 5 ki, szczupaki, teli w Chełmnie 
wzdręgi, jazgarze 
i raki 
14, jezioro Grubno Karpie, karasie Obszar dworski 
I p. Grubnie . 2 4 liny Grubno 
15. jezioro janow- Karasie Gmina janowo 
ski e p,
janowie 2 2 
16. jeziorko przy Karasie, liny, Obszar dworski 
NiemcLyku 2 2,5 szczupaki le- Niemczyk 
szcze 
17. jezioro Korna- 168 Karasie, liny Obszar dworski 
towskie p. Kor- leszcze Lipienek 
natowie 5 
18. Bagnisko Kolno I jazgarze, okonie. 2 właśc, w Kolnie 
p..Kolnie. . . , 11 5 karasie, liny, płot- 
ki, leszcze. SZC7U- 
paki i węgor (e 
19. Duże Krusiń- Karasie i SZCZll- Obszar dworski 
skie jezioro p. paki Krusin 
Krusinie , . . 8 2 
20. Małe Krusiń- Karasie liny Obszar dworski 
skie jezioro -p. Krusin 
Krusinie 2 2 
21. jezioro Krzywe jazgarze, karasie. Ob
zar dworski 
p, Gruhnie 4 liny i szczupaki Grubno 
22. Jezioro Zamko- Szczupaki, okonie I Ohszar dworski 
we p. Lipienku 14 2 liny i leszcze Lipienek 
23. jezioro Lino- Karasie, liny, R7ąd polski 
wieckie p. Li- uklejki i szczu- 
nówcu 4 2 paki 
24. jezioro Łyniec- Katy, miętusy, ka- Obszar dworski 
kic p. Łyńcu . 5 7 rasie, liny, ślizy, \\'ahcz 
leszcze. uklejki, 
szczupaki i raki I 


j
>>>
:.. 14 


- .. 


N a g ł o wek jak p o p r z e d n i o. 


25, 


Jezior) Wiel- 
dządzkie przy 
Wieldządzu . 


26. 


Jezioro Młyil- 
ski e p. Mł) lIsku 


27. 


Jezioro NadQI- 
nik przy Wy- 
chorzu . . , . . 
Jezioro Nizkie 
p. Podwiesku . 


28. 


29. 


Jezioro Niem- 
czyk p. Niem- 
czyku ,.,.. 
Jezioro Obory 
p, Obordch. . , 
Jezioro Górne 
Wymiary przy 
GÓrnych Wy- 
miarach . . . . 
Jezioro Ostro- 
mecko p. Ostro- 
mecku , . . . . 


30. 


31. 


32, 


33 


Jezioro Pnie- 
wite (wiejskie) 
p. Pniewitcm . 


34 


Jezinro Pod- 
wieskie p. Pod- 
wiesku . . , 


11 


I Slczupl1ki, liny, I 
I okonie, leszcze,' 
jarzembiaki, płot- 
ki, uklejki i raki 
Karasie, liny, le- 
B szcze, uklejki, wę- I 
gorze i szczupaki I 
I 
Szczupaki, kara- I 
si e, liny i płotki 
I 
I 
Okonit, karasie, I 
liny, kiełbie, płot- 
ki,wzdręgi iSlCZU 
paki 
Karasie, liny, oko- 
nie, leszcze i 
szczupaki 
Karasie, liny, le- 
6 szcze i szczupaki 
I KarasIe i liny 


48 10 


5 


8 


13 1 ,5 


4 3,5 


8 


3 2 


Jazgarze, sanda- 
cze, karpie, kara- 
2 '4,5 sic, liny, płotki, 
I wzdręgi, leszcze, 
I uklejki, szczupaki 
I i węgorze 
I Karasie, liny, kieł- 
I bie, węgorze, raki, 
15 101 szczupaki, okonie 
I i leszcze 
I Okonie, karasie, 
,liny, kiełbie, płot- 
2 4 I ki, w71Jręgi, uklej- I 
I ki i szczupaki 


Gmina 
\\'ieldządz 


Obszar dwors"i 
Wrodawki 


Obszar dwor5kj 
Wichor7e 


Miasto Chełmno 


Obszar dworski 
Niemczyk 


Gmina Obory 


2 obywatele w 
Kolnie 


Obszar dworski 
Ostrornecko 


l obywatel z 
Pniewitego 


Miasto Chełmlw
>>>
15 


N a g ł .1 wek jak p o p r z e d n i o, 


35. I ]clioro Zgniłe 
(Wielkie) prz} 
Trzebiełtlchu 


36. je7iOl o Pal ko- 
we (I\\ałe) pr7Y 
Trlcbiełuchu 
37, je7ioro Rcp- 
łÓwka (Długie) 
jezioro p. Pieniu 


38. I jelioro Gor7el- 
niane PllY Ry- 
I bil1cU, , 
39. I je7JOro Roba- 
i kowskie p, Ro- 
I bakowic 


40. jezioro CLarne 
przy Czarżu 


41. Jezioro Strąc7- 
kowe p. Pnie- 
witem 
42. jezioro Sos- 
nowka p, Sos- 
nÓwce . . . . , 


43, Jezioro Storluz 
p. jelencu . , . 


Karasie, liny, I Gmina Tl7ebie- 
szczupaki, okonie, I łuch 
uklejki, płotki i 
jarzembidki 
Karasie, liny, I Gmina. Trzl'bie- 
szc7upaki, okonie I łuch 
4 i płotki 
ja7garze, okonie, 
sandacze, karasie, 
8 karpie, liny, płot- 
ki, wzdręgi, le- 
szcze, jarzembia- 
ki, uklejki, szczu- 
paki i węgorze 
Karasie, kal pic i I Obs7ar dworski 
liny Ryhiniec 
4 


8 


5 


Obszar dworski 
Ostromecko, 
gmina PiciI i I 
właśc. w \Viel- 
kiej Kępie 


Gmina Robako- 
wo 


3 właścicieli w 
Czarżu 


l właściciel w 
Pniewirem 


Okonie, karpie, Gmina Sosnów- 
karasie, liny, płot- ha 
4 12 ki, wzdręgi, le- 
S.lCZC, jarzemlia- 
ki, szczupaki i 
węgorze 


4 


9 


3 


I Głowacze, miętu- 
I sy, karasie, S7CZU- 
36 7 paki, liny, węgo- 
I I rze i raki 
I I j(.lIgalze, sanda- 
ł3 I 4 I cze, okonie, liny, 
I płotki, wzdręgi, 
leszcze, jarzcl11- 
I biaki, uklejki, 
I szczupaki i wę- 
gorze 
I Karasie, liny, kieł- 
bic i wzdręgi 


7 3 


KarasIe, 
3 2 paki 


szczu- Ohszar dworshi 
Storluz
>>>
- 1h 


N a g ł o wek Jak p o p r z e d n i o. 
I Karasie i liny 


44, 


Je.doro rytle w- 
skie p. Tyt1e- 
wie. . , . 


10 2 


I Sanóaczc, miętu- 
II I 7 I sy , sumy, karpie, 
kartl
ic, liny, kieł- 
bie, leszcze, uklej- 
ki, kr7ywosLczoki 
: (rapy), klenie, wę- I 
gorze i raki 
I Szczupaki, kara- I 
sic, liny i płotki 
21 2 ,5: 
Sandacze, miętu- 
I I sy, karpie, kara- 
10 8 I sic, liny, kiełbie, 
,leszcze, uklejki, I 
I węgorzc, laki i 
szczupaki 
I Karasie, liny, 
5 4 szczupaki 
I jazgarze, karasie, 
5 4 jliny, szczupaki 
3 3 I Karasie 


Obszar dworski 
1 Y t h.'wo i \\'i- 
chorze 
Fiskus lasÓw 


Obszar dwor
ki 
\Vichorze 


Miasto Chełmno 


Ohszar dworski 
Krusin 
Obsz. dw, Urub- 
no i I
ybieniec 
Obszar dworski 
Blachta 


45. 


jelioro Czynka 
p. Rafie , 


KI itnat. 


Zicmia chełmińska leży w klimacie przejściowym od morskiego 
do lądo\\ lhO i wykazuje dość siln
 Zale.dlOŚC od mOlza i wielką 
ilość wiat.ow, kture przez c,\ły rok się uwyóatniają a w StYL/Hiu 
i lutym najwięcej, co poł4cLon
 jCiJl z 
 ilnymi mro7ami. \ł\/ ogóle 
juf z tego powodu Niemcy ndzywali tę prowincję WindpI cussen za- 
miasł \\'estpreusse n. 
Średnia ciepłota roc7na wynosi dla powiatu chełmiriskiego 
7, 7 o Ccl
iuszl, śednia ciepłoia stycznia - 2, 4 C, lipca'
 18') C. 
W8hanid latem śrcdnirj cicpłoty W) nOSLą 2() o C . 
OpaJów .1eszcilJ\vych j
st n
llJ
ół. maI), bo tylko 500 mm 
rocznic Sniegów jest nie#ielc, Slnna wskutek tcgo jest rLadka 


4o, 


jezioroWichor- 
shie przy Wi- 
C or7U . . , , , 
)I zioro Ziekop 
p. Gl anicy 001- 
11 ej . , .- . . 


47, 


48. 


jezioro Ziegań 
p. Krusinie . . 
Jezioro p, Gru- 
bnie 
Jezioro pl' LY 
Blachcic 


49. 


50,
>>>
- 17 - 


i krótkotrwała; des7.cze wydatniej padają na wio
nę i nieco w lecie, 
na ogół za mało, przyczem wiatry prędko osuszają ziemię i ni\.\. eczą 
częściowo skutki opadów. 
Vnosna nadchodzi po limowych, wiaternych i mroźnych mie- 
siącach jak styczeń i luty dość pÓlno, bo w kwietniu zarazem za- 
chodzą z początkiem maja na 3 mroźnych świ
tych (Pankracy, Ser- 
wacy, Bonifacy) przymrozki mocne i szron, dające się we znaki 
warzywom I kwiatom. Lato jest krótkie i ciepłe z\\ łaszcza w lipcu, 
Jesień pogodna i pi
kna, prawdziwie polska jesiell c7}'1i "habie lato" 
sprzyja dojrzewaniu owoców. Potem następuje szaruga jesienna 
z deszczami, śniegiem i przymro7kami a po nicj mało śnieżysta zima, 
W hotIinie \\'isły osłoniętej wynioślejszemi brzegami jakoteż 
w wymienionych uprzednio parowach jest zaciszniej i cieplej. 
Kierunek wi;;ltrów jest przeważnie północno-zachodni a także 
i północno-wschodni. Ze względu na nadmiar 1 niekiedy burzliwość 
wiatrów pobyt dla ludzi piersiowo-cllorych nie nadaje się ani w po- 
wiecie ani w mieście. 
\V związku z szerokością geograficzną wynosi najdłuższy dzień 
21 czerWCd: 16 godzin 45 minut 20 sekund, a noc naj krótsza : 7 go- 
dzin 14 minut 40 sekund, 
MidI'ą klimatu jest oprócz wielu innych czynników średnia 
ciepłota poszczegÓlnych miesięcy, ilość średnia opadÓw atmosferycz- 
nych, kierunek i jakość wiatrów, ilość dni pogodn} ch i t. d. Dane 
te jedynie przy pomocy stacyj mderologicznyeh zebrać można a tych 
brak, o ile zaś są, to prywatne w poszczegółnych dominiach. 
Na podstawie danych z Inspekcji dróg wodnych podaje się 
średnią ciepłotę, mierzoną rano o godzinie 7 jedynie, z okresu lat 
czterech 1903, 1913. 1918 i 1921, ponadto opady Zd półrocze 1922. 


Średnia ciepłota o 7 rafiO. Opady 
1\\iesiąc I 1903 I 1913 I 1918 I 1921 Miesiąc I 1922 
Styczeń - 2.63 1 . - 3.40 0 - 2.10 2.60 I 14.7 mm 
Luty - 0.30 - 200 -1.80 - 3.£0 II 7.9 mm 
Marzec 2.1G 2.33 - 0.30 3.50 III 18,6 mm 
Kwiecie.} 2.fiO 5.53 7,90 6.36 IV 35.5 mm 
.\1 d j 9.46 7.00 7.60 18,20 V 36.0 mm 
CZCI wiec 13,66 12.63 14.JO 15.60 VI 33.2 111 m 
Lipirc 15,32 16.40 15.00 18.20 VII g
.O mm 
Sierpień 13.60 14.00 14.00 13,40 VIII ł09.0 mm 
Wrzesień ] 0.26 9.86 10.40 10,50 
r dżdLiernik 6.50 5.10 8.00 7.00 Ralcm 348.9 mm 
Listopad 2.40 4.70 1.10 - 2.60 
Grudzieł} 1 70 1.70 O
O 100 ---- 
: 
fb 
.... .. 
,,\\'lIQr( IW "4- 
.... . 
,,
 . t :u 
" 



-łSfl£ 
 


-
>>>
IX 


Adtninistracja powiatu chełmińskiego 
od 22 stycznia 1920 aż do 1 lipca 1922 r. 


I. Podział administracyjny powiatu: 
Po obj
ciu powiatu Chełmińskiego przez r7ąd Rzeczypospolitej 
Polskiej dnia 22 stycznia 1920 r, kontynuowała się administracja 
powiatu na podstawie ustaw pru
kich i niemieckich, do tejże chwili 
miarodajnych. Pozostał mianowicie na razie ten sam podział ad- 
ministracyjny, W skład powiatu ChełmirIskiego wchod7ą: 
a) miasto Chełmno, 
b) 85 gmin wiejskich, 
c) 60 ohszarów dworskich. 
Gminy wiejskie: 


Nr 


Obecna 
polska nazwa 


Dawniejsza 
niem. na7W£ł : 


Obecny sołtys 


Poclta 


1, Bielawy I Bielau I JÓz. KlIIII
lann 
2,- Bieflkówka I Bienkowko i Jan Kurowski 
3, Błędowo Blandau! I Tomasz Okonek 
4. Błoto Blotto I Julj, Jurkiewicz 
5, Borki Borken I Jan Gorecki I 
o. Borówno 80rowno I Franc, Geppus 
7. Brankówka Jamrau I Arnold Wiche.rt 
8. Bruki I Friedrkhsbruch Jan Walentowicz 

, Bmki II Wilhelmsbruch Kom, Stasiewski 
l (I. Br70zowo Brozowo I Władysł. Pawski 
11. Czarze Scharnesc I Stanisł. Talkowski 
1 T) Czemłewo Scl1Cmlau Franc. Górny 
13. Dąhrowa I Damerau I Józ, Jarocki 
pod (Onislawielll I 
t.!, Dąbrówka Dombrowken /V\ac. Deręgowski 
pod GorZllc!towt.m I 
1
. D
bowiec Dembowitz ,lilllltillł'Z\It\
i l 4'zill'Ził Kokocko 
Hi. Odn..: W)miary Niederausmass Rudolt' Kowalke Podwiesk 
17. Dołki Dolkcn Jan Zilz ' ChełmIlo 
H( D-,r, osz Chr'm.1 flllm-I
orpłl\l'h Dawid Rosenfeld Podwiesk 
J 9. Dor. osz szlach Hohnsdorf Robert Duwe Wakrm....o 
20. Orlonowo Drzonowo Piotr Milaszewski Lisewo 
21, Duhielno DuhirIno Dominik .\1artiiaski I Wrocławki 
2'). Dworzysko CurtshUhl' I Franc. Wolnikowski Chełmno 
23. I I Firluz Firlus I JÓll'f Sarnecki I Kornatowo 
24-: Głażejewo Olasau FrallL WrM)lcwski Unisław 


i . 
I Lrse\\'o 
Chełmno 
I Gorz
rI.lowo 
na ml(
Jscll 
Błoto 
Kokocko 
Szynych 
Błoto 
Błuto 
Chełmnu 
w miejscu 
Dąhrowa 
pod Unisł.m i
111 
na miejscu 
ł;Ul'llll'hu\\ o
>>>
t 
ł 


- 


ł"I a g łów c k jak p o p r z e d n i 0, 


25. Gogolin (gm.) I Gogo1in I Henryk Bal tcl Podwiesk 
26. I Górne Wymiary Oberausmass Francisl.
k Olld31. na micj
cu 
27. Granica Grcnz Paweł Swiąthowski Podwirsk 
28, Grzegorz Falkenstein I Augustyn Klapp Wrnd.l'\'ki 
29. Grzybno (gm) Gri
benau I Teofil Hiltar Ulli
ła.\' 
30, I janowo janowo I Teofil Krausc Dąhrowa 
pod enisl,lwil'lII 
31. I Kałdus Kaldus Franc. KUTOwski Chełmno 
32. Kijewo KroI. Kiewo I Robert Kortas na mi
jscu 
33, I Kiełp Kielp I Andrzej Nowakowski Watero\\'o 
34. I Kijewo szlach. Withelmsau I rerman Gregorjus I Kijcwo król. 
35. Klamry Kiammer j')zef Kqzłowski Chełmno 
36. Kokocko Kokotzko Wiktor Swittik na miejscu 
37, Kol
nki Kollcnken \\'ojciech Fisch Gornc 
\V
 miary 
38. Kolno Kolln \VilheIm Licbe " 
39. Kornatowo Kornatowo Leon Szcz
pański I na mie;scu 
.tO. I Kotnowo Kottenau Reinhold Epding I Płużnica 
I pow. Wlhrz
ski 
41. I Krajęcin Krajenczyn Antoni Przybylski I G rztl hOW;J 
42' 1 Lisewo Lissewo I Ludwik Kowalski na miejscu 
43. Łęg Neusass Henryk 
chwandt Podwi
sk 
44. Malankowo Malankowo Franciszek 1\\arks Lisewo 
I 
45. Małe Czyste Reinau jakób Intek lila miejscu 
4G. Mała Kępa I KI. Kempe Karol Nass Ostromecko 
47, J\t\ałe Łunawy KI. Lunau Franc, NickeI I Podwicsk 
48. Mozgowin I Mosgowin Fryderyk Giitzlaff Ostromecko 
49. \o\\ił\\il'ś ł'hphu. Culm-Neudorf Reinhard Franz I Chełmno 
5(). .\tI\\ił\\irś SZliłł'b. \dl. Neudorf Stanisł. jaworski I Czarze 
51. NowyBolumin ' Neu Bolumin Roman Talkowski I Dąbrowa 
pod Unisla\\ iem 
52. Nowe Dobre: Neugut Teofil Ossowski' Chełmno 
53. Osnowo I Osnowo józef Kończewski Chcłmno 
5.1. Obory I Eiselau Augustyn Baumann I ł;Ol'l.Ilf'llO\lu 
5:", Płąchawy Plangenau Jan Ast " 
56. Pniewite ! Pniewitten jan Zacharek : Kornatowo 
57. Podwiesk I Podwitz Piotr Balzer II na miejscu 
5R J
afa I Raffa Leon Karczewski Ostromecko 
5
', Robakowo ; Rebkau W, Kozłowski i ł
orl.lldlO"o 
00, R07[arty I fłlhll-UU
S!!;ill.t4In l Henryk Tiahrt I Mnis7ck 
I pow. Grudziądz 
61. RÓżnowo I Rosenau Wilhelm Kratls
 I Kokocko 
62. Ruda II
udd 1 1\\iChał 0ślicki I" iI IIlu\\ u 
I.I. 
63. Sarnowo I Sarnau Józ. Groszewski I "
>>>
- 20- 


Nagł6wek jak poprzednio 


64. Słończ Schlonz ; August Notzel Czarze 
65, SosnÓwka Schijnsee lOtto Bartel Szynych 
66. Starll!!.rłill !!.łirll\ ,'\lthausen(Gut I Adolf Kosillska Chełmno 
67, ,,410111) "(Dorf)",, " 
68. Stryżawa I Striesau I Wilhelm ZerulI Ostrornecko 
69, S7tynwag I Steinwagc Franc Werwicki I Mniszek 
pow. Grudl.iądz 
70. I StrucfOll Strutzfon I Szymon Nogalski Lisewo 
71. Świętosław Wcnzlau jerzy Moraczewski Dzwieszno 
72. I Szynych Schoneich Gustaw Hermann na miejscu 
73. Trzehcz król. Kg.Gr.Trzebcz l JÓ7. Jankowski Trzebczyk 
74. Trzebczyk KI. Trebis I Michał Kiljan na miejscu 
75. Trzebiełuch Radmannsuorf Emil ASITIus f;orzuł'llOno 
76. Unisław .Unislaw jan Zakrzcwski na miejscu 
77. Uść Ust .\U
Llst Guischard I Chcłmno 
78. I \\'aldono krłil. KgJ. \Valdau Franc, Zakur7(
wski Ostromecko 
79, I \\'aldono szlal'h. Adl. \Valdau Or7eg. Michałowski na miejscu 
80, I \\ ił'lki,' f'nstł' Gr. Czyste I józ. Lipiński Małe Czyste 
81, I Wielka Kępa I Gr. Kcmpe I Woj, Więckowski Ostrornecko 
82, I \Y.'icl
ządz I Villisas
 H
rmann Hoffmann \unił\\i,:ś Kr. 
83. "'rl
II' I.Ullil\B Gr. Lunau \VlIhen' Becker Podwlesk 
84. IWaterowo . Waltersdorf Anast. Bojanowski Waterowo 
85' 1 Zakrzcwo Zakrzewo Franc. Kubacki Małc Czystc 
86. Zegartowice I Segcrtsdorf Berthold Schwenk " 
I (gmina) I 
I I 


Samorząd gminy opiera sit: na pruskiej ordynacji wiejskiej dld 
siedmiu wschodnich prowincyj monarchji z 3 lipca 1891, zmienionej 
tymczasowym rozporządzeni cm Min. b, dz. pr. z 25 marca 1920 r. 
(Dziennik Urlęd, Min. b, dz. pr. Nr. 19 poz. 190.) 
W tych gminach, w których Iic7ba uprawnionych do głoso- 
wania prLY wyhorach gminnych wynosi więcej niż 100, wstępuje 
w miejsce "ZgromadzcniLl Gminnnego'\ "Rada Gminna", która 
skłałla się z sołtysa, ławników i radnych, Na 20 wyborców przy- 
pada jeden radny. Liczba członków rady gminnej (sołtysa, łdwni- 
ków i radnych nie może przekraczać liczby 24. \\Tybory do Rady 
Gminnej są równe, tdjne, bezpośrednie, powszcchnc i proporcjonalne 
(zob, SS 49, 50). 
Sołtysa i ławników wybiera Zgromadzcnie Gminne lub Rada 
Gminna (S 75), \Vybór sołtysa i ławnika podlcga zatwierdzcniu
>>>
- 21 - 


przez starostę, ktÓry 7atwicrdzcnia mote odmówić tylko za zezwo- 
knicm \Vydziclłu Powiato\\cgo (
84). Co do ur7(
dowania, praw 
obowiązków sołtysa i ławniko\\' zob. 99 74 -91. 
Ostatnic wyhory gminne odhyły się w lecie 1920 r 


Obszary dworskie: 



 
z 


Obecna 
polska 
nazwa 


1. 1 Bajerze 
L. Batlewo 
3, Bągart 
4. Blachta 
5. Bocin 
j 
6. BolUlnin 


7. Boluminek 
I 
8. Ccpno 
9, Działowo 


10, Falęcin 


11 Głuchawo 
12. Gogolin 
13. Gołoty 


Dawniej- 
sza niem, 
nazwa 


I B . 
alersee 
Battlewo 
Baumgart 


Blachta 
Botschi n 


Poczta 


Trzebczyk 
Kornatowo 
Trzebczyk 


Kornatowo 
Płużnica 
pow. Wąbrzl'ski 
I Gr. Bolumin Dąbrówka 
pod IJnislawicm 
KI. BolUlnin 


..c 
u 

 
 
ro 
 
N 
 
I en 
 
..Q Q) 
O..c 

 
I 
I 533 Hoffmann 
534 Wegner 
285 Ks, Bentheim- 
I Tecklenburg 
202 \V. Dommes 
702 Rzec7pos. Polska 
dzierż. Grzybowski 
1067 Ks. Bentheim- 
I Tecklenburg 
293 Gmina kościelna 
Boiuminek 


\\'łaściciel 


zob. 
Małe Czyste I Wi- Loga 
I chorze 
'Gorzuchowo 371 Spadkohierca 
Działowski 


Cepno 
Działowo 
ł 
Dietrichs- 
dorf 
Glauchau 
Gogolin 
Golott} 


14. GorYlI I Gorynnen 
15, Gor71lchowo Gottersfeld 
16. Grzybno ; Grie'., e 
(d\)(l1) 
17.' Grubno I Grubno 


18: Gutlin 
19. G7in 
2U., Jeleniec 


I GuWin 
Kisin 
I Gelenz 


Chełmża 


,. 
Podwiesk 
Unisław 


\Viewiorki 
pow. Grudzi}dl. 
na miejscu 


Unisław 


Chełmno 


866 Strebe 


825 Alvensleben 
132 
553 Ks. 8entheim- 
I Tecklel1hur
 
524 J. Błuchowiak 
349 Gen, Józef Halłer 
i Okrt;g, Urz. Ziemski 
562 RZfCZpOS. Polska 
dzierż. Guentzel 
909 Hr. PUSłOW3ki 
Karo I 


Kokocko 93 Gidaslcwski 
Dąbrówkd 1163 Paczkowski 
pod Unislawiem I 
.. A1ak C7yste 542 M. BiscłlOff \Vinter
>>>
22 -- 


. - --
- 


- ..-..- 


. - 


...
 --- 


N a g ł 6 wek jak p o p r z e d n i o. 


21.1 Jozoll.o\\'o 'Josephsdorf Płużnica 549 1-1. PJehn 
pow. Wąbrzl'sld 
22. Kamjarki 'Kamlarken Kornatowo 275 August Kurek 
23,1 KI
C7ko\Vn I Klinzkau Wałd. szl. 312 Fr. Lisack 
24., K.1'hyły I Stuthof I Małe Czyste 276 Strilbing 
25, Kossowizna I Kosawilna I Kijewo 175 J. Lewandowski 
26. Krusin Kruschin Kornatowo 499 J. Puhan 
27. Linje I Neulinum I DąbrÓwka 1129 Rzeczpos, Pulska 
pod Unisławitm 
28. Linówiec Linowitz Kornatowo 342 Rzeczpos. Polska 
(dom) dzierż. MUller 
29, Lipienek Lippinken Kornatowo 748 R7eczpos. Pojska 
I (dom) dzierż, Haertle 
30. tyniec Linietz 001' luchowo 150 Udałowski 
.J '-j MgOSlCZ Heimbrunn Lisewo 599 Bussc 
I 32. \1łyńsk Mlińsk Kornatowo 150,:Priboth 
33., NapoJe NappoIle Trzebczyk 192 Slulc 
34. Nicmczyk Nicmc7yk \\'rodawki 30li R. \\'itte 
35. 1 Nowy Dwór Kgl. Neuhoff 349 G. \Vitte 
I Król. loh. I 
:
6. NowydwÓr Ad\. Nl'uhof Ostromccko O"tro-, Hl. AJvcnslehcn 
! pod Oslrnmcckiem mccko l 
37. 1 Ostromecko Ostromecko na miejscu 3197/ " 
38. 1 Panieńska Nonncn- Chełmno 322 Rzeczpos. Polsh,ł 
I Kępa kampe I I Reichel 
39.' Paparzyn Paparzin Gorzuchowo 671 \\' estphal 
40, Piątkowo Piontkowo " 377 Boldt 
41. Pie{t Picn I Ostromecko 180 E, Klatt 
42. Pilewice Pillcwitz Oorzuchowo 547 Hl', \N. Rostwo- 
43. Płutowo Plułowo Kijewo fi27 rO\
ki 
44,1 Racinicwo Siegsruh Unisław 1013 Hr. \Vł. Pusłowski 
45. Ryhiniec Rihenz Małe Czyste 700 Rzeczpos, Pols1,a 
I (dom) , dzierż. Grlybowski 
)6 Slcrokopas Schcroh.o- \Vrocławki 347 Rzcczpos, Polska 
(dom) pass I dzier7. S7czcpi Jlski 
47 1 Stahlcwicc Stallcwitz Unisław 692, Bentheim- 
Tecklenburg 
48 i Stoi no Stoi no Małe Czyste 580; H. Stri.ibing 
4ą StorJuz Storlus " 374; Dr. O. StrUbing 
50. Szymlorno Schónborn Kijewo 535 F. Kauffmann 
51 Trzelcz sz\. Adl. Gr, Tr7ehcz\'k 839 L. Ślas
i, 
Trzebcz spadkobiercy
>>>
- 23 
 


N a 
 ł () wek i a k p o p r z e d n i (), 


52. Trzebskie I Trehisfelde Trzebclyk 
Pole 
53. Tvtlc'A o Tittlewo 
54. 1 Uilisław I Domane 
(dom) Unislaw 
55. Wabcz I \VahCl ' Małe Czyste 
56. \Vier7howo \\'eidenhof Kornatowo 
57. \\lichO! ze \Vichorsee Małe Clyste 
i Cepno I 
58. \Vrocławki \Vrotzlawken 
59. Zegartovl'ice I Segartowitz 
( obsz) 
60. ŻygJąd 


336 1 Okreg. Urząd 
I Ziemski 
Komatowo I 227 'N. Rassow 
Unisłl\\' 409 Rzeczpos. Po1ska 
I dzi
ri:. Zi(;tak 
H60 Dr. \\' itułu Slaski 
280 Brandes 
837 1 v. Loga 
IM miejscu 390 \\'ojnowski Bron, 
Małe Czyste 454 R. Bremer 
I 
" 617 Bentheim- 
I Tecklcnburg 
\\1 s,lI11odziclnych obszar,lch dworskich włclściciele ich Sc\ oho- 
wiązani do tych samych świadcll'11 w interesie puh1icznym, do 
których obowiązana jest gmina (
 122 I rd, wiejskiej). 
Starosta zatwkrdza naczelnika Dhszćll u d\\'orskiego i jego 
zast;pcę, zwykle właściciela obszaru dw. lub oso he; przez niego 
proponowaną (
 125.) 
Prawa i obowic\7ki naczelnika są nd ogół t
 same co sołtysa 
(

 90, 9 l), Obszary uworskie nie mcłją jednakowoż żadnej re- 
prezentacji gminnej z wyboró\\. 
Sejm ustawodawczy Rzeczypospolitej Polskiej obraduje obec- 
nie nad nową jednolitą ustawą o gminie wiejskiej dla całej Rzeczy- 
pospolitęj Pojskiej. *) 


Zeigłand 


Wójtostwa i Urzędy Stanu eywilnego: 
Gminy wiejskie i obszary dworskie p()wiatu Chełmińskiego tv;orzą 
23 wÓjtostw, ktÓre są zara7em ohwodami Urzędów Stanu Cywilncgo. 
1. Wójtostwo Wieldządz: \Vicldządl, Kotnowo, Błe;uowo, Goryń, 
Płąchawy, Wałdowo S7lacheckic. 
\\'Ćljt: Tomasl Okonek rojnik I Płąchaw, 
zastępca: J. Błochowiak z Gorynia, 
urzędnik stanu Cyw.: Franc. Stosik, organista z Błe;dow:1, 
zdstępca: Tomasl Okonek, rolnik z Płąchaw 
I) J
den z pr.Jjekłów t.lkil'j ustJwy o gminie wic.iskicj opracowal 
sł-łrc sta Chelmiński Dr. ()3S0wski ja'lo czbnek Rady Cst.wmt.Swcl('j przy 
l\'\in b. Oz pr. (druk.Jw..iny w Prl\g'ądli
 Administrac_,jnym w POlnaniu 
nr 3 rck 1921.)
>>>
- 24- 


2. Wójtostwo Drzonowo: Drzonowo, Szerok0pas, Lipienek, Ś",:i
- 
tosław, Olzegor7, Bocin. 
WÓjt: Stanisław Haertle l Lipienek, 
zastępca: Stanisław Grzybowski z Rocina, 
urzędnik St. C Stanisław Haertle, rolnik z Lipienek. 
zastępca: Leon Oołębiewski 7 DrzonO\\ a. 
3. Wójtostwo Trzebiełurh: TrJ(:,biduch, Dąbrowa pod Oorzllcltn- 
wem, Kh;czkowo, Oorzuchowo, Pilewice, Działowo, Sarno\Vo. 
Wójt: Aleksander Henke. nauczyciel z Sarno\Va, 
zastępca: vacat 
ur7
dnik 51. C. jÓ7cf G roszewski. Ol ganista z Sarno\\ a, 
zastępca: Aleksander Henke, nauczyciel z Sarnowa. 
4. Wójtostwo Lisewo: Lisewo. Kornatowo. Strucfon. Mgoszcz. 
Wójt: Florjan Buczkowski, rolnik z Lisewa, 
zastępca: Piotr Wojnowski, rolnik z Lisewa. 
urzędnik Stanu Cyw.: Talaśka, nauczyciel 7 Lisewa, 
zastępca: juljan Czortek z Lise\'!a, 
5. Wójtostwo Dubielno: DubieIno, FirJuz, Nowy Dw(}r, Niel11Clyk 
Wrocławki, MłYllSk. 
WÓjt: JÓ7ef Sarnecki, rolnik z Firluza, 
zastępca: vacat 
urzędnik S1. Cyw., Konrad Filcek, nauczyciel z Niemczyka. 
zastępca: jÓ7t
f Sarnecki, rolnik z firluzd. 
6, Wójtostwo Linowiec: Linowiec, Kamlarki, Wier7bowo, Piątkowo. 
ryt1ewo, Blachta, Klusin, Kohyły, Ohory, Batle\Vo. 
Wójt: J\\uellcr, rolnik z Linówca, 
zastępca: vacat 
urzędnik Stanu Cyw.: Teofil Mueller, roln i z Linówca, 
zastępca: jan Tkaczyk z Linówca, 
7, Wójtostwo Pniewite: PniLwite, Kraięcin, Malanko\Vo. 
\Vójt: August Nagórski, rolnik 7 Malankowa, 
zastępca: Walerjan \Viśniewski. rolnik z Krajęcina, 
urzędnik St. C.: BIOIlisław \Vojnowsld naucz, z Krajęcina. 
7astępca: Walerjan Wiśniewski, rolnik z Krajcina, 
8, Wójtostwo P parzyn: Paparlyn, tyniec, Robakowo, \Vahcż. 
\\'()jt: Dl. Sld
ki, \\łaśc, dóbr rycc.r . ich w \\'abczu, 
lastępcl: \\" endcl, gorzelany w \V rlhClU. 
nrzędnik St. C . Władysław Kozłowski, rolnik z RobClkowa, 
zastępc.l: vacc\t 
9. Wćjtostwo Słoino: Stolno, Rybinice, Cepno, Wichorzr, Orubno. 
\V ójt: R. Grzybowski, roinik 7 Ryhicrlca, 
zastępca: vacat 
urz
dnik St. Cyw,: Józef Welter, nauczyciel z Rybidlca, 
zastępca: Romua d Orz) l;r\\ski, fOlik z Rybieńca.
>>>
- 25- 


10. Wójtostwo Małe Czyste: Małe C7YSt:, Wielkie C7ystC, Zakrzcwo, 
Jeleniec, Żygląd, Storluz. 
\Vójt: Fr. Marchlik, rolnik 7 Zcłkrzcwa, 
lastępca: jÓlef Lipiliski, organista z Dui.ego Czystego, 
ur7;dnik St. Cyw,: Adolf Wiecki, nauczyciel Uuże C7yste, 
zast
pca: jól.cf Lipiliski, Duże Czyste. 
11. Wójtostwo Falęcin: Falęcin, Trzcbc7yk, Trzebskie Pole, Zegar- 
towice (gm,), Zegartowice (obsz, dw.), Głuchowo, Trzebcz 
szt., Trzcbcz krÓl. 
Wójt: Gdaniec Edm" organistc.l 7 Trzehcza szlacheckiego, 
zastępca: vacat 
urzędnik Stanu Cywilnego: Edmund Gdaniec, organista., 
zastępca: Władysław Beszczyński, rolnik z Trzebeza szl. 
12, Wójtostwo Unisław: Unisław, Głażejewo, Grzybno (dom), 
Grzybno (gm,), Gołoty, Raciniewo, Unisław (dom), Stablewice. 
Wójt: Teofil HiI1ar, rolnik z Grzybna (gm,), 
zastępca: vacat 
urz
dnik St. Cyw.: Ambroży Cies7yński, naucz. Unisław, 
zastępca: Teofil Hi1Iar, rolnik z Grzybna (gm.). 
13 Wójtostwo Dąbrowa pod Unisławiem: DąbrÓwka pod Unisław. 
Janowo, Czemlewo, Bolumin, Boluminek, Nowy Bolumin, Wał- 
dowo szlach" Linje. 
Wójt: Roman Talkowski, rolnik z Boluminka, 
zastępca: Wawrzyniec Hane1t, zegarmistrz z Dąbrowy, 
urzędnik St. Cyw.: Antoni Sikora, organista Boluminek, 
zast
pca: vacat 
14. Wójtostwo Ostromecko: Ostromecko, Rafa, Strzyżawa, Wielka 
Kępa, Mała Kępa, Pień. 
Wójt: Antoni Sikora, organista z Bolum"nka, 
zastępca: vacat 
urzędnik St. Cyw.: Antoni Sikora, Grga lista z Boluminka, 
zastęr ca : Władysław Dornowski, urzędnik pocztowy 
z Ostromecka, 
15, Wójtostwo Gzin: Gzin, Czarze, Dębowiec, Słończ, Nowawieś 
szlach" Borki. 
Wójt: Jan Pałczyński, rolnik z Czarza, 
zastępca: Piotr Buczkowski, rolnik z Nowejwsi szlach., 
urzędnik St. Cyw,: jan Pałczyński, rolnik z Czarza, 
zastępca: Kazimierz Pałczyński z Czarza. 
16. WOJtostwo Bruki I: Bruki I, Bruki 11, Błoto. 
Wójt: Konrad Stasiewski, właśc, mleczarni z Bruków I, 
zastępca: vacat 
urzędnik Stanu Cyw.: Hennig, nauczyciel z Bruków I, 
zastępca: Konrad Stasiewski, właśc. mleczarni z Bruków I.
>>>
- 26 


17. Wójtmłłwo Kokocko: Kokocko, Różnowo. Borówno, Bieńk6wka, 
Gutlin. 
Wójt: Leon Baumgart, rolnik z Kokocka, 
zastępca: Wiktor Switlik, rolnik z Kokocka, 
urzędnik Stanu Cyw,: Franc, Strey, nauczyc. z Kokocka, 
zastępca: Leon Baumgart, rolnik z Kokocka. 
18. Wojtostwo Starogród górny: Starogród górny, Starogród dolny, 
Dorposz szlach" Kaluus. Uść, Kicłp. 
\r Ójt: Władysław Trowski, nauczyci
1 z Kiełpia, 
zastępca: Andrzej Nowakowski, rolnik z Kicłpla, 
urzeunik 
t. Cyw.: Władysław Trowski, naucz, z Kidpia, 
zastępca: Jan Burandt, organista z Starogrodu. 
19. Wojtostwo Brzozowo: Brzo7.owo, Osnowo, Dworzysko, Pa- 
nieńska Kępa, 
Wójt: J. Kończcwski, rolnik z Osnuwa, 
zastępca: Stefański, rolnik z Osnowa, 
urzędnik St. Cyw.: Adolf Wiecki, nduczycicl Dui.e Czyste, 
zast
pca: vacat 
20. Wójtostwo Kijewo: ł\ijcwo, Bągart, Ncłpole, Szymborno, Ba- 
jerze, Kossowizna, Plntowo, Kijcwo szlach. 
\VÓjt: Juljan Stefa/lski, rolnik 7 Kijewa', 
zastępca: H, Szwedowski; rolnik 7 Kijewa, 
u/7
unik St. Cyw,: Włauysław Leśniewski, nauczyciel 
z Kijewa, 
zast
pca: Robert Kortas, budowniczy z Kijewa, 
21. Wójtostwo lUamry: Klamry, Nowe Dohro, Dołki, Górne Wy- 
miary, Kolno, 
Wójt: Franciszek Onasz, rolnik z Górnych Wymiar, 
zast
pca: Szymon Robaczewski 7 Klamer, 
urz
dnik Stanu Cywilnego: Franc. Gnasz, rolnik Górne 
\Vymiary. 
zast:pca: Teofil Ossowski, rolnik z Nowego Dobra, 


Policja palls
wowa. 


Komenda powiatowa P. p, w Chełmnie obejmuje posterunki 
w powiecie (13) i w mieście (1) a ponadto Ekepozyturę śledczą 
na powiat i miasto. 
W zakres czynn0ści Policji wchodzi bezpieczeństwo publiczne, 
zlecenia Prokuratorji, wład7 paJistwowych i administracyjnych, 
Władze przełożone Powiatowej Komendy Policji Państwowcj 
stanowią: Każdorazowy starosta powiatu chełmińskiego, Komcnda 
P. P, okręg XII w Toruni4 i Główna Komenda P. P. w Warszawie,
>>>
- 27- 


Posterunki Policji Państwowej na powiat chełmiński. 


Nr 


Nazwa 
posterun- 
ku 


Miejscowości 
Ilalci.ące do po
t('rullkll 


Posterunkowy 
szarża i miejscc 
zamieszkdnia 


1, Chełmno 
( obwód 
wiejski) 


2, I Brzozowo 


3. I Kokocko 


4, Czarżc 


5. Dąbrowa 


6. Unisław 


GlUbno, Stoliw, RyDicniec, 
Kobyły, Cepno, \Vichorze, 
JcIenicc, \ViclkicCzyste, Ma- 
I łe Czyste, Za"r lewo, Klam- 
ry, Dołki, Nowe Dobro 
Brzozowo, Osnowo, Dwo- 
rlyska, Watcrowo, Oorposz 
szlach" Kosawi7nd, Kije\\ 0, 
Kicłp, Folwarck Kijewski, 
Płuto\\'o, Starogrod górny i 
dolny, Ostrów Panicllski, 
UŚĆ, Kałdus 


I\okocko, [3or()wno, Bien- 
kówka, Błoto, Bruki II, Gut- 
lin, Różnowo 


Czarżc, Słończ, J
afa, Jano- 
wo, Czemlcwo, Borki, Dę- 
howiec, Nowawieś sllach, 


Dąbrowa, Boluminek, Bolu- 
min, Nowy Bolumin, \\'ał- 
dowo K n') I. , Ostl onH
cko, 
Nowyd\\'ór, Rcptowo, Moz- 
go", in. PielI, \\Tielka K.;pa, 
Gzin, Linje, StrlY7awd, Ma- 
ła Kępa 


Unisław, Bruki I, Raciniewo, 
Głażcjewo. Grzybno, Bągart, 
Stablewice, Gl zybno, Go- 
I -łoty 


7, TI zebcz kró1. Trzebcl Kn\l., Trzebcz szl., 
Trzcbskic Pole, Zcgartowice 
(gm. i ohsz, dw.), Falęcin, 
Głuchowo. Trzebczyk 


Cichewicz, 
starszy poste- 
runkowy, Cheł- 
mno 


Cicślinski, poste- 
runkowy, Brzo- 
zowo 


Stachowiak, 
posterunkowy, 
Kokocko 


Kowalski. poste- 
runkowy, Cza- 
rże 


Nowak, 
starszy poste- 
runkowy, Dą- 
hrowa 


Wawrzyniak, po- 
sterunkowy, 
Unisła\\' 


Kisielewski. 
postcrunkowy 1 
T r7cbcz
>>>
- 2H- 


N a g ł l') wek jak p o p r 7 c d n i o. 


8. DllbicJno 


I 
9. Lisewo 
I 


10. D4 h rowka 


I 
11. SarnO\vo 


12. Łunawy 


13. Pudwicsk 


14. Chełmno 


l 


\\'rodawki, No\\ydwÓr KrÓl.. 
Niemclyk, Firlllz, Lipienck, 
Drzonowo, SzeroJ...opas, Bo- 
cin, Świętosław, Grzegorz, 
DlIhicJno, MłYllsk 
Lisewo, Komatowo, Bielawy, 
Strucfnń, Pnicwitc, Ohory, 
Mgoszcz, Józefkowo, Blach- 
ta, Batlewo, Tytlcwo, Kal11- 
Jarki, \Vicrzbowo, LinÓwiec, 
Krusin 


Dąhrówka, M.l1anJ...owo, Kra- 
jęcin, Piątkowo, Wieldządz, 
Kotnowo, GorYll, Działowo 
Sarnowo, Wałdowo szlach" 
Ruda, Klęczkowo, Trzebie- 
łuch, Paparzyn, Rohakowo, 
Gorzuchowo, Pilewice, Płą- 
chawy, Błędowo 
Łunawy, Łunawki, Nowa- 
wieś chełm" \Vabcz, Łyniec, 
Gogolin (gm. i obsz. dw.), 
Brankówka, Sosnówka, Szy- 
nych, RGzgarty, Sztynwag 
Podwiesk, Kolno, K01enki, 
Górne Wymiary, Dolne Wy- 
miary, Granica, Łęg, Dor- 
posz chełm, 
Miasto 


Rmł7ikowski, 
posterunkowy, 
Dubielno 


Kalinowski, 
starszy poste- 
runkowy, Lise- 
wo 


Grochal, starszy 
posterunkowy, 
Dąbrówka 
Kasprzyk, 
posttrunko\\ y, 
Sarnowo 


Chojnicki, starszy 
posterunkowy, 
tlInawy 


Jaskólski, 
posterunkowy, 
Podwiesk 


starszy przodo- 
wnik, 18 poste- 
runkowych
>>>
. 


- 29- 


S,dzłowie t'ozfemezy. 


- 
I Nazwa 
Nr, 
I obwodu 


Miejscowości 
należące do obwodu 


Sędzia 
rozjemczy 


Zastf;pca 


l. Klamry 


2. Kolno 


3. Brzozowo 


Klamry, Dołki, Łuna- 
wy, Łunawki, Nowa- 
wieś chełm.. Nowe 
I Dobro, Dolne \Vymia- 
I ry, Grubno, Podwiesk 
Kolno, Łęg, Górne rr. Onasz, 
I Wymiary, Ostrów Pa- I Gór. Wymiary 
nieński, Dorposz chcł- 
I miń:ki, Kolenki I I 
I Brzozowo, Osnowo, Bolesław 
I Dworzysko, Uść Śliwiński, 
Brzozowo 


4. Starogród I Starogród Górny i Dol- 
l ny, Błoto, Borówno, 
Gutlin, Kałdus, Kiełp, 
Kokocko, Różnowo, 
Bienkówka, Waterowo 


I Grzybno gm., Grzybno Ed. Gdaniec, Jan Slaski, 
dom, Trzebcz szlach., Tlzehcz Trzebcz 
I Trzebcz Król., Trzcb- szlach, szlach. 
I . ! skie Pole 
Wielkie I \Vic1kic Czyste, Małe jÓ7ef Lipiński, Fr. Marchlik, 
Czyste Czyste, Zakrzewo, Ce- Wielkie Czyste Zakrzewo 
I pno, Wichorze, jele- 
niec, Storluz 
; Kijewo, Folwc\rck Ki- I licron. 
jewski, Koss
wizna, Szwedowski, 
Bajerze, 13C\gart, Dor- I Kije\\'o 
posz szlach., Napole, 
Płutowo, Szymborno 


SOI CZ3f7C 
I 
6, I Grzybno 


7 


8. Kijewo 
I 
i 


Czarze, .Gżyn, SłOlkz, 
Nowawieś szlachecka, 
Borki, Czemlewo 


Teofil 
Ossowski, 
Nowe Dobro 


Burandt, 
Starogród 


Fr. Zukierski, 
Czarze 


Michał 
Szołtysiak, 
Klamry 


Bcrent, 
Gór. Wymiary 


Pawski, 
Brzozowo 


, Gidaszewski, 
Gutlin 


jan 
Pałczyński, 
Czarze 


Kortas, 
Kijewo
>>>
- 30-. 


N a g ł () w c k jak p o p r z c d n i ° 


g Lise\\ o Lisewo, Mdlankowo, Talaśka, B. 
Pniewite, Krusin, Fir- nauc7yciel, Chrlanowski, 
luz, Kraj
cin, Korna- Lisewo Kornatowo 
towo, Młyńsk, Batle- 
wo, Blachta, \\'icl- 
dząd7, MgOS7cz, Bie- 
lawy, Józefkowa, Kot- 
nowo 
10. Ostro- Ostromecko, Linje, Sikora, Rogowski, 
mccko Wielka Kcpa, Mała organista, Ostromecko 
Kępa,Mozgowin, Piei1, Roll\lllinck 
Rafa, Janowo, Boi u- 
minek, Bolumin. Nowy 
Bolumin, Wałdowo 
11.1 SMI10WO Król., Dąbrowa 
Sarnowo, Dąbrówka, Groszcwski, Oeręgowskl, 
07iałowo,Goryt'1, Pilc- I Ol ganista, Dąbrowka 
wicc, Bł:dowo, Gogo.. Sarnowo 
lin gm., Gogolin obsz. 
dw., Sztynw\g, Go- 
rzuchowo, Klęczkowo, 
Trzebicłuch, Wałdo- I 
wo szlach., Ruda, Płą- I 
chawy, Robakowo 
12. Slynych Szynych, Rozgat ty, I St. Wiclarski , Czarnecki, 
Sosnówka,Bnnkówka organista, Szynych 
Szynych 


13. Unisłdw 


Unisław gm., Unisław 
dom., Bruki I, Bruki II, 
i Stablewice, Gołoty, 
Raciniewo 


14, Wahcz 


I Wabcz, Tytlewo, 
I \Vicl zbowo,Paparzyn, 
Linówicc, Kamlarki, 
Piątkowo, Kohyły, Ły- 
nicc, Ry bi cnicc ,Stolno, 
i Obory 
I 


Cieszyński, 
nauczyciel, 
Unisław 


Zakrzewski, 
roll'lik, 
Unisław 


A, Zarcmba 
\\Tabez 


Tkaczyk, 
nauczyciel, 
Linówiec 


J.....
>>>
- 31 


N a g łówek jak p o p r z e d n i o. 


15. Fah;cin 


16. : GrzegO! z 


Fal 
ci 11. Dubielno, Ołu- 
Ichowo, Zygl4d, Zegar- 
towice gm., Wrocław- 
I ki No\\- \.'dwÓI Ze g 'ar- 
I' .1 , 
towiceohsz.dw.,Niem- 
czyk 
: Grzegorz, Lipienek, 
Strucfoń, D. zonowo, 
S7erokopas. Bocin, I 
Świ:tosław I 


Jan Drews. 
Dubielno 


Bron. 
\Vojnowski, 
Wrocławki 


Haertle, 
Lipicl1ek 


SzczypiJlski, 
Szeroko pas 



ołożne (akuszerki) 
ustanowione przez Wydział powiatowy. 


I 
Nr I 


Nazwa 
obwodu 


Miejscowośei 
nałe7ące do obwodu 


Położna 
miejsce zamieszkanid 


I 
1. Chełmno 


2. Błęduwo 


3, Dubielno 


4. Lisewo 


I Chełmno, Grubno, Ostro w 
Panieński, Dołki 


Lube Paulina, Chełmno 
Oesterle Otylia " 
Zimmerma!1,n Matylda, 
Chełmno 
Bł
dowo, Płąchawy, Kotno- I ŚwitaIska Konstancja, 
wo, Goryń, \Vieldządz, I Błędowo 
Działowo, Dąbrowka 


Dubielno, Drzonowo,Bocin, 
Świ
tosła\V, Grzegórz, Li- 
pienek, Firluz, Szeroko- 
pas, Nowydwór, Niemczyk, 
Wrocławki 


I Popławska Stanisława, 
Dubiclno 


Lisewo, Mgoszcz, Blachta, 
Kornatowo, Młyńsk Struc- 
roń, Batlewo, Bielawy, JÓ- 
zefkowo 


Ryglewsk8 Stanisława, 
Lisewo
>>>
- 32- 


N a g ł 6 wek i a k p o p r z e d n i o. 


5. Pniewite 


Freund Franciszka, 
Pniewite 


6, I Małe 
I Czyste I 


7. Falęcin 


8. Unisław 


9. Kijewo 


10. Brzozowo 


11, Kokocko 


12, Bruki I 


13, C
3r, e 


Pniewite, Piątkowo, Kra- 
jęcin, Obory, Krusin, Ma- 
lankowo, Linówiec, Gorzu- 
chowo, Wierzbowo, Kam- 
larki 


StoI no, Kobyły, M1łe Czy- 
ste, Wielkie Czyste, Za- 
krzewo, Wich orze, Cepno, 
Rybieniec, Storlul, jelcniec, 
Zygląd, Tytlewo 


Słowińska Cecylja 
Zakrzewo 


Piotrowska Aniela, 
Trzebcz KroI. 


Fdlęcin, Trzebcz Królewski, 
Trzebcz szlachecki, Trzeb- 
czyk, Głuchowo, legał to- 
wice gm., Zegartowice obsz. 
dw., Bajerze, Napole, Bą- 
gart 
Unisław, Raciniewo, Grzyb- Wysocka Matylda, 
no, Stablewice, Gołoty, Unisław . 
Unisław dom., Grzybno 
dom. 


Kijewo, Kossowizna, Fol- 
warek Kijewski, Dorposz 
szlach., Szymborno, Płuto- 
wo, Kiełp 
Brzozowo, Waterowo, Os- 
nowo, Kałdus, Staro gród 
górny i dolny, Dworzyska, 
Uść 


Kokocko, Borówno, Róż- 
nowo, Bicnkówka, OuUin 


Bruki I, Bruki II, Błotu 


I 
vacat 


Knopp Weronika, 
BrzoAowo 


vacdt 


Kożlikowska Eleonora, 
Bruki I 


Czarze, Borki, GLin, Dę- Sosnu\\ska Leokadja, 
bowiec, Słończ, Nowawieś I Czarze 
szlach. 


......
>>>
- JJ- 


-- -- 


N a g łówek jak p o p r z e d n i o. 


14. Dąbrowtł I Dąbrowa, CzemlewQ, Linje, vacat 
Wałdowo król., Janowo 
Bolumin, Boluminek, Nowy 
Bolumin 


15. OstrQ- Ostromecko, Nowydwór, vacat 
mecko Strzyżawa, Mozgowin, 
Wielka Kępa, Mała Kępa, 
Pierl, Rafa 
16. Kolno Kolno, Górne Wymiary, vacat 
Dolne Wymiary, Nowe Do- 
bro, Kolenki, Łęg, Granica, 
Oorposz chełm. 
17. Szynych Szynych, Sosnówka, Brlw- V1cat 
kówka, R07garty, Podwiesk 
Ut ł unawki Łunawki, Łunawy, Nowa- Nowak Anna, Łunawki 
wieś chełm., KlamrY7Wabcz, 
Łynioc, Paparzyn 
19. Sztynwag Sztynwag, Gogolin wieś, vacat 
GogoHn ohsz, dw., Ruda, 
Klęczkowo, Trzebiełuch, 
Sarnowo, Robakowo 


Sadacze mięsa. 


- 


--- -- ""'"-- 


Nr, 


Nazwa 
obwodu 


Miejscowości 
należące do ohwodu 


Nazwisko 
badacza mięi3 
i miejsce 
7amieszkania 


I. Lisewo 


Drzonowo, Szeroko pas, Lipicnek, 
Świętosław, Grzegorz, Bocin, 
Lisewo, Kornatowo, Strucfoń, 
Mgoszcz, Bielawy, JÓzefkowo, 
Linówiec, Kamlarki, Wierzbowo, 
Piątkowo, Tytlewo, Batlewo, 
Błachta, Obory, Krusin, Kobyły, 
Pniewite, Kraj
cin, Mal.mkowo, 


Połomski, 
Lis
w(f
>>>
- 34 


..,1. 


N a g ł o wek jak p o p r z e d n i o. 


2 


Robakowo 


3, Dubiclno 


.(. Kijc\Vo 


5, Unisław 


fi, Oąhro\\ a 


7. C7arzc 


Wie1dządL, Kotno\\ u. Btrdowo, 
Goryń, Wałdowo sz!ach., Płą- 
cha wy, Trzebicłuch, Dąbrówka, 
Klęczkowo, Gorzuchowo, Pilc- 
wice, 
/jałowo, Sarno\Vo, Papa- 
rzyn, Łyniec, Wabcz, Robakowo 


Dubielno, Firluz, Nowy Dwor, 
Niemczyk, Wrocławki, Młynsk 


Kajc\\o, Bągarł, Napolc, SLym- 
borno, Bajerzc, Kosowizna, Plu- 
towo, Folwarek Kijewski, l\\ałe 
Czyste, Duże ClYStc, Zakrzewo, 
Jeleniec, Żygląd, Storluz. Ful _cin, 
Trzebcl. Tl zebcz król., Trzebcz 
szlach" Zcgartowice waeś, Ze- 
garto\\. icefolw" Głuchowo, Staro- 
gród, WatelOwo, OOlpOSZ szlach,. 
Kałdus, Kiełp, lT
ć 


Unisław wieś, Unisław dom" 
Głai:ejewo, Grlybno wicJ Grzyb- 
no dom" Goł )tv. Rd,iniewo, 
Stablewice, Bruki l, Bruki II, 
Błoto 


Dąbrowa, Jd110Wll, Czulll
wo, 
Bolumin, BolulI1inek, Nowy Bo- 
lumin, \Vałdowo król., Linje, 
Ostromecko, Rafa, Str7yżewo, 
Mozgowin, Duża KęP3, Mała 
K;pa, Pień, 


Gzin, Czar7c, O.bO\\ll c, SłOllcz, 
Nowawieś szlach, Borki, Ko- 
kocko, BOH.n'\,110, R{)żno\\o, Bida- 
kówka, Gutlin 


Ułon Bork, 
Robakowo 


vacat 
I (ur " 
 b ft 'n\.z ię' 
p. Polom...ki Li:.e, '1) 
vacat 
(ur.zęduje b"d.łcZ mi . 'a 
p. Sliwinftki z HrZOllJWd) 


vacat 
(ur' 1.,....i.. 
p. u.... I z... ar a) 


vacat 
(UrL(".1. Je h ,da L mi 
p, 
u no. ki I. Czar I 


So
mo\\ ski, 
Czarzc
>>>
- 35 


N ł r ł  wek jak p o p r z c d n i o, 



 


8. Pod" le 


Pl 1\ tc-:' I DolnL \V) 11'1 .uJ' Łu- 
na'''ki, !OdW' , S/yn) dł, ""B ran- 
kóv'k l. S nlJ\\ kt , Go ,oli n Wl\

, 
G Ił lin hl"'" Ro I drtv, Ruda, 
S7tynv. d, Gr .m.t:, . Dorposz 
chełm, NOt l\.dt; chełm" Ko- 
I 'll
i. Ł Klamry, Nowe Doblo, 
Dołki, Go UL \V jl11iary, Kolno 
b I J II\
 O 'nO\\ o, DWl)r Lysko, 
()stn}
 Pa liLfl
'.i 


9, Brz ,/owo 


10, 5tolno 


5t01110, R\ b,,
niLc, Cepno, \Vi- 
ChOI7C, Grubno 


TrojdrlOWski 
Bronisław, 
Podwiesk 


Śliwiński, 
Ul zozowo 


vacat 
(IIr7 dJje bJ,h
z mi.;:sa 
p Chwi.',ki l. BrZOZOW1) 


.Komisje sanitarne. 
Pierwszym le'
arzeln pow ut hvym hył Dr, 0, Krefft; od po- 
czątku ruku 1921 je,t lek'lrzcm powiatowym p. Dr. JÓ7ef Drążkowski 
w Chełmnie. 
POB/iat rhdmil' ki podLidol1o celem o"ólnego nadzoru sani- 
t un 
 
o lU 3 l)' i : 
I. okręg LiS6WO obLjmujL pGłnocno-wsch0dnią CZt;ŚĆ powiatu 
al du linji \Vic;łu-Kolt'nki-Ciórnc \Vymiary-Nowawieś szlach.- 
\VclUC7-Kobył) - Tytlc\ o włącLnic. 
II. okrę
 Chełmno C') 'il1luj
 ,rt:dnią częś
 powiatu z miastem 
/ 
I a'liL ni n l p:)łn0( i \\ .;Lh'łd j..lk powyżej wymieniono, na za- 
ł hÓd h.c vi \\ ła, In }lflłudr.ie miei cowości Borowno- 
Uutliil-K' 1 - Jorp lach, - \\ n
lkie Czysh.. - \Vichorze włącznie. 
.11. .kr 
 Un'sław 4. ni.lJ rt... t.: p )Niatu z rranicą północną 
.{ \\ Yl.lIert ,no pc d 111, II, 
\ · h.t k yj \ cl.pozc\: 
I. o.r g I Florj III ru ku' iki-Lise\\1o, aptekarz Wiliński- 
Li "Ol). 
JrH \'y'l.łd -l' ,-"', 
II. okręg np, Dr, B, ....u
 ta\ 'iki-Chdmno, t drogi
rzysta Ign, Ry- 
IIL
I-Llk t mnlJ , kupiec JÓLd Chmurzyński-Chełmno, kupiec M. Muzioł- 
(11 L It.l.. ), 
III. . okręg pp, Dr. Klimkiewicl-Unisław, rolnik Zakrzewski- 
URisław, Rutkowski-Unisław.
>>>
- 36- 


Zadanie komisy] sanitarnych jest: 
l. przekonywać się o stosunkach sanitarnych i higjenicznych 
w okręgu i być pomocą w zarządzeniach władz celem 
uniknięcia i zapobiegania zarazom oraz innym czynnikom 
szkodzącym zdrowIu publicznemu i poszczególnych osób. 
2. wydawać orzeczenia na życzenie władz pod względem sa- 
nitarnym i higjenicznym. 
3, przedkładać władzom propozycje co do ulepszenia stosunków 
zdrowotnych. 
Środkami ku spełnieniu tego zadania są między innemi rewizje 
sklepów i składów spożywczych, rzeźni, mleczarń, ubikacyj prze- 
znaczonych dla pr7ebywania publiczności, szpitali, przytułków, hoteli, 
pensjonatów, ustępów publicznych i prywatnych, ulic, śmietników 
i. t. p. (zob. Oręd, Pow. 1921 str, 105), 


Obwody wójtowskie tworzą zarazem obwody taksatorów 
bydła i koni jakoteż obwody rzeczoznawców w przedmiocie takso- 
wania wal tości rzeczy, - które z powodu zaraźliwych chorób na- 
leży zniszczyć. 
A. Obwody taksatorów bydła I koni, 


Nr. Obwód 


Taksator 


l. Wieldządz 
2. Orzonowo 
3. Trzebiełuch 
4, Lisewo 
5, Oubielno 
6. Linowiec 
7. Pniewite 
8. Paparzyn 
9. StoIno 
10. Małe Czyste 
II. Falęcin 
12. Unisław 
13. Dąbrowa 
14. Ostromecko 
15. Gzin 
16. Bruki ( 
17. KOłocko 


Błochowiak, rolnik 
Haertle, dzierżawca dom, 
Jeżewski, rolnik 
Chrzanowski Bartł, 
Sarnecki, rolnik 
'\OBer, dzierżawca dom, 
Nagórski, rolnik 
t Dr. Slaski, rolnik 
R. Grzybowski, dzierż, dom, 
Fr, Marchlik, rolnik 
Beszczyilski, rządca dóbr 
Ziętak, dzierżawca dom. 
Kraśkiewicz, rzeźnik 
Boldt, tolnik 
vacat 
Stasiewski 
Jan7 Otto, r
lnik 


Miejsce 
zamieszkania 


Gorytt 
Lipienek 
Działowo 
Kornatowo 
Firluz 
Linówiec 
Malankowl 
Wabcz 
Rybiniec 
Zakrzewo 
Trzebcz szlach 
Unisław 
Dąbrowa 
Piel1 
Gzin 
Bruki I 
Kokockw
>>>
37 - 


N a g ł l) wek jak p o p r z e d n i o. 


18. I Starogród gór. 
19. Brzozowo 
20. Kijewo 
21. Klamry 
22, Podwiesk 
23, Szynych 
24. Chełmno 


Kosiński, rolnik IStarogród 
Pawski, rolnik Brzozowo 
Juljan Stefański, rolnik Kijewo 
Onasz, rolnik Górne Wymiary 
Rutkowski, rolnik Nowawieś chełm. 
Wiczarski, organista Szynych 
Stefański i Beszczyński, rolno Chełmno 


B. Obwody rzeczoznawców dla otaksotłania przedmiotów, 
które wskutek chm 6b zaraźliwych podlegają zniszczeniu: 


Nr. Obwód Rzeczoznawcy miejsce 
zamieszkania 
I 
1. Wieldządz Okonek Tomasz, rolnik Płąchawy 
Michałowski, rolnik Wałdowo szlach. 
2. Orzonowo Haertle, dlierż. dom. Lipienek 
Gołębiewski, rolnik Drzonowo 
3. Trzebiełuch Oerengowski, rolnik Dąbrówka 
Jeżewski Gabryel, rolnik Działowo 

, Lisewo Talaśka, nauczyciel Lisewo 
Chrzanowski Bartł.,oberzysta Kornatowo 
5. Oubielno Martyński, rolnik Oubielno 
Wojnowski, rolnik Wrocławki 
6. Linowiec Muller, dzierż. dom, Linówiec 
Płomień, rządca dóbr Krusin 
7. Pniewite Wiśniewski, rolnik Krajęcin 
Marks, rolnik Malankowo 
8. Pa parzy n Udałowski, rolnik tyniec 
Zaremba, leśny Wabcz 
9, StoIno R. Grzybowski, dzierż, dom, Rybiniec 
J. Szymański, rolnik Wielkie Czyste 
10, Małe Czyste FI', Marchlik, rolnik Zakrzev. o 
J. Szymaliski, rolnik Wielkie Czyste 
11. Falęcin Gdaniec, organista Trzebcz szlach 
Beszczyński, rządca dohr Trzebcz szlach
>>>
38 


N a g łówek jak p o p r z e d n l o. 


12. Unisław Zi
tak, dzierż. dom. Unisław 
Zakrzewski, rolnik Unisław 
13. Dąbrowa Talkowski, rolnik Bolul11inek 
Jarocki, rolnik Dąbro\\ a 
14. Ostromecko Karczewski, rolnik Rafa 
Michałowski, lolnik Rafa 
15. Gzin Buczkowski, lolnik Nowawieś sz13ch, 
Pałczyilski, rolnik CZlrżt. 
16. Bruki St,łsitwski, wójt Bruki I 
( , TurzYllski, rolnik Bruki II 
17. Kokocko Świtlik, rolnik Kokocko 
Janz Otto, rolnik K kocko 
18, S tarogl ód Burandt, organic;ta Sł110 0 TL,d 
K .sirlski, rolnik 
t l. 'd 
19. Brzozowo Pa \\t ski rolnik Erz0D IV o 
StL.a{'c,ki, rolnik Of Ił( WO 
20. Kijewo E. Kauffmann, rolnik Sz' nb0f1lo 
JuI. Stefallski, rolnik Kijewo 
21. Klan1J y Onasz, lolnik Gt'm1e \\'ymiary 
Kozłowski, rolnik Klamry 
22. Podwiesk Ru tkowc;ki. r
 ,] nik N{ 1\\ .
f dldm. 
Świątko\'. ski, ro
nik Gllnk.l 
23. Szynych \\'iczarski, 015anista S ynylll 
M. Osl;cki, rolnik I
l li ł 
24. Chełmno Muzidł, kupiec Ch
1IJlIlo 
va
at 
Obwody kominiarskie. 


Powiat razem z miastem tworzą 3 obwody kominiarskie (zob 
ogłosz. urzęd, w d1wniejszym Or
d. Pow. z 30.3, 1910). 
I. Obwód: 
a) wszystkie domy miasta Chdmna połoione po stronie po- 
łudniowo-zachodniej od ulicy \\'0dnej [l do Rybakó\\, 
b) wszystkie miejscowo"Li na zachód od lin'i. kt. ra ci
 ,nie 
si
 od Chcłł1lnd po wschodniLj stlOni{ .in v. 7.J. nI' L.d.Ó.v 
dworskich Br7ozowa, \V .lterov. a, Kijc\\ a, HL .rtu, 5ta- 
blewic i Grzybna aż do hranicy powiatu tOl Ułlskiego, 
Kominiarz ob\\. odow}' : \VilheJm lvlii II er.
>>>
39 


II. Obwód: 
a) druga połowa domów miasta Chełmna położonych po 
północno-wschodniej stronic uliq Wodnej I drogi od 
Bramy Wodnej aż dl) RybLlk()\\', jakotci domy przy ulicy 
Wodnej i stare ko
zJry, 
b) wszystkie miejscowości połolonc na wschód pomiędzy 
linją wyznacŁoną po I h a linją, ktÓra się ciągnie po za- 
chodniej sh unie miej
ł-'( wości D! rposz Chełmiński, Pod- 
wiesk, Dolne \\'ymiary, Now
wieś Chełmiilska. Obory, 
Linówiec, KI usin. Blachta a która dotyka granicy powiatu 
toruńskiego na pMn('c-zachód od BatJcwa. 
Komilliur7 obw ch \;y: franciszek Szczygielski. 
III. Obwód: 
Wszystkie mi
 I nnt(. f}n' na Lacllód od wy- 
mienionej linji. 
Komillldf7 oh'" dm jt')7ef Le\'\andowski, Lisewo 
Do wykonywal11d ...., u k(lI11iniar"kiLr!;o llpoważn;cni są tylko 
urzędow0 ustanowieni 7 oh\\ (
f}VTi. kd' dy tylko w granicach 
swego obwodu. 
 Sto.mnki komin i 
tiL- r 
l1ll1Je r
(J pl)rządzcnie policyjne w tym 
przedmiode Pre7yd 'n+ fi jj lU }jnl 
o w Kwid7ynie 7 dnia 10. maja 
1911 r. (zob, dawno (J! rI. P l' Z 2 cllrwca 1911). 
Podłu
 art. 1 tl OL r07fl/lrzC1dz_nia ohowiązani są \\ łaściciele 
domów i wszelkich urLL (tl\.h ll\ Illn){ h, o ile nie posiadają od- 
miennych pr7y\\i1cjó, t
 In ł u.ldlllit ;e. uclwteczniać wymiatanie 
kominÓ\'" itp. tylko l LeI 1'1 /'rl()
 ) ch komini..1r7Y obwodowych za 
\\ ynagrodzeniem pod 
 tak:"! wz
d(n\ ,) 7cltwierd70nl'j, kłóra w 
obecnych warunkuch c stc;Z} m pc {I\( :
a zmiunom. 
Kominiarzy 01,\..., 
 'wych lIstanav i-ł miejscowcl władza po- 
licyjna. lecz jeśli ()bv'ud kominiar:,ki Sięha po 7a granice jednej 
władzy miejscowej, u')tan ,1'" i.1 ich ;o;tarosta. 
Ustano\\ ienie jl 
t . ,d"'ołaln
 i podle '!.ł 7.11\\ ierdzeniu przez 
\Vojewodę, 


Samorząd PowIatowy cZYli Adm ni3tracja Komunalna. 


t' 


Samorząd POV'I Itl)\\ v pr.J\" uje SCJlIlj1. i \Vydział PO\\ iatowy. 
w imieniu \Vydzia;u Pm l idlt ł\\ l ,
n j( Przewodniczący, którym 
jest k..lżJorazo\\- y starf" ;ta Pf/WI,ltU. IM mocy Ordynacji Powiatowej 
z dnia 13. grudnia 1872. 
KnmpLtencjf' po.",zc7e

ólnvch \\ tadz samor7ądowych, mi1nowicie 
talc
e powiatowych ustanawia L l'uÓ!()\\ o u-;tawa o kompetencji 
władz i :'qu0w adl11ini
tracyjnych dnia 1 
JeJ pnia 1883,
>>>
- .(0 - 


Oprócz spraw samorzątłewych zał..twi. Wytlział p,.wiat
wy 
ca\y szerec spraw o
ólnej administracji krajowej podłu
 ostawy 
z dnia 30. lipca 1883 (9
 4, 36-40, 48-126, 142, luh innemi 
ustawami jemu przekazan
, 


Sejmik i Wydział Powiatowy. 
Pierwsze wybory do Sejmiku Powiatowego po przeJscłU Po- 
morza pod zar7ąd R7eczypospoliIej Polskiej odbyły się w powiecie 
chełmińskim dnia 18, grudnia 1921 r. na mocy rozporządzenia Min. 
b. dz. pr, z dnia 12, sierpnia 1921 (Ozien. Ustaw nr. 71 poz. 492) 
i na mocy Regulaminu Wyborczego z dnia 12, sierpnia 1921 (Dzien, 
Urzęd, Min. b, dz. pr. nr. 26 poz. 178). 
W tym celu powiat podzielony /:ost"ł na 6 ukręgó\\ wyborczych 
Mia
to Chełmno, jako wydlielone l komunalnej administracji po- 
wiatowej wybiera s.tmo dla siebie przcJ' Radę Miejską, Na powiat 
przypadło (podług przedostatniego 1ic7enia ludności z roku 1917) 
26 członków, na miasto 9 członków Sejmiku Powiatowego, 
Na członkÓw Sejmiku P4.)wiatowego. zostali wybrani (na .( IlItA) 
1. Kampert Antoni, rolnik, Korndtowo, 
2, Kawecki franciszek, kołod.dej, Bocin, 
3, Oymarkowski Antoni, kuwal, Lipienek. 
.(, KluczYllski Stdnisław, robotnik. Pilewict:. 
5, Lewandowski Jan, murarz, Grubno, 
6, Kuligowski Jan, robotnik, Wabcl. 
7. Olszewski BaJtłomiej, kołodLiej, Niemczyk. 
8, Madziński Stanisł.lw, robotnik, Jeleniec. 
9, Klein Zygmunt, kupiec, Chełmno, 
10. August Kurek, rolnik, Kamldfki. 
11. Wiłdenhein Ludwik, rlemieślnik, Chełmno, 
12, Luhański Antoni, robotnik, Chełmno, 
13, Motylewski franciszek, robotnik, Płutowo. 
14. Falencik Józef, maszynista, Trzebez szlach 
15. Mąka Franciszek, karczmar L, Grzybno, 
16. Ziłlmer Jan, maszynista, Głuchowo, 
17. Sadecki Juljan, robotnik, Gzin. 
18. Wojnowski Piotr, rolnik, Lisewo. 
19. Chrzanowski Bartłomiej, rolnik, KOI natow() 
20, Błochowiak Józef, rolnik, Goryń, 
21. Ks. Lipski Leon, probOSLcz, Starqgród. 
22. Ks. Swiec7kowski Aleksander, proboszcz, Czarl
. 
23. Baumgart Leon, rolnik, Kokocko. 
24. Okonek Tomasz, rolnik, Błędowo. 
25, Dr. Bogusławski Witold, lekarz, Chełmno, 
26. Wesołowski Wincerlty, dyreltor Banku, Chełmno, 


......
>>>
-- 1-t 


27. J\owicki Lenn, kdpitalista, Chchl1n
 
28, Dzieu71c Jrll1, Prpf{'sor gillll1., Chełl11f11.1 
29. Pactl"ld Jozd, nrll1clycicl. Chełmno 
30. ł-il:w...ki r\1t-'ks. kupicc, Chełmnc, 
31. 13cv h.arol, rolnik, ()uhiclno, 
J2. Ka
JiJ1)dlll1 Eryk
 rolnik, Szymbol no. 
33. Bottchel Rudol1, karclIuar7. Bruki I 
J-l Spit7l'r Elyk. r/ądca, Zcgartowire 
3:1: Fe1
kl' J.ln, rolnik, \Vield/'ąd/. 

a miejsL. cl.łonkc\ Seimil'dl Powiatc)\\ ego Francisl'ka Dymar- 
Kowskicg\), ktÓry po \\'} horach \\ \'pro\\'
tllił sit.; do innego f)O\\ic:itu, 
\\'o;tąpił do Se,imiku z li: tY ruhotnikci\' p. Antoni \\'iśniewski, kowal 
l Jozefko\\ a. 
Pr7Y picf\\ s7vch \\')'hl\) ach lo ciał samorzi,d(1\\ ycIJ, kture 
Sejmik Powiato\\ y dokonał na pil'n\ -./yll1 S\\'Ull posicd7(
nitl dnia 
17 stycznia 1922 uwilh,('/nilo sil', ii clł(ll1kcm ił' Sejmiku I'owiato- 
w.:go - od nr. 1--17 polit\l'l.llil al'pll'I.Cntuj,\ p,utjc robotnicz4, 
nr. 29 i 30 partję mic
lLlał-)sk4, I C!'/ta pal tjt.; ohywatt.'I;lq, \\ kj 
7aś 
ą oJ nr 1 R UP 2R Polrt{')' od nr. J 1 do 35 Niemcy (Deut
h- 
wlTłsbund), ktÓr} hył po;lcl\\ Ił na. s\\,
 1istt; \\'yhOITI.
 i \\"ybrełł tdkże 
członka Sejmiku 111. lO fi .\lIgU'\I.1 ł\urkcl, rolnika 7 l\.all1Jarck. 
Do Wydziału Powiatowego lo:,tali \\'\ hr:mi n3 \\ spomnianym po- 
siedzeniu -ł Iw;'n\d Sejmiku: 
I. JeUl J)/il'd/k. proicsor gill1l1. 7 Chl'łl11na. 
2. .-\Ick
 Fil.uski, klIpiec 7 Chl'łmnel. 
1. !\nto 11 i I',llllpert, lolnik 7. I\.ornatowa 
-1-. Ervk I\allffmann, roJnik 7 S/vlllhorna. 
5. 1.}"
1111Il1t h.Jcin. kupil'l l' Chełmn,) 
fi. Piotr \\'oino\\ 
ki, rolnik 7 I Ise\\',l. 
Do SC'jmiku \\'ojt'\\'Ód/kie
n wyhr,mi losu\li n')\\, JlOC7eśni(': 
1. Ludwik \\'iklcnheim. rJt'mieślnik CIH'lml1ił. 
2. h..arol PopicI, \'l'd.tktol 1 TOlul1ia. 
O kompetencji. pl ,1\\ ach l ohllwią/kach Sejmiku Powiatowego 

tanowią w ogólno ';ci 

 115- 129. \\\dl.irlłU Powidto\\'l'gu 

.
 13n-1Jti. I:m -I()() Pr/l'\\'odnicl'rtcego ;tłJosty 

 136. 137 
C )nl Pow. 


Tymczasowa Rada Prwiatowa, 
A7 dn pierwslego zeJSCIł si
 Sc,imiku Pm\ iato\\ ego dnia 
17, styc7nia 1922 Uł'll;dnwała na mocy lista" y I dnia 1. sicrpnia 
1919 (} tymczasowej organi/acji 7.H lądu h. dz. pl. ogłoS7011l'j 
W D/ielln. Praw Palt"t\\':! Polskic'!:o nr.64 i na mory ro7por7ąd/cnia 
Min. h. dz. pr. Dlien. Min. h. dl. pr. nr. J str, -t
 -50 za rr.k 1920. 
Tymczas()\\ ił J
ada PoWi,ltoW.l wykonywała nhowią ki i 
pra\\a Sejmiku) zarazem \\ yd/iału Powidto\\ego (alt. 4). 
Dekretem picrwslcgo Wojewody PomorskicgCJ Dr. Stef3na Ła-
>>>
- 42- 


szewskicgo mianowani zostali członkami TymcLasO\\!cj Rady powiatu 
cłlełmińskiego pp. 
1. Florjan Buczkowski, rolnik Lisewo. 
2, Dr. Bogusławski, lekarz, Chełmno. 
3. W. Wesołowski, dyrektOl banku, Chełmno 
4. j
lI1 SzupryczY'lski, robotnik, Chełmno. 
5. hr. J. Alvensleben. rolnik, Ostromccko. 
6. Fr. Kauffmann, rolnik, Slymborno. 
Dek,etem z; dnia 7. marca ]921 70stat miell10wdny prLez pdna 
Wojewodę Pomorskiego na miejsce Dr. J{auffmanna, który urz4d 
swój złożył, syn tegoż, Eryk Kauffmann, rolnik z Szymbornd, nel 
miejsce hr. Alvenslebencl, ktÓry także ustąpił, Otto janz z Kokocka 
Tymczasowa Rada Powiatowa wyhrała na I. deputowanego 
powiatu Florjana Buczkowskiq
o / Lisewa, na II. dcputowanego po- 
wiatu Fr. Kauffl11anna, nash:pnie Eryka Kauffmanna z Szymborna, 
których pell1 Wojewoda Pomorski zatwierd7ił w urlęd7ie. 
Deputo\\ 
lI1el11U FIOIjanowi Buczkowskiemu powierzył pdn Woje- 
woda w lecie 1921 administrację powiatową Starostwa i Wydziału 
Powidtowego w /astępstwie starosty chełmińskiego na czas jednego 
miesiąca. 


. 


Powiększenie liczebne Tymczasowej Rady Powiatowej. 
Dekretem pana \\' ojewody Pomorskiegu z dnia l. lipca 192] r, 
zostali miano\\ ani jako dalsi członkowie Tymczclsowej Rady Po- 
wiatowcj pp, 
1. Dr. \Vitold Slaski, rolnik. \Vabcl. 
2. LeonJrd Siudowski, rolnik, Pniewite. 
3. Tad, jclrcze\\'ski, burmistrz, Chełmnp. 
-l. jozef Kończewski, rolnik, Osnowo. 
5. Anastazy Strehlau, kupiec, Chełmno. 
6. Fr. Marchlik, rolnik, Za kI' LC\\ o. 
7. Fingalski, rohotnik, Unisław 
8. józef Falcncik, rubotnik, Trzehcz. 
9. Antoni Olszewski, robotnik, Niemczyk. 
10. Krajewski, rohotnik, jeleniec. 
11. Kicłpi'lski, robotnik, Trzebc7 szlach. 
12. Bąk, rohotnik, Wałdowo KrÓl. 
Odtąd dl do kOlka swego istnienia Iic/yła Tymczaso\\a Rada 
Powiatowa] 8 człon
{)w, L przewodnicz(tcym (staIOstą) 19 członk6\\ 


Polska administracja powiatu chełmińskiego 
w ogólnych zarysach od 22, stycznia 1920, 
Z dniem wkroc7cnia wojsk pol
kil'h do Chełmna 22, stycznia 
1920 objął administrację starostwa i wydziału powiatu chełl11i'lskie
(I
>>>
4 '} 
- " 


jako pierwszy starosta chełmirlski. na razie komisarycznie, adwokat 
Dr. Paweł Ossowski z Chełmna, który od listopada 1918 r. naj- 
przód jako przewodniczący "Rady Robotników i Ż()łni
rzy", na- 
st:pnic. od sieI pnia 1919 r. jako "Delegat Rządu Polskiego przy 
Landraturze" r esp. także jako Przewodniczący Powiatowej Rady 
Ludowej. bez przerwy aż do 22, stycznia 1920 r, urzędował obok 
ostdtniego landrata pruskiego, przygotowując tamże administrację 
polską. 
Poniewai Tymczasowa Rada Powidtowa została powołaną do 
życia dopiero w marcu 1920 r. i odbyła swe pierwsze posiedzenie 
dopiero dnia 27. marca 1920 r, i ponieważ dotychczasowych wy- 
działów i sejmikÓw powiatowych wobec wspomnianej ustawy z 1. 8, l g 
i rozpor lądzenia Min. b. dz. pr. z 8. stycznia 1920 nic zwoływano, 
całą administracją powiatową, mianowicie także komunalną zdbtwiał 
aż do 27. marca 1920 r. stcłrosta sam, jako przewodniczący V/y- 
działu Powiatowego. 


Pierwszy okres administracji powiatowej bez reprezentacji 
powiatowej aż do 27. marca 1920 r. 
Z wkroczeniem wojsk polskich na Pomorze najprzedniejszym 
zadaniem władz cywilnych była troska o utrzymanie ogÓlnej admini- 
stracji w dalszym toku, mianowicie utrlymanie ładu. porządku i bez- 
pieczeństwa pubJicznego jak rÓwnież zaopatrzenie ludności w żyw- 
ność i opał, wogóle w. artykuły pierwszej potrzeby. 
Jakkolwiek dla ułatwienia urzędowania i podniesienia spraw- 
ności w urzędowaniu wwnoc7eśnie zaprowadzono tak zw "stan 
wyjątkowy" i "sądy tymczasowe" i w każdym powiecie w tym 
celu ustanowiono wojskowego "Komendanta Posterunku Powiato- 
wego" okazały się wnet ogromne trudności administracyjne spo- 
wodowal;e nic tylko odzied7icz
nym po rządach pruskich systemem 
kartkowym (na chleb, mąkę, masło i mleko) i także odziedziczonym 
po rządach niemieckich systemem tak rw. przymuso\\ ej gospodarki 
(na zboże chlehowe, ziemniaki, cukier, węgiel itp.) ale i spowodo- 
wane stałym spadkiem marki polskiej, która, jakkolwiek przy wkro- 
czeniu wojsk polskich na Pomorze stała w relacji do n1drki nie- 
mieckiej na 70-65 za 100 marek rozporz_\dzeniem naszych 
miarodajnych władz wyższych, wydanych na mocy ustawy walutowej 
1 dnia 19. listopada 1919 r, miała być przyjmowaną na równi 
z marką niemiecką. 
Naturalny rozw{)j nowego życia gospodarczego i handlowego 
poslcdł wobec obniżającej sit:: bezustannie wartości marki polskiej 
wbrew odnośnym rozporządzeniom władz wyższych - własną 
drogą - rozpoczęła się szybko zWY7.ka cen wszelkich towarów, 
wszelkich ruchomości i nieruchomości - czyli drożyzna pocz
ła 
się szybko w7fnagać, ktÓra to zwyżka aż do dzisiejszego dnia nit.:
>>>
- 44- 


jest zastanowiona. 
Zadaniem władz powiatowych hyło zaś, nie tylko zaopatrzenie 
ludności powiatu w artykuły pierwszej potrzeby, lecz wydobywanie 
zapasów, produktÓw rolnych bądj to dla wyiywienia wojska naszego, 
bądz to na niesienie w tymsam)'m kierunku pomocy dla innych 
części RzeczYPospolitej Polskiej. Dla teEo przydział tychże artykułÓw 
dla ludności miejscowej nie mógł si
 odbywać w takiej mierze 
i w takiej jakości, jakiej nal eszcie plagn
ła Ipdność, zwłas7cza miejska, 
wycieilczona czteroletnirm głodowanil'111 podc7as \\ ojny niemieckiej, 
Kompetentne wyż
ze wł.łd7e nało7yły na powiat chcłmillski 
poważne kontyngienty odstcłwy 71wia, Powiat wywiązał się z nich 
w zupełności nie t)lko w roku 1920 ale i ,921 aż, do uchylenia 
łJr7ymusowej gospodarki zbożowej z dniem 15 lipca 1921 r, 
Obok administracji dplOwi7acyjnej nieznanej przedtem w warun- 
kach normalnej administlacji pokojowej, stan
ło wobec władz powia- 
towych pilne zadanie pł7ebudowania dotychczasowej administracji. 
pruskiej na polską, na wewnątJz i na zewnątrz, Wobec malej tylko 
liczby i tylkÓ -jako tako przyuczonych polskich sił urz
dniczych, 
od pierwszej chwili cdły ogrom odpowie(.fzialności spadał na starostę, 
ktÓry lI5ta\\OWO osobiście jest octpowiect7ialnym za ład, porządek, 
spokój i bezpieczeństwo w powiecie. 
Niemieccy Ul zędnicy pał-Istwo\\ i w s 
) twie usunęli się z dniem 
l kwietnia l y
O r, pozostali na ra7ie t 'I' Y k, fdUl' Ini, lecz 
i ci prawie w
zyscy w ciągu roku 1920, H.." t-l W k \iiC\I1iu 1921 
odes71i z wyj\tldem jednego, kh'))y Pl7PZ 35 Id.t pracował jako 
urzędnik komunalny. Odchod7qcym 1II1ędnikom pl7ydawało się 
kandydata polskiego, któren1U częstokloĆ zaledwie 6 tygodni pozo- 
stawało C7aSlI wpracowania się obok dawniejszcgo dobrze wys7ko- 
lonego urlędnika. 
Bezustanna troska o cićlgłość i sprawllość administl dcji, dobol 
odpowiednich sił i he7w7ględne usuwanie nieodpowi
dnich, pozwoliły 
z czasem wys7kolić i zapewnić powiatowi do pewnego stopnia 
normalne urzędowanie, 
Tymczasem rÓwnocześnie musiała się odbywać ogolna pr7e- 
budowa administracji. Zasadniczej zmianie uległy wykonawcze organy 
policyjne, żandarmerja, zorganiLowana jako policja państwowa. 
Starostę obarczano nadzorem nad tak zw. "Urzędem \\'alki 7 Lichwą 
i Spekulacją", któl) rychło stał się najwięcej znienawid70nym ur7
dem, 
tak u kupców i plOducentów, z PO\\ ociu, rzekomo niewłaściwego 
postępowania jak u całej publiczności, u konsul11cnłÓ\\, z powodu 
rzekomego niesprostawania laddniom. Słuszności tego nie7adO\\ oleni.ł 
zapewne s7ukać należy na średniej linji, z pewllościl\ nic tylko 
w h:-
'.IJ odpowiednich sił ur7ędniczych, l1cłle7ycie pr/Y
p( snhlOnych 
do tc-oo rodlaju "walki" lecz i w 7dchowaniu sil; kunł;;ul11ento\\, 
samych, którzy nic dosyć ściśle lub objektywnie UlI1łeli informować
>>>
- 45- 


i tem popierać 11I7ędo\Vanie tychże urz;dÓw. Dosyć na tern, że 
gdy otatL.711it' hard70 pÓ71l0 7ł1k\\.ldowano Urlęrly Walki z Lichwą 
i Sp
kulacj! celł.ł ludn(I
1 nil' ,łłOW1Ił.. !t'go Urzędu. 
Zarcł/ v pierw, 7 y dl dnlclch, 24 stycznid 1920 r. wyszl:dł 
\V drukall1i ..I\.ld\\ iślallll1a' \\ Chełmnie pierW
7Y numer polskiego 
Ort'downika Powiatuwego, h.tÓI y ou 1-ł lutego 1920 wychod/i regu- 
ldlllll' Piu\., ....Le Bumery Ol 
d. Pow. zelwierJją głównie ruLporządze- 
nid polsh.it.:h \\ Y7szych \\ładl \\ ojskowych i cywilnych w przed- 
miocie ;pnSI)lm objęcia wł.lUlY prLCZ władLe polskie. 
Dnia 23 stycznia 1920 mianowc.ł stalosta na mocy upowalniLlJia 
przeL Pem:! \Vojewodę Pomorskiego 21 nowych wójtÓw kom:- 
s.lryclnych na miejsce dotychczasowych, nastt.;pnie cały szereg kom:- 
sarycznych nowych sołtysÓw, 
ROLporlądzeniem starosty i wojskowego kom
nddnta Pusterunku 
Powiatowcgo z dnia 12 lutcci0 1920 lostały pl' LywrÓconc dawniejsze 
polskie nalwy dla miejscowo
ci powiatu chdmińskiego i ulic micłsta.... 
Chdmna, o ile nowe ołllice dawniej nie miały starych nazw polskich 
alim miclły na/wy nil' odpowiednie, odebrały stosowne ndzwy pol- 
skie, t.th. po\\'
tcłły naLwy ulic: JÓzefa Hallela, Tadeusza Kościus7ld, 
22. Stycznia, Ł07)'llskiego, Skcłrgi, 3. 1\1 aj cł , Pldc wolności, Swię:o- 
jerska, KrÓluwej Jauwil-.,i, Kiliilsh.iego i inne. 
r l'm SdllH
l11 ro7porzcldzenitl1J lclrz1dzOlłe zostały polskie ndpisy 
nie tylh.o n.l gm..chl
h puhlic
nych i urLędowych, na drogo\\ skaza
h, 
i tahlil.lch public/Ił
 ch, lecz tdk' e IM sklcpach i dOl11dCh handlowych, 
w ostatnim wypadku \\. ten sposÓb, że obuk dotychczasowego 
n.łpbu niemicLh.iego musiał hyć ulł1ie
/c olłY napis polski. 
Po h.ilku ty 
odnidch zarządzeni.ł te były \\ ykoncl/1c w całym 
powIl'cie i w mie
cie. 
Ktokolwiek aes t4 przejrzy Oręd0wnik Powiatowy z czasów 
od 2-ł 
tyclnia aż do 1 kwietnia 1920 r. znajdzie obok publikacyj 
o hie7qcej admini
ll.łcji powicłtowej, bardzo liczne ogłoszenia w spra- 
\\ ie dpnł\\ iZdcji ludno....ci i coraL to odmiennego normowania cen 
maks) I11dlnych na (utykułv plcrwsLcj potrzeby. 
\V d7Iliej:::'/c Z1 
 
prdV y kOlllltl1dłnc, midl10wicie tdk7e finansowe, 
o ile pewna 7WtOh.d h) la nieszkodliwa, należało odłożyć aż do 
mianO\\ el/1iel I zejścia 
Il; rYl11cz,,
O\\ ej Rddy Powidtowej. 
PtJd k\)/1u..\.' 1I11rCa 1920 L')stały ogłoszone na Pomur7u pierw- 
')/e W) h,H'\' d) Sejmu U' 'łwodawc/Lgo w \V.uslawic, na niedzielę 
2 1ll.lja 1920 r. Powiat t:ltełmillski nale lł do 2 Okr
gu wyborczeł
o 
(grud/ldd7kiep;0). Stdrtlstwo podzieliło powiat celem prleprowadzc- 
nia wyborO\\' nd 15 obwodÓw, miasto na 4 obwody głosowanic\ 
(Lob. Ort;d. Pow, z 23 marca 1920). 


Preliminarz budżetowy za ro
 etatowy 1920/Z. 
Przy okupacji POlllorLa pr7ez wojsko polskie została wpr!)\\. a-
>>>
4h 


dzona w życie polska ustawa walutowa, kłóra zrównała nagle markę 
niemiecką z polską. jakkolwick na giełdach wtenczas za 100 marek 
polskich kupowano 65-70 marek niemieckich. 
Przy ustawianiu preliminarza zatem stosowano się do ustawy 
walutowej, nie licząc się z dalszym spadkiem marki polskiej i prze- 
widziano ogólne sumy dochodu i rozchodu w wysokości tylko 950000 
(dziewięcsetpiędziesiąttysięcy) marek p()lskich, 
Podatku powiatowego w formie dodatku do podatków pań- 
stwowych (dochodowego, gruntownego, budynkowego, od procederu 
i przemysłu) uchwalono tylko 125 o o podług niskich stawek podatkÓw 
państwowych za rok 1919 w marce niemieckiej wyznaczonych 
Rzecz jasna, że przy dalszym spadku marki polskiej niell10żna 
było sumą 950000 opłacić cały rok administracji powiatowej, Rzeczy- 
wisty rozchód wynosił też jak wykCłzuje 7amknięcie Powiatowcj Kas) 
Komunalnej 3.460865,27 mk. więc nieomal pięć ra7Y więcej. Mimo 
to podatki powiatowe nie zostały podwYlszone, a to samo zamknięcie 
rachunków Powiatowej Kasy Komunalnej Wyk(łZUjl\ \\' dochodzie 
nawet 4.881059,75- mk. więc 420194,49 mk. nddwyżki. Zwięk- 
szone dochody przedstawiały wyższe wpływy z pod1tku od pr7Y- 
rostu wartości, gdy się rozpoczął handel gospodarstwami rolnemi, 
który to podatek administracja powiatowa obliczała i ściągała skrupu- 
latnie, oprócz tego przekazano Powiatowej Kasie Komunalnej główną 
część czystego zysku z Powiatowego Urzędu Gospodarczego (zbolo- 
wego i węglowego). 


Wymiar podatków panstwowych. 
Za lok 1920/1921 uskuteczniał się jeszcze podług dawniejszych 
przepisów prawnych pruskich. Przewodniczącym Komisji \Vymiarowej 
był starosta, na członków K
lJ1isji Wymiarowej dla podatku docho- 
dowego wybrała Rada Powiatowa pp. fI.' Buczkowskirgo L Lisewa, 
E, Kaufmanna z Szymborna, O. ]ar17a l Kokock:r, L. Siudowskief.{o 
z Pniewit, W. Wesołowskiego z Chełmna, Jana SzupryczYliskiego 
z Chełmna na zastępców pp. Piotra \Vojnowskiego z Lisl'wa i Juljana 
Stefańskiego z Kijewa. 
Sekreta17em podatkowym był od roku 1920 p, lv\al wi(lski, 
późniejszy dyrektoa Banku Powiatowego w Chełmnie. Mimo, iż 
prace około wymidru podatku dla rozmaitych zmian prze7 rOlpo- 
rządzenia Min. b. dz, pl'. mogły się rozpocząć dopiclo w czerwcu, 
wymiar 11a cały puwiat i miasto Chełmno w sieI pniu 1920 był 
ukoilczony, do czego w wielkiej mierze przyczyniła sit; Komisja 
Wymiarowa, ktc.)ra odhy\\'ała posiedzenie od rana al do wieczora 
tylko l krótkicmi przerwami obiadowcmi. Wysokość \\ ymiaru 
podatku wymierzonego na ogc.'lł wypadła 2 do 3 ralY wYlej nii. 
w ruku I Y 19, pomimo, iż podług lIstawy walutowej stawiającej 
markę niemiecką na równi z polską, znaczniejszych rÓlnic w r. 1920, 


---------""'"
>>>
- 47 


nic można się było spodzicwac. Dla Komisji \\'ymiarowcj miaro- 
dajne były jednakowo; podwyższone ceny maksymalne 7a zboże 
chlebowe, kMrc wtenczas jeszcze podpadało sekwestrowi. Bez- 
ustanne nieraz w bardzo krMkich odstępach podwyższanie się cen 
za artykuły sp07ywcze, wykazało konieczność ustanowienia komisji 
badania i ustanawiania cen (mianowicie za wypick chleba i mięsa). 
Do tej komisji należali pp. L. Mek, stolarz z Chełmna, JÓzef Toma- 
s7ewski, kupiec z Chełmna, \V, Schult7e, kupiec z Chełmna, Krywaid, 
kupiec z Chełmna, Redygier mistrz piekarski z Chełmna, Jan 
SlupryczYllSki, robotno z Chełmna, Szydzikowski, piekarz z Chełmna, 
Fr. l1'utkowski, rzeźnik z Chełmna, Lendzion, ogrodowy z Chełmna, 
Dr. Kreft, hurmistrz z Chełmna, Starosta Dr. Ossowski, jako prze- 
wodniczący. Komisja ta starała się o utf7ymanie cen umiarkowa- 
nych z uwzgh;dnienicm lll.asadnionych interesł-)w mianowicie pie- 
karzy, rzeżnik()w i młynarzy. 
Pod tym względem komisja spełniła swe zadanie zupełnie. 
Dla kontroli odstawy lboża ustanowił starosta Powiatowego Komi- 
sarza Zhożowego p. Sella, dla ko ntroli mleka i masła kontrolera 
p. Schlichta z Chełmna, 
Ohok załatwiania bieżących sp. aw administracyjnych dzia- 
łalność władz powiatowych od czerwca 1920 w bardzo wysokiej 
mierze zaangażowana byłrt wykonaniem zarządzeJl władz wyższych, 
mianowicie wojskowych, z powodu najazdu bolszewickiego na 
Polskę, 


Pobory na rzecz wojska. 


\V czasie od 14 do 17 czerwca odbył się w powiecie cheł- 
miiiskim pierwszy pobór koni, dnia 2, 3 i 5 lipca drugi pobór koni 
dla wojska, W obu poborach pohrano 620 koni, 
Oprocz tego na odezwę starosty stawiono jeszcze dnia 9 wrze- 
śnia 1920 22 koni w dohrowolnej sprzedaży dla wojska. Konie 
te kupił powiat chełmitlski I Rada Powiatowa) za przeszło 800000 mk. 
i darował je armji polskiej (gen. Hallera) na ręce pułkownika 
[)onimirskiego z Grudziądza. 
Konie sprzedali dohrowolnie powiatowi chełmillskiemu na- 
st
pujący pp.: 
1. Teofil Hillar Grzybno 
2, Ludwikowa Slaska Trzebcl 
3, ks, prohuszcz Dr, Szwedowski, 
4, Alfuns Buczkowski, Kornatowo 
z siodłem, 
5. Romuald Grzyhowski, BolIIminek 
(ohecnie Ryhiniec) 
6. Książe Bcntheim, Stahlewicc 


3 konil, 
2 konie, 
Kijewo 1 konia, 
1 konia, 


konia, 
konia,
>>>
- 48- 


7, -\rnthal, Bdjerze 
8. l
og0zinski. rzcźnik .. hdmnc 
':1. Lonkwit7, O;\browa 
10. Kurt Publitl, Dąbrowd 
11. fr. .\\iillcr, Czarlt
 


1 konia. 
1 knnid, 
1 kOli icl. 
1 konia, 
] konia, 


Groza Na.ł8zdu bolszewickie
o Ud POtnorLC. 
Od maja 1920 r. zn.ljdu\\ ał.t ,;ił' cJlll1ja pulska \\ hl'ZLlstcmnrl11 
\.H,h\'II)dc od KijO\-\ld pl/cd liczehnie kl1kakruć :,i!nici
zą armj;\ bnl- 
s7.cwicki\. (Idy nas,l;pnie lIa
tą"ił 0(1\\ r()t ilIll1jl Ił )'skil',i takle n 
połnocl1ym tloncie hd:v holsll
wk
 iljt;li \\'111](1 l nie pow
trl)mal1l 
dąi.lIJ 
j'yhk0 pod \\';U-
I.a\\ e, połOlenit' l,tJ..il' na P0I110r/lI, mi,u1\I' 
wicie po pr.twVIlI hr7cgll "'isty slil\\aln 
H' ('oraz glOlUicjSll'. 
\\' pierv.:s/.)'ch dniach ",ierpni1 \\'lar
n
ły 
ilnil'j
/'c \'HldLi:łł
 CllIlIji 
hobLcwirkicj 11.1 POJ1l l w/c, po [tzi(ł]do\\ ie lajeły Ud/hark i BJodlli- 
ct;, p(łtmlc holszcwickic wid/iano w s;\sicdnim PO\\, wahr7(
skjm 
pud GoluhiclII i l1..m:CI pod 1\0\\ (lIc\\ l'lIl. 
Ludność powjatu chchni(lskiq.!;p jl'ullćlkll\\ liŻ nic upadła na 
duchu, Iccl. ochoL'lo I. p
IIl'CL'lłia \\'ład/ w)'isl.ych ()rgcłniluwał
 
się w "Zachodniej Straiy OhywatelskiLf cell'111 obrony wła3nYl'h 
td
riad przcd wat.1h.ł1l1i holsl.cwickicmi. 1)0 pouniesienia ducha 
\\' 'povdedc chcłmił-lshim pl' YClyniła 
i
 w wielkim stopniu mani- 
festacja n(łrodowa \\' CIll-'Jmnie \V nil
d/iel
 dnia 1 H lipca 1920 r. 
Na ode IWę starosty rhełJlł1r1skiego pf/yh\'ło w oW4 nied/ick 

Ikoło 1000a IlIdHo
ci wicjsJ..it'j, puewainic rohotnih()\\ rohl};ch 
kohiet i d7il'\\,cL(!L \V stnjach narodowych, lIci wozach przyotdo- 
hionY'..:h zielcni(! i harwrłmi l1arodc\\'CJJII. I. piosnkami n(l ustdrh 
by Hel IC\\'H'ltrl m,lllikstowac SWe uCLll\.'ia patrilltyrLnt' dta (tjC7Vll1\ 
l1ajdująrc.i sit; \\' wielkiej potrzt:hic 
Slczcgl1h14 uwagt; Iwnkiłll 11.1 slcbie kilkd 
ct lo\1otnikc'lw 
I dllI)'ch l Opl awioncmi hus(łI111 IM s/torc, l11;łS7crujt!C)'Ch VI' 7wclrt\'ch 
SiCI egach. 
Punktualnic , jak hrllniało (lgłl)sz
nie w On;doVv nikt! POWIJ- 
towym. o gudLinic :{ po południu nlsLy.t poch()d. jakiego ani przed 
tcm ani póiniej Chełmno nil' wili/iało. Z IlillLyką na CLelC IU
lył}' 
n.aprz('ld od PlcłClI \Vn!ności na r
ynl'h setki knsynicI Ów iście 
ohrrlz kościll
lko\\'ski Ilcl
h;pnic J 1() slraiy ob}'\\ dtclshici 1akie 
pod bronią, nash;pnic 
h\\\'ar/y
/e1łl.a. l\.'chy i LS/crcgoWdl1a ludnn
c 
powidtu podług wioseh, L chorąg\\ i(1Il1i i p(ltrjotycLncmi napisami. 
SlClcgi sięg.łły od PlaclI \Volnllści ..i. do l vnku. Tli ndstąpiłv 
)1(ltrjotycLnc prlL'l1H'l\\'icnia starosty chdmił-Ishicg f '. POSłcl .\. Nu\\'ic- 
kiego, ktÓry przybył n(1 tt; urnc/)'stośc 7 \Vars/awy. i p Leona Meka 
z Chełmna, komendanta Powiatowcj Strai.y ()bywatelskiej.
>>>
- 49- 


Otucha \\'stclpiła w serce ka żdegu rouakcł. patr7 ącego na tę 
iednomysln"śc. ktord 7ad. Ikumentr1wala się \\ tych I i
żkich chwi- 
Id\..11 dł.ł Ojny/n}" l1łSlCj, na teB ład i purządek \\ ZOl QWY. ktOl y 
PiWPWft! od P\)L'74tku ai do kOlka kj nieby\\'ałej mamtest:1cji. 
P.I t)(l
pie\\'aniu pieśni patriutycznych ruslvł pocłH.'J(1 w tym 

,łi1WIl1 wlolOwym por7ądku z. rynku Bel Plac \\'olno
ci, 
uzic 5ię 
rlli:wiąlał. PlIhliczl1o:-,c zaś Ha PI:tclI \\'olnośd prLY re I/stawiunych 

t ..łach 'l(Jupisy\\ ala polską .pUl
 ezkę pallst\VoWą. m
Żl:zyźni 7a
 
Idrowi z:łpisywali si
 jako uchotn icy w s7eregi \\'(IJ"ka polskicg( '. 
Tymczascm lhl!żylv siG najkrytYLlliil-jsl.e dni od 12 du IŁ) Si('-I- 
pnia. Brodnira ldjęta. patrole bolsl.cwickic 7dglądat} do sąsiedniego 
p,)\viiJtu wąbrLeskicgo - pCt\\ i1t \\ ąbrLeski si
 ewakuował. Od 
lj sierpnia sdki ewakuj.1cej 
i
 l \\'.ihrzeskk'gt) powi(łtU luunuści 
przesuwały si
 przel powiat chdmil1ski kUka d7iesi'lt takich 
llhladuwanych \\"Jltl\\' pl Lybyto takle uo Chełmna i stało po ulicach. 
Strclż ohywatdska powiatu dl
hnillskil'g(), na czele kt6rej st
lł 
r l eon ."ek l Chełmna jak.. Komendant Powiatowy, wywiąLała 
Sl
 \\' zupełności lL a SWl'go ladania : utrlvmaniJ łauu i pOr/4 d ku 
\\ mieście i w powiecie, gd/ie rozstawionych hyło kilka(lIic
i(1t 
pIJsteflmk(")w na Jldjwdi.niejsl\'dl pUJlktach komunikacyjnych po 
. a ktt)rymi stało pu kilka set 
tllIl]k,h\ straży. lIlhrojpl1ycl1 w duhd- 
lo\\'ki. kosy i dzidy. gotowych na kaide zawoł:1I1ie swych komcn- 
IdntLI\\ miej
l'II\\'yd1. Ohok p. .\1l'
a 7ćlSłużyłi si:, Wil'IC" koili 
'-ganilllwć-lIlia 
tral)' nhYWćltdskiej pp. Władysl(I\', P()las7ew
ki. 
hiero\\'llik PowiJtuw

u Url.l;du ZLJUlOWl'go I Chclmna. kupiE'C 
\\ ,1\\ I zyniak, kupiec J-' l ld TOllldSlcwski I (hełmIl.!. Bar.lIlowski 
I/ądca l Lisl:wa. Beszc7Yf i Ski, I/,!lka 7 TrlChczJ sllcu:h. i Las/c\\ 
ski. rl4dca z Tr lehski{'
o Pola 
Strcłl ohywJtelska słlli.ył
ł pOlllota W
adLII\11 policyjnym 
w c
lckuty\\'ie, 
\\' najkrvtyclllil'j
,vch dniach 15 sierpnia pl' Lyhyl dl) Chdmna 
p. ':cllcrał JulJusl Bijdk, hy objąć kOl1lcndt; \\" tej 
hwili nad hardzI I 
s l'7upłą załll'
4 (tylku okołu ton strzel h i kilkclllascic kulol1lioh1w) 
chełmil'lską i lająć si
 pr7
dews/ystkicl1l ufllrtyfikowaniem Chdll1llcL 
\V tym czasic najkrytY
LnicjslYIl1 starll",tł ch....łl11iJl
ki. łhł d 
11) \\ p"rozumicniu sit; / władL4 wojsko\\ ą. b4di to Ild POICLl'llie 

\\ ych władz pl zdoi..onych, hądi to 7 włdsHej inicjat) .vv i na 
\\'łdsną odpowied/'ialno:"l\.. \\ ydał Lały 
 crl'
 Lał-l
td/cli w intel e i,. 
ohpJ1Y powiatu chcłmillskicgll. na wypcłdck. 
dyhy 7hliiały si
 n ł 
Chełmno niere...{ul-łllC oddli,ltV. l..
yli 111 "ni(łJ 
L a Wlłtdhv holsLC- 
wiekil" celem niepokoienill i ohrahoWdni;t ludnI! :'..i: 
l. na lo/.kaL p. \\,,')jewody /ostala odebralId ludno ;ci wSlelka 
hrOll my
ii\Vska (około SOL) strzelh) i do pI)łowy w niculIcle 
dnicł 15 sicl pnia uddana do ulytku Straży Oby watclskicj 
') Lal zqdzonn k()nfiskat
 i oddcłnic drutu koiClastego. na cele
>>>
- 50- 


fortyfikacji Chełmna, 
3, następnie odebrano rowery z powiatu do Chełmna, kt6re 
częściowo używało wojsko, czt;ściowo Straż Obywatel
ka 
w celach zabezpieczenia puwiatu, 
4. ściągnięto wszystkie łodzie na Wiśle od Fordonu aj; po powiat 
grudziądzki do Chełmna i wyciągnięto je na ląd po lewym 
brzegu Wisły, by w razie zhliżenia się bolszewik()w unie- 
rnf)żliwić im szybkie pr7esuwanie się na łÓdkach na drugi 
brzeg \Visły, 
5 powołano razem 7 Powiatowym Komendantem Straży Oby- 
watelskiej set\.. i członk()w jej, razem w całym powiecie 
w liczbie 25(0) do prac fortyfikacyjnych na około Chełmna. 
Tymc7asem p. generał Bijak, kMremu codziennie przybywało 
coraz więcej żołnierza do Chełmna, z podziwienia godną 
energją wziął się do zorganizowania obrony Chełmna. Ponieważ 
gazety wtenczas dochodziły z op'lźnieniem całego tygodnia, 7aś 
urzędowych wojskowych komunikah)w o wypadkach na froncie 
prawie że nie było żadnych, ludność zatem była w niepewności 
o tem, co się działo na Pomorzu wschodniem około .Brodnie}' 
i w sąsiednim powiccie wąbrzeskim, kt{)ry sit; ewakuował. 
Z tych po\vulh)w lorganizował p. gen, Biiak .silne patrole, 
po kilkadziesiąt żołnierzy, gł)wnic do oddziału S7koły Karab. 
l\'asz, należących, który wtcnczas składał si
 z około 300 akade- 
mik(hv zuchowo Patrole te uzhrojone w kulomioty, na wozach 
i rowel ach zapuszczały się pod Brodnic
, przeszukiwały cały 
południowy powiat wąhrzeski i przynosiły pewne wiadomości, 
o tcrn co się dzieje na najbliższym froncie, 
Wten spos6h posiadał p. ge 11, Bijak własną i pewną służb: 
wywiadowczą. Jeden z tych patroli stoczył potyczk
 w powiecie 
blodnickim z oddziałem holszewickim. zahrał i przyprowadził do 
Chełmna 8 jel1ców bolszewickich, bosych młokos()w, ,razem z całą 
k:1l1celarją i biblioteką 15 bolszewickiej dywizji konncj. 
Bib1iotek
 ofiarował p. gen. Hijak stal oście chdmitiskiemu, 
kh')J y ją oddał do bihlioteki kolegjum nauczycielskiego gimnazjum 
m
skiego w Chełmnie, gdzie się obecne znajduje jako pamiątka 
owych dni, 
Lecz p, gen, Rijak nic ngranic7y.ł się tylko na wysłaniu patrolek, 
lecz sam je kontrol()wJł na miejscu, wyjch.Uał na uzbrojonym 
samochodzie w powiat wąhrzeski w kierunku Brodnicy,' wszędzie 
kontrolując i budząc ducha otuchy. Zabierał się przy takich okazjach 
I.. nim starosta chełmiński, mianowicie do \Vąbr7(
źna, z którego 
był jU7 wyjechał tamtejszy starosta i burmistrz, Zastali tam dnia 
17 18 sierpnia llldnoś
 zn:kaną, dU70 wyjechało ze swoją chudohą, 
za to przyhywało dużo os()h nie7lIanydl z innych dalej na wschód 
pułulonych powiatów - karczmy napełnione, tu i tam śpiewano,
>>>
51 


wykrzykiwano, na dobitek zabrakło na razie chl
ha w Wąblzeznie. 
\Vtenczas starosta chełmiński z p. gen. Bijakiem wskazali prosty 
sposób tamtejszej sb aży ohywatelskiej do postarania się o mąkę 
i chleh w drud7e rekwizycji - ClY i jak wskazÓwki te wykonano, 
nie wiadomo, niehawem władze wróci-ły do \Vąhrzeina i przywr()ciły 
ład i porządek. 
Te
o rodlaju wycieczki samochodowe i patrole wojskowe 
dawały pewnuść tego, co SI(; dzieje na wsch6d od powiatu cheł- 
mirlskiego i umożliwiły staroscie chełrnillskiemu wohec zupe.łnego 
hraku frontowych kOlllunikat6w wojskowych, wydawanie własnych 
komunikaMw o sytuacji na Pomor7u aż pod Rrodn ict;. , wywiesza- 
nych codziennie na starostwie w Chełmnie pomięd7Y godz. 4-5 
po południu. _ 
Ludność tłumnie schodziła się przed starostwem i czytywała 
te komunikaty wieke uspakające, oparte na własnych wywiadach 
p. gcnerałd Bijaka. 
Prawie nhvnocleśnie spadł na starostę chełmii'lskiego obo- 
wi
zek postarania się o ulokowanie ewakuowanych urzędnik6\\' 
z Kresów \Vschodnich (z \Vilcńszczyzny i z Mirlszczyzny) którzy 
przyhyli do. Chełmna be7 poplzedniego zawiadomienia o dniu i 
godzinie przybyci". Ulokowano ich (około 1200 os6b) w kosza- 
rdch przy Placu \Volności - o aprowi7ację starał się Powiatuwy 
Urząd Gospodarczy - zaś bezpośrednio zaupi
kłlwał się nimi na 
poclątku Komitet Pa)l, 7 kt6rych najgorliwszą zapobiegliwością 
odLnaclały się pp. Aleksowa Witkowska, W. Wesołowska, !\\arja 
Czarnuwska i Leonowa Jeszkowa z Chełmna. 
Dnia 16 sierpnia 1920, kiedy sytuacja wydawała się na Po- 
IJlOr/U najkrytyclniejszą, wydał starosta chełmillski odezwę nastę- 
plljącej treści do ludności powiatu w Ort;downiku Powiatuwym: 
"Dla mnie i dla Was, rodacy powiatu chełmi1lskiego, 
nadeszła pora, byśmy razem stan
1i do obrony najpiękniej- 
sle
u puwiatu ziemi ojczystej. 
W porozumieniu się z władzami tWOI zę pułk chcłmillski 
ze starych, tylko wyćwiczunych żołnierzy, kt6rzy nie pollle- 
g;łj.\ pohurowi do armji. O dobrych, () j.lk najlepszych shzel- 
cthv mi chodzi. 
Kto ze mną i pod mojem dow()dztwem chce bronić 
ziemi ojczystej aż do ostatnie
o wytchnienia, niech natych- 
miast osobiście zapiszc sit; w szeregi pułku chełmir'lskiego 
w starostwie pokój nr. 14 a. na drugim piętrze. 
Starzy wojacy! Zgłaszajcie si; bC7 względu na wiek, 
kto t)'l1o jes7czl' na nogach skory! Pułk chełminski LCłopa- 
tuę w hroń w najpotrleb1iejsle rzeczy i t.łbur. 
Po lCJpisaniu sit; dustatecznej Ikzhy ochutnikt)w, 2 d y 
odbiorę dostateczną ilośc karabinów i amunicji od władzy
>>>
- 52 


,'" 


wojskowcj, zawołam Was wyruszymy tam gdzie będzie 
llaj wi;ksza potrLl'l)(ł". 
Chełmno, l ri sierpni.! 192u. 
Dr. ()ssowski, 
tarosta. 
Zgłaszało sit.; codziennie po kilkauziesi4t IJchowikt'l\V Z wszy- 
stkich stan'I\\- l miasta i powiatu, takle l koł inteligencji, pomię- 
dzy nimi jako jeden z picrwsl)'ch dYl ektor nH;skiego gimnaljul11 
chełmil'lskiego p. Dr. Antoni Ryniewicl, obecnie Wilytator prlY 
Pomorskicm KuratIJrju1l1 Slkolnem \\' 1'01 uniu, 
Tymczasem owe zc:łrządlcnia okalały 
i; lhytcCll1e i nalclc1ło 
je wstr Iymać, gdy 20 sierpnia I1ddeslła do Chełmna wiadomość 
Ił wiclkielll lwyci;stwie armji naszej nad bolszewikami pod War- 

7awą. 
Na rynku w Chełmnie odhyło sit; wspaniałe wojskowe lIa- 
hoiet1stwo dlil;krzynnc l udziclłcm całego garni7ol1l1, który tym- 
C/agl'll1 w ln)sł do 6000 żołnierzy i 7 udliaklll licznej ludności 
cywihll'j, 
Dnia 23 sierpnia larlldl.ił stalosta pospieszny omłot lhola 
chlehowego l nowego żniwa. dla zwydt;skiej armji pulskiej w ca- 
łym powiecie, wynik hył ten, Le w prl.ccilgu jednego ty
odni;t 
wymłt!,eo,ło i odstawiono dla wojska prleszło 
OOOO centnan')w 
żyta. 
W czasie od 1 j lipca aż dn 15 września odhywała si; re- 
jestracja l1Iajątk()w niemieckich (t. j, poddanych lIiemieckich) po- 
dlegaj.lcych likwidacji podług traktatu pokojowego w Wer
alu, 
Prace rejestracyjne \V starostwie lostJły pnwicrlorle p. 
t. I
edlill- 

kkmu l Chełmna poJ kierownictwem starosty, 
Z nastaniem czasów spokojnych wrÓciłc1 administracja do 
swych normalnych lada{l. Powiat chełmiński tworL.Y ral\:1l1 z po- 
widtami wiQjskiemi tOrllllskim i swieckim tak zw, 


I' 


Związek Elektryfikacyjny 


t. j. zwi4lek celowy w myśl ustdWY 7 dnia 19 lipca 1911, celem 
nJlhudllw£lnia sieci elcktryc/nych n..1 terenie wspomni.łIl, puwiatc'n\', 
Siły e1ektryclnej ma dostell (,lYĆ wodna Elektlownia Pomor- 
ska w Grodku (p,1Vv świecki). ktÓIA buduje SaQw r7 1 d woje- 
wc.)(tzki (starostwo Kr:ljowe) na wld
.my kuslt. bez wj/clkiej po- 
Illucy interesowanych 3 PO\\ i...tÓw, 
\Vykollczcnie i puszcle lie w ruch Elektrowni Pomorskiej 
przcwiduje się w koiku 1922 ruku, najpt")iniej w 1923 ruku, 
Związek Elektryfikacyjny roąmczął w roku 1921 budowę 
swych sieci o średnim napil;ciu 15(0) volt od Gn')dka pOCLąWSlY 
w kierunku na Swiecie, stąd przez l\\orsk (pow, świecki do Cheł- 
mna. stąd, zas na Osnowo, Płutowo do Unisławia dalej przez 


--
>>>
- 53 


Trzebcz szlacl1. Nawrę do Chełl11ży 
dojść aż do Torunia. 


zamier za () ile możności 


#o 


Organizacja Związku Elektryfikacyjnego. 
Na czele Lwiązku stoi Wydział Związku składający sit; z 15 de- 
legaMw, i to 3 z urzędu. (3 starostowie 3 interesowanych po- 
wiat()w) i 12 z wyboni, których wybierają Sejmiki Powiatowe. 
r
łhvnocześnic wyhiera się dla ka7dego członka Wyd/iału jednego 
7.łstępCę: 
od lipca 1922 byli członkami Wydziału Zwiąlku: 
a) z powiatu chełrllił-Iski.:go: starosta Dr. Ossowski, 
1. Florjan Buczkowski, rolnik l Lisewa. 
2, Eryk Kauffmann, rolnik z Slymborna, 
3, Zygmunt Klein, kupiec z Chełmna. 
4. j(lzet Rłochowiak, rolnik z Gorynia. 
jako lastępcy: 
l, Antoni Kampert, rohotnik z Kornatowa 
2. Alex Filarski. kupiec z Chełmna, 
3, Haertlc, dzierżawca z Lipienek. 
4, jarczewski, hurmistrz l Chełmna, 
b) z powiatu tonlllskiego: starosta Adam Czarlillski 
1. Jan Michalski. Gostkowo, 
2. Kurzętkowski, hurmistrz Chełmia. 
3. Wegner, Ostaszcwo, 
4. Dolatowski, Otłoczyn. 
Jako zastępcy: 
1, Bogirlski. burmistrz z Podg()rza. 
2. Bronisław Orłowski, Grębocin. 
3, Kazim. Raciniewski, Łążyn, 
4. Teofil l
ochol1, Chełmża, 
c) z powiatu świeckiego: star(l
ta Clt:$ław Tollik, 
l, Kostka, burmistrz Swiecia. 
2. Tadeus7 Parczewski. BeLlO. 
3. Sobkowski, burmistrz Nowe. 
4. Stan. Wojnowski, KOI1czyce, 
. jako zastęp
y: 
l, Roman Skamski, Swiecie. 
2, Ks. Sarnowski, Serock, 
3, Bernard Pokowski, Świecie, 
4. Fa anc. Karpiliski, KOł11orsk. 
Przewodnic7ącym Wyd/i.łłu Związku od prZe]ęcI,a Pomurza 
W admillistr ację polską ai. do swego lIstąpieni.ł był starosta cheł- 
miliski Dr. Osso\\'ski. 
Zastępcami jego byli śp. Dr. Krcfft, pierwszy polski burmistrz
>>>
-- 54 - 


miasta Chełmna, następnie burmistrz Jarczewski z Chełmna, 
potem starosta Czarlinski l Torunia. 
Po lIstąpieniu starosty Dr. Ossowskiego z urzędu na czas 
od l, 8, 22. wybrano jednogłośnie przewodniczącym p. starost
 
Czarlińskiego z Torunia. zastępcl p. Floljana Buczkowskiego z 
Lisewa. kh1ry ustąpił z dnicm 30 sirrpnia 1922 i na kt()rego miej- 
sce wybrano zash;pcą przewodniczącego Dr. Bohkego, nowomia- 
nowanego starostę chełmi6skicgo, Związek Elektryfikacyjny działa 
przez wspomniany Wydział Związku na mocy własnego statutu. 
zatwierdzonego pl'7CZ wyższą władzę, ogłoszonego w On;downiku 
Powiatowym dla powiatu chcłmil1skiego z dnia 5 paluzicrnika 1920 
nr. 128. 
ZwiąLek tworzy dla celów elektryfikacji nową komunę, nie- 
jako wyższą nad związanemi w niem 3 powiatami, a \Vyd7iał 
Związku władny jest do nakładania na cele elektryfikacyjne na 
powiaty składek, podatk6w i do 7tlCiągania pożyczek. Uchwały 
w tym kierunku wymagają zatwierdzenia przez W ojewt)dzki Sąd 
Administracyjny - nie zaś przel Wydzbły lub Sejmiki Powiatowe. 
Ze swego prawa opodatkowania pOWi.ltÓw Związek Elektryfika- 
cyjny korzystał w roku 1921 osiągając po 22 miljonów . za rok 1922 po 
20 miljonów mdrck z każdego powiatu. Dalsze potrzcby Związku 
Elektryfikacyjnego 11Idją być pokl ywane o ile możności przez pożyczki 
amortyzacyjne. 
Jakie znaczenie bt;d7ie miało zelcktryfikowanie 3 powiatów 
wynika z ich ohecncgo zapotr/ebowdnia węgla tylko na omłot, na 
utrzymanie w ruchu przemysłu i na oświetlenie miast gazem. Trzy 
te powiaty potrzebują na te cele (oczywiście bez opału) rocznie 
około 2500000 centnarów wt;gla, które ZdstąplĆ może siła elektryczIM 
z wodnej Elektrowni Pomorskiej: Administracja Związku Elektry- 
fikacyjnego znajduje się w Chełmnie w Starostwie, Inżynierem Związku 
jest p. ŁapC'zyński z Drezna. 



 


Budownictwo szos POWidtoWych: 
JeJ" \\'szędlie td" i w pr)WieC1C chełmińskim podczas wojny 
światowej zupełnie z.miechano budowy i nav.'et napraw szos, nic 
starano się nawct () gromadzen
e materjału do odnowienia szos. 
Powiat chcłmillski nic posiaddł nigdy dostateczncj ilości kdmieni. 
nawet do Icgularncgo rcmontu nowych szos, (razem 234.923 km.) 
i sprowad7ał wielką ClęŚĆ kamieni 1 innych powiatów. 
By zdpobied7 hrakowi kamienia, powiat chełmiński nab) ł razem 
7 powiatem .toruńskim kdmieniołomy ha/.lltu w Goldheck na Dolnym 
Sląsku, Poniewrlż 'jednakowoż pr71
właszczenie tych kamieniołomów 
nie nastąpiło a7 du końca wojny światowej i w obecnych warunkach 
politYC711)'Ch i walutowych \"'y lyskanie wspomnian) ch kamieniołomów 


--
>>>
... 


#o 


-- 55 - 


stało się niemożliwe, powiaty. chełmiński i tOrLulski likwiduj
 ó\\ 
nabytek przedwojenny w Niemczech, 
Dla hraku kamienia \\' roku 1920 i 1921 nie można było przed- 
sięwliąść jakichkolwiek ohszerniejs7ych robót na s/osach. Za to 
\V tym czasie administracjd powiatowa gromadziła skwapliwie kamienic, 
telk iż na początku roku 1922 można było przystąpić do obszernego 
Icmontu szos w roLmiarach więks7ych, by wykonać w jednym roku 
tyle ile zwykle I emontuje się \\' 2-3 latdch 
ObsLcrniejslego rcmontu doznały mianowicie: szosy , 
a) z Stolna do Chcłmiy, około Wmddka i Żygląda. 
h) z Rrzozowd do Płutowa, 
c) z Brzozowa do Kałdusa. 
d) z Bajerza do Bągarta, gdzie zerwano StMą szosę i położono 
trwały hruk. Szosa ta mimo częstych n
sypów najwięcej 
cierpiała w jesieni podclas kampelnji burac7annej przez 
liczne fury barakl)w z okolicznych nldjątkow. 
e) plzełożono bruk pod Chełmnem od bramy torufl;;kiej aż do 
mostu, 
f) zregulowclno w limie 192U 1921 piasczystą drogę 7 Chełmna 
do Uścid, głÓwnie celem zcłtrudnienia bezrobotnych miasta 
Chełmna. 
Roboty te wynoszą ra7cm .około 16 km. Oprocz tego nawie- 
ziono i potłuczono na kilka kilomcłrÓw kamieni na SlOSat od Stoind 
do Żyglądu i okuło Kamlarek. 
Dokładne cyfry wykazuje etat Powicłtowej KdSY Komunalnej 
la rok 192
, kt,'H-y przewiduje na remont szos w roku 1922 !Hlm
 
30 120000 marek, Suma ta musiałcl hyć przekroc7ona podczas 
robót na skutek wzrastających be7ustannie płac robotniczych i cen 
za zwózkę zwiru i 7a zwir sam, któr) takle należało zwozić koleją 
l. innych powiatł-IV! (toruńskiego i grudliąd7kicgo). Do robót na 
szosach służą 2 wake, jeden paruwy. drugi konny. 


Wykaz dróg bitych (szos), powiatowych, POłOŻORych w powieci, 
chełmińskim. 


L. h.1 


NaLwa lhogi 


I długość 
dr('gi w klm. 


1. Chełmllo-Lisewo-I h;bie 
2, Dojazd do dworca Stulnl) 
3, Dujazd do dworca Korncłtowo 
4, Chcłmno-Ullisław-Grzybno 


2? AgH 
0.040 
0,505 
22,304
>>>
5h 


- \- ------- 


:'J .ł g ł () \V e k i a k p () p r /. e d n i n, 


5 
6. 
7. 
8. 
9. 
10. 
II. 
12. 
13, 
14. 
t5. 
16, 
17. 
18 
19. 
20. 
21. 
22. 
23, 
24, 
25. 
26, 
27. 
2R 
29. 
30. 
31. 
32. 
33, 
34. 
35, 


Dojazd do dworca Płutowo 
R r lOlOWO- Kokocko.- Dabrow a 
Dojazd do dworca Stitn)gn',d 
Kokocko lhl rz. Wish 
Chełmno do 1'7. \\'isf" 
Wisła miejsce ładunk.owe 
Chełmno ulica Biskupia 
Grubno-Z,lkrzew()-Brz( IZł )\Vl' 
Wc.iterowo-Kidp 
Chełmno-Si'ynych 
Pud\\ iesk-Granica 
Poowic'sk-ł.unawy 
Chełmno-Luna\\ y 
Ruda-Stolno-Windah. 
Dojdzd do dworca Sttlll1l 
Pai)at7yn-BI
dowo 
Dziahnvo-l )ąhrowa 
Nnwawieś-\Vidd7adz 

)uhie)no do gl an.' TO! U(lskiej 
Zy
ląd-BajeI7c-U: lista\\' 
f)oiald do wsi B.n.,art 
Dnjaltl do dw, Bągart 
Bocin-Zeo"artcwice 
h 
Dorposl 
zlach. t"\cłwra 
U nisł.łw-I )ihruwa-Ostromcrk(l 
Dojal.ll do uw. Dąhrowd 
Odnoga do rz. \Visł) 
Unislaw-Ua liki 
II "isław puez wit
 
Unisław-(j
ażeje\Vo 
Płutowo-I{( .kocko 


0.123 
23.283 
0,112 
1, f ,8 
ł .236 
O,07U 
0.841 
2, l Yó 
1 ,096 
20.542 
3,144 
2,393 
13,685 
]0.252 
0,024 
10,770 
2,477 
l ,727 
0.675 
t 0.3:)5 
0,514 
0,162 
16.40B 
10.7 u3 
17 ,t) 12 
0,07:) 
0,757 
7,I
Y 
0,918 
2.237 
fi.750 
RaJem 3-l,923 


SlOS powiatowych ogołem 23.1,923 klm. 


Wykaz 
p,'rsnnału, l1cłlci
\('eg() do Powiat. 1I1/
dH Budo\\'! (lar7. DrogO\\'}) 
A. Biuro. Administracja Wewł1Qh'zna' sIedziba Chełmno. 
l. Bud()""n(c7V powidłu \dam \Valo 
J. Asystcnt techniclllV (rni('jscP nic obsadzone) 
3, RegistralOrka Bronisł.lwa Pronobis 


---
>>>
- 57 - 


4. Uczeń (rysownik) (miejsc
 Jlic obsadzone). 
rB. Obwody - Administracja zewnętrzna: 
Obwód I. Drogomistrz powiatowy Bronisław Jankowski franc 
Groszewski siedziba Chełmno 
Ohwód II. Drogomistrz powiatowy Władysław Rudnik 
siedziba Podwiesk 
Obwód III. Drogomistrz powiatowy Władysław Marchlew
kl 
sicdzibd Robakowo 
Ohwód IV. Drogomistrz powiatowy Stanisław Kowalski 
siedziha Lisewo 
Ohwód V. Drogomistrz powidtowy 
siedziha Kijewo 
Obwód VI. ' Drogomistrz powiatowy Franciszek Romatnwski 
siedziba Unisław 
Ohwód VII. Drogomistrz powiatowy Antoni Pankanin 
siedziba Czarże, 
C, Dozorcy drogowi (stróie szosowi) kontraktowo i stale zatrudnie,\! 
w Zarządzie drogowym: 
l, \\' obwodzie I. 7 {}ozorc{)w drogowych, 
2." " II. 9 
3, " III. 7 
4, " IV. 8 
5. ., V. 8 
6." ., VI. 9 
7,,, " VII. 9 
ogółem 57 dozorców drogowych. 


" 


" 


" 


Wykaz 
dróg gminnych w powiecie chełmiIiskim, 
a) Drogi umocnione (bruki) ogółem 76,702 km. 
b) Drogi polne (nic umocnione) ogółem 216,590 
m. 
Razem dróg gminnych 293,292 kn'. 

ruki gminne na które powiat udzielił lapomogi, PQdl
&ają 
nadlorowi technicznemu ze strony powidtu wzgl. Zarz
du dre
owe".. 
Konserwacje podlegają odnośnym gminom. 


Wykaz 
z czynnoscl przy slosach powiatowych: 
Czynność dozorców szosowych. 


a) w roku 1920 - 
l, Czynność dozorców drogowych.. 
2, Pomalowanie kamieni wapnem przy szosach. 
3. Zaczęto re
ulację drogi gminnej "Chełmno-Uść"
>>>
:H 


b) w ostatnim półroczu 1921 
1, Wybudowanie mostu drewno w 5,50 przez 
rz. Frybę przy drodze Chełmno UŚĆ 
2, Odnowione 4 mosty drewniane przy szo- 
sach pow. 


c) w roku 1922 
1. Nawożono kamieni p.olnych na szosy powiatowe razem 
6991,25 m. (kamienic 7ac7ęto zwozić już w o!tatnim kwartale 
roku 1921). 
2. Potłuczono kamienic na s70sach powiat. (na s7aber wzgl. na 
brukowe) razem 5019,75 m, 
3: UkOllczono rl ;ulacje drogi gminnej "Chełmno UŚĆ". 
4, OCZYS7czono \\ Cz) rtkie drzewa przy s70sie z mchu, 
5. Odcięto 7 WiZY ,tkich drzlw Pl7Yc _o
 wych 
ałęzie, które 
wisiały na pr7eszh.od7ie TUlhowi, i "tały równiei na przeszkodzie 
drutom tcldonic
nym - dalej oC7y
zczono drzewka owocowe 
(przy szocach) z "ałęzi c17ikich, 
6. 'Odś\vie7ono brz
) (bank;
tH) pr7} 70'0\\ e przy 
 szystkich 
szosach PO\". \\i7 I. b mkit tJ za wys0ko zarośnięte skopano 
7. Kamienic kilo.netrnwe darninami umocniono. 
8, Kamic nie pr lyurlcwlw i przy
 os')we. w1pllLm pobielono. 
9. 130 dra :?;O\\ ska ów odno
.,ionll. . 
10. 35, 
ztuk znakow o,;trzc g
lWC- yrh dla amochodów przy szo- 
saLlI lir 4dz( no. 
11. Latówl.i przy szosdch o alt:: m Olno
ci wYPol7ądzono. 
12. Okrąhh:: 11 km. no\\ cj PO\\ toki 
70Sy ur7ądzono (nowy nasyp) 
SLO )y. 
13, t-;'0\\ ..:ro bl uku nr7ąd70no 1,5 klm. 
14, Pr doiono bruku (odnowa hluku) okr. 4 km, 
15. Mlliej
 
 naprawy "Z( ; PO\\ i..ltowych (wyporządzenie otworow 
na .,/o.,,,ch) ołu, 100 km. 


Wykaz 
II1nych czynności v. chodzących \\ zakres budownictwa powiatowelYo, 
ł, \\Tybudowanie spi:71f1li dla pomie
zkania staro'lty 
2. OdnoPli...nil u
llhu pl7j budynku na Tonllls
im pr 
dm. nr. 15. 
3. Ur \d7f1no d\ 'te 'kł(1dnice dla ZVvią"ku ElcVtr, 
4. Po. lV icnie nowy..11 tił..d vV 111 Y oE,ro cl11l1 LlLZ. Po\\'iatow
j. 
5, 'Remont 0-;r7"'w..u'l Lcntralnych \- LeLzniLY POWi.... w
j, 


Wykaz 

)u.1ynków nalc' 'l C} cli .10 puwiatu cbcłmińskilgO: 


......
>>>
-- 
y 


l. trzy (3) domy pr7Y ulicy Dworcowlj w Chełmnie, 
2, trzy (3) drlmki dla stróżów szosowych \V Chełmnie (\Vybudowanie) 
3. jeden dom mieszkalny, w Chełmnie Toruńskie Przedmieście nr. 15. 
4. dwa domy 
oło Lecznicy Powiatowej (ul. forUllska 8 c 
i ul. Skargi 1. 
5 Lecznica Powiatowa \V Chełmnie, 
6, Leśniczówka Powiatowa w Uściu, 
7. trzy domy w Unisławiu 1 stara szkoła 2. dom drogomistrza pow. 
3, dom posterunku Pol. Pal1stw. 
8, jeden dom \V Robakowie (drogomistrza powiatowego), 
9. jedln dom w Czai ŻU " " 
10. jed
n dom w Podwi..
ku " 
11. jcdln oom w Lisewie 'J ". 
12. Rak. rnia Powiato\! a \\ Klamrach 7 domem nl.::'7kalnym i stajnią. 


parcel nalt:? 
l. (12 J 4 m0r l rp:i 

ię dla ubo, ,iI h 
2. 
kr. 2 nldr roll v: R01l1kl lwic, 
3, okr. 9 rll1r q roli k')ło L
l7nicy PO\'''lato\\ ej, 


Wykaz 
cycb do PO\ ic1tu chełmil kic ,o. 
lTl iu), JP1( '\\ Uni iu prlldziuawia 


Preliminarz budże,owy na r')k 1921/22 


uchwalony 21 marca 1921 je ZCLl. w \\i"C .'LI i mit: 7ć pozo
lał 
I (ł
iLT,)\\ ym jak poprz
dni n 
kutd dal 
 ,o 'Idnl (, niLpr7L-- 
wid JJne...o spLldku v. dluty nL 
J Ad.n i li. tra... j . po .to\. cl IpU- 
bieJ a niLdc.bnrowi prz{ odpo vicdnic poaw J ż nip ł oddtków Pl/- 
v. i
 to\\' ych I przt:z z
 iluT _ Po'v, KM' Kul11um:lnej osiągnionymi 
( y 'tymi 7y
k1mi Po\"iah w ,o Ur7t.:'"tu ZbOLU\h
60 i Wl,; lo\\'e!'o. 
Prclimil1rz Ka] Kpl11un, In.. i lu ..'I,I L 7111( I P 1\\ 11tO\\ 
1 
przewicI) w1ł w dochod7i
 i rozrho I h' t} 1'.0 8210000 mai ek, 
P&dC71. 
c1y dmk.ni",cie Kr KtJllhl la'l _j LO pr da nzem z obro- 
t,lmi Pov Url"d0" ZI ,lv'v, o i Wl. J\ 
l \ltykc Ujl 
w dochodz:L.- 214 332 ąGO,67 ,nk 
w rllzchod7 1 L 2b1419bd4,32 " 
p'1Z0 )t,..łl)
Ć 2 9G3 076,15 nadwj' ki 
t.lk iz o
t dnio wymiLn.'1l1u ()Ul....l jako poz
..tał.I' c dochpuu morła 
pl7 1 j C na etat 1922. 
Plcli! dn1rz hud;; tuv Ka iy Komunalnej za rok 1'122 pr7lwidujL 
T..lZC 111 l 
c7n; ł P Ol' ,\"ą (I OLIlJl0W Urn du Zhc' GWl v 
i VJfchlo\\. pil.,] III,.. . . "] d '-lIrl. C, 22, dlU 
I dniLIn 
1. 4. 22,) w do(l1od IL i lU ChOULiL: 131 821 300 m uek. Sum
 tę 
pokrywa si
 tylko do 61 
OO 000 marek PIZl;Z podatki powiatowe
>>>
- 
o - 


bezpośrtdnio w drodle wykładu na Cminy i obsz.uy dWQriki
 
reszts pokrywa si
 z innych dochodow powiatu i z podatkow oti 

bretu, pr7yroitu wartości, od psów, wyszynkowe
o i z dochod'w 
z L
cznicy Powiatowej, 


I. Zakłady Powiatowe: 
Lecznica Powiatowa w Chełmnie, położona przy ulicy Skargi 
we wschodniej części miasta, wykończona w roku 1915 podczas 
wojny światowej, posiada urządzenie zupełnie nowoczesne na 90 łÓżek, 
mianowicie wspaniałą salę operacyjną, gabinet rentgenowski i urz
- 
dzenie elektrycznych kąpieli i własne oświetlenie elektryczne, otoCZQna 
jest pięknym ogrodem. 
Kierownictwo nad pielęgnowaniem chorych po objęciu Pomorza 
przez rząd polski, oddane zasłało 8 siostrom Miłosierdzia, należącym 
do Zgromadzenia Winct=ntek w Chełmnie. Dyrektorką jest obecnie 
siostra Pruszakówna, naczelnym lekarzem p. Dr. Bogusławski, chirurg 
specjalista, 
Na skutek ugody z klasztorem w Chełmnie przyjmuje się do 
Lecznicy Powiatowej tylko chirurgicznie chorych, położnice i płciow(i) 
chorych - podczds gdy wewnętrznie i zakaźnie chorych przyjmuje 
klasztor, Podczas wojny służyła Lecznica Powiatowa jako szpital 
wojskowy. Administracja pruskcł pozostawiła ją w opłakanym stanie, 
domagającym się szerokiego remontu. 
W roku 1920 została Lecznica wewnątrz odnowiona, równo- 
cześnie urz,\dzono na pierwszym piętrze kapliczkę, w której odprawia 

it: codziennie nabożt=ństwo, 
W roku 1921 zakupiono dla Lecznicy najniezbędniejszą bieliznę 
i odnowiono zakład elektryczny, zaś w roku 1922 odnowiono 
zewnętrzne ogrodzenie i przeznaczono razem 5 miljonów marek na 
remont odnowienie bielizny, zakup ubrań dla chorych i inne podobne 
p
trzeby Lecznicy, Koszta te lostały pokryte po za etatem z czy- 
stych zysków Pow, Urzędu Zbożowego, 
Preliminarz budżetowy Lecznicy Powiatowej za rok 1922 
,uewiduje w dochodzie i w rozchod/.ie sumy 22702000 marek, 


II. Rakarnia Powiatowa w Klamrach pod Grubnem. 


W mteresie zdrowia publicznego, celem usuwania w sposób 
nieszkodliwy padliny, mianowicie zwierząt padłych na zakaźne choroby, 
wybudował powiat w 1916/17 nową rakarnię w Klamrach z kotłem 
parowym, w której przerabia się padlinę na tłuszcz, kości na mąkę, 
za pomocą odpowiednich nowoczesnych machin. Do rakarni należy 
skromne zabudowanie, dom z stajnią, i 1 l 2 morga lekkiej roli. 
Od l lipca 1922 wydzIerżawiona została rakarnia p, Rutkow- 


.......
>>>
- 61 


skiemu za 200 000 marek rocznie. 
Obowiązek oddawania padliny jako też prawa i obowiązki dzier- 
żawcy reguluje rozporządzenie policyjne w przedmioci
 usuwania 
padliny i mięsa do użytku nieodpowiedniego I dnia 15 lipca 1016, 
ponownie w polskim języku ogłoszone w Oręd, Powiat. z dnia 
10 maja 1922 nr. 37, 
Rakarnia stoi pod nadzorem wet
rynarza powiatowego. Wet
- 
rynarzem powiatowym jest p, Górski z Chelmży. 


III. las Powiatowy i leśniczowka. 
Na wschód od Uścia 2 km. od Chełmna posiada powiat 
800 morgów terenu piaszczystego i górzystego, zalesionego do 
okola 600 morgów głównie drzewem sosnowym, najstarsze zalesi
nie 
ma lat około 30. Zalesienie odbywa się podług ustalonego planu. 
Na skraju iasu znajduje się malownicza leśniczówka, która, 
jak i las zwłaszcza w niedzielę i święta jest ulubionym celem prze- 
chadzek mieszkańców miasta Chełmna. Koszty utrzymania zagaj
ń 
i dozorowania lasu przechodzą na razie znacznie dochód z wyrębu, 
dopiero kilkadziesiąt lat później będą pokaźne dochody. 


IV. Powiatowa Kasa Oszczędności 
założona w roku 1858: służy celom gromadzenia zaos7czędzonych 
pieniędzy w powiecie j udzielania kredytu w mniejszych rozmiarach, 
mianowicie dla małorolnych, mniejszych kupców i rzemieślników 
w przeciwieństwie do Banku Powiatowego, który statutem zakrojony 
jest dla udzielania większych i wielkich kredytów mianowicie dla 
większych rolników i wielkich przedsiębiorstw przemysłowych i ku- 
pieckich, 
Obroty Pow. Kasy Oszczędności: 


depozyty I udzielone pożyczki I ogólny obrót 
19:9 6,559,069 I 4.289.598 I 26,529,768 
1920 9.532,272 I 5.816.343 I 44, 72.833 
1921 22.286,397 I 5.963.087 I 129.800,418 
1922 34.503.814 I 6,544,741 I 
40,618.007
>>>
62 


V. Ba,nk Powiatowy: 


Założony POdLZc:1;:' , 0jny ł,wiatl}wcj \ 
7akład( "m t' 11-..) l GO 0, W) I i l O Ov
 Iłl 
n. er" t Y L śre
c.' ,v Pl) IJ'" ch. łv' 
J';'1 )llulll \\ ojUlI j POw) ') Ur u ( 
weno, Wę'1}(" Zi
nll CuLrp\ 
mianov'ilie p J pr iu powi..ttu r ez -1Jmi1l
 
in:tytucj(
 kred] t(\\\ l. 
Eil1n
y v yno iły w akty"'ach i p jw.lch 
Z;! rok l ą20' - :;..;. 476 176.74 III 
za rtlk 1921 94 7Cd2 R13,43 m 
fi' 1 ą22 oL 'p()\Vi
da n Ili
 \I. 
.' y 
Ja pr -:ed St' I);' li F · lIr l 122 }1Jdniec;iono 
kapitdł z .1.ład ,. r J P l.l 1( l 000 li fpn iu
ze 
.re rv. 
 na 2 I allj0ny mar pr
 7 Cli Baln" H należycie 
lł. li I'U (lny na p I '='1:10, F'f Jł' IT u I' r LI PO' . pohn a 
c J o Y. I li pl. nk do P ,. K J., r mUł'1..llnej na O{ óln\... cLlr 
pow i LU, 
B nI P \ u;y p.. 
Dwolc' I'i nr 47 4.., ,.. Chl dl k 
włl 
l1l l) lok:l1t1 h
 11-.. '" ,d] 
\\ ,łu'" 11
 111 !!macI li Wyd iału PO\\ I
 IJ 
 


ku 1917 kapit dem 
,. l"ty 11 f l1 ndl 1 :::z 
JlI1 n I nia 
Pl l ZL (71' 
,11 Itp.) n re'l l
 
ICJ
 p('1 l na' pP lJŻną 


2 


'ł1V 7 . 1I11i pr7\ uli
y 
· IOif)I1n n1 'IUlItlW llt' 
l) d'..l ni r h. Ll
nia 
(
 dro
Lwa). 


Majątek i długi powiatowe: 
. Maj
teK p )wiatnwy. ktńrp
,o dzi
iaj przy zmieniających się 
7 11l1csi(!ca n 1 11 
i'1' wal t( ciach, niemo' nd n:-'lelveie OCt:nic, 
lecz ,ktÓry tlc.łleży określić jako mi!j1rd v..JY, :1 ł. rl..1 si,
 p'Mwnie 
z nicllIchomu 
ci, h"rGa:' "y
h Wf"'''lh: Clą kOl11un.1lllt\ p wi ulI. mi mo- 
wicie z la
lI PO\\ iatov".c
 l, 1 r dOIl1JW 7 z:1hudo\-'vaniami, z tych 
10 gma 'łww w miescic Chełmnh. (z Jb. pop.zeoni wykaz budyn- 
kow) inst} łucyj (zub. Za t ład" Po li tWc) i parcel rolnych, 
\\ I be
 tc'YO . ITI ";ątku (1 tllTi l
i)\ tn, puch')tjząc,)o Wf y"tkie 
z c7a
 IW ( łl,li.li łl1Lji niPITIi L 
 'L f' za cZ'1Ców (vhninistf1cji 
pc' l:. i j ni Zf(\" 'no api fe}\ (1 ( 'I. pl Z( ch nie, tary LU l"'" 
pl '10\ f) Unw.rzln(" są bardz ni ta 1r Pn jato\ Ta K ,Kr...1U- 
11...lna. była i je t \' 'tan
\
 crru_aC i · \\ tkk razt:m kul c"YO cza
lI. 
Dh"
i te prl _d a vic'-ł "i rk nd . li: : 
a) pJ\\ t v. ili n liu P ia 4 \h.j Ka y C' Z\'z
Jlh '.:i \1 Chd- 
mni
 z 5 st£.1ry
h p( 'yc LI r lzem jl lCZf;;. '141 972 mar
k 
i 20 f 11) IJ ur 
h) pO\Ji al WI'li..'\1 Z da1 d} dl 4 pr YLZLk je"lcz Ka 
Up_zph LZ llni V ljU'V
j .\ (Jliul I
u, i UI)Llpi
L 1111i RZL 7Y 
nil:111, dl ur'" J11ikc' V pry\' 1tnych ,., B...rlitlic razelll 
.680182, marek i 48 ft:nygów.
>>>
- 63 - 


Co d( długu pod b) nic. wiadllm(, j.. ,,7 ':ZL w iakiLj walucie 
rcsp, w jakiej relacji \\ alut0\\ ei będą spłal0nc, 
N
t()mi lSt pvwlat 
hdmiIlski nld jl 
 c prd( n 'Ją \\ \ y, l)k0
ci 
okoł0 3500 COli marek nil.mieckkh z od dkami do Rzc. zy 11IL111iekiej 
za wył(\zone \\ 
parci... dla tr...1 in \. VI lk . w niemieckich podcl£] 
\\'1 ;jny świato'. 
j, 
PI etlll ;
a ta zł '1( , ono. je:t do likv. idl\\.ji. 


Wewnętrzna Administracja Powiatowa 
A Starostwo: 


Stal 05tv'. I je
t włauzą wytąLznie pal}, JW1, 
tJf( .tę miLl11lljl 
1\ł\inister Spr v \V \\-n
tr n"ch. 
tarvst... z .1twia v' Iki\.' ,pr vy 
administracyjne P::'llst\\o. e, nuc 'l r vici.. pnli....yjp i je c ,1 nój\' . le 
władzą policyina w p(n kci\:, 
Celem spra\\ nCf' I lIrZn ł UWJIlI . p. dzidnn u' \d )w: l?ht
\id- 
nie spraw w starostwll. chdmius'de 11 ia
' n
sh"plJi 
I. D o d e c e r n d t u I N:łczelne' S... kr.: LC P '\\ ie t \. 
pokt',j nr. 8 nalelą SPł
\\ polityczl1\:, p
)lic)j1e. k delt.e. s 

l1lnL, 
mobilizacyjne, . to\Varz
 
l. ń, plc
Ji. 
ytovV\_ '}ł)lTjn
 o }"'VC1l_- t"'d, 
poufne, tajne i \\: zy: tki.... im. . o ił.: n iŁ 11.. 1 ..... '} (I( (I w( 1.'1 natu II 
II. D o d l C e r n a t li I I (pok.-)j nr. 10 - itent 'italll- 
stwa) ndleżą sprawy: sanitarnL. p01icji wl.t J yn f) jlKj, pł--'rnd- 
lelności pallstw,)\\ ej, obcokraj0wc0w, zmiany nt.. \ iska. p01icii 
nad proCedc.rull, 0bnl Jwe, samochodtJwc, p3
ZpOJ tovvc, p( 'icii 
patl
twowLj, rolnicle. l11ndlowl, stat}'-'tyC/nl, k( 

kt, licellc; IH- 
\ anie zwiel z'lt, wydawanie k łrt my !iw jkich, v. yke 0W r )hhlydł 
podróżowe i transporte t v
. 
III. Do d e c e r n a t tt .\'\. (lv\ilit lri i) pok Ij .u, 10 nal( ą 
wSLystkie sprdwy wvjskvwe i z sprawanli \\ IjSk0\\ cmi 
tYC/\1(I"l 
majCt ce , jako t....ż c,prawy uznaczont j lklł l\t 
Urzędnicy Starostwa: 
Staro
ta Dr. Pa\\-... ł C cowski etał')wy ud 22 ty
znia 10":'0 . 
do 31 lipca 1922, Dr. Edmund Ef'bke od 10 y __ ,S
kr....tal 
 
powiatowy: Francił..7t:k Klcm
ntow
ki, et
towy od, 22 stYlZ- 
nia 1920 r. 
I. A
y
tcnt 
tar0st\\d: F-ryc11\ ,zcw

i J() d ltatO\\ y 
II, A"y::;tcnt 
1 ro
h J: WC4wrzyniak Jp 
f. 
RejestratcJr: Bartt .siJlski })zef, 
W0źny c;tar.. tW?: Zip'iIl,ki Aleks"'nder, ctdtO\V\ 
Opff1_Z te go p

idda ;t II' )C,h\J 3 c,iły p0J11I1Cnkzl, jerlnt ';0 
pomocniczego aSY
lenta p, Ożoga, jedną 
iłt; dla rejestratf'ra i jedną 
kanceli ,tkę. '
>>>
- 64 -- 


B. Wydział Powiatowy: 
Wydział powiatowy reprezentuje władzę samorządową powia- 
tową i załatwia te sprawy administracji pal1stwowej, które mu 
przekazują albo ustawy albo rozporządzenia lub zarządzenia władz 
wyższych, 
I. Do decernatu Ndclelnego Sekretarza Wydziału Powiatowego 
(pokój nr. 8 należą sprawy: 
I. Związku komunain., związków w{,jtowskich, gmin wiejskich, 
ubszarów dworskich, nadzoru nad wójtami, sołtysami, naczelnikami. 
sądowe, administracyjne, uchwałowe, o ile pod nr. II osobno nie 
są wymienione, sprawy podatku od przyrostu, od obrotu, sprawy 
akuszerek, ubogich, koncesyj wyszynkowych i podatku od nich, 
kominiarskie, osadnicze, dalej wszystkie inne sprawy niewyszcze- 
g6łnione pod I-HI, 
II. Do decernatu Sekretarza Powiatowego pokój nr. 6 należą 
sprawy podatków powiatowych bezpośrednich, podatków gmin- 
nych, od psÓw, szczepienia ospy, zasiłk6w dla rodzin wojaków, 
policji nad polowaniem, nad wodami, drogami, budowlami, ognio- 
wej, kuncesyj procederu z wyjątkiem koncesyj na wyszynk, staty- 
styki, przymusowego wychowania, upieki nad ubogiemi w wyjąt- 
kowych wypadkach, umysłowo chorych, głuchoniemych i sprawy 
umysłowo słabych (idjotÓw), 
III. Do decernatu asystenta Wydz. Pow. pokój nr. 17 należą 
sprawy Urzędu ubezpieczeń i Sekcji Zjednoczenia Zawodowego 
Rol:1iczego oraz sprawy stowarzyszenia ubezpieczenia. Sprawy 
Urzędu Ubezpieczeń należą do administracji państwowej, i tylko 
tymczasowo obrabia je asystent wydz. puw, 
IV. Budowniczy powiatowy (pokój nr. 14) opracowuje spra- 
wy: budowy dróg powiatowych i gminnych, policyjne nad szusa- 
mi, sprawy wszystkich domów i nieruchomości będących włas- 
nością powiatu i wszystkie sprawy, które mu się specjalnie 
wyznaczy, 


) 


Etatowi urzędnicy Wydziału Powiatowego. 
1. Nac
ehly' sekretarz Wydziału Powiatowego: Albert Lonk t 
2. BudownfC"ż y Powiatowy Adam Walo, 
3, Dyrektor Pow, Kasy Oszczędno i Komunalnej zarazem Dyrektor 
Banku Powiatowego Stan, Leszczyński, 

. ł Kasjer Pow, Kasy Oszczędno i Komunalnej Zielit1ski Kazi01" 
5. I Sekretarz Wydz. Powiat. Franc. Lipitlski, 
l. II Sekretarz Wydz, Powiat. Józef Paczkowski, 
7. Leśny Powiatowy Leszczyt1ski Anastazy, 
I, Ogrodowy Powiatowy Jan Seidel. 
Rlszta urzędników w biurach Wydziału Pow" Kas }34fwiit. 


-I
>>>
4- 65 - 


w Banku Powiat. są to kontraktowe siły pomocnicze 


Opieka Społeczna: 
(nad ubogimi, umysłowo słabymi i chorymi i nad głuchoniemymi). 
W przedmiocie opieki nad ubogiemi obowiązuje jeszcze nie- 
mieckie i pruskie ustawodawstwo, mianowicie niem. ustawa z 6 czer- 
wca 1870 (domicyl zasiłkowy) i pruska ustawa wykonawcza z 8 mar- 
ca 1871, do kMrej wyszła instrukcja ministerjalna Min. Spraw 
We w, z dnia 10 kwietnia 1871 (Min, BI. 132). 
W razie potrzeby opiekJ. obejmuje utrzymanie (wyżywienie 
i mieszkanie) i pielęgnacją w razie choroby, w razie śmierci pogrzeb. 
Ciężar ten ponoszą gminy wzgl. obszary dworskie, jako związki 
na rzecz ubogich, które samodzielnie winny udzielać zapomogi - 
dopiero gdy gmina lub obszar dworski się wzbrania udzielić za- 
pomogi, lub daje nieodpowiednią zapomogę, rozstrzyga wydział 
powiatowy, taksamo rozstrzyga wydział powiatowy wszelkie zaża- 
lenia w sprawach zapomóg dla ubogich, 
\V gminach miejskich ponad 10000 mieszkańców o zażaleniach 
rozstrzyga Wojewódzki Sąd Administracyjny. Do udzielenia tym- 
czasowej opieki w formie utrzymania jest obowiązana ta gmina, 
w której potrzebujący opieki w danej chwili się znajduje na koszt 
tej gminy, w której potrzebujący ma swój domicyl zasiłkowy, o ile 
takiego domicyla nie ma, ponosi koszty Krajowy (W ojewód.lki) 
Związek na rzecz ubogich. 
Utrzymanie należy się w równej mierze także obcokrajn vcom 
(
 64 ustawy wykonawczej) dopóki mają prawo przebywania w kraju. 


.1 


Opieki nad umysłowo chorymi i umysłowo słabymi 
udziela się w razie potrzeby w istniejących zakładach krajowych. 
O ile umysłowo chory nie posiada własnych środków i nie 
ma osób do utrzymania ustawowo obowiązanych, koszty ponosi 
gmina, lecz powiat powinien jej pomódz przynajmniej do dwóch 
trzecich wszelkich nakładów, Oprócz tego samorząd krajowy jest 
obowiązany do pomocy na rzecz gmin (związkó"w na rzecz ubogich). 
Gluchoniemi, jakkolwiek dla nich przymus szkolny nie istnieje, 
odbierają pewne wykształcenie ogólne (mianowicie w pisaniu i czy- 
taniu) w razie zdolności i fachowe w zakładach krajowych dla 
głuchoniemych. 
Opieka nad głuchoniemymi została przekazana ustawą z 8 lip- 
ca 1875 Samorządowi Krajowemu (Wojewódzkiemu), Przy podziale 
Prus Królewskich na mocy traktatu wersalskiego z 28, 6. 19 do- 
stały się Pomorzu 3 zakłady dla umysłowo chorych, natomiast 


.....
>>>
- 66 - 


żaden z zakładów dla głuchoniemych, kt6re się dopicro obecnie 
tworzą. 
Wysyłaniu zaś głuchoniemych za granicę do niemieckich za- 
kładów stoi na pru szkodzie ta okoliczność, żc tam odbieraliby 
głuchoniemi z natUlY rzeczy wyk
ztałcenie w języku niemieckim. 
O ile głuchoniemy ma pra\\ o do zapomogi dla ubogich, 
ponosi koszty pobytu w 7akładzie gmina względnie powiat podobnie 
jak przy umysłowo chorych. 
Podobnie reguluje ustawa z dnia 8 lipca 1875 opiekę nad 
niewidomymi, 
Od roku 1920 istnieją na skutek rozporządzcnia Wojcwody 
Pomorskiego na Pomor7u Nady Opieki Spolecznej. i to: Wojcwód7ka, 
powiatowe i miejscowe Rady Opieki Spolecznej. Ol 
anilacja ich 
jest zupełnie szcmatyczna, przedewsz} stkiem w miejscow}ch I adacl1. 
O. S, Obwody tych tworzą wójtostwa, na czcle ich stoją wójtowie, 
w skład ich wchodz q sołtysi, naczelnicy obszarÓw dworskich rl'sp. 
przez gminne zarządy wybrane osc,by, repl ezcntacje nallcLycielstwa 
i duchowicllstwa. 
Podobnie zorganizowane są Jml'illtowe Rady i \Voiewddzka 
Rada O. S. Rady Opieki Społecznej wymagają jeszcze dalszcgo 
rozbudowania, ohecnie nic wide mogą zdziałać, gdYL brak im 
najfundamentalniejszej podstawy, kh)rą mają właśnie gminy i Sejmiki 
Powiatowc, t. j, własnych ś/odkuw JinllnsoH')'c/l. To też cała ()pil'k
 
społeczną załatwiają w powiecie jak przedtem tak i obecnic \Vydział 
Powiatowy i gminy, do których potrzebujący opieki prawic wyłącznic 
się zwracają i takową odbierają, 
\V poszczegÓlnych nadzwyc7ajnych wypadkach, w ktorych 
wydatniejsza opieka oka7ała się wska7aną nawoływał starosta 
chełmil1ski do zbiorowej akcji, kt;ra nigdy nic zawiodła, 
Tak w zimie 1920/21 r, uh\orzono komitet !(uc!l1li Ludowij 
w Chełmnie cclem wydawania dobrej ciepłej a taniej strawy (po 
2 marki za porcję), dla uhogicj ludności miasta, Z hojnych datkc;w 
mieszkafIców, mianowicie rolnik6w powiatu w naturaljach i picnią- 
dzach, wydano w czasie od 15 grudnia 1920 aL du kwietnia 
28000 obiadów, w tem przeszło 10000 obiadÓw hezpłatnie, 
Podobną akcję przeprowadził burmish z chełmiliski w zimie 
1921 22. 
Zaś na skutek odezwy starosty chełmiIiskiego na rzccz 8 rouzin 
robotniczych, kt(
re straciły wskutek pożaru f W /llajątku Gvlo/y 
w kwit.'/Iliu 1922 swe mienie, składka mieszkal1c6w powiatu wydała 
kwotę 676908 marek, którą podzielono pomiędzy robotników po- 
gorzelc6w w stosunku do poniesionych 'strat. 


......
>>>
- b7 - 
Wykaz większych majątków nabytych i rozparcelClwanych 
w powiecie chełmińskim przez pruską komisję kolonizacyjną: 
- 
I .
 
rodzaj 
u 'O -c.J-o 
Nr, nazwa majątku sprzedający o . 
 -en C'C 
majątku 
.n N Oen 
C'C o ==c 
t: 
 
Math ias 190 0 I 
I. Blędowo obsz, dw. 1902 I 5i 
2. Pląchawy Hinrichsen 19,0 19
2 35 
3. Grzegórz gosp. Gi)decke 19"3 1904 1 32 
4. K(,tnowo Augustyn Kurt k H/)6 '9J6 l l 
ohccnic w Kamlar:.a
h 
pow. cht:łminski 
5, Stl ucfon " nie pcdano w stał. :906 19 7 I G 
6. Dworzyska fclwarek Herzberg 1906 901 9 
7. Pniewite gr sp, Neumano 1906 19 7 J7 
H Trzebirłuch i bs.l. dw Strecker 190ł 19! 7 16 
9. Obory " V olek.rt 1904 9'7 :31 
10, Drzooov. o gos,'). nie podane w stał. :906 1907 16 
11. Biclav. y Slhmidt 1905 1907 14 
12. Dubielno I do;ena nie podano w stat \907 J907 3 
13, Staro gród fiskalne 9 r J1 1908 4! 
]4. I
llbakowo r'b!lZ. d\\- Sttiwe 004 t 9(¥.I-1O 57 
I 
15. Trzcbieruch I gosp. Schultz 19 9 19:0 17 
(Bergwaldc) 
J6. Kildus . Dyb"lski 19,9 1910 10 
i lolw.rek ob\:cnie w Chełrnnil' 
17, Chełmno Eitncr 19(9 :9iO 22 
przedmieście 
J8, GldżejewlJ domena fiskalne Ig O 1921 21 
.9. Sarnowo obsz. d\\ Dommes 1910 1920 )9 
20. Unisraw I gos,'). nie po:!ano w sbt. 1912 1913 6 
21. Swic;t( sLw le bgz. dw Studte 914 d'J1łd nie rozp. 
22, Trzcb::kie Pde gosp Henninges 1914 I 
23. łJść I domena fiskalne 19/311914 " 11 
24 Gorzu(howo obsz. dw Karol Reichcl l g 17 nierozJ1ar
. r('!lz- 
I tówk. nclh}11920 
gen, .J, Haller 


Oprócz wspomnianych większych gospodarstw przeszedł cały 
szerrg gospodarstw w
ościatlskich z rąk polskich .w ręce pruskiej 
komisji kolonizacyjnej. TClk Spl zt:dali wsp mniant::j k misji swe 
gospodarstwa: 
hu n I -,.d a w Malankowie, 
t
. L' ".1"1 'I(.y dL w Malankowie, 
Ignacy Wojnowski w Lisewie, ohccnie Clgient l esp. pośrednik 
przy transakcjach nieruchomości, zamieszkuje w Chełmnie, 
Franciszek Jachowski z \\/ielkiego Czystego i inni. 


.......... 


J
>>>
-6
-' 


B Statystyka wyborów do Sejmiku Powiatowo 1921 1922 


;;.! 
 
 
E;.:::
 Liczba Padło głosów na listy 
c.
",.c 
;:J
 ,:.., oddanych 
Okręgi Wyborcze CG
;
 
.r:o-"'.::: gir sów 
.
 
 g.1! ogółcm , polsk. I niem. 
..J
 r

 N p, R Obyw. obyw. 
I. Lisewo 
wybr. 5 członków 
miejscowości 21 2567 1930 1051 879 - 
II. Wałdowo szl. 
wybr. 4 członk()w 
miejscowości 24 2070 1021 383 638 - 
III. Wab c z 
wybr. 5 członków 
miejscowości 30 2632 1985 1010 258 717 
IV. Kij e w o 
wybr. 4 członkÓw 
miejscowości 26 2362 1802 662 564 576 
V. Unisław 
wybr. 4 członków 
miejscowości 26 2325 1680 1057 2G6 357 
VI. C z a r z e 
miejscowości 23 
wybr, 4 członk(hv 2274 1567 580 513 472 


Wysocy goście w Chełmnie 
od dnia przejęcia Pomorza w administracją polską: 
1, Dnia 29 styczni,! 1920, w tydziell po wkroczeniu \Vojsk 
Polskich Chełmno miało zaszczyt gościć w swych murach 
p. generała Jozefa Hallera, witanego entuzjastycznie na dworcu 
i na rynku w Chełmnie. Z tej okazji odbyło się w starostwie 
przyjęcie śniadaniem p, gen, Hallera i jego 
wi
tilJziałcm 
władz i obywatelstwa powiatu i mi
 ."'" 
 .... .-. 
2. Kilka dni później odwiedził Chełmno nieoficjalnie p. generał 
Dowbor Józef I\\uśnicki, 
3. We wrześniu 1920 odwiedził Chełmno ówczesny Prezydent 
Ministrów p. Wincenty Witus, ktÓry przyjął na sali sejmikowej 
liczne delegacje wszystkich warstw i organizacyj powiatu. 


l 


---L
>>>
- 69- 


l 


4. Dnia 18 maja 1921 bawił w Chełmnie ówczesny szef Woj- 
skowej Misji Francuskiej na całą Polsk
, p, generał Niessel, 
z okazji wizytacji francuskiego oddziału instrukcyjnego w Cheł- 
mnie, na którego czele stał pułkownik wojsk francuskich 
p, Eligjusz hr, Krasiński. 
5, Dnia 7 czerwca 1921 Chełmno witało PanCl Naczelnika 
Państwa Józefa Piłsudzkiego, który w swej podróży na Po- 
morze jadąc statkiem z Bydgoszczy do Grudziądza, wylą- 
dował pod Chełmnem, witany przez władze cywilne i wojs- 
kowe, reprezentacje samorządowe i licznie zgromadzoną 
ludność nad \Visłą. Po blisko godzinnem pobycie wyrus7ył 
Pan Naczelnik Państwa statkiem w dalszą podróż do Gru- 
dziądza. 
6, Na początku maja 1922 zwiedził ówczesny Prezydent Mini- 
strów p. Ponikowski, witany przed starostwem przez kom- 
panją honorową, władze cywilne, w0jskowe i reprezentacje 
samorządowe i ludność Chełmna, Pan Prezydent zwiedził 
Starostwo, Magistrat, Gimnazjum męskie, ratusz, kościół 
parafjalny i klasztór, przyczem wręczył zapomogi gimnazjom, 
kościołowi parafjalnegmu i klasztorowi po 200 tysi
cy aż do 
pół miljond marek. Po przyjęciu odbyło się na cześć 
p. Prezydenta śniadanie w hotelu "Chełmiński Dwór" 
z współudziałem wszystkich władz, wojskowych, państwo- 
wych, samorządowych i duchowieJlstwa. Po pi;ciogodzinnem 
pobycie w Chełmnie p, prezydent l\
inistrów wyjechał stat.... 
kiem Wisłą w dalszą podróż do Grudziądza. 
7, Kilka tygudni póinicj bawił w Chełmnie przez kilka godzin 
Minister Robót Publicznych Narutowicz, w towarzystwie 
b, Ministra b. dz, pr. p, Dr. \Vybickiego, Wojewody Po- 
morskiego p. BI cjskiego i :,tarosty chełmińskiego Dr. 
Ossowskiego, samochodem udał się na miejsce budującej 

ię wodnej Elektrowni Pomorskiej w Gródku, celem obej- 
rzenia rohót. 


Ostatnie 14 l11iesi ę cy rządó\v pruskich w Chełmnie. 
Aby przekazdć poto
lł1Ości wypadki w Chełmnie przy i Pl") 
wybuchu rewolucji niemieckiej dnia 9 listopada 1918 r., pod nic- 
jednym względem charakterystyczne, podaje się w skróceniu wy- 
dar7enia z tej epoki w powiecie Chełmińskim. 
Chełmno i powiat przeszły owe chwile bez większych 
wstrząśnień politycznych i ekonomiczny.:h dzięki rozsądnej po- 
stawie całej ludności obu narodowości. g i 10 listopada przeszły 
lupełnie spokojnie, nie wiedziano w ogóle co się działo w państwie, 


...i... 


.......
>>>
- 70- 


Dopiero 11 listopada przewrot zaznaczył się w Chełmnie tern, iż 
o godz, g-tej przedpołudniem udał sit; kor.)w6d żołnierzy z koszar 
przy Placu wolności 7 muzyką na czele przez miasto do Sądu 
powiatowego przy ulicy forUllskicj, by tam oswobodzić więźniÓw 
mianowicie wojskowych. Korow6d tcn zatrzymywał si; to pod 
Bramką, to na rynku, gdzie wygłaszanu mowy rewolucyjne. na 
temat wolności narodu i niemiecko-socjalistyc7nej repuhliki. Ko- 
rowód żołnierzy w ten sam sposób z muzyką i czerwunymi cho- 
rągwiami, pruwadząc wśród siebie uwolnionych więźniów, wrócił 
spokojnie do koszar. Następnil 1 żołnierze lłrząJzili wielki wiec 
i utworzyli radę żołnierzy, na czele której stanął jako przewodDi- 
czący ppor. Katelh\.)11n. W skład tej rddy 70łnierzy wchodzili żoł- 
nierze Riedel, Quilitz, Gobbels, Ritsche, Gtitjens, 1\1e)'er, pocho- 
dzący z wyjątkiem Riedla z głębi Niemiec, z Berlina, z Hamburga, 
Królewca i Turyngji. Jak nazwiska wskazują, niewybrano do 
rady żołnierzy żadnego Polaka żołniena i żywioł tubylczy z()
tał 
prawie pominięty, I 
Rada żołnierzy miała swuje biuro przy ulicy Kaznodziejskiej, 
w biurach dawniejszej komandantury i natychmiast rozpocz;ła 
swe urzędowanie, Władze wojskowe w Chełmnie pief/chły już 
dziell poprzednio, zaś władze cywilne potraciły gło\vy, Pierwsze 
ogłoszenie rady żołnierzy na ulicach miasta i w gazecie Culmer 
Zeitung było: 


"Kto rabuje lub plądruje, będzie ukarany śmiercią! 
Rada Żołnierzy," 
Ogłoszenie to zrobiło bdrdzo dodatnie wrażenie, gdyż za- 
znaczyło tendencją utrzymywania ładu i porządku, Następnie 
ogłoszono, Le wszelka władza wojskowa i cywilna w mieście 
i w powiecie przeszła vi ręce rady żołnierzy. 
Tymczasem doszły do Chełmna wiadomości z Poznania 
i l innych miast Ksi
stwa, jakoteż z Torunia, że poczęły się 
tamże tworzyć przy radach żołnierzy także "Rady Robotników", 
\V których brał udział także żywioł polski. Tymczasem w Chełmnie 
nikt z robutników polskich ani nawet z niemieckich nie pomyślał 
o utworzeniu rady robotników. Pomyślało zatem o tem koło 
inteligencji chełmińskiej, gdyż w danych wanli1kac l , kiedy cho- 
dziło o utworzenie si; nowej władzy ludowej, ludności polskiej 
słusznie si; należał odpowiedni udliał. Inicjatywc; do utworzenia 
rady robotników dał adwokat Dr. Ossowski w Chełmnie, który 
porozumiaw
zy się z Radą żołnierzy i z obywatelami miasta 
Chełmna pp. Dr. Krcfftem, Wesołowskim, L. Nowickim, J. Nierz- 
wickim i A Strchlauem zwołał Lebranie na dnia 16 listopada 1918 r. 
do Hotelu centralnego w Chełmnie następującą odezwą:
>>>
- 71 - 


l 


OBYWATELE! 
Wypadki o nieohliczalnych skutkach zaslły w kraju 
i po miastach, Żyjt:my wśród największych prze- 
wrot6w państwowych historyj ludzkości. W ta- 
kich chwilach żywioły wrogie wsze1kiemu porząd- 
kowi ludzkiemu zawsze chwytały się rabunku 
i mordÓw. 
Zabezpieczenie się pr7eciw temu oddane zostało 
w ręce samego narodu. Cz;ść tego zadania prze- 
jęła na siebie rada żołnierzy, 
Teraz \Vaszem zadaniem, Obywatele! jt:st: w wol- 
nych wyborach wybrac 
Radę Robotników 
przejąć drugą część pracy około dobra publicznego. 
W tym celu wzywa się wszystkich ohywateli bez 
różnicy narodowości, wyznania. stam. i prlekonań 
POlitYClt1j ch do przybycia 
na zebranie ludowe 
kt6re si; odbędlie 
w sobotę, dnia 16 listopada 1 g 18 r. wieclorem 
o pół do 8-mej godzinie w Hotelu Centralnym 
w Chełmnie. 
Porządek obrdd ogłosi się po otw.trciu zebrania. 
U 
rawniol1Y d,) głos')wanitl jest kai.ety obywate1, 
który Sk0l1C7ył 20 r(łk życia, 
Rozprawy odbędą się w j
zyku niemieckim i polskim, 
Chełmno, dnia 15. XI. 1918, 
Na zebranie to stawiło się około 2000 056b, obu narodo- 
wości i ohojga płci-, Zebraniu prlewtJdniczyli panowie W. We- 
sołowski i właściciel fabryki mCls/yn Pl'tcrs z Chełl11t1a. Protokoł 
prowadził lckarz dentysta J. Nierzwicki. Ze strony polskiej objęl i 
referaty adwokat Dr, Ossowski i Dr. Kreftt. ze strony niemieckiej 
p, Pcters i mistrz murarski p. George. Zebranie miało przebieg 
poważny i spokojny, Mimo, iż na zcbraniu - przeważała ludność 
polska, dla miłej zgody przy wyborze członków Rady Robotników 
uwzględniono równomiernie żywioł nielniecki z polskim i wybrano 
do r
ady Robotnik6w następujących pp.: 
murarza Juljana Zielińskicgo, 
cieślę Antoniego Jabłońskiego, 
właściciela domu, dawniejszego rzcmieślnika Leona 
Nowickiego, 
Dr. Kreffta i Dr, Ossowskiego, 


r 


...... 


-'
>>>
- 72- 


dalej 
robotnika Heinricha, Fryca Kunzego, 
mistrza murarskiego Georgego i fabrykanta Pctersa, 
Pierwszc wspólne konstytucyjne posiedzenie rady robotników 
i żołnierzy odbyło się dnia 18 listopada 1918 r" na którem po- 
wzięto zasadniczą uch\Vał
, że rada robotników i żołnierzy w 
Chełmnie będzie działała w sprawach administracji cywilnej tylko 
wspólnie i że będzie miała dwóch przewodniczących, równo upra- 
wnionych w sprawach administracji cywilnej, Wybrano zatem 
z łona rady robotników jako przewodnicząccgo rady robotników 
i żołnierzy adwokata Dr. Ossowskiego z Chełmna, tenże na tcm 
samem posiedzeniu przedstawił swój program nie tylko wspoł- 
pracy rady robotników z radą żołnier lY, lecz także zjednoczonych 
rad, z władzami cywilnemi. Program ten uzyskał jednomyślną 
zgodę w łonie rady robotników i żołnierzy i znalazł wyraz w pu- 
blicznem obwieszczeniu z dnia 21 listopada 1918 r" które brzmiało 
jak następuje: 
Na mocy dekretu rządu pruskiego w Berlinie z dnia 14, 11. 
18 powzięła tutejsza rada robotników i żołnierzy \V porozumieniu 
z tutejszą władzą miejską i powiatową następne uchwały: 
Podlegają odtąd współdziałaniu rady robotników i żołnierzy 
albo wyznaczonych wydziałów: 

 1 
W
zystkie zarządzenia, rozporządlenia i uchwały tutCj
lCj 
władzy miejskiej i powiatowej (burmistrz, magistrat - landrat, 
wydział powiatowy) w sprawach zaopatrywania w żywność, węgle 
i inne ślodki opału i oświetlenia: 

 2. 
Wszystkie ważniejsze zarządzenia, rOlpOt ządzenia i uchwały 
(także policyjne) tutejszej władzy miejskiej i powiatowej we ws-:.y- 
stkich innych gał
ziach administracji. 
Które sprawy w myśl tego paragrafu jako ważniejsze się 
uznaje, o tem rozstrzyga rada robotników i żołnierzy, albo mia- 
rodajny wydział w porozumieniu z odnośnemi dotychczasowcmi 
władzami. W wątpliwych wypadkach rozstrzyga cała rada ro- 
botników i żołnierzy póki się nie ustali stały '.wyczaj. 

 3. 
Wszystkie w S
 1 i 2 wymienione larządzcnia administra- 
cyjne prawnie tylko wteczas zobowiązują, jcśli zaopatrzone są 
w podpis także rady rohotników i żołnierzy, co si
 stosuje także 
do koniecznych publicznych ogłosze6 tychże władz, 
To samo stosuje się do urz
dowych pism, stosowanych do 
obywateli miasta i powiatu. 



 4. 
Sejmik powiatowy i rada miejska, jeśli w ogóle jak() wy- 


l
>>>
I 
I 
r 
I 


J 



 


J - 


brane na podstawie już przestarzałego prawa wyborczego zejdą 
się przed nowymi wyborami, obradują w przyszłości wspólnie 
z radą robotników i żołnierzy, 

 5, 
Wymienione władze miejskie i powiatowe i korporacje po- 
winne radę robotników i żołnierzy powiadomić poprzednio o ka- 
żdem posiedzeniu i obradowaniu, podając jej równocześnie po- 
rządek. obrad, 



 6. 
Prawo kontroli, przysługujące radzie robotnikow i żołnierzy · 
wobec wymienionych władz, rozciąga się nietylko na ich przyszłe 
zarządzenia, ale i na dawniejsze które należy zmienić lub znieść, 
jeśli nie odpowiadają wymaganiom obecnego czasu. Temu sa- 
memu podlegają w danym razie i ugody prywatne. 

 7. 
Rada robotników i żołnierzy utworzyła tymczasowo następu- 
jące wydziały: 
I. dla administracji miejskiej: pp. George, Nowicki, Zie- 
Iil1ski, Riedel i Dr, Ossowski (jako przewodniczący), 
11, dla administracji powiatowej: pp, Kunz, Heinrich, Ja- 
błollski, Dr. Krefft, Gtitgens i Dr. Ossowski (jako prze- 
wodniczący). 



 8, 
Czynności rady robotników i żołnierzy jako całości jednolitej 
b
dą załatwiali za radę żołnierzy porucznik Ktitelhon, za radę ro- 
botników adw. Dr. Ossowski, którego zastępują: pp. Kunz i Nowicki, 
Podpisy za rad
 robotników i żołnierzy b
dą wykonywali 
ohaj przewodniczący, albo ich zast
pcy z dodatkiem odpowiednim, 
9 9. 
Wszyscy członkowie rady robutników i żołnierzy noszą w 
stułbie i poza służbę CLerwoną przepaskę na lewem ramieniu z na- 
pisem "A, li. S. Rat Cu:m," Prócz tego widnieje na przepasce 
wspolny stempel rady robotników i żołnierzy. 
Chełmno, dnia 21 listopada 1918 1', 
Rada robotników żołnierzy: 
Rada robotników Rada żołnierzy: 
Leon Nowicki, Juljan ZielilIski, Quilitz, Riedel, Gobbels, 
Antoni JabłOllski, Gustav Heinrich Ritsche, Gatjens, Meyer, 
Fritz Kunz, Hermann George K
Helhon 
Krefft, R. Peters przewodniczący 
Ossowski 
przewodniczący, 


Powyższe zasady wspMudziału rady robotnik6w i żołnierzy 
w administracji państwowej i komunalnej sięgały bardzo daleko 


J
>>>
- 4- 


i ostały przyjęte przez ówczesnego landrata chełmińskiego na 
początku bez wszelkich zastrzeżeń, burmistrz chełmiński przyjął je 
także lecz z zastrzeżeniem zatwierdzenia tego przyjęcia przez swą 
władzę przełożoną, czego jednakowoż rada robotników i żołnierzy 
nie uznała, tylko stosowała się do Powyższego programu, który 
następnie stał się wzorem dla wielu innych rad robotników i żoł- 
nierzy na Pomorzu. 
Chełmińska rada robotników i żołnierzy (R. R. Z,) uznała za 
swe główne zadanie; utrzymanie publicznego spokoju, ładu i po- 
rządku w mieście i w powiecie, zabezpieczenie mienia i życia 
.obywateli, zapewnienie aprowizacji ludnoŚci miasta i powiatu, 
przeciwdziałanie szerzącemu się bezrobociu i podwyższenie do- 
tychczasowych niskich zarobków robotników. Dalsze specjalne 
już obwieszczenia RRZ brzmiały: 
l. Dla uzyskania świadectwa Jekarskiego celem otrzymania oso- 
bnych kart żywnościowych dla chl)rych istnieje odtąd wolny 
wybór lekarza. 
2. Zakaz urządzania publicznych' zabaw z talkami nie istnieje 
nadal. 
3. Podaje się do publicznej wiadomości następujące obwiesz- 
czenie rady wykonawczej z łona rady robotn,ików i żołnierzy 
w Berlinie z dnia 16. 11. 18 r. 
Podług dochodzących nas wiadomości usiłują reakcyjne 
władze rządowe wielokrotnie wykonywać swą działalność we- 
dług starego systemu, Wskutek rozporządzenia rządu pruskiego 
są wszyscy prezesi rejencyjni i landraci upoważnieni do dalszego 
sprawowania swych urzędów. Lecz to trzeba tak pojmować 
że ich urzędowanie tylko pod- najostrzejszą kontrolą ze strony 
miejscowych rad robotników i żołnierzy odbywać się może. 
Wszycy landraci i inni urzędnicy, którzy Swe urzędowanie 
według starego systemu sprawują albo okazują dążności wrogie 
rewolucji lub takowe popierają, mają zostać niezwłocznie zło- 
żeni z urzędu przez miejscowe rady robotników i żołnierzy. 
Bezwarunkowo trzeba wszystkim landratom przydać dele- 
gatów rady robotników i żołnierzy, którym przypada ustawiczna 
kontrola wszelkich zarządzeń. 
Oczywisty opór należy w danym razie złamać za pomocą 
broni. 
4. Zwyczajne sądy cywilne i karne nie podlegają powyższym 
rozporządzeniom i sprawują swe czynności nadaj w dotych- 
czasowej niezależności. 
5. Rada robotników i żołnierzy rozpoczyna swą działalność 
w poniedziałek 25 bm, Obwieszczenia nastąpią albo w dziale 
urzędowym w gazecie Chełmińskiej (Culmer Zeitung) albo 
przez publiczne plakaty. Piśmienne wnioski adresuje się
>>>
- 75 - 


An den Arbeiter- und Soldatenrat in Culm. 
6, Rewizje i rekwizycje w powiecie chełmińskim przez rzekome 
inne rady robotników i żołnierzy są bezprawne i podlegają 
surowej karze. 
Uprasza się publiczność, by w danym razie natychmiast 
powiadomiła o tem telefonicznie tutejszą radę robotników 
i żołnierzy. 
7. Legitymacje dla mieszkańców miasta Chełmna i powiatu 
mają tylko walor, jeśli wystawiła je tutejsza rada robotników 
i żołnierzy i zaopatrzyła je w dwa podpisy i stempel. 
8, Kładzie się szczególny nacisk na to, że każdy powinien się 
bezwzględnie poddawać wszystkim dotychczasowym urzę- 
dnikom policji i bezpieczeństwa publicznego, Kto stawia 
opor, podlega karze podług dotychczasowych ustaw prawnych. 
Chełmno, dnia 21 listopada 1918 r. 
Rada robotników żołnierzy 
Ossowski, Katelhon, 
przewodniczący przewodniczący. 
Porządek biurowy 
rady robotników i żołnierzy. 
l. Wszystkie podania, wnioski i zażalenia należy stosować jak 
dotąd do dotychczasowych władz, które najprzód przygoto- 
wują w ten sposób decyzją, że podejmują potrzebne ku 
temu badania i dochodzenia, Po załatwieniu tego przed- 
kładają władze ważniejsze i nagłe sprawy radzie robotników 
i żołnierzy lub odnośnemu wydziałowi do wspólnego roz- 
strzygnięcia. 
2, Osoby nie umiejące pisać, oddają swe wnioski, p09ania 
i zażalenia do protokułu w głównym biurze rady robotników 
i żołnierzy (gmach sztabowy w koszarach piechoty I piętro 
przy Hohenzollernplatz). Spisany tamże protokół oddaje się 
następnie kompetentnej władzy, która go załatwia jak pod 
Nr, l. 
3, Członkowie rady robotników i żołnierzy w prywatn
m swem 
mieszkaniu nie przyjmują żadnych podall lub zażaleń. 
4. Wnioski i życzenia dotyczące usunięcia jakichkolwiek ogól- 
nych niedomagań, należy stosować tylko piśmiennie do 
rady robotników i żołnierzy, 
Podań bez podpisu nie uwzględnia się. 
5, Główne biura rady robotników i żołnierzy znajdują się na 
pierwszem piętrze gmachu sztabowego w I{oszarach piechoty 
pl zy Hohenzollernplatz, Biura dla wydziałów znajdują się 
w gmachu powiatowym (Kreishaus) i w ratuszu miejskim.
>>>
- 76- 


6 Główne biura rady robotnik6w są otwarte: 
couziennie od godziny 9 do 12 przed południem, 
" " " 2 do 4 po pułudniu 
\V niedziele i święta są biura dla publiczności cywil- 
nej zamknięte. 
Chcłnino, dnia 23 listopada ] 918 r. 
Rada robotnik6w i żołnierzy 
RRZ miała swoje billi a jedno w gmachu starostwa, drugie 
w Ratuszu, wsp61ne posiedzenia odbywały si
 na salce Wydziału 
powiatowego w .Iandraturze. Równocześnie wydał landrat cheł- 
millski wewnętrzne rozporządzenie manipl.
acyjne, według którego 
wszystkie wchodzace pisma urz
dowe po zarejestrowaniu i wy- 
znaczeniu ich na odnośne decernaty, musiały być przedkła\.iane 
członkom RRZ w ich lokalach urzędowych, Opracowywanie 
urzędowe spraw odbywało się w dotychczasowy sposób 7 wy- 
jątkiem tych spraw, któle zostały przez członków RRZ naznaczone 
uo własnego urzędowego załatwienia, Wychodzące pisma urzę- 
dowe musiały być pr7edkłauane tak w koncepcie jako i czysto- 
pisie członkom RRZ do podpisu, Członkowie RRZ brali udział 
w posiedzeniach wydziału powiatowego, sejmiku powiatowego, 
magistratu i r:Idy miejskiej w myśl poprzednio wyłuszczonego 
programu wsp6łpracy z dotychczasowemi władzami. 
\V następnych tygodniach utworzyła się także rada włoś- 
ciallska, której członkowle wybrani z równe m uwzględnieniem na- 
rodowości polskiej i niemieckiej weszli w skład RRZ, Przewodni- 
czącymi tej rady byli z niemieckiej strony: p. Drawert z Dąbrówki 
z polskiej strony p. Chęciński z Trzebcza, następnie p. Piotr Woj- 
nowski z Lisewa. Rada włościarlska nie wywierała większegu 
wpływu na sprawy administracji, gdyż nie okazywała zaintereso- 
wania niemi. W posiedzeniach wspólnych RRZ z ramienia rady 
włościańskiej brali udział oprócz przewodniczących: pp, Powalisz 
i Bohlke, 
Władze pruskie ochłonęły wnet z pierwszego popłochu po 
wybuchu rewolucji niemieckiej i już w pierwszych dniach stycznia 
1919 r, poczęły robić RRZ trudności w urzędowaniu i możliwie 
ją omijać. Nie raz była potrzeba bardzo energicznego wystąpienia 
wobec landrata, wydziału powiatowego, burmistrza i magistratu, 
by im przypomnieć przyjęty przez nich program wspołpracy z RRZ. 
Tak przeciwko woli landrata i wydziału powiatowego został lISU- 
nięty z I"ierownictwa powiatowego urzędu gospodarczego żydow- 
ski kupiec Heinrich Gelhar, ogólnie nie lubiany przez publicLnośc, 
Znamienny je5t reskrypt naczelnego prezesa Jagowa z Gdati- 
ska, już z unia 5 stycznia 1919 r. który brzmiał: 
n \V ulno zakładać w niemieckich gminach nilJmicckie straże 


l
>>>
- 77 


t 


ludowe przeciwko napasclfHll ze struny ludności polskiej, i to 
na wniosek, kt6ry należy wnieść do landrata, Straże te 
mogą być zaupatrzune w bru"} i amunicją (strzelby, karabi- 
ny, w danym razie także kulomioty,) Wniosek taki należy 
na miejscu starannie zbadać i z dokładne m zaopinjowaniem 
mnie przedłożyć, Warunki takiego uzbrojenia są: 
l. brOll itd. należy przechowywać tylko na jednem pewnem 
miejscu; w gminach musi sołtys za to przejąć odpowie- 
dzialność. 
2, Należy zabezpieczyć się, by brOI] ta pod żadnym warun- 
kiem za pomocą nocnych napadów nie dostała się 
w ręce polskie lub w ręce niepewnych żywiołów. Za- 
bezpieczenie to należy uskutecznić przez ciągłe stróżowa- 
nie, nocne posterunki dostatecznie silne i przez pogo- 
towie do alarmu. 
3. Skład jako też organizacja straży obywatelskiej winny 
dać rękojmię, że cele powyższe zostaną osiągnięte i że 
właściwy rochaj broni będzie stał pod odpowiedniem kiero- 
wnictwem, 


Podp. v. jagow. CI 
Były to zaczątki później
zego uzbrojenia całej ludności nie- 
mieckiej miasta i powiatu w formie t. z. "Regrostkompagnien." 
Tymczasem wyszedł dekret (Kommando Erlas) ministra 
wojny w Berlinie z dnia 22 stycznia 1919, kt6ry w wysokim 
stopniu ograniczył dotychczasową władLę narazie tylko rad żoł- 
nierzy, pozostawiając im tylko pc\'vną ingerencją na sprawy czysto 
wojskowe wewnętrLne, Tem samem upadło też znaczeuie rad 
robotników, które zostały pozbawione swej dotychczasowej silnej 
egzekutywy. Nic nie pomogły zjazdy ani konferencje zwoływane 
przez centralną radę rob. i żot. w Berlinie, przez Wydział Wyko- 
nawczy na Prusy Zachodnie w Gdalisku i w Toruniu. Zjazd 
w Toruniu w drugiej połowie stycznia 1919 był ostatni z epoki 
panowania RRZ. Obok bieżących spraw zajmował się też zaprze- 
stanicm strzelaniny i przelcwu krwi na froncie polsko - nie- 
mieckim pod Gniewkowem. Uchwalono wtenczas wejść w bez- 
pośrednie pertraktacje z Komisarjatem Naczclnej Rady Ludowej 
w Poznaniu i wybrano delegacją składającą się z 4 delegatów, 
z p. Raubc na czele, celem pertraktacyj w Poznaniu, do tej dele- 
gacji nal
żał także Przewodniczący chełmińskiej RRZ, adw, 
Dr. Osso\Vski. Delegacja przejechała od Torunia samu chodem 
pod hiałą flagą linję bojową do Inowrodawia, gdzie ją oczekiwał 
nadzwyczajny pociąg przysłany z Pvznania. Tam ulokowano ją 
wygodnie w Hotelu Bazar i na drugi dzicli poproszono do Ko- 
misarjatu N, R, L. Z polskiej strony prowadził pertraktacje czło- 
nek Komisarjatu p, Wojciech Korfanty, który oświadczył z góry
>>>
- 78- 


iż z delegacją tylko wtenczas mógłby pertraktować co do zaprze- 
stania ruchów wojskowych pod Gniewkowem, i co do podjl;cia 
ruchu kolejowego z Inowrocławia do Torunia i ew. wymiany to- 
warów (chodziło głównie o ziemniaki) jeśli delegacja postara się 
o upoważnienie rządu centralnego w Berlinie, do tego rodzaju 
pertraktacyj. 
Wobec tego delegacja wybrała się z Poznania do Berlina i zo- 
stała przyjętą przez ówczesnego pruskiego prezydenta ministn}w 
p. Hirscha, który ją zbył tern, by się udała do p. Loehrsa, który 
po ustąpieniu podsekretarza stanu p. Gerlacha był decernentem 
w sprawach polskich w radzie ministrów. Równocześnie oświad- 
czył p. Hirsch, że za tydzie{} będzie osobiście w Torimiu i po- 
prosił delegację do stawienia się tamże na głównym dworcu, 
gdzie stosunki na wschodzie będą rozpatrywane. Delegacja uda- 
ła się jeszcze do byłego podsekretarza stanu p, Gerlacha, który 
oświadczył, iż po ustąpieniu z urzędu nie ma żadnej ingE'rencji 
na sprawy polskie, powołując się na to, że sam stał na innem 
stanowisku w sprawach polskich niż obecny rząd, który zamie- 
rza Poznań wziąć siłą z powrotem. Do tego, jak wiadomo nie 
doszło, gdyż wojsko poznallskie broniło zacięcie zdobytych po- 
pozycyj, w lutym zaś została wyznaczona przez Koalicją linja de- 
markacyjna, po za którą żadnej ze stron walczących nie było 
wolno się posuwać, 
Konferencja z prezydentem ministrów Hirschem \V Toruniu, 
na którą zaproszeni byli także pruscy prezydenci rejencyj i land- 
raci, niczego nie zmieniła w stosunkach naszych na lepsze, przeciwnie 
miało się wrażenie, re panowanie rad robotników i żołnierzy 
ma się ku kOlkowi, i że w Prusach Zachodnich wraca się "do 
dawniejszych pruskich rządów 
Chełmińska RRZ, została tymczCłsem powiększona przez 
przyjęcie do niej na żądanie robotnikow z Che-łmna na dalszych 
członków, robotników Polirlskiego, Radzirlskiego, Roberta Hein- 
richa i Alforta, wystąpili zaś nieco później z RRZ. fabrykant 
Peters i mistrz murarski George, z rady żołnierzy ustąpił prze- 
wodniczący porucznik Katenhon, na jego miejsce wybrano 
p. Riedla, nauczyciela z Sopotu, który wtenczas był żołnierzem 
w Chełmnie i który starał się być sprawiedliwym dla wymagalI 
ludności polskiej. Z dniem l marca usunęła się zupełnie od 
współudziału w administracji cywilnej rada żołnierzy, zaś rada 
robotników, pozostała nadal na posterunku,' jakkowiek odtąd 
władze coraz mniej się z nią liczyły, ' 
Powstanie pulskie w Poznaniu dnia 27 grudnia I g 18 i wy- 
padki w Chełmży dnia 28 stycznia l g I g dały pruskim władzom 
wojskowym i cywilnym pochop do ostrzejszego występowania 
przeciwko żywiołowi polskiemu i przeciwko radom robotników, 


.....
>>>
t bil - 


lwaneml1 najpIerw Zarló\
em K.atastralnym, a następnie Wydzia- 
łem Mierniczym przy t
J1l Województwie. W dalszej instancji 
podlegał Pailstwowy Urząd Katastralny Wydtiałowi Robót Publicz- 
nych w Ministerstwk dla b. dzielnicy pruskiej w Poznaniu, a po 
unifikacji wprost Ministerstwu Robót Publicznych w Warszawie. 
Zakres d7iałania PaJlstwowcgo Urzędu Katastralnego obej- 
muje po wykonaniu :czynności wstępnych (jak wspomniano wyżej: 
1. przeprowadzanie zmian w posiadaniu to jest przepisywa- 
nie prawa własności z dawnych właścicieli prawnych na. 
nowych, ale dopiero po dokonanym hipotecznym, o czem 
Urząd hipoteczny bezzwłocznie Urząd Katastralny spec- 
jalnymi wykazami powiadamia 
t, Przeprowadzanie zmian w przedmiocie, to jest wszelkich 
zmian na gnwcie, jak zmiany granic oddzielnych posia- 
dłości, gmin, dróg, rzek itp., działy gruntów i pomiar 
nowych objektów, wog6le zmian wchodzących w ukres 
pracy technicznej. 
3 Uwidacznianie tych zmian w mapach i operatach katas- 
tralnych tj. w wykazach gruntowych i budynkowych stron 
interesowanych. jakoteż związane z tem zmiany w czystym 
dochodzie i podatku gruntowym, o tych zmianach powia- 
damia Urząd Katastralny równocz
śnie Urząd hipoteczny 
załączając specjalną kopję i wyciągi z oper3tów traktu- 
jące o zaszłych zmianach. który każdą taką zmianę notuje 
odpowiednio do swoich wymogów na karcie hipotecznej 
stron interesowanych, . 
.tł. Zestawianie wszelkich zmidn dla każdej gminy oddzielnie 
w swoim okręgu działania (powiecie) i sporządzanie rocz- 
nych wykaz()w dla podatku gruntowego i do.nowego jako 
podstawy do ściągania tychże przez inne ku temu po- 
wołane urzędy, 
5. Oszacowanie pusiadłości na podstawie cen najmu i dzier- 
żaw do podatku uZl1pcłniającego, powtarzającego się 
w okresach tr7yletnic h . 
6. Nuwe oSlacowanie budynków w okresach 15 letnich (na- 
stępne w roku 1925). 
7. Udzielanie informacyj stronom w sprawach gruntowych 
i wystawianie na żądani
 kupji z map i wyciągów l upe- 
ratów katastralnych za odpowiedni
 opłatą wedle taryfy 
nurmowanej ustawami pat'lstwowymi, 
8 Wszelkie czynn"sci administracyjnc z władzami i usobami 
prywatnemi związane z zakresem działania powyżej wy- 
mienionem. 
Personał Urzędu :-okłada się z kierownika i sił biurowych 
Za rządów niemi
.:kich nawet do lat ostatnich byli kierownikami 
Urzędu siły bez wykształcenia uniwersyteckiego a nawet częściowo 


....... 


..........
>>>
- 80- 


Dnid 22 stYLznia 1919 ukazało się \V świeckim "Kreisblacic" 
następujące ogłoszenie: 
"Unsere Heimat ist in Gefahr! 
Den Friedensverhandlungen vorgreifend hat sich der Pole 
eigenmachtig deutsches Oebiet mit teilweise polnischel 
BevOlkerung angeeignet. Damit nicht genug, streckt er 
seine Hand auch nach rein deutschem Lande aus, 
Unsere augenblickliche 
chwache ausnutzend, will er 
Schlesien, Posen und Wcstprel1ssen an sich reissen, 
Wird er vor Pommerns ,Ol enzcn "HaU" machen ? 
Ostpreussen w
ire damit vom Rciche abgeschnitten, 
Fruchtbare Provinzen, die den grossten Teil der Volks- 
ernahrung erzeugen, verliere das Vaterland, 
jeder Einzelne in Preussen und 
Oel1tschlan.ł fUhlte hal d den Schaoen 
a 111 e i g e n e n L e i b e, S e i d E u c h d e s s e n 
b e w u s s t! 
Es mllss geholfen werden! 
Eile tut not! 
W i r m li s s e n l1 n s s e I b s t h e I f e n. 
Die Truppen, die uns nuch zur VerfUgung stehen, konnen 
allein die Ordnl1ng nicht wiederherstellen, da sie dl1rch 
die zahlreichen EntldSSl1ngen lU schwach sind. 
Kommt. unterstlitzt uns ! 
Trelet aIs Freiwillige ein in Ul1sere Reihen und helft den 
Tallsenden von bedrangten deutschen Brudem in der Ost- 
marko 
J e d e r b r a v e 
\ a n n i s t li n s w i II k o m 111 en. 
An alle alten Kavalleristen, vor allem an dic ehema- 
liegen Orenadiere zu Pfenie richten wir die: Bitte : 
kommt und helft, 
und wcnn die Lage wic der hergestellt ist, geht mit dem 
Oank der Heimat nach Hause. 
D a s O r c n a. d i e r - R e g i m e n t z li P f e r d e 
in Bromberg stellt altgediente, bereits 
entlassene Leute ein, die auS freiem 
\V i II e n d e m [) c li t s c h t u m k ci m p f e n d h c 1- 
f e n w u II e n. 
. Die. Freiwilligcn erhalten nebst mobiler Lohnung 
lhrem Dlcnstgrad entsprechend eine tagliche Arbeitszu- 
lage von 5 1\1ark, freie Feldbekostigung, Unterkunft, freie 
arztliche Versorgung, sowie Weiterzahlung der Familien-
>>>
- 81 - 


untcrstiitlung, HinterlJticbenenvcrsorgung und sonstige 
Renten nach den hisherigcn gesetz1ichen Bestimmungen. 
fv\i\iUirische Bekleidung (Entlassungsanzug) ist, wenn 
irgend moglich, mitzubringcn. Er kann vom Regiment 
aus nur im Notfalle ausgegeben werden. 
Meldenden, die aus ihrem . Arbeitsverhaltnis aus- 
scheidcn, wird ihre bisherigc Arbeitsstelle offen gehaltcn. 
Militarischc Disziplin im Dienst und 
Untcrordnung linter die Vorgesetzten 
i s t B e d i n g u 11 g, 
Verpflichtung elshnalig bis 10, Fcbruar 1919, sodann steht 
beiden Teilen cine 10 tatige KUndigung dcs Vertrags- 
vcrhaltnisses frei. 
Freie Fahrt nach Bromberg nach Annahme, 
Meldung der Freiwilligen bei dcr nachsten fv\iliUirdienst- 
stelle, die zu bitten ist, Ausweis und Fahrscheil1 nach 
Brom berg auszustellen, 
Militarpapiere sin d mitzubringen. 
Bromberg, den 6 jal1Uar 1919, 
Das Grenadier-Regiment zu Pferde Frh, von Derfflingcr 
(Neumarki3ches) Nr. 8, 
von Sclchow, 
J'V\ajor und Regiments-Kommandcur. 
Dnia 25 stycznia 1919 zamieściła chcłmillska "Culmer Zei- 
tung" następujące ogłoszcnie: 
"Kameraden. Mitbiirger! 
Urdeutscher Boden ist in Gefahr. grosspolnischcr Erorberungs- 
sucht zum Opfcr zu fallcn, Schon sind weite Landesteile 
von Po
en besctzt, die Stadte Posen und Gnesen in poIni- 
scher Hand, 

 estpreussen ist in Gefahr! 
Die Polen drohen mit Einfall von aussen, und innen ist 
grosspolnische Propaganda am Werk, den deutschen Geist 
zu zersetzen. 
Da rum heraus je der Delltsche! 
Allc dcutschgcsinnten Manncr, die beleit sind, Leib und 
Leben fUr die Heimat einzusetzen, melden sich sofort fUr den 
Grenzschlltz Ost 
(Abteilung fUr WestprclIssen) 
auf dem Werbebiiro GralIdenz, Lindenstrasse 14122 (alte 
Arti11eriekaserne) zur Eintragung in die Listcn. 
Wir brauchcn Manschaften und Officiere.
>>>
- 82 - 


AeJtere Offiziere (auch g. v. fnr das Stamn
kommando) 
werden dringend gebraucht. 
Meldct Euch bevor es zu spał ist! 
Meldet Euch noch heute! 
Vollzugsausschuss des A, und S. R 
Brill 
Von seiten des Gouverncments 
Ludwig, Oberstleutnant." 
Odtąd prawie każdy numer wspomnianych gazet i wszystkich 
innych niemieckich gazet przynosił coraz to nowe nawoływania 
do ochotniczej służby wojskowej i do formowania kadr do walki 
z Polakami. 
Atmosfera polityczna w Prusach Zachodnich stawała się co- 
raz gorętszą i niebezpieczniejszą, mimo lojalnej zupełnie postawy 
rad robotników i rad ludowych, Bliższe szczegóły z tych czasów 
lawiera następujący rozdział o Chełmiliskiej Powiatowej Radzie 
Ludowej, 
Chełmiriska Rada rohotnik6w urzędowała aż do sierpnia 
1919 r. do chwili, w której jej przewodniczący adw. Dr. Ossowski, 
kt()ry był nhvnocześnie przewodniczącym Powiatowej Rady Lu- 
dowej w Chełmnie, został mianowany Polskim Delegatem przy 
Landraturze w Chełmnie. Wtenczas z polskiego punktu widze- 
nia rada robotników taka, jak wytworzyła ją tak zw. rewolucja 
nicmiecka, nie miała racji bytu, iż udział żywiołu polskiego w ra- 
d;ich robotników nie miał i nie był powinien mieć na celuJ wy- 
walczenia jakichkolwiek rządów socjalistycznych w pojęciu nie- 
mieckich przywódzców socjalistycznych (E berta i Scheidemanna), 
lecz udział ten z góry był pomyślany w ten sposób, by żywio- 
łowi polskIemu zapewnić należące się mu wpływy na rządy ów- 
czesne niemieckie w interesie całej ludności polskiej, nie tylko 
w inferesie jednego stanu lub jednej warstwy. 
Od sierpnia I g 19 objął to zadanie polski delegat przy land- 
raturze sam, i pozostał w tym charakterze aż do dnia 22 stycznia 
1920, dnia wkroczenia wojsk polskich do Chełmna. 
Powiatowa Rada Ludowa w Chełmnie. 
Dnia 15 listopada ogłosiła prasa polska zaboru pruskiego 
następującą odezwę: 
"POLACY! 
Wojna dobiega korka, Ginie świat stary, rodzi się nowy. 
Z gliszczów i pożar6w powstaje nowy ustrój ludzkości, 
związek narodów, a filarami jego wolność narodów, swobo.. 
da obywatelstwa i sprawiedliwość społeczna. 


....
>>>
- 83- 


Wybiła i dla nas Polaków godzina wyzwolenia. Po- 
wstaje Polska niepodległa, zjednoczona, z wolnym przy- 
stępem do morza, którą zagwarantować ma kongres poko- 
jowy. 
Teraz zadaniem naszem wnieść gmach nasLego pali- 
stwa. Hasłem naszem dzisiaj: J e d n a wo I a, j e d e n 
c z y n! Twórzmy palistwo swoje, o wewn;trznem urzą- 
dLeniu jego stanowić będzie walny Sejm, obrany na pod- 
stawie demokratycznego prawa wyborczego. 
Zgodna w tej sprawie ludność polska naszej dzielnicy 
powierzyła Kołom poselskim kierownictwo spraw narodo- 
wych i politycznych, Zyskaliśmy jej zaufanie i nadal na 
nie zasługiwać pragniemy. . 
Wołamy do Was: Porzućmy na chwilę wszelkie po- 
glądy rozbieżne, zdobądźmy się na wielki czyn, stwórzmy 
silny rząd, za którym stanie naród cały. 
Zginął pod ciosami miecza sprawiedliwości system 
pruski, wróg ludzkości. Patrzymy na niebywały przewrot 
stosunków politycznych i społecznych w Niemczech. Pod 
jego wpływem powstają wszędzie Rady żołnierzy i robot- 
ników. O ile w naszej dzielnicy zadaniem ich jest utrzy- 
manie ładu, porządku i wyżywienia ludności, wzywamy lud 
polski, aby w tych granicach wszędzie z Radami żołnierzy 
i robotników współdziałał, zapewniając sobie przynależny 
wpływ. O zagadnieniach narodowo-puli tycznych te nowe 
twory przesądzać nie mogą. 
Doniosłość chwili wymćlb:ł skupienia wszystkich sił 
narodowych i podziału brzemicnia odpowiedzialności na koła 
najszersze. Przyszła Polska będzie ludową i ludem tylko 
stac może. Dlatego powstają za zgodą naszą Rady Ludo- 
we zogniskowane w Naczelnej Raczie Ludowej, Ich roz- 
kazów każdy Polak bezwzględnie słuchać powinien, 
Szczęść Boże naszej pracy! 
N i e c h żyj e n i e p o d I e g ł a, z j e d n o c z o n a 
P o I s k a lu d o w a! 
Koło Polskie w Sejmie pruskim: 
l\\izerski prezes, TrąpczYliski wiceprezes, ks. Styczytiski 
sekretarz, Korfanty, Kurzętkowski, ks. Lisiecki, 
ks. Łosinski, Niegolewski, Sas Jaworski, 
Z, Seyda, ks. Witkowski, Zakrzewski, 
Zygmunt Chłapowski, \Vojciech Lipski, Fr, Morawski, 
Moszczeński, książe Radziwiłł, Adam hr. Zółtowski.
>>>
- 84- 


Koło Polskie w parlam
ncie niemieckim: 
Władysław Seyda, prezes, Łaszewski wiceprezes, Korfanty 
sekretalz, Ks. Brandys, Antoni Chłapowski, Czarlinski, 
Dombek, ks.Dunajski, ks. Kłos, ks. Kurzawski, 
Franciszek Morawski, Niegolewski, 
Nowicki, ks. Pospiech, ks. Radziwiłł, SosilIski, 
ks. Stychel, Trąmpczyński. 


Dnia 16 lish)pada ukazała się w prasie naszej następująca 
odezwa: 
"POLACY! 
Pękły okowy, krępujące wolność naszą Z całą ufnością 
odczekamy wyroku kongl esu pokojowego, który z naszym 
współudziałem ustali zachodnie granice ojczyzny naszej, 
Polski. 
Dosyć polało się krwi polskiej w tej wojnie morder- 
czej, To też pokojową drogą zamierzamy teraz dojść do 
upragnionego celu - do utworzenia Z j e'd n o c z o n ej 
Polski. 
Z tego stanowiska nic pozwolimy si«: zepchnąć przez 
prowokacje, kt6rych nie skąpią ci, co dotąd podżegali naród 
niemiecki przeciw nam. . 
Stwierdzamy jednakże, że cierpliwość ludu polskiego 
na ciężką byłaby wystawioną pl óbę, gdyby przedstawiciele 
dawnych wła tz, którzy dotąd nas dręczyli i uciskali, mieli 
nie zaniechać swej podziemnej roboty. Nie można też zaiste 
wymagać od ludu polskiego, aby współpracował z tymi, co 
dotąd byli jego krlywdzicielami i ciemiężycielami, 
Lud Polski ma prawo domagać się, by usunięto tych, 
kt6r7Y starali się wydzierać mu gwałtem mienie, język, ide- 
ały narodowe i religijne. 
Lud Polski ma prawo już tcraz do udziału w rządach, 
którego mu niesłusznic dotąd odmawiano, 
Lud Polski ma prawo domagać się poszanowania dla 
swych świętości, jako sam szanuje ideały cudze. 
Lud Polski ma prawo domagania się zwrotu tego, co 
jest narodu własnością. - Zbrodnia rozbioru woła bowiem 
o naprawę krzywdy dzicjowej, 
Interesy nasze domagają się koniecznie jednolitego 
ośrodka kierowniczego \V ruchu polskim dzielnic naszych, 
Uznając te potrzebę, zleciły Koł a P o I s k i e i W y- 
d z i a ł W y k o n a w c z Y dotąd nie ujawnionego Central- 
nego Komitetu Obywatelskiego podpisanym komi
arzom 
utworzenie 


--
>>>
85 


Naczelnej Rady Ludowej 
jako przedstawicielstwa wszystkich Polaków, zamieszkałych 
na ziemiach, objętych dotąd granicami państwa niemieckiego. 
Równocześnie przekazano nam tymczasowo wykonywać jej 
czynności. 
Utworzenie N a c z e I n ej R a d y L li d o w e j dokona 
się na podstawie szczerze demokratycznej przez delegatów 
N a r o d li P o I s k i e g o wybranych głosami wszystkich 
m;żczyzn i niewiast polskich, kMre skonczyły 20. rok życia, 
Wybranych delegatów i delegowane zwołujemy na 
Polski Sejm Dzielnicowy 
który zbierze si; 
we wtorek, 3 grudnia w P o z n a n i u, o godz. 11 przed 
południem lIa sali L a m b e r t a, 
Otwarcie Sejmu poprzedzi o godzinie pół do 10 uroczyste 
nabożeństwo z kazaniem sejmowem w kościele farnym. 
Przeprowadzenie wyborów przekazujemy w porozumie- 
niu z prezesem Centralnego Komitetu Wyborczego do- 
tychczasowym organizacjom wyborczym, tam, gdzie brak 
organizacji, wzgl;dnie jej kierowników, należy się do nas 
zwrócić po wskazówki. 
Szczegołową inh ukcję ogłosimy wkrótce. 
\Vybory należy przeprowadzić do niedzieli, 1 grudnia 
włącznie, 
Sejm dzielnicowy wytknie nam drogę działania na najbliższą 
przyszłość, 
1. wybierze Naczelną Radę Ludową, jako zwierzchnią władzę 
naszą aż do chwili objęcia dzielnic naslych przez Rząd 
Polski. 
2. Określi zasady sprawowania jej rządów tymczasowych, 
3, Zatwierdzi nasze żądania narodowe, tylokrotnie nieugięcie 
wypowiadane przez Koła poselskie, 
Do Clasu ustanowienia Naczelnej Rady Ludowej przez 
Polski Sejm Dzielnicowy pozostaje. kierownictwo 
spraw polskich w r;kach niżej podpisanych komisarzy, _ 
Wobec braku czasu i naglących potrzeb załatwiać bę- 
dziemy włącznie sprawy najważniejsze i niezbędnie koniecz- 
ne. W ręce Polskiego Sejmu Dzielnicowego zdamy po złoże- 
niu sprawozdania powierzone nam urzędy. Celem zorgani- 
zowania naszych dzielnic polecamy, co następuje: 
1. Istniejące w powiatach, Komitety Obywatelskie, ujawnią 
swą" działalność i przybiorą nazwę powiatowych Rad 
Ludowych, 
2. Wiece wyborcze, kt6re przeznaczone są do wyboru dele- 
gatów l1a Polski Sejm Dzielnicowy, wyhiorą ostatecznie,
>>>
- Hb - 


żorgamzuJą i uzupełnią powiatowe Rady Ludowe. 
3, Utworzenia Rad Ludowych, gminnych i miejskich, przez 
wybory ludności dokona się na zebraniach, zwołanych 
przez powiatowe Rady Ludowe, 
Rady Ludowe powiatowe miejskie i gminne obejmą 
spr.awy polskie w swoich obwodach i: 
l. Czuwać będą nad utrzymaniem ładu, porządku braz bez- 
pieczelistwa publicznego. 
2. Tam gdzie istnieją Rady Żołnierzy i Robotników, posta- 
rają się o porozumienie z niemi i o wprowadzenie do nich 
przedstawicielstwa polskiego. 
3. Wejdą w porozumienie z dotychczasowemi władzami ce- 
lem współdziałania w kierownictwie sprawami publiczne- 
mi, rozciągając opiek
 swoją także na osoby i mienie 
ludności niepolskiej. 
4. Zajmą się żołnierzami, wracającymi z wojska albo prze- 
chodzącymi przez powiat, udzielając im pomocy w miarę 
potrzeby, również wracającymi rodakami zakordonowymi. 
p o I a c y! Z morza krwi unosi się ą i a ł y O r z e ł 
odrodzonej Polski, spełnienie naszych tęsknot, pragnieli 
i nadzieji, które nas krzepiły w ciężkich przejściach naro- 
dowych. 
Stańmy więc do szeregu, by utrwalać podwaliny nowej 
Polski! 
P o I a c y ! C h w i I a o b e c n a ż ą d a c d n a s s p 0- 
koju, napięcia wszystkich sił, poświęceń 
materjalnych, karności i zgody! 
Poznali, 14 listopada 1918 r. 
Komisarjat Naczelnej Rady Ludowej, 
Ks. S1. Adamski, Wojciech Korfanty, Adam Poszwiński." 


Dnia 17 listopada ogłoszo.no w prasie co następ uje: 
"Do PP. Plezesów Wyborczych Komitetów 
Powiatowych na W. Ks, PoznCłńskie. 
W wykonaniu uchwały Polskiego Centralnego Komitetu 
Wyborczego na Rzeszę Niemiecką rozporządzamy, co na- 
stępuje: 


Przed wyborami: 

 I. 
Wyborcze Komitety powiatowe: 
I. zwołają natychmiast obwodowe zebl ania wyborcze z na- 
st
pującym porządkiem obrad: 


.... 


--
>>>
- 
1 


i) Zagajenie, 2) Referat: Położenie polityczne a sprawa 
polska, 3) Krótka instrukcja wyborcza, 4) Wybór dele- 
gatów na Polski Sejm Dzielnicowy, 5) Wybór członk(I\V 
Powiatowej Rady Ludowej, 6) Zamknięcie, 
2. przygotują: 
listę kandydatów na delegatów i delegowane na Polski 
Sejm Dzielnicowy, bacząc na to, żeby w nich stan w
oś- 
ciański i robotniczy wiejski i miejski miał co najmniej 
połowę przedstawicieli. 

 2. 
Wyborów dokonuje się na następujących lasadach: 
1, Uprawnieni do głosowania są: Każdy Polak i każda 
Polka po skończonym 20 roku życia, 
2. Na 2500 ludności polskiej wybiera się jednego delegata 
albo delegowaną do Polskiego Sejmu Dzielnicowego. 
Liczbę delegowanych, przypadającą na każdy obw()d, 
oznacza komitet powiatowy wyborczy. 
3 Każde zebranie obwodowe wybiera do Powiarowej Rady 
Ludowej 5-9 członków. Rada Powiatowa Ludowa winna 
składać się conajmniej z 21 członków. 
Po wyborach: 
1. Po stwierdzeniu wyniku wyborów konstytuuje się Rada 
Powiatowa Ludowa. 
2, Rada Powiatowa Ludowa wręcza wybranym delegatom _ 
wypełniając imię, nazwisko, miejsce powiat zamieszkania 
- przesłane przez Naczelną Radę Ludową legitymacje. 
3, Powiatom w których nie ma organizacji albo kierowników 
powinny sąsiednie powiaty służyć pomocą w organizo- 
waniu się. 
Prowincjonalny Komitet Wyborczy na w. Ks, 
Poznańskie. 
Bolesław Krysiewicz, 
sekretarz. 


Stefan Cegielski, 
prezes. 


Komunikat Komisarjatu Naczelnej Rady Ludowej: 
l. Powiatowe i miejscowe Rady Ludowe, oraz dotychcza- 
Sowe komitety obywatelskie upraszamy, aby 
a) przesłały nam wykazy swych członków i zarządów, 
b) złożyły na piśmie sprawozdanie ze swej czynności, 
c) porozumiewały się z nami w ważniejszych sprawach 
d) zebrały jednorazowy podatek narodowy w swoim po- 
wiecie i przesłały narazie połowe zebranych fundu- 
szy do Banku Związku na konto Naczelnej Rady 
Ludowej. Wysokość podatku powinna wynosić co- 
najmniej tyle, ile wynosi roczny podatek dochodowy,
>>>
- 88- 


obliczony na podstawie rzeczywistego dochodu, Li- 
czymy na ofiarność społeczeństwa, 
2. Nie mogąc dla pilności spraw rozsyłać komunikatów tak, 
aby wszystkie pisma mogły je umieszczać równocześnie, 
prosimy Redakcje pism wydawanych poza Poznaniem 
o przejmowanie komunikatów z prasy poznailSkitj. 
Biuro Komisarjatu Naczelnej f{ady Ludowej: 
Poznatl, Aleje l, (Dom KrÓlowej Jadwigi). 


W ten sposób trzema rzutami została dokonana na podsta- 
wie dotychczasowej organizacji wyborczej w głównych zarysach 
nowa organizacja społecze r lstwa polskiego w zaborze pruskim, 
zastosowana do nowych stosunków i zadall narodowych. Dalsza 
praca potoczyła się szybko i sprawnie wskazanym torem w ca- 
łym zaborze pruskim. 
Celem dokunania wyborów do Powiatowej Rady Ludowej 
(P. R, L.) i Delegatćw na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu, odbył 
się w niedzielę dnia 24 listopada 1918 wiec w Chełmnie. 
Po gruntownem omówieniu spraw z czasów pruskich na 
tle lokalnych wyborów do rady miejskiej - jak wykazuje pro- 
tok{)ł z tego wiec u - wybl ani zostali na delegatc)w na Sejm 
Dzielnicowy z obwodu Chełmirlskiego następujący pp. 
1. ks. proboszcz Dr. Rogala z Chełmna, 
2. organista A, Sikora z Chełmna, 
3. Jan Odrowski z Chełmna, 
4. Jan Szrubka z Chełmna, 
5. Chrzanowski z Bie{lk6wki, 
Do Powiatowej ({ady Ludowej zostali wybrani z obwodu 
chełmińskiego następujący: 
1. ks, proboszcz Dr. Rogala z Chełmna, 2. Dr, Krefft, 3, 
Jan Odrowski, 4. ArszYllski, 5, Mamel, 6. Kozakiewicz, 7. Bu- 
kowski, 8. adwokat Dr. Ossowski, 9, ks. proboszcz Lipski 
z Starogrodu. 
Na wiecach obwodowych w powiecie zostali wybra:li du 
PRL z obwodu Unisławskiego: 
10. Chęciński z Trzebeza Szlacheckiego, 11, ks. proboszcz 
Szuman z Trzebeza Szlach" 12. Władysław Zacharek, 13, or- 
ganista Gdani
c, 14. Finc z Unisławia, 15 Zawiasillski z Bru- 
ków, 16. Karpiński l Kijewa, 17. Kisewski z Grzybna, 18. ks. 
proboszcz Promillski 1. Boluminka, 19. Romuald Grzybowski 
z Boluminka. 
Z obwodu Lisewskiego: . 
20. Florjan Buczkowski z Lisewa, 21. Lud\,y"ik Kowalski 
z Lisewa, 22. Jan Jankowski z Lisewa, 23, Laskowski z Wabcza' 
24, Sadowski z Wabcza, 25, \Vacław Kozłowski z Adamowa' 


......
>>>
- 
g 


26. Józef Błochowiak z Gorynia, 27. Dzię
ietewski z Bł
dowa, 
28. Wróblewski z Wałdowa Sztach., 29. Czerwiński z Działowa, 
30. ks. proboszcz Łebitiski z Lisewa, 31. Piotr Wojnowski z Li- 
sewa, 32, Karol Górecki z Lisewa, 33. Wenda z Wabcza. 
Do Sejmu Dzielnicowego zos
ali w obwodach w powiecie 
wybrani detegatami: 
w obwodzie Lisewskim: 
1. FIOIjan Buclkowski i 2. Ludwik Kowalski z Lisewa, 3. 
Wacław Kozłowski z Adamowa, 4. Wenda z Wabcza, 
w obwodzie CzarzYIlskim: 
t. Jan Pałczyński z Czarza, 
w obwodzie Unisławskim: 
t. Władysław Zacharek z Trzebeza SzlJch" 'l. józef Finc 
z Unisławia, 
Powiat Chełmiński wybrał zatem do Sejmu Dzietnicowegc 
t2 delegatów. 
Na pierwsze m zebraniu PRL dnia 29 listopada, na którem 
stwierdzono legitymację detegatów na Sejm Dzietnicowy i człon- 
ków PRL, wybrano przewodniczącym PRL adwokata Dr. Ossow- 
skiego, który uzależnił przyjęcie wyboI u od kooptowania do PRL 
znanych długoletnich i wybitnych działaczy na niwie społeczno- 
narodowej, których prlY wyborach na wiecu w Chełmnie dnia 
24 listopada pominięto czy zapomniano, mianuwicie pp. Leona 
Nowickiego, jana Nierzwickiego, W. Wesołowskiego i pali józef y 
Stachowskiej i Marji LeszczYliskiej. Wymienionych kooptowano 
do PRL. p, W. Wesołuwski wyboru nie przyjął. Zash;pcą prze-. 
wodnicząccgo wybrano Dr, Kreffta, sekretarzem ks, proboszcza 
Rogalę, jego zastępcą lek. dent. Nierzwickiego, ktorzy ralem 
z przewodniczącym i skarbnikiem tworzyli zarząd PRL. 
Du komisji finansowej zostali wybrani wszyscy księża pro- 
boszczowie powiatu i oprócz tego pp. Laskowski z Wabcza, Ar- 
szyński i Kuzakiewicz z Chełmna. 
Na skarbnika wybrano ks. proboszcza Lipskiego ze Staro- 
grodu i p. A. Sikorę z Chełmna. Na posIedzeniu dnia 7 grudnia 
t9t9 wybrano komisję dla spraw szkolnych, w skład jej weszli 
następujący członkowie PRL: 
l. ks. prob. Dr. Rugala, 
2, Jan Odrowski, 
3, Kozakiewicz, 
4. Józefa Stachowska, 
Komisja ta stwierdziła w przeciągu nast
pnych tygodni, 
przy czem lwią ClęŚĆ pracy załatwił ks. prob. Dr, Rogala ze swym 
bratankie.m stud, theol. Rogala: 
a) ile polskich dzieci uczęszczało w mieście i w powiecie 
do szkół ludowych,
>>>
- go - 


b) ile klas miały poszclegc)lne szkoły. 
c) ile nallclycieli lub nallc7ycielck potrzeba dla nauki pol- 
skiego pisania i czytania i dla nauki religji w polskim 
języku, 
d) ile było nauczycieli rządowych władających językiem 
polskim i ile było sił pomocniczych, _ 
e) ile znajdowało się w poszczególnych wioskach polskiej 
narodowości, kt6re nadawałyby się na siły pomocnicze 
w szkołach ludowych. 
Dnia 15 grudnia odbył się pierwszy wielki wiec w Chełmnie 
z I amiena PRL. Przemawiali na temat ogólnebo położenia po- 
litycznego ks, proh, Dr, Rogal:!, pl zcwodniczący fJRL i p, Swiacki 
l Białorusi Przebieg wiecu był bardzo entuzjastyczny, Uchwa- 
lono i wysłano następującą rezolucję: 
a) do komendanta PiłslIdzkiego, 
h
 do Prezydenta Min. l\\oraclewskiego, 
c) do Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu: 
" Przeszło .1000 Polek i Polak:,w zehranych w Chełmnie na 
wiecu dnia 15 gludnia prot
stllją przeciwko rządowi klasowemu 
i partyjnemu w \\larszawię, 7ądając zarazem jaknajrychlejszego 
powołania do udziału w rząd7ie przedstawicieli wszystkich warstw 
z wszystkich trzech zabor6w," 
W czasie od 9 do 19 stycznia urządziła PRL 9 wieców w 
powiecie w sprawie udziału w wyborach do konstytuanty nie- 
mieckiej i pruskiej, 
Przemawiali na wiecach w Chełmnie L. Nowicki, adw, Dr. 
Ossowski w Lisewie J. Błochowiak i Leon Nowicki, w CzarZlI 
ks. prob, Bloch, w Unisławiu Dr Ossowski, w Boluminku ks. Dr 
Rogala, w Kijewic ks. proh. S71I111an. w TrlebcZlI Szlach. ks. pl'. 
Bloch, w Wabczu Dr. Krefft i Ludwik Kowalski z Lisewa, w 
Wałdowie Król. \Vacław Kozłowski z Adamowa, obecnie w Ro- 
bakowie. 
Podług danej wskazówki wszędzie zapadły rezolucje zupeł- 
nego wstrzymania sic.; od udziału w wyborach, 
RównoCleśnie zajęła się PRL organizacją Pow, Straży Lu- 
dowej podług wskalówek N. R. L. w Poznaniu, - Zorgani7owane 
Straże miejscowe stały nieczynne. odbywały tylko zebrania, na 
których odbywały się instrukcje, 
W tym samym czasie P. R. L. zorganizowała za pośred- 
nictwem księży proboszclów w powiecie 14 miejscowych Rad 
Ludowych podług parafij. \V skład miejscowych rad wchmhili 
księża proboszczowie i po 2 członków; w Chełmnie tworzyli 
miejscową Radę Ludową wszyscy członkowie PRL mieszkający 
w Chełmnie, 


1 


II 


... 


.......
>>>
- 91 - 


\\' styczniu 1919 zakupiła PRL 3000 elementarzy toruńskich, 
3000 małej historji bihlijnej i 3000 polskich katechizmÓw celem 
zaopatrzenia powiatu w powyższe książki. 
RÓwnocześnie Komisja Finansowa PRL ściągała podatek 
narodov.:y. 
Na wiecu w Chełmnie 14 stycznia, na ktÓrym przemawiał 
ks. BoU ze Srebrnik, obecny senator w Warszawie, uchwa- 
lono następującą rezolucją: 
Przeszło 1500 wiecownik()w i wiecowniclek zebranych 14 
stycznia na wiecu- w Chełmnie: 
I. uch walamy jednogłośnie, wstrzymac si
 od 'lvyborów do 
Konstytuanty niemieckiej 19. 1. 1919 i do sejmu Prus- 
kiego dnia ;6. 1. 19 - poniewal sprawa polska tak 
przez rząd niemiecki jako przez rządy koalicji uznana 
została jako międzynarodowa. 
II, protestujemy przeciwko tworzeniu Grenzschutlu - Ost 
Abteilung fiir Westpreussen" jako usiłowaniom zupełnie 
zbytecznym a tylku jątrzącym dotycllczasowy dobry sto- 
sunek obu narodowości do siebie w prowincji naszej, 
III. Żądamy jednomyślnie zaprowadzenia nauki religii i czy- 
tania i pisania w polskim języku we wszystkich szkołach 
ludowych, średnich, wyższych i \\ szkołach dliewcząt na 
wszystkich stopniach w myśl rozporządzenia ministerjal- 
nego z dnia 31. 12. 18 i zar lądzenia rejencji KwidzYli- 
skiej z dnia 6. 1, 19. 
Tą samą rezolucja uchwalano tak7e na wszystkich innych 
wiecach w powiecie. \V styczniu zalożył przewodniczący PRL 
Towarzystwo byłych wojak6w Polaków w Chełmnie, przewodni- 
czącym tego tJwarzystwa wybrano Dr. Bogusławskiego z Chełmna, 
pod którego przewodnictwem - towarzystwo wojaków nader 
korzystnie i świetnie się n)zwinęło. 
Na początku lutego urządziła PRL szereg wieców oświato- 
wych z oka7ji obchodu Kililiskiego, mianowicie w Chełmnie, Li- 
scwie, Trzebczu, Unisławiu, Kijewic, Wałdowi(! Szlach, i w Bo- 
luminku, r{,wnoclcśnie omawiano sprawy wyborów gminnych 
i położenie rohotnik6w rolnych. 
Dla pracy oświatowej nad młodzieżą i dla wykładÓw ist- 
niejących' w towarzy
twach polskich utworzyła PRL Komisi
 
Oświatową, w kt()) ej skład weszli 
a) wszyscy ksi
ża Polacy w powiecie. 
b) z Chełmna: pp. J. Nierzwicki, Dr. Ossowski, Dr. Krcfft. 
Clarnowska, Leon Nowicki. St. Rcdzirlski, J{}zcfa Std- 
chowska. Dr. Bogusłav,,'ski, \\. Wesołowski, Gertig ojciec 
i syn, 
c) z Wabcza: Nowicki Albin i Laskowski, 


.1
>>>
- 92- 


d) Zelewski z Gorzuchowa i Wacław Kozłowski z Adamowa 
e) z Błędowa: J. Błochowiak i panna Rekowska z Gorynia, 
f) z Kijewa: Hieronim Szwedowski, . 
g) z Trzebcza Szlach: Chęciński, Jan Sldski, Zofja Slaska 
h) z Zakrzewa: Marja Marchlikówna, 
i) z Boluminka: Grzybowski i Sikora, 
k) z Czarza: Gracjan Świeczkowski, Jan PałczYllski, 
I) z Lisewa: Florjan Buczkowski, Piotr Wojnowski, Alfons 
Buczkowskl i Przybylski. 
Członkowie tej Komisji udawali się z polecenia PRL z wy- 
kładami na zebrania publiczne i posiedzenia towarzystw. 


Sytuacja ogólna w miesiącach maju i czerwcu 1919. 
\Vśród bezustannej pracy organizacyjnej i oświatowej P,R.L. 
zbliżył się czas najniebezpieczniejszy dla ludności Chełmna i po- 
wiatu, maj i czerwiec 1919. 
Ochłonięcie władz pruskich z pierwszego przestrachu rewo- 
lucyjnego, odnowienie ich dawnych praktyk antypolskich, liczne 
wiece niemieckie, rezolucje i protesty, że nie chcą należeć do 
Polski, wędrówki do wieży Bismarka i przysięgi uroczyste, że do 
ostatniego tchu z mieczem w dłoni bronić będą ziemi "pranie- 
mieckiej", wyraźnie nawoływanie przywódzcy niemieckich "V olks-. 
ratów" Cleinowa w Toruniu, do krwawej rzezi Polaków, nawoły- 
wanie się na ochotnika do Grenzschutzu po gazetach i zebraniach, 
tworzenie t. z. "Regrostkompagnien" \V Chełmnie i powiecie, 
uzbrajanie ludności niemieckiej, ćwiczenie się obywateli niemiec- 
kich cywilnych w strzelaniu w Chełmnie i w powiecie - wszyst- 
ko to wytworzyło atmosferę parną, draźliwą, niepewną. 
Dnia 9 maja 1919 wręczono Niemcom w Paryżu i ogłoszo- 
szono warunki pokoju. Stało się pewnem, że Chełmno razem 
z większą częścią Pomorza wróci na Jono Ojczyzny. Podniosły 
się protesty w całych Niemczech przeciw warunkom pokojowym, 
podsycane przez najwyższych członków socjalistycznego rządu 
niemieckiego, - Scheidemann przysięgał, że ręka temu uschnie, 
kto takie warunki podpisze - ponowiły się masowe zebrania 
i protesty i wędrówki do wieży Bismarka, atmosfera stawała się 
coraz gorętszą, "Regrostkompagnien" coraz częściej strzelały sobie 
w Chełmnie i w powiecie, i w tej atmosferze zaprosili sobie nasi 
współobywatele niemieccy do obrony - wcale nie potrzebnie, bo 
Polacy ani myśleli atakować Ni
mców - oddziały tak zw. 
"Grenzschutzu" i oddziały wracające z Kurlandji. Rozpoczęły się 
najprzód parady na rynku w Chełmnie, ustawianie i pokazywanie 
na nim ostentacyjnie kulomiotów, armat, nawet ciężkich. Po za 
służbą oddziały urządzały pochody z chorągwiami dawniejszymi 
pruskiemi i niemieckimi czarno-białemi i czarno-biało-czerwonemi, 



 


I 
l 


.......
>>>
-- 
3 



 


z pieśniami na ustach albo "Heil Dir im Siegerkranz", "Ich bin 
ein Preusse" itp" najczęściej z piosellkami wyszydzającemi Pola- 
ków i obrażającemi w najwyższym stopniu polskie uczucia naro- 
dowe. 
Zaczął grasować "Grenzschutz"' żołnierze jego samowład- 
nie urządzali rewizje po domach polskich, mianowicie na Ryba- 
kach, za chorągwiami i obrazami pvlskimi i za bronią. Gdziekol- 
wiek znaleźli obrazy, chorągwie - broni nigdzie nie znaleźli, bo 
Polacy żadnej nie posiadali - niszczyli je, okradali przy tej spo- 
sobności ludność, na ulicach, wieczorami krzyczeli do Polak6w 
w okna, by wyszli na ulice, by się pokazali, na ulicach zdzie- 
rano ludności polskiej, mianowicie młodzieży - oznaki czerwono- 
białe, dziewczętom nawet wyrywano z uszu kolczyki itp, 
Nikt się nie ujął za ludnością polską, władze wojskowe 
i cywilne udawały, że tego nie widzą - nikt z obywatelstwa 
niemieckiego nie zwrócił się z przedstawieniami do władz lokal- 
nych lub do wyższych - dopiero, gdy w powiecie oddziały 
Grenzschutzu zaczęły okradać także obszarników niemieckich - 
kradzieże koni, drobiu, były na porządku dziennym - ci zwróci- 
li się do landrata, który oświadczył im z resztą, że czuje się bez- 
silnym wobec "Grenzschutzu". W czerwcu Niemcy mieli podpi- 
sać w Wersalu traktat pokojowy - tymczasem na Pomorzu aż 
do ostatniej chwili, aż do podpisu traktatu, przygotowywali atak 
na Polskę. W t) m to czasie już było zupełnie jasnem, że "Grenz- 
schutze" chcieli sprowokować swem barbarzyilskiem postępowa- 
waniem ludność polską, Nagabywania ludności polskiej na uli- 
cach były coraz częstsze i coraz nieznośniejsze. Nic nie }:omogły 
zażalenia i przedstawienia Przewodniczącego P. R. L. w licznych 
konkretnych wypadkach u władz wojskowych, i w Podkomisar- 
jacie N. R. L. w Gdallsku. Podkomisarjat zamiast odebrany ma- 
terjał odesłać wprost do Paryża i rzucić go na stół konferencji 
pokojowej w Wersalu, w tym wypadku nie dopisał. Dnia 
25 czerwca urządził "Grenzschutz" napad na dom Przewodniczą- 
cego P. R. L. dobijając się do jego mieszk,mia i odgra2ając się 
śmiercią jemu, jego żonie i ich dziecku. Zgromadziło się oko!o 
domu jego przy rynku około 200 żołnierzy - i tysiączna ludność 
polska. Dzięki jej rozsądkowi i pokojowej działalności P. R. L. 
ludność polska zachowała zimną krew i spokój, w ostatniej chwi- 
li, gdy już pierwsze drzwi wybito do mieszkania, naj gorszym 
r l
czom przeszkodził pewien oficer z oddziału strzelców cheł- 
mil1skich, którenlU udało się usunąć napastników z domu i przed 
domem ustawił patro1. Następnie urządzono napad na dom ks. 
proboszcza Dr. Rogali, sekretarza P. R. L. w Chełmnie
 który 
odznaczał się nadzwyczajną gorliwoscią w pracy oświatowej 
i wiecowej w łonie P. R L. 'Na szczęście i jego nie dosięgli -
>>>
- 94- 


wtenczas jeden i dl ugi nie czuli si
 pewni życia i musieli zmieniać 
swój pobyt, zwłaszcza nocny. 
NaJ eszcie dnia 28 czerwca podpisali Niemcy traktat poko- 
jowy w Wersalu - "Grenzschutz" wyprowadził się z Chełmna 
w okolicę Torunia, gdzie z okazji zamierzan
go rabunku zastrze- 
lił jeszcze niemieckicgo radcę magistrackiego. - Od razu przy- 
wódcy niemieckich Volksratów, nawet osławi(lny radca rcjencyjny 
Cleinow z BydgoS7CZY szukali dróg porozumicnia się z przywódz- 
cami polskimi. Ci ostatni zostali obojętni, wnet też wyszły szyd- 
ła z miech1, niemieckie Volskraty zaczęły agitować i propagować 
założenic z Poznalłskiego i z Prus Zachodnich polsko-niemiec- 
kiego "Oststaatu", Nikt z Polaków nie poszedł na tcn naiwny 
lep - Volksraty skompromitowały się do reszty, polskie Rady 
Luuowe i nawet włauze pruskic z nimi się wcale nie liczyły - 
okazało się, Le przywódlCY ich w mi
dzyczasie niczcgo się nie 
nauczyli, 
Ludność polska sądziła ogólnie, iż po podpisaniu traktatu 
pokoju unia 28 czerwca nie długo wkroczy wujsko polskie na 
Pomorze. Tymczasem czekała ją jeszcze dosyć długa próba cier- 
pliwości. 
Koalicja bowiem nie spieszyła się z przewidzianą w trakta- 
cie wymianą dokumentów ratyfikacyjnych, Ameryka bowiem ClY- , 
niła zastrzeżenia, a koalicja czyniła widocznie jeszcze wysiłki, 
by Amerykę pozyskać dla wspolnej ratyfikacji traktatu i równo- 
czesnej wymiany dokument()w. Dopiero gdy udział Ameryki stał 
się nieprawdopodobny, dnia 10 stycznia 1920 nastąpiła ratyfi- 
kacja w Paryżu i traktat' pl zez to stał się prawomocny. 
W międzyczasie P. R. L. rozbudowała organizacją oświato- 
wą, i podtrzymywała ducha narodowego i cierpliwość ludności 
polskiej, która niecierp1iwi
a się w wysokim stopniu wobec zwle- 
kania ratyfikacji. Naiwne, nicuświadomione jednostki wtedy od- 
zywały się nawet przeciwko kierownictwu- P. R. L. jakoby ono 
było winne temu, że Chełmno rychlej nie dostało się do Polski, 
szcrząc bałamutne zapatrywanie, jakoby kierownictwo P, R. L. 
samo mimo traktatu nie wierzyło w powrót Pomorza do Polski. 
P. R. L. urządzała mniej więcej co cztery tygodnie powiatowe 
wiece uświadamiaiące, na których, pomimo iż prawie zawsze 
przemawiali ci sami wówcy, adw. Dr. Ossowski i ks. prob. Dr. 
Rogala, z Chełmna, zawsze i wprost wspaniały sposób zaznacza- 
ły się jedność, spoistQŚĆ i zgoda narodowa, Wiece te były pro- 
hierzem ducha narodowego, i równocześnie przeczyszczały powie- 
trze polityczne, zamącone przez niektt')re jednostki nieuświadomiu- 
ne lub próżne, 
Na plcnarncm 7ehraniu P. R. L. dnia 22. 9. ] g r. po\\'ięk- l 
szono ją pr7ez kooptacją P. R. L. i jej zarząd, mian(Iwicic przez
>>>
, 


l 


J.. 


- 95 - 


dobór także reprezentantów robotników. 
Do P. R, L. zostali kooptowani: 
Falkowski, robotnik z Swi
tosławia, Jan Nowak, prezes 
filii Z, Z. P. z Dubielna, Dr, Bogusławski, lekarz z Chełm- 
na, Alfons Buczkowski, rolnik z KOlnatowa, 
Do Zarządu P. R. L. zostali kooptowani: I 
Adamski, robutnik ze Stablewic, Kiełpiński, robotnik z 
Trzebcza szlach" \\'ysocki, robutnik 7 Chełmna, ŚwitaIski 
rzemieślnik z Chełmna, ks. prob. Szuman z Trlebcla 
szlach. (obecnie w NawrLe), Zelewski, nauczyciel z 00- 
rzuchowa, Ed, Batke, kupiec 7 Chełmna, Florjan Bucz- 
kowski, f(Jlnik z Lisewa, ks, prob, \\'ilkans z Dużcgo 
Czystegu. 
Wystąpił zaś z P. R. L.: p, ArcLYllski z Chełmna. 
Poniewal według ogólncj sytuacji pol i ty C lIlt'j pod koniec 
roku 1919, dllia ratyfikacji i wkroczenia \\ ujsk polskich moina 
się było spodliewać kajdego czasu, P. R, L. wybrała 3 komitety, 
które mialy si
 zajqć czynnościami połączoncmi L wkruczeniem 
wojsk polskich do Chełmna, midllowicil': 
I. K o m i t e t d e k o l' a c y j n y: 
ks, prob, Dr. Rogala, jako przewodniczący, J. Nierzwicki, 
jako zast
pca, Dr. Bogusławski, A. Strchlau, Plucill
ki, 
RosiIlski, Fłizikowski, WS7YSCY z Chełmna, i ks. proh, 
Chmielecki z Wabcza. 
II. K o m i t e t a p l' o w i z a c y j n y : 
Dr. Krefft, jako przewodrTiczący, J', JlIrczewski, Nierlwic- 
ki, Witkowski, Rutkowski, Jan Sliżcwski i Stachowska, 
wszyscy z Chełmna. 
III. K o 111 i t e t k wat e I u n k o w y: 
Jarczewski i L. Nowicki z Chełmna, Piotr Wojnuw"ki 
z Lisewa i ks, prob. Sloch z Unisławia. 
Kumitety te powiększyły się same pl Lez kooptacją. 
Na wezwllnie Podkomisarjatu N. R. L. w Odallsku w spra- 
wie pierwszego obsad/enia najważniejszych k
rownicz}'ch urzę- 
dów na Chełmno i w powiecie, P. R. L. zaproponowała na starosię 
Dr, Ossowskiego, ktury był prezesem P.R.L. i po1skim .łelegatem 
przy landraturze w Chełmnie, na stanowisko blll mistrza Dr. Krctha, 
którzy lIrzędy te po wkroc7eniu wojsk polskich na skutek no- 
minacji Ministra b, dz. pr. w Poznaniu objęli. 
Z ustanowieniem polskiego delegata powiatowego przy 
landraturze w Chełmnie w osobie przewodniczącego P. R. L. od 
sierpnia 1919, główna część pracy przygotowywania administracji 
polskiej w powiecie ChełmiIlskim spadła na jego barki. Odtąd 
urz
dował przewodnkz4cy p, R L. jako dclcl{at w landraturze 
i utrzymywał ścisły kontakt z P. R. L. we wszystkich sprawach
>>>
96 


dotyczących przygotowywania powstającej państwowości 
polskiej. 
Ostatnie posiedzenie P. R, L. odbyło się w sam dzień wkro- 
czenia wojsk polskich do Chełmna, kilka godzin przed wkrocze- 
niem, Polski delegat powiatowy zwołał na salę sejmikową w 0- 
becnem starostwie i mógł skonstatować, dziękując członkom P. R. L. 
za wydatną współpracę z wielkiem zadowoleniem: 
"Stanęliśmy w tej chwili tam, dokąd dążyliśmy, 
za 3 godziny gmach ten będzie już mieścił w 
swych murach polską naczelną władzę admini- 
stracyjną powiatu chełmińskiego." 


Polski Delegat Powiatowy przy landraturze w Chełmnie. 
Na mocy pertraktacyj polsko-niemieckich w Berlinie, za- 
wartych w protokole z 6 i 7 sierpnia 1 9 l 9, pod nr. III i IV przy- 
dzielono a
ministracyjnym władzom powiatowym w Prusach Za- 
chodnich delegatów z ramiena rządu polskiego. Odnośny ustęp 
brzmi: 
"Politycznym władzom powiatowym (landratowi i wyż- 
szym burmistrzom miast tworzącym powiat dla siebie) 
przydziela się na terenie, mającym być odstąpionym 
Polsce, polskich delegatów: 
Delegatów tych ustanawia Podkomisarjat N, R, L. 
w GdaI1sku w porozumieniu się z Naczelnym Pre- 
zesem, który zarządza d6puszczenie ich. 
Władze są obowiązane orjentować delegatów w spra- 
wach administracji, Delegaci zaś mają obowiązek po- 
pierania władz, kto rym zostali przydzieleni w sprawach 
utrlymania spokoju i porządku i w spra- 
wach kontynuowania normalnej administracji. O ile 
do wypełnienia tych zadali wydawałoby się wskazanem, 
delegaci są uprawnieni do podpisywania zarządzeli 
razem z władzami. O ile w tym przedmiocie nie na- 
stąpi porozumienie, przysługuje delegatowi prawo za- 
żalenia do władzy prowincjonalnej, która po wysłu- 
chaniu Podkomisarjatu obowiązana jest do natycpmias- 
towej decyzj i. W takim wypadku- władza obowiązana 
jest do tymczasowego zastanowienia swego zarządze- 
nia, o ile nie chodzi o sprawę nie cierpiącą zwłoki." 
Na tych podstawach objął na skutek' propozycji P. R. L. 
i podkomisarjatu N. R. L. w Gdańsku za zgodą Naczelnika Pre- 
zesa prowincji Prus Zachodnich przewodniczący P. R. L. adwokat 
Dr. O:;sowski w sierpniu 191 g r. urząd polskiego delegc:tta powia- 
towego przy landraturze w Chełmnie, Delegat obiął urzędowa- 


-
>>>
--- Y7 - 


nie w landraturze, składając równocześnie swój urząd przewodni- 
czącego Rady Robotników, która niebawem się rozwiązała. W 
tym czasie zawezwano delegata do udziału w polsko-niemicckich 
pertraktacjach w Berlinie, które miały za przedmiot przej
cie 
władzy przez Polskę na Pomorzu, w charakterze eksperta dla 
spraw sądowych i ogólno administracyjnych. Delegacji polskiej 
w Berlinie przewodnic7ył ówczesny wiceminister Dr, Wróblewski, 
do delegacji należeli pomiędzy innymi pp. Wojciech Korfanty, 
Olszewski i Wojewoda Dr Łaszewski. Pertraktacjom w plenum 
przewodniczył francuski generał Dupont, były szef wojskowej 
misji francuskiej na Polskę. 
Praca delegata przy landraturze w Chełmnie obracała się 
nie tylko w . wymienionym na początku zakresie. Obok współ- 
działania pr7Y załatwianiu ogÓlnych bieżących spraw administra- 
cyjnych i orjentowaniu się w nich, delegat brał stale udział w po- 
siedzeniach Wydziału i Sejmiku Powiatowego, jakkolwiek to nie 
było przewidziane w umowie polsko-niemieckiej, 
Oprócz tcgo delegat zebrał i oddał do Podkomisarjatu 
N. R. L. w GdaiIskn, z którym stał w hezustannem kontakcie, 
obszerny materjał statystyczny, potrzebny dla władz polskich do za- 
rządzeń w sprawie zaprowadlenia adminishacji polskiej, Razem 
wyszło z Chełmna w czasie od sierpnia 1919 r. aż do stycznia 
1920 r. 22 referatow Delegata do Podkomisarjatu. Oprócz tego 
Delegat, który został mianowany Generalnym Komisarzem na po- 
wiat chełmirlski dla przejęcia wszystkich pruskich urzędow pafIst- 
wowych w imieniu rządu polskiego, przygotował przejęcie wszyst- 
kich tych urzęd(hv i zorganizowdł Strai. Ludową, ktora miała 
objąć utrzymanie porządku i bezpieczellstwa publicznego na czas 
po wycofaniu się władz pruskich i wojska niemieckiego, at do 
chwili wkroczenia wojsk polskich. Komendę nad Strażą Ludową 
objął w powiecie p, Alfons Buczkowski z Knrnatowa, w Chełmnie, 
Dr, Bogusławski. którzy nast
pnie, gdy dla nich nadeszła chwila 
działania, wywiązali się z swego Iddania jak ncłjlepiej - nigdzie 
bowiem nic został przed i pr7Y wkroczeniu wojsk polskich za- 
kłócony ład i por7ądek, nawet czysto wewnt;trzny porządek przy 
wkroczeniu wojsk polskich był tak wzorowy i piękny, iście 
wojskowy w jego najlepszym pojęciu, że wzbudzał ogólny 
podziw i uznanie dla Komendantów j członków Straży Ludowej. 
O porządku tym świadczą fotograficzne zdjęcia pamiętnego mo- 
mentu wkroczenia wojsk polskich do Chełmna. 
Gdy zbliżył się czas przejęcia Pomorza przez Polskę, Delegat 
j6tko Generalny komisarz zamianował cały szereg komisarzy szcze- 
gółowych w mieście i w powiecie dla przejęcia poszczebÓJnych 
urzędów (administracyjnych, wÓjtÓw, urzędniko\\' stanu cywilnego, 
poczt, dworców, wyższych szkoł, gimndzjum itd,)
>>>
- 9i - 


Dnia l O sty
nia 1920 nastąpiła w Paryżu wymiana dokumen- 
tow ratyfikujqcych hakt.at pokojowy z Niemcami i mocarstwami 
sprzymier 
onel11i. Z tym dniem traktat pokoju stdł się pl awomoc- 
nym i wykonalnym, 
Objęcie Pomorza przez polskie wojska i Rząd Polski odby- 
wało się podług osobnego układu polsko-niemieckiego, 
Objęcie Chełmna przewidziane było na d7idl 22 stycznia 
1920 o godzinie 4-tej po południu. 
Dnia 14 stycznia odebrał Delegat przy landratuf7e następu- 
ące pismo: 
Ministerst
o b. dzielnicy 
pruskiej 
W ojcw6dztwo Pomorskie. 


Poznall, dnia 14 stycznia 1920 f 


W-ny 
Pan Mecenas Dr. Ossowski 
w Ehełmnie, 
Panu Staroście donoszę uprzejmie, że przysposobić wi- 
nien lokandę dla następuj4cych wojsk polskich 
piqty dzicll operacyj: (21 stycznia) 
rejon: Kijewo, Malankowo, 94 oficerów i 4000 szere- 
gowców, 
szusty dzień operacyj: (22 stycznia) 
rejon Chełmno: 69 oficerów i 3000 szeregowców. 
Jak długo wojsko w wymienionych miejscowościCIch po- 
70stanie i ile koni mieć będzie, tego mi nie doniesiono. 
PrzYPuslcnull, że przeważnie chodzi o wojska przejs- 
ciowe. 


Łaszew ski 
Wojewoda Pomorski. 
Zar7ądzenicl odpowiednie zostały ndtycHmiast wydane za po- 
średnictwem landratury chc/łmiriskiej. Dwa dni pÓżnirj przybyła 
do Chełmna wojskowa misja polska składająca się z kilku oficerów 
polskich, 7 którą Dclerat ustalił szclegóły \\ kroczenia wojsk pols- 
kich i ich ulokowania w powiecie i w Chelmnie 
Ponieważ dwor lec w KOIllatowie już 21 stycznia mi:tł być 
obsadzony przez wojskowe oddziały polskie, wojsko pruskie wy- 
cofało si
 z Chełmna już 20 stycznia o godzinie 5 po połuc1niu. 
Poprzednio wyjechał z Chełmna os[atni landrat pruski, zdawszy 
całą administracją powiatową Delegatowi polskiemu Dr. Ossowskiell1u, 
który zatem dwa dni przed ",'kroczeniem wojsk polskich do Cheł- 
mna objął egzekutywe władzy cywilnej. 
. Ewakuowanie Chełmna przez odd.dały pruskie odbyło si: 
ściśle podług umowy z delegatem. Dnia 20 stycznia do godziny 1 
w południe wycofał się ostatni żołnierz pruski z miasta (z koszar
>>>
- 99- 


starych i strzeleckich i artyleryjskich), Miasto objęła równocześnie 
aż po hramkl. od gOd7illY l-szej \\' południc Straż Ludowa, Za- 
lcdwie" pÓł godziny pÓlniej stały na rynku i przy ul. Grudziądzkiej 
już pierwsz
 drągi do bram tryumfalnych, zaopatrzone w zieleil 
iglicową i chorągiewki o barwach narodowych polskich. Komitet 
dekoracyjny działał. LudIlOŚć w radosnem podniesieniu przy pi
k- 
nem powietrzu v yszła z domów i przechadzała się po ulicach 
miast l oswobodzollej jego części; to samo powtórzyło się po go- 
dzinic 5 w części miasta polożonej przed bramką aż do dworca. 
Dele
at z 'p. R. L. wydał ostatnie ogłoszeniJ co do t:roczys- 
tości pizyj
cid wojsk polskich w Chełmnie, 
. 
Dnia 22 stycznia o godzinie 12-tcj w południe przybrało si
 
udekorowanc licznemi bramami tryumfalnemi Chełmno po raz pierw- 
szy 1 zęsi
cie VI sztandary narodowe. Równocześnie w Starostwie 
na sa!i sejmikowej odbywało si
 ostatnie posiedzcnie P. R. L. 
O god7inie 2-giej pocL
ły się ustawiać przy Placu \Volności 
wszystkie Towarzy
twd, cechy i organizacjc polskie oraz zastępy 
licznej ludności mia
ta i pow iatu. 
O godzinie J..c;cj wyruszył olbrzymi pochód z Powiatowq 
Radą na c7ele z licznymi chorągwiami narodowemi i s7 t andarami 
towarzystw i cechÓw /. pieśnią narodową na listach na rynei przed 
ratusz, gdzk się miało odbyć prlyjęcie spodziewanych wojsk pol- 
skicn. 
Punktualnie () g(.Idzi!lic 4-tej jak było pr Icwidziane, poczeły 
wkraczac do Chełmna pierwslc oddziały pod wodzą Ówczesne- 
go pułkownika, obecnie generała dywi7ji JanusLajtisa witclne entu- 
zjastycznie prlez ludność. Dclcgat polski powitał w imieniu P. R. L. 
i całej ludności powiatu chełmińskiego wybawców z wiekowej nie- 
woli, na co od PO\\; iedział p. Janus7ajtis podziękowaniem za entuzja- 
s1} czne przyjęcie i \\ c7waniem do jedności n3rodowej, Entuzj.1zm 
ludności polskiej nic znał granic, Po uroclysłości na rynku za- 
kończonej paradą wojsk polskich w liczbie około 2000, l...łały się 
wojska po nJjwiększej części do koszar, gdzie ich pOde
!lH)\' ały goś- 
cinnie repl ezentacje miasta. Cdła ludność zaś z dow()dLlc.uui i jed- 
nym oddziałem wojska uLała si
 na dziękczynne nabożeństwo do 
kościoła pardfjftłnego, gdzjc ks. prob. Dr. Rogala wygłosił patrjo- 
tyc7ne kazanie, Rzewną tą uroczystość zakończyło. dzięlczynne 
Te DeulT', 


Stosunki kościelne i wyznaniowe. 
Sprawa wiary religijnej ludności Ziemi chełm. i wogó!e Po- 
morza jakoteż Prus odegrała wybitną rolę w dziejach tych krain 


- ....
>>>
- too - 


w najdawniejszych czas
ch jednoczenia ziem polskich przez pierw- 
szych władców Polski jak Mieczysławów i Bolesławów wyprawy 
ich w te strony nadmorskie zmierzały do zespolenia tych ziem nie- 
tylko drogą orężą ale przez pracę pokojową i misjonarską bisku- 
pów św. Wojciecha, św. Ottona z Bambergu czy innych misjonarzy. 
Albowiem jedynie porzucenie pogańskiej wiary a przyjęcie chrześci- 
jaństwa mogło uchronić mieszka{lców i ziemie te od najazdów 
Kanuta duńsk
g() i maI grafów niemieckich i przyczynić się do roz- 
woju tych krain. 
Pierwsze próby króla Bolesława Chrobrego i św. Wojciecha 
nie zupełnie się powiodły, dopiero Bolesław Krzywousty i biskup 
Otto z Bambergu pozyskali Pomorze dla Polski i wiary chrześci- 
jańskiej, natomiast po prawym brzegu Wisły jedynie Ziemia chełm, 
Jlajwcześniej należąca do Polski, przyjęłd wiarę chr7eśc. i słała się 
podstawą do dalszej pracy misjonarskiej, szerzonej wśród sąsiednich, 
pogańskich a pokrewnych Polakom Prusaków 
Jednakowoż ci twardo stali przy swoich, pogańskich bogach 
i zwalczali nową wiarę, jej głosicieli li nawet napadali na Ziemit; 
chełm. i sąsiadające z Prusakami inne liemie pmJ7iclonej na dziel- 
nice Polski. 
Najbliższy im książe polski Konrad mdzowiecki stawiał ze 
swym wojewodą Krystynem silny opór łupiezkim najazdom Prusa- 
ków a po śmierci nagłej Krystynn używał różnych sposobów do 
pohamowania Pru
aków a wres7cie \' padł na nieszc7
śljwy bo fa- 
talny w swych następstwach pomysł sprowadzenia niemieckiego 
Zakonu Panny Marji, znanego potem \V Polsce pod nazwą Krzy- 
żaków. 
Ci też usadowiwszy się na stałe, urządzili i zreorganizowali 
stosunki kościelne, USlI\\- ając misyjncgo biskupa Chrystjana z Oliw} 
i wprowadzając nowego biskupa rliecezji chełmińskiej łłeidenreichcł 
z zakonu franciszkanów, l1.lstc:;pcy tegoż są ju' przeważnir z sze- 
regów Zakonu Panny ./V\arji a potem po pl7}'łączenin si
 do Polski 
lozpoczyna biskup Wincent) KiełtJasa. oei 1467 r. serje:; biskup()\\ 
Polaków, ktÓrzy w clasach niewoli pruskiej ustąpili zno\\ u miejsca 
Niemcom, 
Szereg biskupów chełmińskich 'był znac7ny a znJczenic ich 
i wpływ na losy ziemi chcłmiliskiej bardzo wydatne 7właszcza, gdy 
uzyskali prawa lwierzchnich panów od 1505 do 13 września 1772 
roku, 
Biskupi chełmińscy rezydowali od 1251 .10 1824 roku w Chcłm- 
ży, (Łoza, Chełmno nad jeziorem-Culmsee) takle w zamku fricdek 
dzisiaj Wąbrzeźno lub na przemian siedzibą ich były (Ricsenburg) 
Prabuty i Chełmno, dopiero biskup Mathy obrał Pelplin za siedzibę.
>>>
- 101 - 


Szereg Biskup6w był następujący: 
1. Chrystjall z 7dkOJlU Cystersow I, 
2. Hcidenrcich 7 lakonu Franciszkanów 
3. FIicdrich v. łlclnscn z 7akonu Panny Marji 
4. Werner von OI
eIJl " " " 
5, Henryk """ 
6. Herman v. Prizna " ., " 
biskupstwo opróżnionc 9 Iclt. 
7, Mikołaj I. Afr i 7. zakonu rrancbzkl110W 
8. Otto z zakonu Panny 1\\arji 
9. Jak()b I. z zakonu Palmy Marji 
10. Jan I. Schadland z zakonu Franciszkanów 
11. Wigbold Dobelstein 
12. Reinhard v. Sayo 
13. Mikojaj I. Buck 
14. Jan II. ksi4że Opolski 
ł 5. Arnold Stapel 
16. Jan II. Marienau z zakonu Panny Marji 
biskupstwo oprólnione 10 lat 
17, Wincenty Kiełbasa 
18. Stefan l Niborka 
19. Mikołaj II. Chrapicki 
20. Jan IV. Konopacki 
21. Jan V. Dantyszck (v. Hoefen) 
22. Tiedemann Giese 
23, Stanisław Hozjusz 
24. Jan VI. Lubodzieski 
25, Stanisław II. Zelisławski 
biskupstwo opróżnione 3 lata 
26. Piotr Kostka 
27. Piotr II. Tylicki 
28. Wawrzyniec Gembicki 
29. Maciej Konopacki 
30. 13n VII. Kuczborski 
31, 'Iakób II. Zadlik 
32, Jan VIII. Lipski 
33. Kasper Działyński 
34, Andr7cj Leszczyński 
35. Jan IX. Gembicki 
biskupstwo opróżnione 3 lata 
36. Adam Kos 
37. Andrzej II. Olszewski 
38, Jan X, Malachowski 


nd 1214-1244 
1245 -1263 
1264-1274 
1274-1291 
1291-1301 
1301-1311 
1320-1323 
1324-1349 
'349-:359 
1359- 362 
1362-1389 
1389-1390 
139{)-1398 
1399-1402 
1403-1416 
1416-1457 
1467-14i9 
1480-1495 
1496-1508 
1509-1530 
1530-1538 
1538-1549 
1549-1551 
1551-1561 
1562-1571 
1574-1595 
1595-16CO 
1600-1610 
1611-1613 
1614-1624 
1624-1635 
1635-1639 
1639-1646 
1646 1653 
1653-1655 
1657-1661 
1662-1674 
1674-1681 


l) Właściwie b}. biskupem pruskim, misyjnym; pierws1ym chełmińs- 
kim był dopiero Heidenreich
>>>
to:! 


39. Kazimierz Jan Opaliński 
40, Kazimierz ił. Szczuka 
biskupstwo opróżnione 5 lat. 
41. Teodor, Andrzej Potocki 
biskupstwo opróżnione 6 ł 2 ldł. 
42. Jan XI. Kazimierz Alten-Bokum 
43. Feliks Ignacy KretkO\\lski 
44. Tomasz Franciszek C7apski 
biskupstwo opróż'nione 4 lata. 
45, Adam II. Stanisław Grabowski 
46, Andrzej III. Stanisław Załuski 
47, Wojciech St
nisław Leski 
48. Andrzej V. Ignacy Bajer 
49. Karol hr. Hohcnzollern 
50, Franciszek Ksawer Ryd7Y'lSki 
biskupstwo opróżnione 10 lat. 
51. Ignacy Wincenty Mdthy 1824-1832 
32. Anastazy Sedlag 1834-1856 
53. Jan XII. Marwicz 1857-1886 
54. Leon Redner 1886- 189S 
55. Augustyn Rosentreter 189S-żyjc. 
W ramach diecezji cheł:nirl
kiej powiat Ilasz należy do nastę 
pujących dekanatów, składających się z posZc7tg6lnych parafij 
A. Dełdł1Rt chełmiiiski. 
I. C h e ł m n o, do parafji pizynaleL
: Brzo7owo, Oworz.. sko, 
Dołki, Dorposz chełm, Granica, Gnrbl1O, Klar1llY, ".olno, Koll'Idd, 
tu nawy, Łunawki, Nowawirś chełm., Nowe Dobro, Łęg, 05nO\\10, 
Podwiesk, Doinc Wymiary. Górne \iJymiary i Uść. 
Proboszcz i dziekan ks. Dr. Zygm1mt ROł-;ala, urodz, 1870, 
wyświęcony 1904 r. instyh'owany 1915. w!kary ks. Alek" PI'lrlOhis 
k1techeci gimnaz. ks. Wal. Ossowski, ks. Zclc\"ski Feliks. 
Kapelani: ks. F)/c1 Dielawski dl,l gal niHH1U woj
'k. Je Bernard 
Sobawa d1c\ klasztoru, ncłdto prz(:bywa 
łaln ks. MarjcłH O
L'ł(Jwski, 
. ks. Wiktor Schl
ger a przy Idas7tolle jako wi- yt3tor ks. \\' Bienias 
z zakonu 00. Misjonaf7Y. 
l, Kościół parafjaIny pod \\'c7waniem \Vniebo\:"'ięeia N.tjśw. 
,Marji Panny naieży do najpi
l\.niejs7ych ŚWiątYIl w dieLe7ji i naj- 
starszych bo około 122:
 r. zbudowany przed przyjś":cm KrzyżakÓw 
a w dzisiejszej postaci wzniesiony dopiero 7 początkiem XIV. wir- 
ku. Założenie i UpGsrllcnie l\.ościo
a ,jcst pr /cwidzi2.rH i.; pl7ywi- 
leju miejskim (Cu!mer Handfeste z 1233) wed
lIg ktÓr
go otr7yma
 
kościół 44 włók ziemi. 
W 1518 r. biskup chełm, KOI1op:lcki pouni('''ł fal l. chełm. ue 
rzędu kolegjaty i odd.1ł ją t. zw. "k:lpłanorn i hraciOl,l Lycid v. p6Jnel
o' 
z Deventer z Holandji, ktorzy byli 7arazcm prof
sorami t. ZW, aka- 


1681-1593 
1693 1694 


t 6Q9 - t 712 


1719-1721 
1723-1730 
}. 731-1733 


1737-]739 
J73q-1746 
1747 1758 
1759-1785 
1785-1795 
179G-1814 


--
>>>
-'-'- 103 


demji chełm. W 1618 r. biskup chełm, Małachowski oddał farę 
i parafję księżom 
\isjonarzom, ktÓrzy dopiero w 1825 r. oddali 
zarząd parafji księżtlm świeckim, 
Architektura i ornamentyka kościo
a gotycka z wyjatkiem 
późniejszych ołtaf7Y (t 6) barokowych i kropielnicy romańskiej, Dłu- 
gość wewnętrzna kościoła wynosi 57 m. szerokość 27 m. a wy- 
sokość sklepienia 16,8 m. 
Charakterystyczne są w hudo\\ ie kościoła trójnawowego po- 
krycie dachu z 5 poprzecznemi, bocLnemi daszkami z każdej strony 
w kształcie namiotów, nddto 2 wiele, jedna od południa niewy- 
kończona, druga. zaś po dwukrotnym pożarze otrzymała obecne, nie 
bardzo stylowe i proporcjonalne zakończenie. 
Największą świętością kościoła jest obraz Matki Boskiej Bo- 
lesnej, koronowanej w 1752 r. a ktury ściąga na odpust 2 lipca 
tłuny wiernych 7 całego Pomorza, dalej na uwagę zasługują 12. fi- 
gur prawie naturalnej wielkości w nawie środkowej z połowy 
XIV. w, ' organy z XVI W., tablice pośmiertne i nagrobki rodzin 
mieszczańskich i .szlacheckich, 
2. Kaplica nad bramą grudziądzką (dawniej grubiel1skii zwaną) 
urządzona w 1694 r. przel burmistrza Schmaka a obecnie odnowio- 
11J. służy jako miejsce nah0żCI1stw dla uczenie gimnazjum .iel1skiego 
i \. cZasie odpustu 2 lipca. Na frontonie Bramki od dworca kole- 
jO\vego znajduje si
 tuż nad przejazdem w drzewie rzeźbion1 
pojobizna cudowne
o obrazu Matki Boskiej Bolesnej. 
Przy kościele farnym istnieją dawniejsze cechy średniowieczne 
jalo bractwa: 1. Bractwo strzeleckie św. Trójcy założone 1. czerwca 
14' 7, liczące 104 człon k6w z prezesem J. Frąckowskim 
i k'ólem kurkowYJ11 Stefanem Plutą. 2. rybackie z XIV wieku, Ii- 
czą
c 256 członków (przewodniczący p. KamiJ1ski). 3. św. józefa 
l 
O c7łonkami (przewodniczący p, Naporra) z XIV wieku. 4. mu- 
raI 
kie od 1786 I. liczy 90 członków (prezes p, Zieliński). 5. cie- 
sietkic liczy 115 członkÓw (przewodniczący p. Nalazek), 6. kra- 
wieckie liczy 17 członków (przewodniczący p, Gliniecki), 7. szew- 
skit liczy 36 członków (przewodniczący p. Szrubka). 
3. Kościól gimnazjalny, pofranciszkański z grobem błog, jana 
z lobdowa (t 1264 r.) zbudowany w 1255 r. pod wezwaniem 
Ś\\. jak()ba, Apostoła i l\
kołaja, biskupa pozostawał w posiadaniu 
Frmcis7kanów do 1806 r, do kasaty Zakonu i stojąc pustką, nisz- 
cZlł aż go za sprawą dyr. Dra, Ło;'yńskiego odnowiono i na uży- 
te
 gimnazjum oddano, 
Długi Vv ewnątr l na 48,5 m. 15,6 m. szeroki (1 21,25 m. wy- 
soti pod sklepienie n jednej nawie i d3rhu ostro!
ątnYI11 z przy- 
tJLctoWą .z ho
.u wysmukłą \d\..LYCZ
,", .....j rl1żnia się j3SIlością 
schludnością wew!l
ltrz, 


--
>>>
- 104 - 


4. Kościół podominikal1ski był w posiadaniu Zakonu do 
1829 r. poczem stał pustką przez szereg lat, oddany wreszcie 
w 184) r. gminie ewangielickiej, u czem mowa później. 
5. Klasztor i Zakon Sióstr Miłosierdzia. 
Klasztor Sióstr Miłosierdzia reguły św. Wincentego a PauJo 
dawniej Siostr Benedyktynek Jeży na krawędzi północno-zachod- 
niej miasta, Przeszłość. jego dawna i pelna zasług w czasach 
przed i porozbiorowych Polski. 
O roczątkach klasztoru Benedyktynek nie ma pewnych wia- 
domości, sięgają one do XIII. wieku i podają, że najpierw były 
tu Cysterki, które potem przyjęły regułę św. Benedykta z Nursji. 
Wskutek reformacji luterskiej i morowego powietrza nastąpił 
upadek i opustoszenie klasztoru, Dopiero ksieni Magdalena 
Mortęska, starościanka, pokrzywhiska i zarazem podkomorzanka 
malborska, zoStclwSlY wraz z 12 innemi panndmi w 1579 roku 
konsekrowaną przez biskupa Piotra Kostkę, podniosła klasztor 
z upadku i zapewniła okres największej świ£'tności, Po śmierci 
ksieni MOI tęskiej znowu podupadł klasztor a liczba zakonnic spadła 
z 200 na 40. 
Po pierwszym rozbiorze Polski zabrał rląd pruski dobra 
klasztorne jak Brzozowo, Czarze, Czemlewo, Czyste, Dąbn)wka, 
Dębie, Dworzysko, Qrabówko, Janowo, J\'\goszcz, ł..ąkie, Osnowo', 
Ostaszewo, Pieli, Rutki. Trępel, Zakrlewo, i inne, wyznaczając 
w zamian 6612 talarów, 
W 1821 r, kroi Fryderyk Wilhelm III. rOlwiązał swym de- 
kretem Zakon Benedyktynek, przekazując resztę majątku wraz 
z klasztorem Siostrom Miłosierdzia, które za staraniem bisk1pa 
Kaz. Szczuki w 1694 r. osiadły w Chełmnie w małym domku przy 
farze. 
Pierwszą przełożoną wogóle była siostra Marja Brisard, 
w klasztorze zaś obecnie zajmowanym S. Justyna Chojnacka do 
1830, S, Juljanna Kierzkowska do 1840, S. Józefa Węgierska 
do 1849, S, Klotylda Schoene do 1854, S. Angelika l\1eszyrska 
do 1863, S. Balbina Hankc do 1875, S. Tekla Wężyk do 1876. 
powtórnie S, Hanke do 1894, S, Bronisława Giersberg do H20 
i obecnie S, Wizytatorka J6lefa Prądzyńska. 
Z działalności Sióstr Miłosierdzia zasługuje na wspomnimie 
rozszerzenie szpitala dla chorych także z powiatu, przeniesie'lie 
w 1854 do klasztoa li elementarnej szkoły dziewcząt, u tWOi zenie 
w tymle roku ohszernego pensjonatu dla wyższej szkoły dlicw- 
Cląt, które napływać zaczęły z całej Polski obok córek micslcan 
córki pierwszych rodzin w Polsce. Liczba HClenie' dochodziła do 
200. l czego połowa była w pensjonacie, 
W 1863 r. zamieniono klas7tor w Chełmnie l1a Dom Gł6\rny 
Zakonu i lozpoczyna si,¥ nowy okI es ruzwoju. 


....... 


..-
>>>
- 105 - 


Filją Domu głownego jest Rysławek, klas7tor po Benedyk- 
tynkach, darowany w 1852 r. Siostrom Miłosiet dzia przez rząd 
pruski. Gł6wnem zadaniem Sióstr w Bysławku jest odwied7anie 
ubogich i pielęgnowanie Sióstr wiekowych i chorych, 
Siostry Miłosierdzia w c7asic "Kulturkampfu" utraciły prawo 
prowadzenia szkoły miejskiej, ochronki dla dzieci i sierot; pOlO- 
stawiono im jeoynie możność pielęgnowania i 
dwiedzania cho- 
rych i ochronkę tylko dla przychodnich dzieci. Od 1878 r. nic 
prowadzono działalności szkolnej. 
Z odzyskaniem niepodległości Polski przywrócono Siostrom 
sierociniec, żMbek i ochronkę, 
Zakonnice pochodzą obecnie z Pomorza. Księstwa, Sląska 
i Wannji. Ilość Sióstr w latach 1910 do 1916 wahała się międz}' 
58 a 49, w nowicjacie zaś od 11 do 2 ł. w roku 1917 było Sióstr 
63, w 1918 r, 64, w 1919 I. 61, w 1920 r, 60, w 1921 r. 61 
w nowicjaie zaś w tych samych latach było 19, 18. 24, 28, 31: 
Chełmlllski klasztor jako główny obejmował wszystkie osady 
Sióstr Mitosierdzia w byłej dzielnicy pruskiej prócz tego 6 domów 
w Brazylji w stanach Parana i 51. Catharina, gdzie Siostry zaj- 
mują się kształceniem i wychowaniem dzieci wychodźców polskich. 
Do końca 1918 r. należało do Domu głównego w Chełmnie 
38 domów ze zmianą granic odpadły 4 domy do Niemiec, nato- 
miast przybyło 14 nowych. 
Do Lecznicy klasztornej przyjmuje się obecnie chorych tylko 
wewnętrznie. W 1920 r. było 145 dzicd, 147 starców, 757 cho- 
rych, w 1921 r. było' 185 dzieci, 145 starców, 750 chorych, w dniu 
25 maja 1922 r. było 140 dzieci, starców, 125, chorych 65, do- 
mowników 100 a Siostr 105. 
Do zgromadzenia Sióstr pr7yjmuje się panienki zdrowe i silne, 
cieszące się dobrą opinją, czas próby trwa mniejwięcej rok. 
6. Kościół św. Ducha tuż przy murze u wylotu ulicy T ornń- 
skiej był pierwotnie kościołem s7pita1nym, otoczonym przez bu- 
dynki szpitalne, rozebrane w '8!6 r. a mieszczące 20 łóżek d1a 
chorych. Według podania jest o'n starszy od farnego. D!ugi na 
27,6 m. szeroki na 7,30 n'l, z czworoboczną wieżą frontową o da- 
chu spiczastym stoi ten kościół od dawna opusztosały i niszcze- 
jący, zamieniony na magazyn wojskowy a obecnie miejski. 
7. Po drugiej stronie ulicy także przy murze wznosi się 
kaplica św, Marcina, biskupa z Tours, 11, 77 m. długa, 8,12 m. 
szeroka i 5,20 m, wysoka wewnątrz. Obecnie służy na zebranie 
dla towaTlystw parafjalnych. 
Dawniej posiadało miasw jeszcze kilka kaplic i kościołów, . 
których obecnie już niema a więc kościół św, Michała obok ka- 
plicy św. Agnieszki na Rybakach, kościół św. Jerzego na przed- 
mieściu grubnicf1skiem, kaplica św. Jacka obok klasztoru Domini-
>>>
100 - 


kan6w, kaplica domowa Misjonarzy, kaplica św. \VawrzYI-łca na 
górze tcjte nazwy. 
II. O u ż e C z y s t e, paraf ja obejmuje gminy Małe Czyste, 
Zakrzewo, obszary dworski c jcleniec, Storlus, Cepno i \VidlOr7e 
7 folwarkami Ludwikowo i Kowalewiec. 
Kościół pod wezwaniem św, Katarzyny, zhudowany w 1285 r. 
przez Cysterki sp:llił się w HH4 r. obecnie naboLerlstwa odpra- 
wiają się w drewnianej, prowizorycznej kaplicy. Patronat rządowy, 
Proboszcz ks, Wacław Wilkans ur, 1867 r. wyśw, 1891 r. 
instyt. l g l g r. 
Bractwo trzeźwości (od 1859 r.) 
III. Kij e w o, paraf ja obejmuje gminy Dorp()sl szl.łch, i fol- 
warek Kijewski, obszary dwor51
ie Bajerze, Bąf{art, Kosowilna, 
Napole, Płutowo i Szymborno, 
Kości6ł pod wezwaniem św. \Vawrzyńca, czas powstania 
nieznany. 
Proboszcz ks. Dr. Ignacy Szwedowski Ul. 1858 I, wyśw. 
) 883 r. instyt. 1895 r. (były dziekan). 
IV, S t a r o g ród, paraf ja obejmuje gminy Starngród górny 
i dolny, Bienkówka, Borówno, Kałuus, Kiełp, Kokocko, Rożnowu, 
Gutlin, \Vaterowo. Kościół pod wezwaniem św. Barbary, ponow- 
nie odbudowany w 1754 r. istniał przed J 276 r. jako kaplica 
zamkowa komturów krzyżackich. Patronat rządowy. 
Proboszcz ks, Leon Lipski ur, 1862 r. wyś. 1893, instyt. 
1903 r. 
. V. L i s e w o, paraf ja obejmuje miejscowości: Bielawy, Orlo- 
nowo, Firlus, Kornatowo, Krajęcin, Krusin, Lipienick, N\alankowo, 
Młyrlsk, Pniewite i StrucfOll. . 
Kościół pod wezwaniem Znalezienia i Podwyższenia J(rzyl
ł 
Św. wymieniony jest poraz pierwszy 1445 r. czas założenia parafji 
i zbudowania kościoła nieznany sięga zapewnie do XIII w, \Ve'- 
wnętrzna długość kościoła wynosi 27,7 m. szerokość 11m. Dzi- 
siejszy wygląd zewnętrzny a zwłaszcza okrą,;tl i spicz.1sta wieja 
pochodzi z XVI. w. Specjalnym dohrodziejem kościoła był Jan 
Kostka, starosta z Lipienka, po którym też sa pamiątki.. 
Proboszcz ks, Augustyn Łebiński ur, 1872 r, wyśw. 1902 r. 
instyt. 1909 r. Bractwa: Opatrzności Boskiej od 1739 r. i Trzel- 
wości od 1856 r. Patronat rządowy. . 
VI. S ar n o w o, paraf ja obejmuje miejscowości: Dąbrówka, 
Działowo, Gogolin, Gorzuchowo, KI
czkowo, Pilewice, Płąchawy, 
r
obakowo, Ruda, Sztymwag, Trzehiełuch, Wałdowo szlach. 
Kościół pod wezwaniem św. M1rcina biskupa 7 TOllrs, dłu- 
. gi 24 111. szeroki, 10,3 m, początk1rui swemi sięga XIII w. Patro- 
nat rządowy. Proboszcz ks. Kazimicrl Latos LIr. 1870 r, wyśw. 
1896 r, inst. 1902 r. Bractwa: Przemienienid Parlskie20. Trzel-
>>>
- t07 - 


wosć (1855) i Apostolstwo modlitwy (1899 r.) 
VII. S z y n y c h, paraf ja ohejmuje miejscowości: Brankówka, 
Rozgarty, SosnÓwka, 
Kościoł pod wezwaniem św. lv\ikołaja, zbudowany przez 
Magistrat miasta Chełmna dla mieszkańców nizin w 1340 r. 
Obecny kościół zbudowany w 1742 r, a konsekrowany przez 
biskupa Załuskiego 1745 r. Patron Magistrat m, Chełmna 
Proboszcz ks. Teofil Mańkowski, ur. 1877 r. wyśw. 1903 r. 
inst. 1922. 
VIII. Wab c z, paraf ja obejmuje miejscowości: Kamlarki, 
Kobyły, Linówicc, Łyniec, Obory, Paparzyn, Piątkowo, Rybiniec, 
Stolno, Tytlewo, Wierzbowo. 
Kościół pod wezwaniem św. Bartłomieja 26 m, długi, 9,36 m. 
szeroki z wieią boczną, czworohoczną pochodzi z XIlI w. wieża 
zaś z XIV. Paraf ja jedna z najstarszych podobnie jak i miejsco- 
wość, wspominana w dokumentach jako lamek "castrum" Wabsko, 
Wapicz, osada \\ ieśniacza, potem własność szpitala św. Ducha 
\V Chełmnie, wreszcie w drodze zamiany wieś szlachecka. Patro- 
nat Dominium \Vabcz. 
Bractwa: Różatlcowe (1772), św. Rocha (1854), Trzeźwości 
(1855), Apostolstwo modlitwy (1890). Pro!)Oszc7 ks. Chmielecki. 
ur. 1880, wyśw. 1904, instyt. 1910. 
B. Dekanat Chełmżyński. 
IX, G r z y b n o, paraf ja obejmuje Grzybno-domenę i WIe s 
nadto Wybcz i Wyhczyk. KościÓł pod wezwaniem św, Michała 
Archanioła, zbudowy około 130J r. długi 20 m. szeroki 9 m. 
Proboszcz i dziekan ks, Leonard l\
3rchlewski, ur. 1866 r. wyś. 
1896 r. inst. 1915 r. Patronat rządowy, Bractwa: św, Michała. 
Trzeźwości (1857) Apostolstwo modlitwy (1994). 
X. T l' Z e b c z, paraf ja obejmuje miejscowości: Trzebcz 
szlach, Trzebcz klÓI. Trzebczyk. 
Kościół pod w
zwaniem Wniehowzięcia Panny Marji, dawniej 
filja Grzybna, wspominany jest w dokumentach w XIII. w. jako · 
paraf ja w 1445. Patronat rządowy. Bractwa: Naj, Marji Panny 
(1857) Trzeźwości (1895). Proboszcz ks. Feliks Szuchmielski, Uf. 
1885, wyśw, 1911 r, inst. '920 r. 
XI. U n i s ł a w, paraf ja obejmuje miejscowości: Błoto, 
Bruki l. i II., Głażcjewo, Gołoty, Łokto
o, Raciniewo, Stablewice, 
Nowe Stablewice, (Siemon pow. toruński) Unisław domenę i wieś. 
Kościół pod wezwaniem św. Bartłomieja apustoła, paraf ja 
wymieniona jest pod rokiem 1445, miejscowość zaś w 1222. 
Kościół konsekrował biskup KretkowsJd w 1728, w Jatach 1903 
i 4 znacznie powiększono kościół przy renowacji. Patronat rzą- 
dowy. Bractwo trzeźwości (1856), PIobuszcz ks. Atahazy Bluch, 
ur. 1867, wyśw. 1892, inst. 1912 r.
>>>
- 108 - 


C Dekanat toruński, 
XII. B o I u m i n e k, paraf ja obejmuje miejscowości: Bolumin 
Nowy Boluminek, Dąbrowa, Linje, Wałdowo król. (nadto z po- 
... wiatu toruń. Gitrkowo, Gniazdowo i Otowice) do filjalnego obecnie 
a do 1813 r. parafjalnego kościoła w Ostrornecku nalel
! mitj- 
scowości: Ostrornecko, Janowo, Duża i Mała Kępa, Mozgowin, 
Nowydwór, Pień, Rafa, Reptowo, Strzyiawa. 
Kościół paraf. w Boluminku pod wezwaniem św. Wojciecha 
wybudowany na miejscu dawniejszego, drewnianego w 1755-77. 
XIII. Kościół filjalny w Ostromecku pod wezwaniem św, l\\i- 
kołaja, Stanisława i Jana, zbudowany w 163j, paralja 7as zało- 
żona w XIV w, Patronat należy do dominium OstrornecJ..o. Upo- 
sajenie probostwa jest jednem z najlepszych 'N powiecie. 
Bractwo trzeźwości (1859). 
Proboszcz ks, ZenolI PromiiIski, ur. 1873 wyśw. 1900 r. 
ins.. 1916. 
XIV, C z a l' z e, paraf ja obejmuje miejscowości: Borki, Czem- 
lewo, Dębowiec i Nowawieś, Rafa, Słończ. 
Kościół pod wezwaniem Narodzenia Najśw, Marji Pann) wy- 
budowany na początku XIV w, a odnowiony w 1881 r. w miejsce 
dawnej wieży, masywnej, zniszczonej podczas wojen szwedzko- 
polskich, postawiono w 1638 r. wieżę wiązarkową. Patronat ma 
dominium Gzin. 
Proboszcz ks. Aleksander Swieczkowski, ur. 187 J r, wy
w. 
1900 insty.. 1914 r. 
D. Dekanat wąbrzeski. 
XV. B ł ę d o w 0, paraf ja obejmuje, GorYli (a z powidtu 
grudziądzkiego Hannowo, Piaski, Turlnice i Wiewiórki). 
Kościół pod wezwaniem św. Michała, archanioła z XIV w. 
:spalił się z końcem 1922 r. Patronat rządowy. Bractwo tr I.CŹ- 
wości (1871), Proboszcz ks, Józef Bielicki, ur. 1868, wyśw. IH94 
inst. 1906. 
Pozatem nickMre gminy na granicy IClące należą do parafji 
poza powiatem leżących, jak n. p, do Papowa hiskupicgo naleją: 
Wrocławki, Falencin, Zegartowice, Żygląd, Nowy dwór. 
Wyznanie cwangielickie. 
Powiat chełmiński ze swojemi parafjami ewang, podlega su- 
per-intendenturze w Grudziądzu, gdzie na razie Rada zarządza. 
Posiada zas następujące paGtfje: 
I. C h e ł lU n o z miejscowościami: Brzozowo, Cepno, Duże 
i Mate Czyste, Dołki, Grubno, Jeleniec, Kałdus, Klamry, Ko1no, 
O:5nowo i Dworzysko, Nowe Dobro, Górne Wymiary, Rybiniec, 
Stolno, Storluz, Uść, Watcrowo, Wich orze i ZakrzewQ, 
Gmina wyznaniowa istnieje od 1773 r, i posiaua od 1841, 
jakQ swą' świątynię podominikański klasztor, odnowiuny i urzą-
>>>
- 109 - 


dzony na potrzeby ewan
elickiego wyznania w 1887 r. 
\Vymiary wnęhza kościoła wynoszą 55 m. długości i 15,3 m 
szerokości, z zabytkow na uwagę zasługują kamienna płyta gro- 
bowca jednego z biskupow z zakonu Dominikanów z 125t} r. 
z silnie uszkl)dzonym napisem a znajdująca się przed ołtarzem, 
nadto ulejno malowane stalle chóru z 18 wieku w stylu baroko- 
wym i płyta pomnikowa, wmurowana w mur. 
Pclstorem jest johann Frese a kościelną radę wyznaniową 
tworz4: pp, Gri.1nheiu, Kobs, Schmautz, rent jerzy, Goers i SWrz 
kupcy l Chełmna, v. Rupperti Reiss Fritz z Małego 
Czystego, W odttke z Nowego Dobra. "J 
'Nłasność parafialną tworlą kościelny plac z ogrodem' 83 ar. 
929 111 powierzchni mający z domem mieszkalnym dla pdstora, 
cment,lrz miejski 2,06,43 ha, obszaru i cmentarz w Starogrodzie. 
Dla nabożeństw służy także pokój szkolny w Staro- 
grodzic i kaplice cmentarne tdmże i w mieście. 
Pod opieką Rady wyznaniowej pozostają w mieście Dom 
SieroLY z ogrodem i zabudowaniami, prowadzony przez Siostrę 
diakoniskę 7- Gdańska a wychowujący 23 sierot, druga zaś Sio- 
stra prowaDzi stację opatrunkową, dla ktÓrej środki dostarcza 
Verein fOr evang. Gcmeindcpflege, Dom związkowy i zarazem go- 
spoda przy ul. Jwiętojersklej służy na posiedzenia i zebrania To- 
warzystw i Związków ewangel. i zarazem na przenocowanie 
i utrzymanie podróżnych, 
2. Kok o c k o z miejscowościami: Bienkówko, Błoto, Bor- 
ki, Bor6wnu, Dębowiec, Bruki I. iII., Gutlin, Nowawieś 
zlach. 
Czarze, Różnowo, SłOI1cZ. 
Świątynia lostała w 1834 poświęcona a wyodrębnienie z pa- 
rafji chełmiriskiej nastąpiło w 1837 r. 
Własność gminy wyznaniowej stanowir1 świątynia z placem, 
masywny um" mieszkalny dla pastora i około 37 morgów roli 
wraz z ogrodem, Pastorem jest misjonarz Lange. Paraf ja liczy 
2600 dusz, 
:t Ł LI n a w y od 1855 Jako osobna gmina wyznaniowa 
wyodrębniona obejmuje miejscowości: Dorposz chełm, Brankówka, 
Gogolin, Gul zuchowo, Granica, Klęczkowo, Kolenki, Łunawy, 
Łnnawki, Łyniec, Łęg, Obory, Nowawieś chełm., Paparzyn, Piłe- 


*ł Paraf ja liczy w
dl'lg s ,isu z grudnia 1921 r. 4230 dusz Repre- 
zentację par
fjałną ndJ!iclniejszej gminy wyznJniowej, jaką tw.)rzy Chelmn. 
7 łI
ołi -ą stanowią: Bit7i'r J i Schmautz A z Brzoz )wa, Benrdm Birlaff. 
Bunk, Hinz, Mec!ing, Miillł
r, Reiss O, Stdnke z Chermr.a, Ott..) AURust 
L. Doll..ów. Zierctt z O-\rnych Wymiarów, mtzer Wilh z Kaldusa, KUnz1e 
Rob. S
h ttćnheln i Schwenk GU
tdW z Marego CZ}stcgo, H
iłemann z Wa- 
teroWd i Strobel Gustaw z Zi..krLewa. 


.
>>>
- 110 - 


wice, Podwiesk, Robakowo, Ruda, Sarnowo, Sosnówka, Szynych, 
Wabcz, Wałdowo sz!ach., Dolne \\'ymiary, Zalesie. 
Własność gminy stanowią: masywna świątynia i także dom 
mieszkalny l ogrodem i nieco roli dla pastora, kMrego funkcje 
pełni misjonarz W olff. Paraf ja He7Y 3500 dusz, 
4, O s t r o m e c k o w 1862 r. wyodrębniona gmina wy- 
żnaniowa od Chełmna obejmuje miejscowości: Bolumin, Bolumi- 
nek, Czemlewo, Dąbrowa, Głażejewo, Gzin, Janowo, Mała i \Viel- 
ka Kępa, Mozgowin, Ostromecko, Pień, Racinicwo, Rafa, Strzy- 
żawa, Wałdowo królewskie. 
Posiada jedną z pi
kniejszych świątYll w powiecie, wybu- 
dowaną przez właściciela majoratu Gottlieba v. Schoenborn 
w Ostromecku i najlepiej uposażoną. Pastor Paul Mertner. Pa- 
rafja liczy 1500 dusz. 
5, L i s e wo w 1891 r. wyodrębnione w osobną gminę 
obejmuje miejscowości: Batlewo, Bielawy, Blachta. Bocin, Drzono- 
wo, D7iałowo, Firluz, Kamlarki, Kornatowo, Krajęcin, Krusil1, 
Linowiec, Lipienek, Lisewo, Malankowo, lv\łYllsk, MgOSlCZ, Niem- 
czyk, Piątkowo, Pniewite, Strucfoń, Tytłewo, \\"ierzbowo, 
Gmina posiada masywną świątynię wrdZ z budynkiem miesz- 
kalnym dla pastora (ktory (,becnie vacat) i - okola 4 murgi roli, 
Paraf ja liczy 855 dusz. Pastor dojeżd2a z Grudziadza. 
6. p ł u t o w o - T r z c b c z y k w 1882 r. wyodręhniona 
gmina z gmin Chełmno i Chełmża ohejmuje miejscowości: Bajerze, 
Bągart, Dorposz szlachecki. Gołoty. Grzybno, Gr7ybno domena, 
Folwarek kijewski, Ki
łp, Kijewo, Kosowizna, Napole, Płutowo. 
Stablewice, Trzebczyk, Trzebskie pole, Trzebcz szlachecki, Uni- 
sław, Żygląd, 
Własnoscią gminy są świ'ltynie \V Płutowie i Trzebczyku 
jakoteż dom mieszkcdny z oglod
m dla pa",tora i rola w Folwarku 
Kijewskim. Pastorem Wilhclm Ri)hrichf. Paraf ja liclY ] 350 dURz 
z czego na okrąg Płntowo przypada 700, 
7. W i e I d z ą d z obejmuje miejscowości: Bł
dowo, Dą- 
brówka. GorYlł, JÓzefko\\'u, Kotuowo, Płąchawy, \Vield7ądz, po- 
nadto niektóre miejscowości powiatów grudziądzkiego i wąbrzes- 
kiego. . 
Gmina posiada świątyni; wraz z budynkiem mieszkalnym 
dla pastora. Paraf ja liczy 2400 uusz. 
Paraf ja Wicldlądz podlega synodowi w Wąhrzcźnic, paraf. 
Ostromecko S) nodowi w Toruniu, reszta synodowi Chelmno- 
Grudliądz. - Ogólna ilość ewangelików w powiecie wynosi 
16405 według spisu z grudnia 1921 roku, 
Ze Stowarzyszeń wyznaniuwych działają w powiecie: Gustaw 
Adolf-Stiftung i Missions-hiłfsverein. 
.
>>>
- 111 - 


Sekta menn
nitów. 
\V latach 1580 przybyli do Polski mennonici i na stał€ 
bsicdH. 
\\' powiecie jest ich około 300 w bl11inach Łunawki; Pod- 
wiesk, Sosnówka. Przełożeństwo tworzą: 'johann Bartel, pierwszy 
kaznodzieja w SOSIH)WCe, Johann Bartel, kaznodzieja w Łunawkach 
Peter Bal7er, kall10dzicja w Podw:esku i Peter Bartel i Heinr;ch 
Knels diakoni w Sosnówce. 
Dom modlitwy znajduje się w Sosnówce z domem miesz- 
kalnym obok i domkiem dla ubogich. 
Wyznanie mojżeszowe. 
Ilość przedstawicieli tego wyznania stale się pommejsza 
wskutek dobrowolnej emigracji z miasta i powiatu do Niemiec, 
Gdal1ska, Ameryki i innych stron Polski. 
Synagoga w Chełmnie założona została w 1842 r, gmina 
wyznaniowa liclvła wtedy 50 członkow, w 1864 r. zaś 130 człon- 
ków a obecnie 49. 
Członkami reprezentcłcji kdhalnej są: Ascher Hermann, Bu- 
kofzer, J. M.. jakob \Vilh( Im, Loewenberg Arnold i Weil Otto. 
Członkami laś starszyzny Feibel Izydor i Lagro Saling 
WS7YSCY z zawodu kupcy 
Do tegoż wyznania w mieście naletą po za wymienionemi: 
Baer Itzig szklarz, Bukofzer Paula, Bresler Fischel. Blumenthal 
Doris krawcowa, Bock Josef, Briisch Kurt, Feibel Izydor, Jerson 
Berta, Heymann Doris, Krause Wolt leśny, Rehfeld Anna, Simon 
Helena. 
Pozałem mieslkają jeszcze w Dąbrowie 2 rodziny, Lisewic 
1 rouzina, 
Ponadto w mieście i powiecie jest kilkadziesiąt usób innych 
wyznań jak prawosławnego, mahometańskiego lub bezwyznanIO- 
wych. Ilość jednak ulega ciągłej zmianie. 


Ludność 
Ostatni spis ludności z 30 września 1921 roku przez Rz
d 
polski przeprowadzony nic 70stał jeszcze w całości opracowany 
i ogłoszony. fJotychczasowe publikacje statystyczne mają cha- 
rakter częściowy i nie zupełnie dokładny. 
Dlatego też poniiej zamieszczona tabclct statystyczna, oparta 
na bruljonie zestawienia dla SłJfOstwa ma braki co do wyznania, 
analfabetyzmu, l3wod6w itd. a nadto dość liczne usterki 
Spisy poprzednie Rządu pruskiego były tendencyjne i wogóle 
na niekorzyśc luuności polskiej sporządzane. 
\V obecnych czas u.:h obustronna opcja p.lska i niemiecka,
>>>
-"'1 


która po dziell 10 stycznia 1922 r. wykazała 3690 optant6 w na 

zec
 Niemiec z miastali powiatu, następnie napływ now}ch osad- 
nik()w z Ameryki i innych ziem Polski spowodowały bardzo żywą 
wymianę stanu ludnoścj tdk pod względem narodowym jak i iloś- 
ciowym, przez co cyfry z ostatniego spisu lud!lOści już si ę nic 
pokrywają ze stanem rzeczy\\-istym, naj nowszym. 
Według pruskiego spisu ludności w 1910 r, byłv ludności 
cywilnej w całym powiecie 49410 natvmiast w IYłl r. b}ło 
47081, z czego ludności polskiej 26248 czyli 52,4 /, w pierwszym 
spisie, a 35021 czyli 74,4 I I) \V drugim; resltd zaś przypadała na 
ludność niemiecką i inną, która obniżyłd się z 47,6" ł na 25,6 u / . 
W czasie wojny 
pis w 1916 r. wykazywał 52619 mieszkań- 
c6w a w 1917 roku 51318, 
Według ostatniego spisu ludności przypada na gminy wiej- 
skie w powiecie 2.587 z clego Polaków 14505; na 8bszary 
dworskie 12!J69 z czego Polaków 11140, Miasto zaś miało na 
10425 mieszkal1c6w - 9376 Polakow liczba ta jednak ukazała 
się niedokładna i o wiele za mała - z tego wynika, że najwięcej 
Polaków mieszka w mieście i na obszarach dworskich - 92 11 o 
obecnie - natomiast w gminach wiejskich tylko 60 III. 
Stusunek tcn jednakowoż stale ulega zmianie na korzyść 
Polaków wskutek przejęcia pr7ez Rząd polski i Urząd osadniczy 
domen i osad kolonizacyjn} ch jakoteż ciągłego nabywania z rąk 
niemieckich drogą kupna lub zamiany gospodarstw i majątków 
ziemskich jakoteż realności i zakładow przemysłowych, 
Małym przykłauem odbywających się zmian może być sta- 
tystyka dzieci szkolnych w latach 1920 i 1922, ponadto ilość do- 
konanych aktów kupna i sprzedaży majątków i realności w po- 
wiecie po dzier'l 31 gruunia 1922 r. wynosząca 493 wypaukow 
bez zaliczenic:t w to miasta. 
Gęsto
ć zaludnienia w puwiecie wynosi na poust,lwie ostat- 
niego spisu okrągło 65 mieszkailcow na 1 km, c 
Co do wyznania to mimo braku tegoż w załączonym spisie 
ludności zebrane na innej drodle obliclenia wykazują lfi405 ewan- 
gelików, około 300 IIlcnnonitów, ukołu 49 żyduw i kilkadziesiąt 
innych wyznań lub bezwyznaniowych. 
\V tabeli statystycznej uwidocznionu rrlY poszczególnych 
gminach a poteJ]
 PIZY sam} ch ubszarach dworskich w osobnej 
kolumnie ilość wyłącznie mieslkalnych budynkow jakoteż budyn- 
ków gospodarczych, przy ktÓrych są także izby mieszkalne. 
Tabela statystyczna, jak już wspomniano wyżej nie jest zu- 
pełnie dokładna i ścisła. Widocznie są na\\ d w kolumnie bu- 
dynk'Jw mieszanych, gospodarstwa nawet narodowości omyłki, 
pochodzące z błędnego rozumieni a instrukcyj spisowych co do 
znaczenia budynków mięslanych, gospodarstw obywatelstwa pol- 
skiego a narodowości innej.
>>>
- 113 - 


Omyłki tego rodzaju są zaznaczone w tabeli pytajnikami. 
Ponieważ spis luuności z 30 \\ rześnia 1921 był zanadto skom- 
pJikowany, zbyt liczne, r(,żnOlodne pytania zawierał, prlcto nic 
dziwnego, że zdkradło się do spisu wiele usterek i błędów 
i rzeczą władz b
dzie poprdwienie i uzupcłnienienie zauważonych 
omyłek. 
W każdym razie dla OIjentacji i ewentualnych uzupełnień 
tabelę statystyczną si
 załącza z uwzględnieniem poszczegÓlnych 
gmin i obszarow dworskich jakoteż sumaryczne zestawienie urzę- 
dowe l Warszawy, podczas gdy pierwsza szczegołuwa t..thelcł 
opiera się na podręcznym bruljonie dla użytku Starostwa SP(\- 
rządzonym. 
Ludność niemiecka chociaż stanowi 1/4 cz
ść ogółu ludności 
w powiecie posiada pod względem materjalnym, intelektualnym 
i organizacyjnym przewagę nad ludnoscią polską. Jest to wyni- 
kiem naturalnym tych okoliczności, że większość majątków 7iem- 
skich i średnich gospodarstw jakoteż pr7edsiębiol stw znajduje się 
w rękach niemieckich, dalej że Niemcy będąc wyłącznie do nie- 
dawna żywiołem rządzącym w mieście i powiecie przyswoili sobie 
znajomość spraw publicznych i państwowych, wykształcili się na 
nich i rozumiejąc korzyści łąc7nego i 19odnego działania wystę- 
Płlją obecnie solidarnie, poddając się wskazówkom niedawno za- 
łożonej organizacji "Deutschtumbund" i ponadto że mając wsród 
siebie 'duży zastęp inteligencji, współpracują 1 nią wydatnie i idą 
karnie. za jej wskazówkami. 
Natomiast ludność polska znajduje się znacznie w gorszem 
położeniu. Dopóki była w niewoli tworzyła wskutek ucisku jeden 
zwarty obóz narodowy; z chwilą odzyskania wolności poczęła się 
dzielić na stronnictwa klasowe, namiętnie się nawet zwa1czające 
z zatraceniem ideałow ogólnonarodowych i państwowych, jakie 
w początkach rozbudowy państwa polskiego winny nam przyświecać. 
Wskutek systematycznego niedopuszczania przez rząd pruski 
Polaków do urzędów państwowych i komunalnych i wogółe do 
życia publicznego, społeczeństwo polskie lnalazło się w trudnem 
położeniu, aby moc podołać' i sprostać tym wszystkim zadaniom, 
jakie odzyskanie wolnosci państwowej przyniosło. Stąd trudności 
i niedomagania przy ohsadach urzędów i placówek komunalnych, 
państwowych i wogóle publicznych, stąd narlekania na powolność 
a nawet nieudolność urzędowania i brak, wogóle ludli na qupo- 
wiednie stanowiska. 
Co gorsza stosunek wzajemny ludności polskiej, miejsco- 
wej do napływowej z Ameryki i innych dzielnic jak byłej Kon- 
gresówki i Małopolski jest n
wgół nicżvc7liwy a nawet czasami 
wrogi. 
PJ;zyclyny takie.go stanu są rozmaite, Przeuewszystkiem za- 
wiść do rodaków z innych dzielnic, iż przybywając na Pomorze
>>>
- 114 - 


posiadali wielkie zapasy got6wki, której miejscowa ludność nie 
była w stanie nagromadzić i następnie, iż za tŁ: gotówkę naby- 
wali realności i gospodarstwa rolne, gospodarząc w nich na swój 
sposób, niejednokrotnie daleko odbiegający od miejscowych zwy- 
czajów. Wartość 7akupionych objektów wobec spadku waluty 
ciągle rosła podobnież i cena objektów, będących na sprzedaż. 
J\1iejscowa ludność spragniona także kupna ziemi lub realności 
nie mogła sobie na to tak pozwolić jak przybysze, nie rozporzą- 
dzając gotówką. Stąd potem wynikały procesy o zwrot sprzeda- 
nych objektow, dążność do utrudniania przewłaszczania i obala- 
nia kontraktów kupna i sprzedaży. 
Jako dalsze przyczyny rozdźwięku można wymienić róinice 
warunków politycznych w poszczególnych dzielnicach, różnicę 
zwyczajów, narlecza polskiego i kultury w odmiennych walUn- 
kach uzyskanej i inny światopogląd na sprawy publiczne i zawo- 
dowe. Taksamo nJżniąco oddziaływała niższość kultury materjal- 
nej i mniejsze lamiłowanie rygoru, karności w stosltnkaC
l pu- 
blicznych i schluduości zewnętrznej li ludności' napływowej, 
Napływowa ludność polska, przybyła z obszarów Niemiec 
Prus wschodnich, Gdanska, Ameryki, z Małopolski, byłej Kon- 
gresówki jakot e 7 z Kresów wschodnich osiedliła się gMwnie w 
· mieście i po wsiach, wykupując gospodarstwa i przedsiębiorstwa 
od Niemcow, których by znacznie więcej wyemigrowaio do Nie- 
miec, gdyby nie tnidności stawiane nowonabywcom Pólakom 
i zmienna polityka Rlądu wobec Niemców-optantów. 
Proces zasiedlania pr7ez żywioł polski chociaż w wolniej- 
szcm tempie trwa dalej atoli konsoHdacja ludności polskiej, jej 
zespalanie się z miejscowemi stósunkami i ludimi jest w stadjuhl 
tworzenia się i trzeba odczekać czasu na zupełne zjednoczenie się 


-. . ..-- ......- 


........
>>>
- 115 - 


s p I s I u d n o ś c i. 


ILOŚĆ 


Nazwa 
 b



-=
 -= '1- - -- -=-- = I
 '. 
- 
"[ 
 
 ..- 
l: 
 
 E 
 
 

 _ "O 'u . 'o 

 
 c '
 _ ..: N -- 'o U 
N !,:!,...., 
 u -'..J .
 
 s:: _ 
rr \I'
"" -.
 - oN '.. 
,
 .
 _ _ 
 t: "O .
 -a oC - lU 
E . 
 -ęIB 
I'VJ .- 61
 &P2 
Chełmno 814 ? ł 7 1 2560' 1 155 221 50 1 1120
 l l 0425 1 4550 58751 937ti IC4
 
Bienkc)wka 84 - 92 91 217 2 373\ 510. 244 266 469 41 
Bielawy 18 - 201 46115 27 ' 1071 107 ' 53 54 6101 
Błędowo 64 - 70 154330 103 411\ 435 217218 29426 
Błoto 62 - 73 132 1 269 36 ' 273 3541 169 185 58 296 
\OW} Rolmnil1 12' - 12 13 30 10 34' 841 37 47 84 
Borki 231 - 110 41 92 101124' 110 57 53310 
Borówno 22: - 35 53 1 '144 301 2 0 51 193 96 97 132 61 
Brzozowo 86' 86 144323 561 321 1 468 221 247 184284 
Bruki I 168 169'21'0:383 10: 4381 860 383,47"1130530 
Bruki Ił 50 50 71111 01 1 -' 1421 26
] 22 140 30 23:! 
Brankowka 25 3U? 521155 251 945: 160 71 89 29 131 
Duże Czyste 17 - 27 64 1 146 4;
 153' 191 104 87 i89 
 
l\\ałe Czyste 77 - 99174 j 480 ' 121 39H: 569 271298308
61 
Czarze 124 _ 1 169 681237 29 403;, fiRf) 306380 1 55811:.!8 
Czemle\-y'o 44 - 46 45 1 109 33 211: 1 2H1 146135247 34 
Dąbrowa 134 - 245 84200 28 201\ 921 407 514'919 
 
Dębowiec 20 ? 55 \ '31 19 169 129 59 70129 
Dołki 28 30 :!3 76 10 81\ 136 63 73 56 80 
Dąbrówka 38 58 96 1 2911 56 391j 313 153160 275 38 
Dorposz 19 20 52 1 123 21 276; 92 441 48 22 70 
chełmiJlski , I 
Drzemowo 73 3 83 167 407 1111 478 469 229 240 347 122 
Oubielno 76 113 136360 87 358, 495 226269394 104 
Dorposz 35 34 34 72 169 28 167 ( 181 79102 167 14 
Szlachecki 
Nowedobro 159 2 ? 85281 49 3-42 1 
Pirlus 14 14 26 28 71 T7 90 
Grzegorz 32 32 68 183 45 l 06
 
Głażej
wo 21 ' - 25 b2134 23 290: 
Gogolin 19 - 21 40105 14. 118: 
Granica 107 1 -? 101 184 351 49 2 1 
Gr7ybno. 20 - 44 48 111 97 1 11 0 ł ' 
Janowo 481 - ? 17 68 14 137 


gminy 
lub obszaru 
dworskiego 


474 22
 245119365 
135 67 68117 18 
222 1 117105 185 37 
155 68 87 35 120 
109 34 55 21 8R 
357 17318416 197 
241 110 131 238 :
 
314 141 173314 -
>>>
116 - 


.--- ... - 
 



agłówek jak poprzednio 
6 
1 
9 
8 


Wicłka Kępa 7 - 7 13 4 
Mała Kępa 7 - 7 20 6 
Kałdus 30 - 41 80 19 
Kiełp -43 l 51 86 25 
Kijcwo 44 - 89 93 26 
Klamry 121 - 124 83 21 
Kolno 87 - 100 60 10 
Kokocko 60 - 106 182 45 
Koleuki 22 - 98 35 6 
Kornatowo 1'58 - 129 117 25 
Kotnowo 33 - 34 781 
Krajęcin 40 - 45 42 9 
Folwarck :3:1 - 33 88 1 20 
Kijcwski 
Lisewo I J 1 - 270 
19 47 
tUllawy 25 - 38 61 20 
tunawki 51 - 65 53 12 
Łęg "27 - 41 :i9 7 
i\\alankowo 74 1 95 154 35 
\1ozgowin 9 - 6 13 3 
Nowawies 19 - 19 30 7 
szlachecka 
Nowawieś 59 - 68 80 20 
chl'lminska I 
Obory ;
8 - 4:1 107 22 
Osnowo 18 - 
2 51 12 
Płąchawy 35 - 42 78 19 
Pniewite 104 - 12' 159 31 
Podwiesk 79 1 87 95 17 
Rafa :!8 - 28 3
 12 
Różnowo 29 - 37 85 16 
Rozgarty 19 - ? ()3 14 
Ruda 8 0 ) - 85 70 18 
I w 
Starogród 24 - 32 42 8 
dolny 
Starogród 58 - 65 1
2 31 
górny 
Słończ 34 - 361 44 I 
Szynych 65 l ? 93 
f) 
Sosnówka 21 - ? 
6 22 
Sdynwag 34 - 60 35 8 
Strzyżawa 13 - 16 12 3 
Strucfoń 22 - 
9 57 16 


I 
I 
L 



 7 42 1 55 22 33 17 38 
10 4
 46 23 23 3 43 
34 205 218 JOO 118 j 16 112 
67 288 283 127 156 117 166 
J 30 297 427 206 221 412 15 
36 307 526 230 296 467 59 
12 274 -ł32 200 232 97 335 
138 461 656 353 303 426 230 
, 12 156 118 57 61 31 R7 
59 320 594 280 314 550 44 
51 257 201 96 105 23 178 
31 156 269 136 133 268 l 
54 174 186 84 102 - 186 
103 702 1054 501 553 623 431 
6 313 205 97 108 84 121 
12 249 1 262 lO9r53 47 215 
13 180, 154 85 69 38 116 
98 3571 4401 156 284 440 
3 60 50 25 ?- 3 47 
-
 
16 123 109 4R 61 78 31 
23 398 309 150 159 140 169 
58 262 311 150 161 26 285 
10 134 1
6 65 61 104 22 
63 259 245 116( 29 112 233 
) 75 367 641 298343 549 92 
33 1817 389 196193 73"
 16 
14 132 167 82/85 91 76 
35 204 197 85 112 78 119 
18 166 116 57 59 53 63 
} 22 457 408 20 l 207 167 24 J 
12 137 157 68 89 157 - 
81 446 304 117 187 70 234 
I 23 156 197 95 102 110 87 
27 362 385 200 185 1771208 
17 1229 141 79 62 27 114 
6 148 165 90 75 165 - 
4 59 87 43 44 21 66 
22 150 171 7-4 97 117 54 


I 
g 
7 
6 
3 
64 
2 
7 


2 


8 
O 
7 
7 
7 
l 


7 
4 
O 
4 
fi 



 


l 
5 
1 

 
4 
J 
2 
4 
1 
6 
8 
3 


.........
>>>
111 


_ _ -....-.;. ______ 
 _. ....ł....- .-.... 


N a g łówek jak p o p r z e d n i o. 


frzebiełuch 3
 - 33 77 173 40 168 226 103 \23 8'"218 
Trzebczyk 17 - 28 35 122 15 148 142 69 73 95 67 
Trzebcz 26 - 63 ó
 168 402 239 318 143 175 306 12 
królewski - 
Unisław 55 - 98 56 128 81 253 405 208 197 275 130 
Dolne 66 - 72 78 202 5 442 312 132 180 51 261 
Wymiary - 326 1 
Górne 60 - 703 100,319 34 317 146 171 98 
19 
Wymiary - 
Wieldządz 70 - 91 172 433 91 515 399 240 259 1 b9'330 
Wałdowo 73 - 132 49 YB 4 133 494 188 206 329 6S 
szlacheckie 
Wałdowo 71 - 87 43 107 24 215 410 19H 211 301 lOH 
król. 
Waterowo :17 4 ? 72 213 1
 194 :Hl 10
 108 1ł6 65 
Zegartowice 4
 - 42 19 84 10 140 
OK H7 111 184 t4 
wieś 
Zakrzew o 14 - 23 57 130 2(; 7"2 I
H ;)H 7
 
H ł:! 


OBSZARY DWORSKIE 
Bajerze 11 34 48133235 141 222 106 116 206 16 
Batlewo l:! 36 50 96 445 165 197 89 108 147 50 
Bągart 9 
6 17 69 348 108 145 63 82 97 48 
Błachła 14 15 44 198 33 86 33 53 81 5 
Rolumin 11 34 16 11
 313 175 188 87 101 157 37 
Boluminek 7 16 7 17 - 12 58 23 35 58 - 
Bocin 13 40 64 1111 312 220 216 98 118 210 6 
Cepno 9 25 22 - 22 113 62 51 101 12 
DwoI zysko 8 9 12 34 7 67 62 28 34 ;JO ;J2 
Działowo 9 27 42 1
9 51 162 173 87 86 173 - 
Nowydwór 8 10 
7 25 1 86 121 130 169 85 84 154 10 
Falęcin 21 50 61 81 239 184 382 169 213 B7-l 8 
Głuchowo 24 81 82.278 1163 285 412 188 224 -HO 2 
Gogolin 4 8 10 lO' t6 2 60 42 18 24 29 13 
Gołoty 9 - 39 22'101 8
3' 139 215 91 l=!4 202 13 
Goryn 11 
9 44 184 - 305 182 80 102 182 
Gorzuchowo 1'2 :!8 
6 5
 35 67 134 65 69 lt7 7 
Grz-/bno dom. 11 37 43 102 509 174 252 123 129 252 
lrubno 
o ? 44 46 137 6:ł5 76 260 124 136 254 b 
Gutłin 2 5 14 44 5 28 35 U5 19 35 
Gzin 31 67 58197701 1741 343 173 170 :{22 21 
Jclcniec 9 35 55 15313691386 215 101 114 215 
Juzefkowo 1
 l 37 50 15111
 234 226 108 11822-1 2
>>>
- 133 - 


ktorego dalsze sprowadzenie atoli dla obecnych trudności na razie 
lawie:ić było trzeba, oraz Likratura discipulorum gymnasii Cul- 
mensis, zbi6r dyscrtacyj b. uczrsiów chełmińskich, też niestety nie- 
kompletny. 
Zarząd bibljoteki z początku spoczywał w rękach dyrektora 
zakładu, kt6ry mógł dobrać sobie z grona nduczycielskiego po- 
mocnika, odpowiedzialność atoli ponosił sam dyrek'tor. W miar
 
rozrostu bibijoteki ustanowiony Zt stał osobny bibljotekarz z grona 
nauczycielskiego. Około uporządkowania i skat tlogowania księ- 
gozbioru największe zasługi p-,lożyli Araust Laskowski, nauczy- 
ciel gimnazjalny, prof. dr, Tomaszewski i plOf. Borowski, który 
r. 1 H07 wydał drukowany katalog jako dodatek do sprawozdania 
rocz n ego. 
W hibljutece nauczycielskiej opl6cz książek i map znajduje 
się: daktyljoteka (zawierająca udciski ZL zbioru giem. Stoschów), 
kolekcja monet i medaljonów . 
 'nych czasow i narodów (4 złote, 

:ł7 srebrnych, 341 miedzianych i 

\ medaljonów, razem 610 
s7tuk), puzdelko z munetami imitowan...mi oraz fi urn. 
Dział polski za czasów n!
1 Jieckich traktowano po macosze- 
mu. Mimo to i tu znachodzą się rz
czy c I1'Je jako to: Niesiecki, 
Linde, Prawa, Konstytucje i Przywileje Królestwa Polskiego 
1';:ł3-17;ł8, a przedewszystkiem Biblja Radziwiłłowska z r. 15fj:ł. 
l gabinetów naukowyc" p -'iada zakład g a b i n e t f i z y - 
k a I n y, dosć słabo zaopaLILony przeważnie w przestarzałe przy- 
rządy, g a b i n e t g e o g r a f i c Z II Y także jcdnostronnie i w nie- 
liczne nuwe mapy uposażoJl", to s...mo p r z y r o d n i c z Y i r y- 
s u n k o w y gabinet nie m 1
4 się poszczycić nowoczesnemi 
i w ,wystarczającej mierze dobrant:mi okalami i środkami nau- 
kowemi. 
Widoczne było, że rlad pruski nie bardzo stdrał się o na- 
Icżyte i nOWOC7csne uposa;pnie w środki naukowe. 
Natomiast s a I a g i 111'11 a s t y c Z:1 a we własnym budynku 
gimn. się mieszcząca posiadała liczne i dobrc przyrządy do ćwi- 
cleII, te jcdnak wskutek niept"3zanowania prLcz ćwiczących Twa 
Suk6ł i młQdzieży szkolI j si!..ie ucierpiały i Lniszclały. 
Zrzeszen!a uczl-1iowskif' KÓłko Literacko - ArtystYC7ne. la 
rządów niemieckich istl'; w g;mnazjum Towarzystwo im. lana, 
którego celem było ks 11':1 . się \" ję7yku ojczystym i budzenie 
ducha Jlaroduwego. To aw'stw) to z chwilą włączenia Pomorza 
do Polski rozpoczęło jdwnv żyw Jt jaku Koło Artystyczno- lite- 
rackie - Kuratorem /1.. .
 :'ył oJ samego początku Dr. Ludwik 
Stolarzewicz. W pO::,;
d7tnicc" naukowych koła brał zwykle 
udział dyrektor a czę&." i inni' clłonkowie kolegjum. Członkami 
koła l1Iugli być uczniov IL klas wyższych. Po
iedzenia odbywały 
sit; ra7 w tygodniu. Obok spraw aktualnych na porządku dzien-
>>>
I (lf.Q (t; W1 l 
, tli MOJ
E'IZS;J!\'''' I 
I Ja!Q\J]f O 
: .
;


" ;t
!
'I1 
 
CI at) 
::.. }a!QO]f 
 
.J:J "? 


I w a '91jo 
i EUHMAJ =io u p n l 
I 
iaUlttzSJ!W!tuAPna 
IIJP\8J° I\\P 
: MQJEzsqO! 
IU!tu
 '1SB!UJ P Q :r.!1 I _ \ 
«(. W:Jf M. 
e!UlpZJa!MOd 



 
. 
r:: 
N 
U 
- 
en 
- 

 
ci) 



 

 
..... 
N 
u 
&.: .
 
OJ 

rd 

 

 
 
en 
'- 

 C': 
2 
 I 

 
 
bn
 
00') 
- 


('ol 
O) 


o) 


C 
M 


N 


oc; 

 
C 
C 
-= 
..: 


u;\t"5 
- o 
- N 

 en 
ci)
 


:2 
fn 
"Q. 
fi) 


'g.: 
N 

 s:: 

 O 
..... 

 

 
-O 
a 
N 
OJ 
N 
'- 
Co 


..¥ 
.- 
c 
. 

 



 
i3 
N 
"O 
'- 
OJ 
.
 

 


.1n1.\\;)lijJ 
-8pOZJJ 


. 
;e 
. 
'N 
N 
... 

 
c 

 

 
- 


óJJIt\O 


;}1e
OJ OIPAq 


a!U01 


.0 
./1) 
.;) 
;t 
o 
oc 
o 

 

 
c 


O) 
c 


-6 E 
b.OCI) 
0- 


'Q)' I 0:' 

 
rr. 
-:::; 
o. 


2 
es 


-6E 
b.O
 
0- 


e 
GoJ 

 


UZ,{LJ
:'W 


co 
co 


1 iy 


o 
N 


o 
L':) 


t'J 
("I 


It) 

 


c 


O 

 
Q 


g! 



 I 
t- 
a I 


o 
at) 
"? 

 


-.o 
-.- 
"iI 
o 


N 
00 


o 
-- 
(I) 
cw 
's 


M 
o 
C'Q 
N 



 
en 
C'I 
M 


oąo 
-.ł' 
- 


:... 


CIO 
t- 

 


0_ I 

 


CN 
00 
o 

 


co I 
g-I 



,
 
c..:oc I 
.- en 
E'Qj" 
b.O'- 
$o 



 I 

 I 
I I 


M 
8 
N 



 


t- 
UJ 
,... 

 
N 


N 
00 
O 
C"') 


at) 
Ol 


łl') 
:! 
CI') 


ao 
l- 
N 
"" 
:'I") 


N 
M 
UJ 
N 



 
t- 
00 

 
N 


M 

 
,
 

 


co 
lr"- 
M 
('I 
N 


0"1 

 
..o 
C'
 


C"I 
00 
Oł 
O'J 


::- I 


f.O 
łt5' 
("I 


0"1 
N 
O') 


o 
r.o 
O 
t::'I 


M I 
SI 



 
;:fI 
I 
I 

I 


o 

 
- 
- 
- 


N 

 
M 


I I 


;c; 
.... 


tri 
00 
M 
cO 


tO 

 
łl') 
C'I 
ln 
O 
N 



 
łO 


en 

 

 
- 


- 
CIO 

 
..,. 


&"; 
OJ 


g 
00 
-o 


c 
ao 



 
t- 



 
Ń
 
...1Ii 
,C Ci 
,,
 
-a 


- I 
..
 


 
Vo 
CI. 


0'1 

 

 
t- 
... 
:t: 
tO 
t- 
O'! 
C'I 
..,. 

I 
1- 
,O 
O 
oq 
r.o 
..,. 
.. 
... 
:! 
\C 
o) 
- 



 
le") 

 



 
C 

M 
 
 .
c:n
 
 
M .- M C...,. :;2 
I E.- bAt- "5 O 
OC 
GoJ 
'2 



r.: 

c:: 
o.... :: 
c a.. 

 


.... 
g 



 
-O 
u 
.c 
t\I 

 
N 
CI) 
CI) 
Os 
t- 
M 
,""' 
M 


(- 
C') 
O 
WI) 
ł- 


M 
r-: 
1f') 


- 

 
N 
C':! 
t:A 
. 

 



 


. 
C 
O 
N 
"tj 
c;r 
" 

 
n 
0- 
C/) 


..". 
M 
tO 
00 
..,. 

 
00 
rn 

 

 
10 
O) 
...,. 
O) 
er) 
CI 
..,. 
8 
00 
o 


:
 

 
-N 
00 
o. 

 
.... 



 


c.n 
00 

') 
1.0 



 
'h. 
m 


- 
-
>>>
I 
I.. 



 

 
'
E g: 
- -:::2 
O jł$ 

U) 
-Ć

 g, .;; ,
 
 8 
I:J
 .E

 .s


.5c- 

;!; 2011)0 :eg 
o 

g 
i
 






¥
!

 

e
 r
 
! 
o





 










U U

Z =
 

 

U



O D



U
U
U








U 

 

 
E 
 
 


 
 _

:O 
7;:C.

:C 


 

.= :C

:Q 

Q 
U ÓÓ O 
 8 o o o c
 
 
 



 


o:. 


* 
.;;;1 


00 
Q, 


*er-:. 
CloQ 



 

 


ó 


M 


c 
"O 
QJ 
N 
.... 


c.. 
O 
c.. 


M 

 



 
ro 



 


....; 



 
QJ 
::: 
'0 


M 
C'I 


"C 

 
O::' 


b.C 


co;: 


....: 

 

 


z 


o 

 
O 
c: 

 


f2? 


-r- 
!2ot') 



 O 
- [- 


!'I) 
"'I' 


r- 
.o 


:! 


:! 
 



 


MOC 

I- 


00 
L- 


.... 
IN 


; 


*- 
I 


'" 


.or- 
"'1'1'1 


.: 
.:) 



 


..".- 
CHi? 



 C' 


co 
N 


C"JC'\! 
- oc. 
";0 



 
 
O - 


M.... 


M- 


o 
Oc 
mE 
.
""Z e 
:;:ó 


o 
'- . 
.. 
c. 


....: 

 
.!1 


. 

 
D. 



 
.... 


t,) 

,
 
'c
 
.- O 
-'6 



 

 
'O 

 



 


i!
 



 



 G S
 
 


r- 
..". 


et) 


J.") 


I C") ....., 



 


"" 
0'1 


:! g 

 
 



 


s 


C"1 
M 


:.; 


-O 

.o 


D 
M 


0'1 
..") 



 



 


M 

 


I
 


I I 


s 


!: ;r; 

 
 


tO 
C'
 


g 
 I 
C'i O C'I 


.,. 
Co 


oc 
[-: 
- 


N 


- - 
.- 


O S: . 
UiE-O 
.

 :': 
'_' ::':Ó'O 


. 
'O... 
-11'0 


 


"C Lo "C 
:,'0 «:' 
N
 N 
0::'0 er; 


0;1 

 


;; 
t) 


- 
... 
RI 
C 


'-... 
00:'0.,;: 
CC
 

E'U-Ó 
g
.

 
O...... 



 


'';: 


Ole 
-N 



 


,.... 
N 


N 


----------a.
>>>
- 12 I - 


c:: ;;: C-ł 

 N ,... 
 O l'" 1.0 M r-- e,g 
 
N JoLi e) :3) li') (Q 
 !: ot:I ...
 t-- 

 - - 
\o 
e I E 
"" - O I CO co !i M ol) ,... 
i'J qJ 
 N ,... C'\I "11' 
qJ 'E 
1 
 I 'O 8 
 O .... 8 ł- 
 
 
.r:: ...cI ;() 
U .:.: Q, w - 

 - 
c 
'O E 
 
.:.: X ("'oJ 
 'o:t' 
N 
 o M N ;; co r- 
fi) N (1) 
 :lO 0". li') 
 
ClI ...; - - - 
'U ... 
Q,) "t:S I Ś 
'N I I I I I l I ł I 
'C , Q,) 
'N Oc 
-u 
-cD I 

 c E CO ('J - .- 8 :t; 
 
 S 
ca Q,) .... . ...,. 

 'c 
GJ 

 - 
I I ł I I I ł M I 
-jt 
.' c 
.... 
ca 
.!II: , 
"O M I N 
ł) 
 I 
 ni S 
Q, C) 00 -- N 
___o __.... 
I N 
 
 M M 
 
 !: N M 
VJ (5 .c: .o ł": I 
J:) \o - - ci O . - ...; - - 
O 
 
TI 'Z::mPU N - - M - - - M 
£epl C'\I - - - .. - N - 
 
.- '"' 
oc ° '"' C 'O OC-oc:: 
,{UI'J'IZS JEDOJł1!d 
 . .o 
 -O 'N łIt' . . . C'Q'
- 

'"'
O "ł 
'OO 
Q::' o Q.. O Q::' 

 
,(,OfZ8 'UeUZha, 
 
 .... 
 - .; 

 
 o. t' -:; 
.... ftI 
JóJł1fBJtHp .l1li CIJ 
 
 lU 4J 
 
 .... 
C. Q. 
. E u "ID 
I GJ- .=! 1:1 
 qJ 
0- uO 'i .sC łj 




 o. . 
 
CIQ u 'c:: 
O_O
 fi) o .
o 

:ł-;o , .o 

- 
'N =- U ...CII)crJ 
: C-o ::10 O 7 

Z 
- c-etl 
'U biJ OC -O c.
 
'en (5 c 
o o 
 o -00 O E
o O 
I.: .... cu 

 
 
 GJ::t biJ
 O 
 
 r4 C ;- 
 

 :a cc 
 
oo o ... 
o e
 
e -
Ecu Q 
O c .:Ił GJ .:.:'"'':': 


 cu; ...
 GJ
OUO
C O
 
u (5 
 

O O

 N_ 
O =-
-Z

 ue 
.

 II: 
crJ
 

O U
-

=

e
 .U

£
 
._ O') al .:.: __ o _ c -.'- __0- __'- -._ "'_ E __ N-._ 

 ... 
r4 
ca



.



.

aI

.



cu
 
Q, ._ _ e o '"' '"' oC N 
I -- 
 
 
 
 
 
 
 U U 
ClI .s:J 
; 'd 'l - N M .... .o 1.0 ł- 00 Ol 
4 


1&1 
Z 
:E 
e!) 
.... 
N 
CI) 

 
O 
A- 
Ol 

I 
I- 
e!) 
- 
Z 
... 
O 

 
N 
CI) 


.,
>>>
I 
I.. 



 

 
'
E g: 
- -:::2 
O jł$ 

U) 
-Ć

 g, .;; ,
 
 8 
I:J
 .E

 .s


.5c- 

;!; 2011)0 :eg 
o 

g 
i
 






¥
!

 

e
 r
 
! 
o





 










U U

Z =
 

 

U



O D



U
U
U








U 

 

 
E 
 
 


 
 _

:O 
7;:C.

:C 


 

.= :C

:Q 

Q 
U ÓÓ O 
 8 o o o c
 
 
 



 


o:. 


* 
.;;;1 


00 
Q, 


*er-:. 
CloQ 



 

 


ó 


M 


c 
"O 
QJ 
N 
.... 


c.. 
O 
c.. 


M 

 



 
ro 



 


....; 



 
QJ 
::: 
'0 


M 
C'I 


"C 

 
O::' 


b.C 


co;: 


....: 

 

 


z 


o 

 
O 
c: 

 


f2? 


-r- 
!2ot') 



 O 
- [- 


!'I) 
"'I' 


r- 
.o 


:! 


:! 
 



 


MOC 

I- 


00 
L- 


.... 
IN 


; 


*- 
I 


'" 


.or- 
"'1'1'1 


.: 
.:) 



 


..".- 
CHi? 



 C' 


co 
N 


C"JC'\! 
- oc. 
";0 



 
 
O - 


M.... 


M- 


o 
Oc 
mE 
.
""Z e 
:;:ó 


o 
'- . 
.. 
c. 


....: 

 
.!1 


. 

 
D. 



 
.... 


t,) 

,
 
'c
 
.- O 
-'6 



 

 
'O 

 



 


i!
 



 



 G S
 
 


r- 
..". 


et) 


J.") 


I C") ....., 



 


"" 
0'1 


:! g 

 
 



 


s 


C"1 
M 


:.; 


-O 

.o 


D 
M 


0'1 
..") 



 



 


M 

 


I
 


I I 


s 


!: ;r; 

 
 


tO 
C'
 


g 
 I 
C'i O C'I 


.,. 
Co 


oc 
[-: 
- 


N 


- - 
.- 


O S: . 
UiE-O 
.

 :': 
'_' ::':Ó'O 


. 
'O... 
-11'0 


 


"C Lo "C 
:,'0 «:' 
N
 N 
0::'0 er; 


0;1 

 


;; 
t) 


- 
... 
RI 
C 


'-... 
00:'0.,;: 
CC
 

E'U-Ó 
g
.

 
O...... 



 


'';: 


Ole 
-N 



 


,.... 
N 


N 


----------a.
>>>
I 

 


..-... 


123 


ó 


O' r- U") 
 'Ol' 
 o '.:J N ł- ł- r- 

 il) OC 00 M ':I 
 00 r- S 
.... c ') .... "" O' "* 
 :;o 

 'C' O . . N '=I r; ;;. 
C"'J 
O' I U") r- U") - I Ot) 
 0'\ 
N ..,. ('1) M M r- r- t1 
U") O 
 ..,. .., ;: .!'
 N O .,: 00 ::: 

 v 
 O 
 C") 
 OC r.o u. 
I I I I I I I 
I C' ..". .o O' ;n ;; ci1 
 .O O 
..,. 
 r- r- ..., ot; N 
I I I I ot: I I M I I ('1) I 
U") . OC 
 = "" 
 ł- 
 .O 

 
 N .:J r- 

 
 
 O t- U") 
 ';£ .... 
 
w CO O CO 
- N Ó - ...; - ...; Co N C; C") O 
N - N N N I - - - - C'o - 
01:1 - o;-. ,", C', C'I - - 'I '" 0-' - 
O;) "C 
'O _r:: ... O 'O 

 .. 
:; .. ..." 
 .0 O
 ł'f' 
N at...... 
 
O:: .
 Q) O:: Oa;Q) 
:Etj OE 
:i :... 
 1:- 
 
'" .. . 
 
 .. 
 
.!IC Q) :; CU c:I 
Co Co - 
as .:: O "'0 - 
.Ś

 .

 ;: _-


':!CU -6 
Q) '15 "C 
 Ó 
 D- O 
:r g, er r::!I) N 
 
0'" . "'- lo; '- 
 O p.=--
 
 
UJ __ CI, ...0 .c.. Ó'::: ....)::::
. -; 
(- 
- '- O
 "" 

 O N ZOO:: -5: 
CI 

 
 Q) o CO 

 5 S
 g"c Ci) I 
 b
 
;
 
£
 


 

 g 
g 

 f:

 
co .c:.-
 
;.,
 .5
 £

..s UJE 
8:] 


 

g_

 
E.
!E
 
u 
0-- 
o£

1:-


 
_

u
;oucu

 
. 




-
o
o





 





 Q).....,.. 
:
 '" :
 
 
 '" 
 
 -a '" 
.o =' 
:3.... -;; '" 
 Ó 'Q 
 .
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 z 
('1) 
 .C) .e- r- .... :=. -- _
I ..., 


s:: 
, "O 
Q) 
N 


o.. 
O 
o. 



 
C'j 



 
Q) 



 


'O 


blJ 
C'j 


z 


O 
c: 
...... 
C,'"') 

.. 
E
 

"O 

 



 


N N N C'I .'" C'I 


C") C"'J 


C") 



8 
00 

::. 
-
 
:3 
s: 

 
OQ ('1)
>>>
L 


..,. 

 


Gl ł- 
".... &0.'") 



 
.. 


I 
 


. 



 
 


- 


$ 


("1") 
 


ci 


C! 
I "t:! 
t1.I 
N 


co 
.r" 


Q. 
$ 
Co 


..,. 


M M 


.:.: 
C1I 


ł- 
10 
Ó 



 
 
::) o 


.:.= 
G.I 


og t:I 
't;E 
 

_ N 

a 
 



 


'0 


tle 
ra 



 

 



 
 
..\ol: 
 
o. 


z 


"'" 
'" 


o 
ił 'C 
. o.
 
,[0.. 


- 124 - 


ę 


.... 
... 


.... 

 


N 


..,. 

 


ł- 

 


10 


r- 
OC 
O 


N 


'" 


.. 
-O 

 
C 


:: 
..,. 



 

 


;; 



 



 



 


co 
.... 


a. 


o 

 


C'; 


I
 


"'" 


a. lO 
r:;. ... 


'" 
lIC 


N 
.O 


N 
.O 



 


N 
.... 



 ....0 
r- ")10 



 et 



 



 


, I 


I I 


Ol) 
.... 


..,. 
"C: 


o 
r 


o 
oQ 


"'" 
 


IN 
...,. 
O 


N 
..,. 
N 



 


I I' 


N 


MI 


IN 
N 



 


I 
N 


N 


00 
..,. 
ó 



 

 
N ....;.,.:; 


g S) 
...; ci 


'5 
» 
C 
» 
N 
VJ 


c -O 
':':'c 
 


 O 
00 C 
= 'O 
Ci) 


-I 


N N 
M N 


'O 
:3' 
O::' 



2

 
. 
-:;; 
 N 
Co E O::' 



 
CI) 


. 
 
 
..:.eCU 



 "E- 
.::e 
 
o. 



 
..:.e 

 
'0 
..:.e 
C 

 
as 



 .
=E-B 
 
E 
 U..'oI 
 "" 


Etj]
 
S-S

 
a.
 
:E
O
 =
 


... o ... 

 I
 'O o 1
..'oI 
g
.g;ł 
E '5
 


NE '5;" g 
E tI
 
..IoI:

;
 Ó 
g e]

]




=
O O..\ol:
! 


B

 
 »N


OU
U..lol:






 Ng»...O 
_.... _ 
 
VJ...1 oVJ
.
;;' .-..
VJ...1 
U tio.
.&:J ...- tjE-u.. 


:O:


-; 

:C
-;
:Eł;.o g.'2:ce'2
 

 
:c
-;
 
c 
 
 o o 
 
 
 5
 
 
 
o.. O::' O::' O::' O::' O::' VJ 
 VJVJ E- E- 



 



 M 



 



 


O 
... 



 


N 
"IiI' 


C 
..,. 


II') 
..,. 



; 


...
>>>
, 
 
C1S 


- 125 - 
11') 
 ::I 10 oQ 
 
 $ 

 S r- "'" 
 
"'" M !:: GJ ';) 4?2 
«) 
11') '" .... 
 CO CI 
 :; 

 CO O 'o 
 


ó 


o ..,. 
 CO M 
 :! CI 
:!: 
 CO 1t') f- 
I I I I I I I ł 
I ..... IQ 
 
 I N f- 

 M 
- 
I I I I I I C'O I 
: i 
 :8 co 
+
 
 
M 
N N M 18 
 
 g!j 
"': CO CO 
- O O ,..; ci Q t"1 N 
N C"ł N - - - - C"I 
N N N N - - M ,"" 
O 


c:: 
"C 
łIJ 
N 


O- 
O 
o. 



 
łIJ 


'O ,s t! 'O .. ..1ł 'O 
ar ar -O '0 O ..,. 
.. 

 & ;t 
.c 
 

 O
 O Oz 
CI 

 
 
 ; 
OS 
 
..101: 
 ..101: C'III 
CI. CI. 
O CI) 
O O 
OC 0C
N 

 
'i


 
 

 

 N .. .- 
'Ó C'III ;!t.-.o U 
CI) "'.c" 0 
S

 
 5; Ou'O'O g:E,g C Et o 
 0.0 
"Ci)' 
:Eg:;E c.C'IIIC'" c.C'IIIu

EQJ

 

 OC'lll
.5 .: £.

o 
o 
N:::;j 5 Q)
=C'III"'.!!;;O" 
(5 ci)eJ')
'tJ O ot :I: u o(5a.c.
t.I.. 0.1- 
o .,-..... N 'Po 
 
 

...1 eJ') 
O 
 '" 
..t..t 


 -O
 'N 
, Q) U E o
 
.Q . -c Q) 
 

 -o-E 
U cu
E 
"";0::: 8
 J.t

oe.!
 'Ccu B .....0- 
cu
 ._ Q. cu 
it
Et 0= 

=:

.E
 
c.
:C 

c5 
C'III 
 N-...1 o .. 
3 
:.a 

Z "t:J-............Q),.......,--.. .c..-.""O - 

:a 
_8'O......CO'O u
cC'lll 
c c C'III C'III 
 
 lU 
:J :J 
 
 
 N 
-r:::- 
 O 
 
 '" M . 
..,. .... 1t') 11') 1t') 



 
-O 


bIJ 
C1S 


z
>>>
- 126 - 
;; N 7:! It' 

 "" 
'"' '"' 
00 - 
O -f- I 
..,. 
 
[- (C) 
.... +- -ł-
 
- :xJ 
'"' -j 
- - 
00 et N .": 
lo, 
 O 
t- '"' 
-- 
- I 
ó 
.- -. 
s:;: M cr 
'1' !:: 
-O -- 
C) I 00 
N I 
... --- - 
I O- 
 .... r: 
0\ 
C !Lo) C I 
O- - ' - - - 

 ..; I I 
II - ..... '2 ::!: ____o - 
.- - 00 '2 
. 

 f 
Q o:! 


 J 
11)4) oZ' .. .. 

 ....- 
:E
 :E 
-c -- 
- :i ;Ii 3: r 
b.I; - C) 
II 
Z '" 
! :X


?$. 
, 
 
.

 

 
'"'" 
:'1::.::o 
CI 
-- -- 
: 
::;:.u ..;:, "" 
uCIJ .
 o:tJ 
.
.
 ",u "C:ł 
-::0. 

&
 
..: 
C) 
0:i N..=I ci1
 

:Q' 

 cnu 
.0..... - - 
ż'" CIJ- I 
I o to: 
U 
00 o t- a: --- 
- 
.tj oC) 00 ar.. 
-
>>>
lai. 
z
 
::J:....; 

o: 
1.11"0 
t; .
 
3t '5 
o
 
Q.
 
o
 

 
 
!
 
ZQ 
...:;;: 
o::. 

 
 I 
N .S 
ł1J!:J) 

 
.;( 
2, 


..-.. 


5 
N 

 


:t I E 
u .
 

 1& 


-5 
i _ I I 
 


u 

 .
 

!"C 


'O 
, 
'N 



 

 



 
G) 



 

 



 
 
o e 
 



 I 


.z;ml!u 
SBI'! 


AIJIO'!ZS łI!UOJJf1d 


AIO'!ZS J;)PI
nllJ 


. 
, 
 
 'O 
:' 
 -3' 
 


g.g 



 -!?P 
gmtJ; 
... c 
 CJ 

 . _. 
 ,!!. 
- -
 
 

 ... 


,-.. .-.. 
:II .o 
'0 '1 


.:.i 

 
'E 
CJ 
'c 


E 
1J 
'c 


c 
o. 


- 127 - 


In 


N 
1- 


N 
 
 tN o N 
ł-t.;l-'""";)

 



 2 


U") 
\O 



 


"'" U") 

 r- 


\O 
L') 



 
 



 
 
 


CI 10 
..: r- 



 
 

 


O 

 



 


.... 
M 


'"1' 
r- 


O' 10 

 r- 


r- 

 
- 


N 


.... 
:! 


M 


- 
- 


.... 
r- 


- ") 


- - CT) 



 
r.. 


"E- 
. '" 
o. 


O 
:! 


L" 
...,. 


"1- 
O 


.:: 
d 


r- In 'IIIIIt 
3 
 
 


'" 
'" ..o: 
Q C) 
? o:: 
",) 

 ... 
 -Co 
:.:J 
'JJ 


....,'c 


 
J
 
 
..J..... 
en 


N 
...,. 


M 


co 
"": 
- 


N 
'oC? 


N 


- - "" 


... 
-o 
:t 
Q 



 
CJ 



 
"'i:: 


 

E 
;:: 


lot) 
c
 .. 
:g

 

;, 
0-::: "N 
-en 


c 
...
 
i
 
Ot'! 
et) 


"CI ."0 
et:''C '3' 
....«:1 N 


Q::' 



 
 
 
o p i E n o 
 Q 

;. 


 
 
 .; o 
 o 
 '" 
 t,,, 
.; g 
 

&
5

 





i


e
i5 


 
o
c








 



 

 fU ;aZ.'Q.
 
 E 
 E:..c
.c-ę CQ oC 
fG.c 

 
 
 O O O Q O 


..: 
'" 

 



 
 . 


o 

'ł 

* 
:c
 


C'ł CT) 


on
>>>
(\') 



 


- 



 


e 


C 
'CI 
4.1 
l')I 


Co 
C 
Co 


en 
(\') 



 
cę 


3 


ł-"'INł- 
on ('!') ... 
 


CD (,ł 
M 


;;; 


N 
.. 


- 128 



 
 
 


.n 
M 


= 


Ci) 



 =; !:: 


I- 

 


'.c 
.. 


.. 

 


M co 

 



 



 !; 



 



 -;; 
 

 


:; 



 


& .. 
.. c: 



 
o 



 
 
 
 
 
 



 
4.1 


.... _ _ N ... - C'ł 



 
-o 


'D .. 

 oQ 
Ił :fi: 

 o 


t),9 

 


..: 

 
.. 


:z 


o
o 


:t 
ONO 
-0-0- 
CI' Oj .!! 
as;;o 


'C .. "C 
ł..:' oQ 1\1' 
&: 
 &: 



 -:; 
CI.I .:II 


o 
 

 Gol 'c 
c :E , 
:S 8 
 



 
CI.I 


... 
ClI 

 


.'- oi 
'$.5 
,g 
e2
 
 

:x:£,
 

 


00 o 
 
. o o,.. ;t.- 
 CV' 

o

 0"C
 
 N n NO 


g
 &oiO
 
 
 

 
i
i3






i


;
 
.C,......::s ,....;-... bL,....
...-ł. as,.,.... O"....... 
.-..;c:,.....,...... 









E
3


g

 
00 O:£.
:::.:
;:j 


O 
 


= 



 
 



 
 


on..,. 

I- 


.,.N 
.. I- 



+ 
_M 
I- 


...N 
-.s' I- 


"M 
:!:en 




 



8 


;o
 
ŃN 


C"'I':I.... -- 
... N ...- 


.. 
oQ 
".. 
 . 
O 


i:' 
. 
Q. 



 
 



 


at: 
M 



 
 


N 



 


CII- 

oo 



 


-10 
&N 
Ó": 


o l- 
I- I- 
CIÓ Ó 


'g."C.o 
t:

 
:J..OO 


,,
 
aJ 


o 
:J: 
o 
&J 

 
Gol 

 


o 
J: 0"- 
CI. 
 E 
 t: 
o;j g,
 Ci: 
 .r 

 __ "I 
 
 .!! oC :3 c 
 
o
.r 
 
o...cU ...J
; 

B'2

-;- ;;o

:
 
::i
 
z 
 8: 


r.: 
 

 


N 


N 
('ol 


,I 


..
>>>
ci 
s::: 
"O 
IJ 
N 
c.. 
O 
c.. 
I 
 
..: 
ł' 
 
Q) 

 
-O 
bJJ 
11 
Z 


- 12!f - 


N MOł- ... "., 
 eo 
 M 
10 00... ID MI- 00 ł- 
('I Oł- 
 "" M C'I 
10 ... .Q M 00 10 
M + lO 10 N 
"'" 00 
- r:: 
10 
ę
 '.c r- g "" ex ..,. 
00 ...00 
 ex ex 
O 

 IC 
 .... 
.... ... O 
00 
.". r- o N 
 
r- 00 00 ex 
C'I NN"'" ::g c: "'" - 00 
ex; ex O 00 "! M oą ('O') 
00 ('.j"";('.j "";Ó N - ('.j C'i 
- -- - - - - - 
- N-N -.:'\I - - - 


'O 

 
er: 


'Oc"", 
II''t; II' 
.::NasN
 
:- er er: 
...JO 


:i 
:i 
aJ .:.: V 


1:- 

 
o. 


:i 
aJ 



-; 
.:.: 



 CI: 
aJ ..:ot 



 
aJ 


Co 


 
"'0 

C 
0.... 
CI:
 
o.VJ 


o 


 
0'- 
.:.:
 
t!
 
G.I'-7' 
:;2- 


..:ot 
C,) 
C 
Ol) 
'c. 

 


o 

 ?' 

:J 
g 
,
;:i5'OC...1 

::i
 . 
 j:c
 
..r::.-,
.E
-re O 
Z.c.
'O-g.c-g 
 
o. c.. O:: er:VJ 


'..r:: 
 
. :0.:;:0, 
 
:t O 
N 
 
 Z 

 



E
-ci8:O"" 


'g;j

 

..=5 
.s
'i 
g:c11ca
:C

.c¥:O
 

 5; 
 
 
 



 


... 10 00 
N..... N 




 
 


o - N 
M M M 


M 
M
>>>
- 130 - 


Męskie gimnazjum klasyczne. 
Gimnazjum to otwarte zostało 3 sierpnia 1837 roku za sta- 
raniem biskupów chełmińskich jak Ig. M,athy i jcgo następca Anastazy 
Sedlag i innych obywateli miasta i powiatu jak radca Flerau. 
sekretarz sądowy Wyczyński, Grodzki ze Szymborna, Kobyliliski 
z Kijewa, ks. proboszcz Semrau i wielu innych, którzy złożyli 
znaczniejsze pieniądze na uzyskanie budynku. 
Pierwszym dyrektorem był dyr. Richter z Padeburnu a od 
1844 r. najwięcej zasłużony kołQ rozwoju gimnazjum Dr. WojCJ('ch 
Łożyński naj dłużej piastujący tę godność. Po ustąpieniu Dra Ło- 
żyńskiego byli dyrektorami: Dr. Johann 11tgen od 188:ł do 1896; 
Dr. Friedrich Preuss do 190:!; Dr. Mathias Paulus do 1906; Dr. 
Wilhelm Gerstenberg do 1912; Dr. Hugu Jtittner do 1912 i pod 
koniec Dr. H. Schroer, który 
1 stycznia 19
0 r. oddał zakład 
Rządowi polskiemu a ten powołał na dyrektora Dra Antuniego 
Ryniewicza, profesora szkoły realnej we Lwowie. Dr. Ryniewicz 
mianowąny wizytatorem szkolnym w Toruniu przestał pełnić obo- 
wiązki dyrektora 1 marca 192
, poczem w kierownictwie gimna- 
zjum zastępowali go prof. A. Zukrowski przez :! miesiące i prof. 
j. Dziedzic przez 4 miesiące do czasu objęcia ohowiazków dy- 
rektorskich przez prof. Jana Szmyta z Inowrodawia. 
Napływ i uczęszczanie uCLni6w wzrastały do roku 1873 to 
jest do czasu rozpoczęcia przez rząd pruski systemu wydatniejszej 
germanizacji i ucisku polskości, czego zewnętrznym objawem stały 
się sprawozdania i programy szkolne wydawan
 odtąd wyiącznic 
w języku niemieckim. (przedtem były także i po polsku druko- 
wane). . 
Język polski natomiast jako przedmiot nadobowiązkowy 
przetrwał do 1901 za dyr. Paulusa do czasu sławnego proC
Sll 
toruńskiego, wytoczonego filomatom i filaretom pomorskim za tajnc 
nauczanie się historji, literatury polskiej, krzewienie i pfldtrzymy- 
wanie ducha polskiego wśn)d młodzieży polskiej CI kt(,rego to 
ruchu głównem środowiskiem byłu chełmillskie gimnazjum. 
Cyfrowo przedstawia się statystyka IIczni6w następująco: 


Rok Ilość 
18
7 - H6 
8 - 1 
4 
H-209 
1840 - 
::!
 
. 1 - 258 
2 - :J04 
:3 - 345 
4 - 349 
:J - 3.U 


li - 311 
7 - :!16 
8 - 21:) 
9 - :!31i 
1850 - :!HH 
1 - 30:! 

 - 341 
3 - 374 
4 - 385 
5 - 3t:!8 


li - 4Uj 
7 - 417 
8-444 

I - t:ł5 
181iO - 42j 
l - 42:J 
:! - 470 
3 - :J15 
4 - J
4 
5 - 557 


li - :J4f1 
7 - 534 
8 - 553 
9 - 52(; 
187U - r,69 
l - 47
1 
2-509 
3 - 50
1 
4 - 4:i1i 
5 - 439 


"'-
>>>
ok Ilość 
18715 - 40B 
7 - 400 

 - 41
 

 - ;ł
!' 
1 HtiO - ;ł4
 
l - :łf,7 
2 - :
41 
;J - 2

 
4 - 270 
5 - t85 
6 - 
10 


1887 - tOG 
8 - :WiJ 
!I - 222 
1800 - 
11 
l - 
Ol 

 - 


:
 
:3 - 241 
4 - 21:i 
fi - 
13 
I) - 244 
7 - 2H 1 
k - 340 


- 1.
1 - 


189H - :337 
lHOO - :311 
1 - 31)3 
'2 - 
7g 
:
 - 
:30 
4 - 198 
fJ - 18łi 
6 - 181 
7 - 
O:J 
8 - 212 

I - 231 
H:I10 - 243 


HHl - 218 
2 - 218 
:3 - 214 
4 - :H8 
5 - 132 
Ił - l jO 
7 - 170 
8 - tli7 

 - 11)5 
W20 - 213 
l - 
}Ij 
t - 
:
2 
:ł - 244 
Frekwencja jak widzimy w gimnazjum stale się zwiększa, 
ubniżając się jedynie w latach od 1841, r. w okresie walk rewo- 
lucyjnych, związanych z 1848 r., potem frekwencja stale się pod- 
nosi, dochodząc w 1870 r. do najwyższej cyfry uczniów 5(j
, po- 
tem po ustąpieniu Dra Łożyńs 1 dego w 1882 r. (zmarłego 26 lipca 
1884 r.) spada liczba uczniów poniżej 300 a w latach od Hł04 
poniżej i 200, tem bardziej że rząd pruski po procesie filomatów 
i filaretów pomorskich w Toruniu, uważając gimnazjum w Cheł- 
mnie za ognisko ducha polskiegu. starał się frekwencję jego 
Lmniejszyć przez zakładanie w sąsiedztwie progimn8zj6w i gim- 
nazjów jakoteż w samym Chełmnie szkoły realnej. 
Wojna światowa, wyrywając młodzież z ław szkolnych do- 
prowadziła frekwencję do liczby 165 uczniów w l
H' r. Dopiero 
z nastaniem wolności napłyW' uczniów zaczyna się zwiększać. 
Uczniów po dzień t czerwca 1922 r. wpisało się i przeszło 
przez rejestr ogólny gimnazjum chełmińskiego od czasu założenia 
71:3G, maturzystów zas, którzy złożyli normalny egzamin dojrza- 
łości było 15tfi. z czego jUL za czasów polskich 42. 
W roku szkolnym l 
121/22 było na początku uczniów 
37 
a przy końcu 2:32 w 8 klasach a 
I oddziałach, według wyznania 
było 229 katolików t ewangelików i l żyd, 
Według miejsca było 4ft u
zniów z Chełmna. 23 z powiatu 
chełmińskiego, tm z innych powiatów Pomorza, 2 z Gdańska, 
2 z Ameryki, 17 z Małopolski, 14 z hyłej Kongresówki i 20 
z Niemiec. 
Na 232 uczniów promucji do następnej klasy nie otrzymało 5;3. 
Do Grona nauczycielskiegn należeli w lB21122: Dyr, Dr, 
Antuni 
yniewicz, prof. Jan Tomasz Dziedzic, prof. Aleksander 
Gantner, naucz. Stan. Lotz, naucz. Stan. Paprocki, Ks. Mieczysław 
Rzewuski od t czerwca proboszcz w Golubiu, naucz. Walerjan 
Siuda, prof. Mikołaj Sławuski, naucz. Dr. Ludwik Stolarzewicz, 
naUCL. Maljan StYlnał, naucz. Adam Slass, do 1. 10. HtH, naucz.
>>>
ł ;
2 


Leon Szuchmielski, naucz. Ha!ina Wyrembelska, prof. Antoni lu- 
krowski. *) 
Ponadto jako nauczyciele pomocniczy uczyli przf'z okres 
kilku miesięcy kapitan-lekarz Dl. Zygmunt Krzyczkowski, kap. 
Stanisław Krawczyk i ppor Bronisław Gili el n i Joann\ Ionertńwna, 
nauczycielka gimnazjum żeńskiego. 
Biblioteka nauczycielska powstała równocześnie z założeniem 
gimnazjum. Na pierwszy zakup książek wyznaczyło ministerstwo 
oświaty pokaźną na owe czasy sumę 250 talar6w. Pozatem etat 
na bibliotekę i gabinet fizykalny w pierwszych latach wynosił 
rocznie 200 talarów (w latach 1 
fil-185:
 zniżony na 80 talarów) 
w ostatnich dziesiątkach zes7ł
go i na początku tego wieku sam 

tat roczny bibljoteki wynosił 800,500. resp. (jOD mk. . 
Prótz tego zasilona została bibljoteka jcdnorazowemi i sta- 
łemi podarunkami. Ks. Biskup Chełmiński pod dniem 12 stycznia 
1859 na prośbę tutejszej dyrekcji rozporządził. ażeby z bogatych 
księgozbiorów skasowanych klasztorów, które w tym własnic 
czasie ściągano do Pelplina na urządzenie bibljoteki seminarjum 
duchownego przekazano dublcty do gimnazjum chełmi1lskiego. 
Taksamo ks. kanonik Dittrich w Grudziądzu z bihljoteki po. 
klasltornej ofiarował różne dzieła. Stąd to pochodzą rzadkości 
nieledwie białe kruki, które teraz wzbudzają zachwyt zwiedzających 
naszą bibljotekę znawców. Są to mianowicie bardzo staranny 
(jedyny) rękopis pergaminowy z malowanymi inicjałami, zawiera- 
jący część dzieł Grzegorza W., 4 inkunabuły i 69 dzieł (w 74- 
tomach 
 z 16 wieku. Z ł 7 wieku jest 14:1 dzieł (w 1:){j tomach) 
lecz to już rzeczy bihljograficznie mniej cenne. W nl1wszych 
czasach radca Knorr zapisał zakładowi swą hiuljotck
 prywatna. 
Stałe dary odbierała bibljoteka co rok z ministerstwa i z pro- 
wincjonalnego kolegjulU szkolnego. 
W ten sposób bibljoteka do roku HH4 
wzrosła na około 5400 uzieł w 11000 tolU. 
Od roku 191-t-l!1j:! pizybyło (ra- 
zem z czasopismami) około ł-ł-l d7ieI w 7.J.ł. tom. 
Bibljoteka radcy Knorra nie zin- 
wentaryzowana około 1000 tOIll. 
Razem 12744- tom. 
Na szcz
g6lną wzmiankę zasługuje epokowy fhesaurus 
Linguae Latinac, który w dalszym ciąbll jeszcze tera7 wychodli, 


*) W"k .t.'k mi.mo, 'Inia dvr Om RynilwJ z I \! i . lo 
III. rtjęCl2 
pr7Pzeń tego urzędu od l/III, ki(
I. w_h gim 3'-Jum zra:(:lI "rof Zukr.:.v; ki 
a potem dJ ,H/VIII pr.,f DzkdLI, Od I września dyrck:or I i 
i' l" ze,sral 
. rof J.III SZ r.yt L Iii 'wro, ła I' Dr, S'
 
.'('wic7. przcni.ts: :ę dv Wilna 
,.,r;.f. Zukr '\\'ski.1 W,'jhcl'"wa a prvf.Oantner do. Li 'kZ3. Pr tJ li ,
. 
prof OłJ!en:a WilI. z Inowrocła\\-ia i ks. Zelewski ze Swicc t ('d 1st' CZI1II 19lJ.
>>>
- 133 - 


ktorego dalsze sprowadzenie atoli dla obecnych trudności na razie 
lawie:ić było trzeba, oraz Likratura discipulorum gymnasii Cul- 
mensis, zbi6r dyscrtacyj b. uczrsiów chełmińskich, też niestety nie- 
kompletny. 
Zarząd bibljoteki z początku spoczywał w rękach dyrektora 
zakładu, kt6ry mógł dobrać sobie z grona nduczycielskiego po- 
mocnika, odpowiedzialność atoli ponosił sam dyrek'tor. W miar
 
rozrostu bibijoteki ustanowiony Zt stał osobny bibljotekarz z grona 
nauczycielskiego. Około uporządkowania i skat tlogowania księ- 
gozbioru największe zasługi p-,lożyli Araust Laskowski, nauczy- 
ciel gimnazjalny, prof. dr, Tomaszewski i plOf. Borowski, który 
r. 1 H07 wydał drukowany katalog jako dodatek do sprawozdania 
rocz n ego. 
W hibljutece nauczycielskiej opl6cz książek i map znajduje 
się: daktyljoteka (zawierająca udciski ZL zbioru giem. Stoschów), 
kolekcja monet i medaljonów . 
 'nych czasow i narodów (4 złote, 

:ł7 srebrnych, 341 miedzianych i 

\ medaljonów, razem 610 
s7tuk), puzdelko z munetami imitowan...mi oraz fi urn. 
Dział polski za czasów n!
1 Jieckich traktowano po macosze- 
mu. Mimo to i tu znachodzą się rz
czy c I1'Je jako to: Niesiecki, 
Linde, Prawa, Konstytucje i Przywileje Królestwa Polskiego 
1';:ł3-17;ł8, a przedewszystkiem Biblja Radziwiłłowska z r. 15fj:ł. 
l gabinetów naukowyc" p -'iada zakład g a b i n e t f i z y - 
k a I n y, dosć słabo zaopaLILony przeważnie w przestarzałe przy- 
rządy, g a b i n e t g e o g r a f i c Z II Y także jcdnostronnie i w nie- 
liczne nuwe mapy uposażoJl", to s...mo p r z y r o d n i c z Y i r y- 
s u n k o w y gabinet nie m 1
4 się poszczycić nowoczesnemi 
i w ,wystarczającej mierze dobrant:mi okalami i środkami nau- 
kowemi. 
Widoczne było, że rlad pruski nie bardzo stdrał się o na- 
Icżyte i nOWOC7csne uposa;pnie w środki naukowe. 
Natomiast s a I a g i 111'11 a s t y c Z:1 a we własnym budynku 
gimn. się mieszcząca posiadała liczne i dobrc przyrządy do ćwi- 
cleII, te jcdnak wskutek niept"3zanowania prLcz ćwiczących Twa 
Suk6ł i młQdzieży szkolI j si!..ie ucierpiały i Lniszclały. 
Zrzeszen!a uczl-1iowskif' KÓłko Literacko - ArtystYC7ne. la 
rządów niemieckich istl'; w g;mnazjum Towarzystwo im. lana, 
którego celem było ks 11':1 . się \" ję7yku ojczystym i budzenie 
ducha Jlaroduwego. To aw'stw) to z chwilą włączenia Pomorza 
do Polski rozpoczęło jdwnv żyw Jt jaku Koło Artystyczno- lite- 
rackie - Kuratorem /1.. .
 :'ył oJ samego początku Dr. Ludwik 
Stolarzewicz. W pO::,;
d7tnicc" naukowych koła brał zwykle 
udział dyrektor a czę&." i inni' clłonkowie kolegjum. Członkami 
koła l1Iugli być uczniov IL klas wyższych. Po
iedzenia odbywały 
sit; ra7 w tygodniu. Obok spraw aktualnych na porządku dzien-
>>>
- 184 - 



 
nym był zawsze odczyt. opracowany przez któregoś z uczniów 
na tcmat wskazany przez kuratora 
W lonie Kółka powstała sekcja muzyczna oraz bibljoteka, 
której zawiązkiem były przekazane do użytku koła przez kuratora 
ksiąi.ki. Przy kółku rozwinęła się także antykwarnia. 
Drużyna baroerska. Celem zbliżenia się do młodzieży, wy- 
kształcenia jej życia i charakterów na tle ogółno-pols- 
kiem zawiązała się z inicjatywy prof. jana Dziedzica drużyna II 
im. gcn. józefa Hallera obok wcześniej zawiązanej drużyny I za- 
wodowej im. Józefa Poniatowskiego. Nastąpiło to 1 paździcrnika 
1 H20 r. Drużyna doszła do liczby 72 członków w ośmiu zastępach 
pudzielonych według klas, od III kI. począwszy a na VII skoń- 
czywszy. 
Na ogÓł harcerze odzndczali się pilnością, zaniedbujący się 
w nauce otrzymywali przymusowe urlopy lub całkicm byli zwol- 
nieni. Zbiórki drużyny odbywały się raz w tygodniu, zbiórki za- 
stępów :2 razy. Na zbiórkach odbywała się praca ideowa przez 
gawędy, śpięwy i wykłady, pozatem musztry, ćwiczenia wolne, 
gry ruchowe i towarzyskie. Wydatniejszy rozwój pracy nastąpił 
po otrzymaniu w budynku gimnazjum obszernej i wygodnej izby 
harcerskiej. którą harcerze o własnych siłach oczyścili. wybielili, 
wymyli i zaopatrzyli w sprzęty. Wycieczki całodzienne za miasto 
urządzała drulyna raz na micsiąc w lecie względnie nd wiosnę, 
co dlugi tydzień odhywała się wycieczka kilkagodzinna. 
Dla popierania harccrstwa zawiązało się 13 marca 1921 r. 
Koło przyjaciół harcerstwa z inspektorem szkół powszechnych 
janem Wyrcmbelskim na czele, 
Drużyna posiada ;'0 lasek, mały warsztdt stolarski bez 
przyrządów 
 szafki samarytańskie, 100 książek i broszur. 
Na zlot ogólno-harcerski do Lwowa z początkiem lipca 
1921 r. wyjechało -1 harcerzy, na zlot okręgowy w Grudziądzu 
4 i fi czerwca HI:!2 4U harcerzy. Na kurs harcerski w Rucewie 
koło Pucka 
 harcerzy. 
Klub wioślarski. 
Zreorganizowany przez plerwszegu prezesa-Polaka Leona 
Raszcję i kuratora prof. Dziedzica lic
ył 20 członków z wyżs/y ch 
klas od VI do VIII a w 192
 roku :12 członków Posiada:3 no- 
woczesne łodzie sportowe. pomieszczone w gimnazjalnym Domku 
wioślarskim koło portu nad Wisłą. 
Poza ćwiczeniami 
 razy tygudniuwo odbywam'mi, człon- 
kowie urządzali dalsze wycieczki do Bydgoszczy I J wyścigi że- 
glarskie, do Koronowa, Grudziądza i inne pomniejsze. Picrwsze 
Wianki w Chełmnie odbyły się 25 czerwca l
ł:!1 na dochod Klubu 
a staraniem Komitetu z pp. Dziedzica inż. Matusińskiego, naucz, 
Rugego i sędziego Starschedla złożonego przy wydatnej pomocy 


.. 


--
>>>
- 135 - 


członków Klubu. Obecnie kuratorem Klubu jest prof. M. Styrnat 
Z Kroniki zakładu zaznaczyć należy, że w murach jego od- 
hył się -I: i 5 maja 1921 r. Walny Zjazd delegatow Towarzystwa 
nauczycieli szkół średnich z okręgu pomorskiego, 1:1 i ł.ł września 
zaś uroczysty Zj.łZd byłych Filaretów i FilomatÓw pomorskich. 
Z dostojnych Gości odwiedzili gimnazjum ks. arcybiskup-prymas 
Dr. Dalbor i prezydent ministrów Ponikowski. 
Gimnazjum żeńskie (humanistyczne). Powstało ono z prze- 
kształcenia dawniejszego Liceum miejskiego od J września 1921 
a przejęte zostało przez Rząd polski jako gimnazjum państwowe 
l)d Nowego r
oku 192
 r. i mieści się w nowym gmachu.) prze- 
niesionej w l
}tO r. do Grudziądza wyższej szkoły realnej przy 
ulicy Tadeusza Kościus£ki. 
Po przejęciu Liceum żCllskicgu od Nicmców kierow61ictwo 
sprawował ks. Marcin Kownacki, Po przeobrażeniu Liceum na 
gimnazjum dvrektorem został Dr. Rediger Franc. Do grona na- 
uczycielskiego należeli: ks. Wal. OSfowski, Bogdan Ruge, M. 
Bauchówna, Kasprowiczówna. J. Konertówna, K. Kończewska, 
Stef. Michalska, Mu
zyiłska Anna, A. Nowicka, Dr. Stolarzewiczowa 
Halina, Zof. Tchórzewska. Ponadto uczyli z gimnazjum męskiego 
pp. Dziedzic, Lok Sławuski, Dr. Stolarzewicz i Styrnał. W roku 
1923 uczyli pp. Kussunoga Wiktor, Krefft Stcfan i Glapińska. 
Uczenie było w 19
II

 roku :109 w 9 oddziałach, naro- 
dowości polskiej było 301i. niemieckiej 3, wyznania katoJ. 304, 
plawosławnego 4, mojżeszowlgo l. 
Zakład posiada gabinety chemiczny, fizykalny, historyczno- 
geograficzny, przyrodniczy i rysunkowy, bibljotekę dla uczcnic 
i bihljotekę nauczycielską zawierająca dużo cennych i rzadkich 
dzieł, przekazanych w spuściznie po dawnem gimnazjum męskiem 
filji Akademji Krakowskiej, Bibljuteka ta jednak ucierpiała z po- 
wodu nienależytego przejęcia i braku kontroli i opieki tak, że 
wiele cennych dzieł dzisiaj trudno się doliczyć. Frekwencja 
uczenie stosunkowo liczna dlatego, że przeszło 100 uczenie po- 
zostało z dawnego gimnazjum kresowego. 


*) W gmachu tym opróżnionym przez Szkołę realną mIeściło si, 
IUZI'Z rok szkolny 1920/21 gimnazjum żeńllkie kresowe pod kierunkiem dyr, 
Bronisława Zapaśnika i p. Z(\fji KlerSnf)wski
j Uczenlce pochodziły z ob- 
szarów zajętych przez bolszewików 


-
>>>
- 136 - 


Rolnictwo. 


Powiat i wognle ziemia chełmitiska słyncła ze swej urodlaj- 
ności i wysokiej kultury rolnej i po dziś dlień należy do pierw- 
szych na Pomorw. 
Z ogólnego obszaru powiatu 7::"!(iO;j ha m a c
1i iBO-iHi morgÓw 
przypddało według stdnu z I kwietnia 19'
2 r. na lhogi 1672 ha 
6
 a, na wody 1464 ha Oa a, na grunta budowlane 7aO ha 04 a: 
Pozostała rcszta obejmowała według sposohu użytkow.mia: 
4H217 ha :n a roli (i9:28 ha 94 a lasow 
310 " 28 " ogrodów 8-17:!1 " w6d 
7042 " 70" łąk 604 " 2ą " nieużytków 
4788 " 21 " pastwisk . 
Ml-śĆ morgów magdeburskich otrzymamy mnożąc hektary 
przez 4. 
Odnuśnie do uprawy ziemi w powiecie w roku gospodar- 
, czym 19
 l przedstawiała się ona następująco: 
Obszary użytkowane rolniczo 2200;)9 morgÓw czy!i 7;',7°'1' 
calej powierzchni, obszary uprawione w 192J r. 180877 morgów, 
nieuprawione 4182, nieuprawione, używane jako pastwiska 
fi::"! 15, łąki nawodnione 826, inne łąki 
G700, pastwiska 11 2,0. 
Z obszaru zatem rolniczo użytkowany
h uprawiono w 1921 r. 
8
,4°/e a nie uprawiono tylko 1,9 01 °, jako zaś czasowe pastwisko 
2,7°/0. 
Wogó!e Ziemia chełmińska a wśród niej nasz powiat wy- 
kazał po turuńskim powiecie najwyższy procent uprawionej 
w 1!)
1 r. ziemi ornej, 
Według lasiewów w l !1
1 r, wykazał powiat chełmiński 
pszcniC) ozimej 106HO morg6w, żyta ozimego 14:);)4, jęczmicnia 
jarego 1489.), owsa 1 :ł012, roślin strączkowych na ziarno 17216, 
ziemniaków rychłych 204!), pMnych 22497. buraków cukrowych 
8628, pastewnych aOH8, roślin pastewnych na ziarno H318, na 
paszę 161;H morg()w, 
Najwięcej przeto uprawianu ze zboż żyta, potem jęczmienia. 
owsa. wreszcie pszenicy, ziemniaków tyle co pglenicy, jęczmienia 
razem, buraków cukrowych i past
wnych tyle co owsa, roślin 
pastewnych na ziarno i paslę tyle co ziemniaków, wreszcie roślin 
strączkowych na ziarno połowę tegu, co pszenicy i ziemniaków 
razem. 
Płodozmian nie jest jednolity, zależy ud rodzaju gleb, i wiel- 
kości gospodarstwa. Z powodu trudności wywołanych wojną 
i jej skutkami prowadzi się tu i ówdzie dliką gospodarkę. 
W intenzy
niejszych gospodarstwach stosuje się płodozmian
>>>
137 


trój- lub czteropolowy jaku normalny, pozatem dwupolowy dla 
gleby piaszczystej (lyto - scradella), ośmiopolowy dla średniej 
gleby, siedmiopolowy dla lepszej gleby. r/ddko natomiast dzie- 
sięcio i trzynastopolowy. 
Wvdajność plonów lależnie od 
kby i znawożenia. Średnio 
otrzymywano z jednego hektara w centnarach metrycznych 
(a 100 kg.) 
pszcniC} od 13 do t5 ą 
jęczmieni.! 1:1 iG 
OWH 13 t
 
tyta 14 
4 
grochu .. J;J ,. :W " 
mieszanki 15" :!! " 
koniczyny :111" fiO " 
Glcbę uprawną dzieli się według urodzajności na 7 klas, 
które mOżl1a uzgodnić z innem oznaczaniem według uprawy pIo- 
nów i tak od 2 do 4 klasy gleba buraczana. od 5 do 6 klasy 
gleba lytnio-kartoflana a od () do 7 pastwiskowa lub 
iasczysta 
(pod łubin lub scradcHę) 
Co do składu chemicznego i miąźszości swej jest gleba na 
ugół lekka. piaszczysto-gliniasta. gliniasto-piaszczysta; na nizinach 
nad Wisłą namułow/)-torfiasta; tu i ówdzie występuje gleba mar- 

Iowatd. wapicnno-piasLczysta lub gliniasta tak że na jednym 
większym obszarze poza niziną nadwiślallską występują obok 
siebie rÓŻne gleby pasami. co się uwidocznia llobitnie na wy- 

Iądzie plonów. 
Gleba nal)g6ł wymaga starannej uprawy, wiele nawoz6w 
sztucznych i obornika. Obornik idzie pod okopowe to jest bu- 
raki cu
rowe i ziemniaki a czasami i pod pszenicę. sztuczne zaś 
lIa\ lJzy azotowe jak saletra chilijska zawierajtca w sobic do 
ii'i" . alotu, siarczan amonowy z :Wo o azotu w postaci amoniaku, 
Itakj nawozy fosforowe jak supelfosfat minealncgo lub kostnego 
po....hod/cnia z l:;! do 18°, o kwasu fosforowego, ualej żużle Tho- 
masa czyli tumasyna z l:! do iO n J kwasu fosforowego, następnie 
na wozy potasowe jak kainit z 1:;!0" a solc potasowe z ao do 
-10 0 " tlenku potasu wreszcie nawozy wapniuwe jak wapno palone. 
margiel i sZ]dm cukrowni są w wic;kszej luh mniejszej mierze 
stosowane zaldnie od jakosci, połużenia i stanu gospodarki. 


ziemniak6w od l:!O do :!411 II 
burak6w cukrowo ,,:WO :łOU 
" pastewnych" ;łun " !JOli 
brukwi " JOO " 50U 
marchwi " :
Oo " !'iUU 
siana dwukośnego,,:m -w 


*) dwup{»ówka 
hÓjPi,lówkJ. 
c..rteropolówka 
sicdminpol6wk ł 
I :. 'Jpowe-groch 
"ś'uiopoluwka 
OkOPL'\\/ v 
łI.l': J;() 1\ c 


żyt"'-scradella 
ozimino1-O f)
IO\\ e-jar7yna 
ok' .we-jJfzynt-koniczyna JZJn'ma 
ozimina -"koI) W/' -jar-{yn3 - koniczyna-07imin..
>>>
- 188 - 


Meijoracje rolne, drenowanie były stosowane indywidualnie. 
odwadnianie na większą skalę wykonano jedynie na niziniach 
nad Wisłą. W niektórych miejscowościach odwadnianie nie zostało 
należycie ujęte i wykonane, przez co wytwarzają się mokradła 
i zabagnienie podczas lat więcej deszczowych. Gospodarstwa 
rolne należą do typu większych i średnich natomiast bardzo 
małych, karłowatych jak to jest w Małopolsce nie ma. 
Inwentarz martwy nadkompletny, obficie zaopatrzony w ma- 
szyny i narzędzia rolnicze atoli rÓŻnych typów i fabryk przez co 
naprawa w razie uszkodzenia natrafia na trudności i pociąga 
większe koszta. 
Domy mieszkalne i zabudowania gospodarcze przeważnie 
murowane, kryte dachówką. papą, gontami a rzadziej słomą; 
niektóre większe majątki mają własną siłę popędową elektryczną 
i elektryczne oświetlenie. 


Inwentarz t.ywy. 
Według spisu z :m wrzesma HJ:!1 r. na innem miejscu tabe- 
larycznie uwidocznionego liczył powiat H!)8
 koni. :!:!afiH bydła 
rogatego, 
4876 owiec, a:
278 świń. 
Konie rasy mięszanej; (rasowych brak) nic dziwnego gdy 
na Pomorzu rozróżniamy 95 różnorakich mięszańców koni bez 
typu. Koni szlachetnych, półkoni albo koni zimnej krwi (czystej) 
jest bardzo mało. Przeważają konie mięszane rasy Oldenburg. 
MecklenburK, wschodnio-pruskie. ciężkie i ciepłokrwiste. W Ostro- 
mecku są rasy angielskiej. mięszanej. 
Bydło przeważnie rasy holendcrskicj i frY7yjskiej, maści 
czarno-białej, hodowane więcej dla mleka, którego średnio na 
dzień od krowy otrzymuje si
 8 do 15 litrów. . 
Wołów roboczych używa się do pracy na roli też. 
Obory zarodowe mają następujące majątki: Działowo (p. 
Jeżewski), Kamlarki (A. Kurek), Kałdus, NapnIe (p. Szulz), Nowy 
dwór (p. Witte), Pnicwitc (p. Siudowska), Rozgarty (Dr. Go
rtz). 
Unisław (p, Zientak). , 
Licencjonowanych buchajów w powiecie byłu na wiosnę 
l!:J:!:ł roku .HI pod kontrolą Pomurskiej Izby rolniczej. 
Świnie rasy krajowej (veredeltes. deutsches Landschwein) 
mięszane z angielską rasą Y orkshire. 
W ostatnich czasach hodowla trwdy chlewnej z powl)du 
małej opłacalności uległa puważncmu obniżeniu ilościowemu. 
Gospodarstwa większe nieomal wyzbywają się trzody, ograniczając 
się do trzymania kilku macior. 
Owce hoduje się głównic dla wełny fj do 8 funtl)w średniu 
przy strzyży z owcy otrzymywanej, ponadtu i dla produkcji mięsa. 
Odmiany owiec są różne i tak merynosy, krzyżowane odmianami
>>>
- 1;ł9 


angiel
kiemi, rambouiletty, precosy i nowy typ "mel
" jeszcze ni
 
zupełnie ustalony. 
Mleka od "wiec podobnie jak u góra;i w Tatrach na serki 
owcze, bryndzę i żętycę nie odhiera się, albowiem owce pomorskie 
nale2ą do innego gatunku, 
Owczarnie zarodowe znajdują się w WichorZlt (właśc. 
v. Loga) w Stolnie wzorowo prowadzona rasy Merynos-Lester 
(Dr. Struhing). 
Kozy rasy harceńskiej i saaneńskiej dopiero podczas wojny 
wydatniej zaczęto hodować z powodu braku mleka i trudności 
odżywienia dzieci w gospodarstwach ekstenzywnych i karłowatych. 
Hodowla królików poczęła się rozwijać takie podczas wojny; 
gdzieniegdzie rozpleniły się tak, że w dzikim stanie żyją w lasach 
i po polach. 
Hodowla drobiu z powodu wojny i wyemigrowania wielu 
wybitnych hodowców-niemców podupadła i 7malał3. Z 'pomiędzy 
kur wyrMniły się Orpingtony żółte, Wyandotty białe Plymouth- 
rocki, Minorki czarne oraz włoskie kuropatwiłki a ostatnimi clasy 
odmiana polska zielunonóiek; z indyków Mamuty bronwwe; 
z kaczek Pekiny i ROlleu; z gęsi Emdeńskie pomorskie i włoskie. 
Pomorska Izba rolnicza w Toruniu zahiega coraz wydatniej, 
ahy w zakresie wydajności gospodarki rolnej i hodowli inwen- 
tarza niesć pomoc i poradę fachową przez zakładanie i suhwen- 
cjonowanie stacyj zarodowych. 
Ubezpieczenie plonów i budynków dokunuje si
 w różnych 
Towarzystwach jak Vistula w Tczewie, Pomorskie Stuwarł:ysze- 
nie ubezpieczetl od ognia w Toruniu, Ceres, Piast. Snop, Vesta 
i Kasa Krajowa w Poznaniu. 
Roboty w polu rozpoczyna się zwykle w marcu na ciepłych 
glebach i w kwietniu, sianokosy z końcem czet wca i sierpnia 
żniwa w połowie lipca, okopowe dubywa się we wrzcś:
iu i paź- 
dzierniku a cukrówkę nawet w listopadzie. Roboty w polu trwajl 
lazwyczaj do listopada. 
LałY, 
Lasy w pflwiecie lajmują 27715 morgów czyli b9:ł8 ha ob- 
szaru. Jest ich nie wiele i nien}wllomiernic są ruzmieszczone, 
mianowicie na wschodzie poza Unisławiem i na zachod7ie od 
Wabcza ku Łunó\wom i nad Wisłą od miasta do Bieńkówki na 
Kępie, 
Największy obszar leśny posiada Ostromecko :ł05I ha, 
Bolumin 662 ha, Raciniewo 406 ha, Wahcl -ł-oo ha, Ozin 250 ha, 
Orubno 175 ha, Paparlyn 1:ł4 ha, Prohostwo Czarle w Słończu 
1O
 ha, Rząd w Lil1jach l06t hą i n.t Ostrowie panietiskim 
OO ha. 
Drlewostan 
kłdda się prlewdżnie l drzew iglastych jak
>>>
140 


sosna, świerk, jodJa rzadko zaś modrzewie, miejscami występuj
 
też dr'lcwd liściaste jak brzozy i buki .dęby i graby, białe i czer- 
wone olchy, jako zaś podszycie leśne leszczyna. jałowiec, wrzos 
i wietrzny łubin. 
Gospodarka lesna prowadzona racjonalnie, wyrąb lasLI ob- 
liczony normalnie na 1:!0 lat w rzeczywistości dokunuje się 
co 80 lat. 
l grzybów w naszych lasach napotyka się borowiki, pie- 
czarki, maślaki, gołąbki, kOlaki, morchle, rydze, olszówki, lisówki, 
kurki itd. 
le zwierząt dziko iyjących, wyliczyć można dziki, daniele, 
jelenie, sarny, lisy, borsuki, kr61iki, zające, wiewiórki, z ptłków 
zaś bażanty, kuropatwy, dzięcioły czarne, zielone i pstre, słonki 
nad wodami, dzikie kaczki, gęsi, czaple. 


Pszczelnictwo. 
W czasach pl zedwojennych stan bartnictwa a zarazem 
i ogrodnictwa był znacznie pomyślniejszy niż obecnie, wybitnymi 
pionierami tej tak ważnej i pożytecznej gałęzi gospodarstwa było 
głównie nauczycielstwo jak p. Nowicki Piotr z Wabcza, Jan 
Tkaczyk z Linówca, p, Strellski z Chełmna, Wiecki z Czystego, 
Zakrzewski w Grubnie obecnie w Grudziądzu, śp. Nikodem 
fil cek z Pniewitego nadto Ernst Oesterle z lakrzewa, Wojciech 
Muz81ewski z Kornatowa, Wiliiiski z Pniewitego, i Antoni 7aremba 
z Wabcza. 
Największe pasieki w powiecie posiadają ob
cnie: pp. Jan 
Tkaczyk 50 pni, Aleks Henke w Sarnowie ..O pni, Gustaw Busch 
z Malankowa. ks. Kaz, Chmielecki i P. Nowicki w WabcZlł po 
SO pni, Jan Gołębiewski z Lisewa, Aleks Jankowski i Wojciech 
Muzalewski z Kornatowa po 
5 pni. 
Rodzaje ulów są rói.ne, przewagę lila okrągły, słomiany 
magazyn Kanisa, mniej uiywane są uJe szeroko-ramkowe Freuden- 
steina (dobre), 3 i 4 piętrowe Fabiga, turyngskie Gerstunga i ule 
lecha (dobre). Stary typ spiczastego kosza wyszedł z uiycid. 
Najstarsze typy pni posiada p. Nowicki w Wabl.:zu. 
Gatunki pszczół są także mięszane: najlepsza w naszym 
klimacie północno-niemiecka, po części mięszana z południowo- 
słowiallskiemi i włoskiemi, lepiej je jednak zastępować pszczo- 
łami z Litwy i Łotwy jako ba
dziej zahartowanemi, 
Wydajność średnia z pnia od 15 do 20 funtów, niektóre 
pnie wyjątkowo dawały nawet po 50 i więcej funtów. 
Organizacja bartników jest dopiero w toku tworzenia, istnieje 
na razie jedno Towarzystwo pszczelnicze na Kornatowo i okohcC;, 
mające :35 członkow z 395 pnianH, istniejące dawniej dwa ną
>>>
. 


- at 


Czyste i 6kolicę jakrlteż trzecie na bogatą w kwiat nizinę nadwiś- 
lańską upadły, pozostawiając tylko resztki dawniej słynnych pa- 
siek, które odnowić będzie zapewne zadaniem organizacji powia- 
towej w przyszłości, tem bardziej, że bartnicy z całego Pomona 
utworzyli 15 marca 1922 w Grudziądzu "Związek Tow. pszczel- 
niczych na Pomorze" i wybierając na prezesa naucz. Zawo- 
dzińskiego z Tuszewa. Do Kasy Związku płaci członek wkładkę 
od pnia wraz z ubezpieczeniem. Organem Twa jest tygodnik 
Kłosy w Toruniu. 
Celem Związku jest popieranie rozwoju pszczelnictwa na 
Pomorzu, zakładanie wzorowych pasiek i stacyj doświadczalnych, 
urządzanie pracowni przyborów i przetworów pdsiecznych, popie- 
ranie uprawy drzew i roślin miododajnych, udzielanie porad ust- 
nych, pisemnych przez instruktorów, zebrania, kursy, wystawy 
pszczelniczo-ogrodnicze, pośredniczenic i obrona u Władz w spra- 
wach bartnictwa itd. 
Władze państwowe za mało id,! na rękę bartnikom w spra- 
wie cukru na podkarmianie pszczół a społeczcństwo nasze nie 
docenia korzyści bartnictwa, którc między iTlncmi potrzebuje, by 
ścieżki, rowy szos i granice ohsiewano białą koniczyną, obsa- 
dzono drogi lipami, kasztanami, klonami. akacjami i owocowemi 
drzewami, hainiska zaś i mokradła wierzbą (Salix capora _ Sal- 
weide). 


Towarzystwo ogrodnicze na powiat Chełmno. 
Istnieje od 10 lipc.ł lYil r. zawiązane z inicjatywy Pumorskiej 
Izby rolniczej, starosty Dra Ossowskiego i p, Ludw. Kewalskiei_ 
z Lisewa, Liczy członków 
1 z prezesem p. Seidlem, powiato- 
wym ogrodnikiem a L. Kowalskim jako zastępcą. 
Celem TW-ł rozwój ogrcdnictwa a w szczególności sadt)- 
wnictwa w powiecie prze.!: zakładanie szkółek drzew owocowych 
a przedewszystkiem powiatowej szkoły, projektowanej przez Wy- 
dział powiatowy, zbieranie nasion dzikich jabłek, grusz, wiśni, 
śliw, sprowadzanie odpowiednich gatunków sadzonek, urządzanie 
zbiorowych wystaw owoców, warzyw i kwiatów, zakładanie ma- 
łych ogrodków i sadów na\wt pl zy domach robotniczych, pou- 
czanie o korzyściach z ogrodnictwa, "do. ktOl"ego nasz powiat 
znakfJmicie się nadaje a czego dowodcm są nowocześnie urzą- 
dzonc i prowadzone ogrodnictwa wiejskie jak: Grubno, Stolno, 
Wabcz, Kobyły, Lisewo, Wrocławki, Zygl"id, Bajerze, Napole, 
Płutowo, Wichorze i miasto Chełmno. 


Kółka rolJtiez.. 
Są jes
(z. nielinne 


na og.ł słabe si4: rezwijaj'i z iraku
>>>
- t4a 


zrozumienia przez ogół .członków potrzeby, korzyści i inicjatywy 
ze strony samych członkliw. Najstarsze jest Kołko roln. w Lise- 
wie, jeszcze w 1870 r. założone jako Two. rolnicze zrazu dla 
powiatu chełmińskiego a potem dla parafji Lisewo a wreszcie 
przemienione na Kółko, liczy około 100 członków Prezesem jest 
p. Florjan Buczkowski. 
Kółko rolnicze w Czarzu liczy około 60 członków, istnieje 
od kilku lat, przezesem jest p. Buczkowski Teofil z Nowejwsi 
szlach. 
Kółku rolnicze dla parafji chełmińskiej z ks, Dr. Rogalą 
jako prezesem liczy około 50 członków i odbywa posiedzenia 
miesięczne naprzemian w Chełmnie lub na nizinach w Kolnie, 
Podwiesku. 
Kółko rolnicze w Starogrodzie liczy do 70 członków z pre- 
zesem ks. Leonem Lipskim. 
Kółko rolnicze w Wahczu ma .do :lO członków, prezesem 
p. Grzybowski R. z Rybińca 
Kółko rolnicze w Boluminku, najmłodsze liczy około 
50 członków z prezesem p. Falkowskim. 
Wicepatronem Kółek w powiecie jest od 19:.!0 r. p, Błocho- 
wiak józef z Gorynia a sekretarzem-instruktorem p. jan Kuzdrzał. 
Zjednoczenie producentów rolnych z siedzibą w Chełmnie zawiąza- 
ne w 19
0 liczy około 500 członków-rolników większych i mniej- 
szych i ma na celu sprowadzanie artykułów potrzehnych rolnikom 
i korzystne sprzedawanie produktów rolnych. Prezesem jest p. 
Błochowiak józef. 


Kreislandbund. 
Podobnie jak Zjednoczenie producentów rolnych, polskich 
skupia w sobie producentów rolnych, niemieckich, których liczy 
ritO jako członktlw. 
Stowarzyszenie to, założone 17 marca l \11 H roku ma ZarLąd 
złożony z 1 (j człunków. reprezentujących poszczególnc grupy 
osad w powiecie, 
Celem Stowarlyszenia jest: t. Porada w sprawach finanso- 
wych (podatki, hipoteki).. 
. Zastępowanie członków wobec wła- 
dzy. 3, Sprawy robotnicze (taryfy zarohkowe, posrednictwo 
pracy, sprawy mieszkań i usad). 4. Pośrcdniczcnie i wymiana 
produktów rolnych i .lrtykuMw potrzebnych w rolnictwie nawozy 
sztuczne, zhula siewne i nasiona, maszyny, sprzęt} i inwcntarz 
żywy), ii. Porady fachowe i oświatowe dla czł()nkow i Kół nie 
rolniczych. 
Stowarzyszenie nie załatwia spraw Clłunków z ohliczeniem 
na zysk, jedynie pośredniczy w kupnie i sprzedalY.
>>>
.. 


143 


Administrację opłaca się ze składek członków od morga 
posiadanej ziemi. 
Przewodniczącym Stowal zyszcnia jest p. Gerhard Witte, 
właściciel dóbr rycerskich Nuwy dw6r a sekrełarzęm p. v. Gylden- 
feldt, urzędujący w biurze Stowarzyszenia przy ul. gen. Hallera 
w Chełmnie. 


Większa własność niemiecka 
w powiecie chełmińskim w r, 1922. 


---
 ---- ----- - - -- .c - --
 ---- - 
.. Rodzaj uprawy w h. 
c u 
.c::!CII _Id l' I . 
Nazwa Nuwisko Reli- u"': ... 
N.... ra 
majątku wlaściciela gja t.

 :ł: I oj - 

 ._ ClI 
 '" .- t; . :I 'O 

E.c e .¥ .. '" ulo 
" ;t s c. .!! al_ 
0- 
l Bllga rt ks. Renthelm Adolf Ew. 285 271 6 - - 5 3 
i Batlewo Wegner Hans " 533 463 2 - 2 25 41 
3 Błachta DommeJ Werner 
Wilh. . 202 181 10 - - 6 5 
4 Bloto Pan!legrau Wilh. " 54 21 15 16 - 2 - 
5 Bolumln ks. Bentheim Adolf " 1067 343 38 9 662 12 1 . 
6 Brank6wka Wichert ArnGld meno- 
nita 50 30 5 Ił 3 1- 
7 Dąbrowa Duwe FrtC Ew. 154 73 3 4 74 
8 Dąbr6wlra Schau Al ert " 105 55 2 3 45 - - 
g Leibrandt Otto Emil . 52 44 - 6 I l - 
10 Dubleino 8utzmann Ferd. " 142 130 5 - 6 I - 
11 EII!le;thal Ohl Edward . 80 80 - - - - - 
12 Strilbinł Oerd. jun " 210 15 15 18 160 ! - 
13 Falęcin Strebe arol sen. " 921 814 6 - 24 16 61 
14 Plrlus Prlboth Anton " 68 60 8 - - - - 
15 Gluchowo v. Alvensleben 
Gebh. " I 825 770 5 17 - I 25 
16 Gołoty ks, 8eutheim Addf " 553 385 58 70 - 31 g 
17 Jeleniec Bischoff Małgorzata " 561 508 I - 20 10 22 
18 lfzefkOwo Plehn Konrad " 549 481 łO I 13 I 6 
19 obyły Strilbing Rich&rd " l76 263 4 l - 4 4 
20 Kokock.: Boehlke Richard " 129 58 25 ..O I 5 - 
2' " Otto Janz " 80 33 17 15 2 '3 - 
22 " Sorau Wilhelm . 55 30 10 8 -- 7 - 
23 " Tews Marta . 97 6
 8 16 I 18 - 
24 Krusi'; Timm RuduJf " 60 29 l 10 10 - II - 
25 Puhan Jall " 499 462 7 3 Iii 15 
26 L'JII.wy Backer \,\t ilhelm " 85 52 20 -I 1:1 
 - 
27 " Bartel Jall mello- - 
lIita 64 27 'T 2 
28 " Ooertz Jan ew. 6ł 42 g 8 .. I - 

 Małe Czyst
 Polak ElLa " 79 49 "I 13 5 - 
30 Klein Frvc " 55 53 - l '1- - 
31 KClnzle Marta " 75 6! 3 2 l - - 
.j2 1 : St'iibin
 Karl " 101 101 -,- - 
33 MgOSilCl BuhBe HallS " 599 553 17 - 27 2
>>>
- 144 - 


N a g łówek jak p o p r z e d n i o, 


3 
3 
3 


l Młyńsk P,.iboth Otto cw. 150 138 10- I -I 
 I 
5 Nien:c:zyk Witte Reinhold " 301 284 4 1 - 8 
6 Nowav. ieś 
Chelm. franz Reinhard menu- 
nita 60 23 4 4 28 ł - 
37 Nowy Dwór Wit1e Gerhard ew. 349 330 51- -, !4 - 
8 OMromeckr v. Alvensleben 204 i 60 
joa..ll. " 3197 826 2051139 17 
3!; Paparzyn Reichel Kurt " 671 512 17 3 124 14 I 
, 
40 Piątkowo Westfal Henryk . 377 340 10 I Ó - i5 6 
41 Picń n,,,ldt Hermann . J80 ]47 10 - 21 - 2 
42 Pilewice Klatt Ernest menu- 
n:ta 547 495 23 i 8 1 10 11 
43 Płą
hawv Staub Gustaw ew. 61 45 11 12 
I 
 - 
4-ł Podwiesk Steltnf'r GUSldW .. 58 46 2 2 -- 
45 R.:f4 Binkowski Alfred " 77 14 4 2:T 
 
I 
46 Rafa KunkeI Hermann tli '
o 51 2 6 
47 Rozgarty Goertz Ernest meno- 2 1 11 
nita 70 50 - 
48 R6tn.:wo Unrau jan ew. 54 36 - 10 '8,-,- 
49 fr3se Mdkll 60 10 12. 8 - 10 20 
50 " Teskc Hernyk .. 107 48 2 5 1 24 2 8:- 
51 Ruda Mahron Fryd. i 
dzieci " 85 40 j 2 - I 42 - 
5: Sosn6wka Bartej jan mcn(l- I 
nita 73 :1 g 1 18 1 2 8' - 
5:i " franz WIlly Ernest " 65 21 3 4 10 : - 
54 Kliewcr j:m 54 38 I 5! , 8' - 
St ,bl;wice " -121 
55 ks. Hcntheim Adolf " 692 633 I 361- 2 
56 Stoino Sh ii!Jmg Ocrd, " 580 5481 13 1 - I -114' 5 
57 Srorlus Ott" .. 374 341 7 3 r 
58 SZ} mborno Kauf
l1i1nn Erich " 535 ':1'
15i 20 5 - 
59 SZYllych lL rtel lIermann meno- 
nita 57 8 I - 
ł"'0 Tytł
wo Rassow Wilhelm ew. 227 206 12 4 1 - 3' 2 
I 
61 Ust Gnscheldt Aug. " 58 46 2 10 - - 
62 Wlterow.l Heil 'mdnr: R. bel t " 93 fl!j 3 
I 3,- - 
63 " Wil!ł:r j:1I1 " 69 58 I 5 3 I 
64 " v. Log,! EUrieda " 87 74 5 'I 3/ l 1- 
65 Ce I,U RCinkc R..hert " 837 I:; I 28 8 3 40 11 
66 Wilh1ządz fbcher Karl " 164 II l '- 51- 
67 Wicrzbr wo BrandE'S Fryc .. 280 258 1 
13 4 łł 2 
68 Zakr.l('wo Strobel M " 6ł 56 I - - 
69 
egario\Vice Strtibing Gerh. 67 66 11- -1- 
711 Bremer Richard " 454 435' l -118- 
71 Zygl
d ks. Bentheim Adolf ł517 550 I 19 I I 10: 38 
r
a2.e,,; 2C69 I 14807 1 1012 S4213409;513' :43P. 
I 


3
>>>
....... 


r:: 
o 
C 

 

 


c 
:;: 
fi) 
:: 

 
ul 
Q) 
'C::; 
l, 

! 

 

 
In 
c: P.1I M. 
,
 mni?feUJ 
N ,e!UijJZlJ!,\\Od 
'U 
,et) 
'= 
c: 
(;f) 

 
;;: 


tS P.pOt., 
.J:: I
 

 'il1óllU 
-- 

 I ASP., 
tS 
5- I '..\\
Sp.d 
:s 
CLI I
 
'Ci;"' 
N -- -- 

 I 
O elOJ 
Cć 
- 


(,
 I 
..". 
CI) 
-e 
Q.. 



 
:
 
- J) 
.:::; 
:: .:::; 
.:!lo: -m 
er; tS 
.
 'i 
N 
:-J 
Z 
tS 
 
:?; 
N 
 
tS a[ 
Z -:: 


-:. t.ł5 - 


uj 

 

 
E 
CLI 
;; 
CLI 
N 
5- 


tS 
c: 
.
 
Ci; 
N 


 


.:u 

 
u 
5 
;j) 
Cć 


-- 
"3 
'::1._ 
:::: 
:u
 

.:!Io: 
CLI U 

x 


.C3 
O 
"C 



 
.:!lo: 
VJ 
O 
s:: 
5 
CO 


o..: 


.... 
CLI 
:: 

 
es 



 
..s::: 
:;:
 U 


&)g 
Q 

 C'I;S 

 

.S 
N _ CLI 
O 
::I: 


I I I I I I I I I I I I I \- I I 1-- 

-N-('..ł"'" --N -:: I I "': 1.';"--': OJ N-
-N 00 1.0 


T-I-'-;N
T'
06-- 1-
N;...-n
T;"'
 I 


-I CO rT-1 -rej) I Il-l
 1-

I-

l
T 1- 





I



OO
--__





 
-
 -;..,-
 --;:, 00 -:i; =--
 r::;.-.:.. 
- as-t-: 7-10' r::- 1.0 It').::. r::... 

1.O

ooa
c
=

.
_
o
o
 

 

 
 

 







8






g




p- 
at:. 'I"""" ...- i":"- .- ..- .:,,:: "':'-J 
. 


.:!lo: '(;; "_ ..ó 

. 
 
.
 
 E ..=J _ 'a) 



-
 





 
 $ 

 
..: =.;.. ClJ = c:._ 
a_._ rr. ot:"" 
 
 :::;-._ 

;
!








- 
tS..s:::

 
c 
 .- __ 
 u ;: : '" rr. .:.t 
 eJ.- 1. 

 
:g
J:"E gr
,
"2U: 
 
'


.
 E 

 
,.. c.. o ...... ,= c:: c ,.o.J:; .-,.., 
 
 v'- '-..s::: .... 
::E 0..-5'
 E -E 
 
 Ę ..:= 
 
 
 
 C,J F -g 
 g 
 
xoQJ

o
88





o
ffi
 


o 
u C 
!'1 ;: 
ij'o 
.
.... 
tS :;; 
coro 


tS 
.:!lo: 

 
,,-o " " 
..o 
tS' 
o 



 
VJ 
,:: , " 

 gu 
S _ 
" "
a. 

 .g'
 
es 00 


E 
.2" 

 =::$ S 


:g 
'
i 
"'N"i: 
.C; o 
 
ou::oooo 


-N
 
 


OO
>>>
lł6 - 



 
t 

 

 
 


C':I 
C 
\1 
'Ej 
ra 
N 


-ci 

 
LL. 
.:# 
U 
ra 
VJ 
:J 
E 
LI 
.; 
(\) 
N 
Q. 


r-: 


c 
C 
C':I 
Ej 
" 


o 



 ,- I I l::! I I I I I I I I. 

-
N-;;"- '"ł' 

'cF)Ici"'N 
-N - - 


I I I I I I I I I 
a.r;,
='-I':'Ia.r;,-- 


'-, 
C 
"'ł=' 
Q) 
N 
... 


-
 
r- 


1IIINg-'-I=".'1 ' 
12-N""fTI 
N 


I , I , I '=':I S 
 o)--ćn'C:-

I-
 


I I I I I s-TT r 



 

6


="o-



-
 
c.. 
-'ł""""'I___ 
-'.- 
- 
 O r- c.b ;r- OO-
-
 r-'- 01 
 - 00 00 
.:oc 00 00 ę ':'1 01 O =" 
 ę C':I 
 'I:t' 1.0 "Ił 
CI:! ':'1.... t- 



 
 I
"" 
 ':'1 .

 



:;



ió 
"':\1- ...... 



 
(\) 
:ł 
-O 



 
c

or--
oo


or- 


O


o- 

O

-r-



t-
r-
 
r-

OO


t- 

 


 


 
 
- . 


b/) 
"' 
Z 


"2 .' 
 

 
 CI) 
 E .....:.
 .c 
ctS 
 6k c: 
 Qj .
 '- 

 en 
 
 
 ::: .
 
 c -c 'C:; ;:0-'.2 "' 
.
 c;; c 
 
:;:._ v'- -= - u.. 
. . 
 :::G C C 
 "i:; o 
 u.. -.:£. -. 
 c: '0' 



C::IC_
VJ_ __ _
NVJ_- N
 - 
::: VJ bD.£ -'.- 
 
 
 :.;;;; 
 
 
 
 
.o 
 
 
 ra.
 
 2: 
o 
 
 C._ 
 
 t ::;: VJ 
 -::: Ul -o tS \1 o 
 
 
 s "' en 
 
";J; 
 - 
 
 2; ra...... 
 
 C tS 
 -':1.. @,'C o.S! VJ V 
 
 lU 

w


c
rVJ;
.:.c
o


c.:.c


-o
 
o.. 
 
 .

 
 tj 
 
.
;:: 
 
.=.. 
 
 
 
 
 (\)".
 
 ,
.::"iS 
...;.- ::I ra 
 &;: tS "' 
 :ł 
 
 N g ::I N LI::I 'O 
 tS .
 rd 

O
OO


OOO
NOO

NU 
OOOO


N 


o 
 
 
.E E.!! Q.
 =_ g 

..... E 
 LI .= .:.c 
oo


 D
 


o 

 
o 
::
 
E 
o 

 


tS 
::: 
N 
.
 O 
O
 
en(\) 
O,
 


 


O 

 
O 
:
 
U 

 

 


-


c

oo= o -




 r-X= O -


 

N
N
N








M 

M
""


 


.......
>>>
I'S 
C 
co:: 
:g'::; E 


]? 
U:uj
:r: 


=
 
.:"R.8
 
CI o';:: o 
E
o..
 
QJ 

 
 .. 
 
QJ 
N 
c.. 


- 147 - 


c 
OL 
v, 
tij 
:;I 
N 


.,j 
C 
QJ 
.o 
QJ 
Vj 
C 
QJ 
 
:;: 


E .5 

 - 
::I:

 

='- 
=2..1":1 
co:: 'O 
..o bD In 

J5c3 


E 
 
'II '", 
E
'E 
J:"5
 
In:r: 


 
 
1::"'- 


 
QJ 
e o.. 
,
 QJ 

 

 .. 
QJ 
 
.g Q. 


. 

 

 
:.o 
o 
.:o: 
'O 
co:: 
o. 
en 


o 



 
.
 

 



 


tt') 11
 

-""
8 

 
=-.... 00 
..,. 
 
..,. 
 
N-f , 
 - 
N 
r- - 
 ')Ó 
?-I .......:0:-: 
-x, 

?2
"! 
CO 
 
 


C 
'O 
Q) 
N 


I I I I I I I 11- 1- I 
 
- 1-"';;:"-1- '-':'1 - .:;.
- I re 
-2 
I 
 I 
 N I -N
 I I 
- I 
'd" 
-
Tf'd" ?:-f--1-t!-' (1 !.O-I 


":'1 I ':'ł"" N t!5 '
T
---;
;:"" 
-2:::: 

 
 r:;! - 
 
 Si 
 
 
 
 
 -
 ;; 
- ':!'- 1f') co 


o. 
o 
o. 


.:o: 
co:: 



 
QJ 

 
'O 


oc-ooto- 

r-

 



=;C
 
 
'XJM MX 
.... 
1 


-- N - '"ł' ł- -to !.P ł:") 
": 
m 
' t') It: ':'1 .
 ł- - r- 
- c:=- o 


b.O 
'II 
Z 


e rre 
co:: ::IbL 

_ 
.s 

 
,- 

;Q..:;;:t 
o
 
 
 

'N &br. 
'O
 co::-; 
::H.' z ro 



 


-ci 
co:: 

t.lł 
 
 
.
 'O -c '- u' .... -- - 
:i
"""

 


 
-ł en ._..
..... 
 en"'- 
,_ ..:.: 
 ...... e "' !lO ::-. 





7;;:X:
:;; 

Cd.llnln;:
UJ'" 

 N.C e - 'c ::s c;: 
;: 
 .g ..r= Cć -c: ;:::; a.. 
 
&a



c3l3
 


'O . E 
-.s 

 
"' :;: 5 'II 
.
;; .... ... 
 
\'1'_ rJ'JCO 




 
C'j_ - er:; 
,,;;..rfj C ;: 

...:
 g 
.ifj O 
'2 
++
:3 


e 
g 
u
 
d.I- 
,- ;\ 
c- 
,'11 
...,J
 


d) C';\ 
...... 'UJ,:,.: 
tf)Q)£J 

S:'C 
U 7 ]d.I 0 
"CIoI
;::- o. C
 
.....;- c: 

 OUC';\ (/) 
z zo 


e V 

.-::: 

 :: ;: 
..... !) 

.c 
0..0.. 


::J N32 
s N;: "g,s 
I: -2 C':!.3 
 
 
 
 
.t:) -O 
 N .g 
 
 

&
£J
:;?;
 



!.Oł-OO
 O -':'ł


=r-oo
 0- 

.
...,. 








= r-r-
>>>
- 148 - 


Ziems!(a własność, należąca do kościoła miasta Chełmna, 
Skarbu Pańslwa i Urzędu Osadniczego. 


.... 
"2.13 
Nazwa Nazwisk" i imię ii I -I i I 
 
II. majątku właściciela tS 
 
I -. ... .. "C 
e v; iJ-g o 

.
 .:2' 
 I 
 ';;G, 
 
I 
l Błędowo 114 I I I I I I 
104-541- 
2 Bolulllinek cu 293 240 ł l 2' 31211- 

 

 Grzybno Vi 70 :-11, H 81 I 2 1 

 Kijewo o 71 f8 - 3 - -- - 
..o 39; 41 51 21 14 - 
fi Sarnowo 
 64 
6 Słończ Q. 
l(dO CZ3rza) 
 179 13: 16/38 1 102! lOi - 
rZynYCh bo 87 55: l l 10 10/ I - 
8 Trzebcz 
 
szlach. u 84 83' l -I -' -I - 
N 
9 Unis?aw VI 79 60 16 - 21 1,- 
o 
Hllwabcz a... 62 53, -I 91 -I - - 
Razem 1103 766' 60103 J24' 50: - 


1II' l sz y n Y Ch I Miasto Chełmno I 5° 1 13' _ 1 - 1 
Inne gminy " 1016 490'208 - 
Razem J 065 503'208 -1 
IV. Skarb państwa-domeny. 


371 _ I _ I w!k- 
13' - 62 

 
50 1 
i 62 242 


J 
f'tcif1 


Grzybowski f I I I 
Stanisław 702 472: 70! _ I 2' 1 1;;8- 
2 Grzybno Gincel 562 4791 21 - -, HI' 4-4 
3 Linje urząd własny I I I I 
(lasy) 1129 33' 10 -'1062 J3
 l l 
4: Linówiec \1.i.ilIer Teofil 342 :120 14 _ I -I 4, 4 
fi Lipienek Hertle Stanisław 74.8 574' 31, 31 I 0 1 20 i 82 
6 OstrÓw 
Panieilski zarząd własny I I I 
(lasy) 322 15 1 6 - 200 l 100 

 RYbiniec Grzybowski I I I 
Romuald 701 63ri 19 331 - 9 ' 5 
8 Szerokopas Szczepiński Artur 347 :
OO 10: 25: - 12i 
Unisław Ziętak Roman 409 324 1 53
 - 16 16 - 
1 I I 
Razem 5262131;)2?34 89 1 129Yl51:U6f
>>>
149 


V. 


Urząd osadniczy. 


-- - 
 


N a g łówek jak p o p r z e d n i o. 


103 


19: :30 1 1 - 
10- 
53 -1-' 
20 1 -, 
9 - 
521301 


6 - 
li - 


1 Gorzucho- 
wo zarząd własny 


349 :300 
Hi6 155 


j Kijewo 
3 Starogrod 
Górny " 
-ł Swietosław Moraczewski 
;j Trzebskie jerzy 408 ;J78 
pole Odrowski Tad. 366 317 
Razcm 13621203 


I 
;;0 - - 


2 


8 - 
3 
:3 


- 7 
::2 22 


Pomniejsze gospodarstwa nabyte pod koniec 1922 r. 
I. Łunawki 61 ha Wolski Zdzisław przedtem Bischoff Mar
. 
2. Mdłe Czyste:n ha Potyrała jan Schendel Leo 
3. Nowe dobro 22 ha Skoczyński Antoni Arndt Hemiet. 
4. Pniewite 29 ha Rinklewski Krebs 
5, Rozgarty 28 ha Lachowski Wojciech KtJrber Klara 
6, RÓŻnowo ;J;) ha Subliński Wincenty Zemke jakoh 
206 ha 
Ponadto od czasu przejęcia po koniec 1922 roku doku namI 
aktów sprzedaży i kupna jakotel zamiany mniejszych posiadłości 
w wykazach nie wymi
nionych w 49G przypadkach między Niem- 
cami a Polakami w odniesieniu do łącznego obszam okr.:u
ło 
4700 ha a pomiędzy Niemcami w ;j;j przypadkach i 380 ha ab- 
szaru gospodarstw. 
Zestawien ie własności polskiej: 
I. Prywatna większa 
11. Kościeln.1 
III. Miasto Chełmno 
VI. Skarb pallstwa - domeny 
V. Urzó1d osadniczy 
VI. Drobna prywatna, nabyta 
Razem 


1287
 ha Drobna, prywatna, 
1103 ha polska własność 
1065 ha przed przejściem 
5261; ha 'Pomorza posiada- 
1;j6
 h. na nie jest tu CJ\,)- 
4906 ha jęta. 
2
:;70 ha 


Komunikacja. 


Gościńce i drogi gminne. 
Pod względem komunikacji kołowl'j, ilłJści dróg bitych, p
- 
wiatowycl1 i gminnych powiat jest bogato uposażony, stan dróg 
dobry a ich konserwacja zadowalaj
ca. 


........
>>>
- 15(1- 


Z Chełmna wychodzi {) dróg hitych na wszystkie strony. Ogólnd 
długość powiatowych gościńcÓw wynosi t34 km 9t3 m, a dró
 
gminn)'ch 
93 km 292 m z czego na drogi umocnione bmkiem 
przypada 76 km 70"2 m a na polne 216 km 590 m. 
Razem przeto ws£ySłkich dróg w powiecie jest 5
8 km 215 m 
a powierzchnia przez nie zajęta 1551 ha. 


Kllej 
Stosunkuwo niezbyt dawno wprowadzona sieć kolejowa cierpi 
wskutek swojego ubocznego przyczepienia odgah:zien od głównej 
linji do miasta Chełmna, które wskutek tego jest końcową stacją 
kolejową; nie mając zaś pmjektowanego swego czasu mostu kole- 
jowego i zarazem przechodowego, nie ma widoków na wydatniejszy 
rozw6j komunikacyjny. 
Ogólna długość linij kolejowych w powiecie wynosi w kie- 
runku Chełmno - Kornatowo 17 km, Karnatowo w litronę Gru- 
dliądza 12 km, w stronę Torunia 6,5 km; Chełmno - Unisław 
żO km, Unisław w stronę Bydgoslczy 18 km, w stronę Chełmży 
5,5 km, w stronę Toruń - Mokre 3,5 km. czyli razem 8t,5 km. 
Stacyj jest 3: Chełmno, Kornatowo i Unisław; przystanków 
kolejowych 13 jak: Stolno, Cepno (tylko dla osób), Kamlarki, Fir- 
lus, Wrocławki, Gorl.uchowo i Wałdowo-szlach, (tylko dla osób), 
dalej Brzozowo, Starogród, Płutowo, Bągal1, Dąbrowa i Ostromecko. 
Na szlaku Chełmno - Kornatov..o kursuje 8 pociągów mie- 
szanych, na szlaku Chełmno - Unisław 4 pociągi mieszane. Na 
szlaku Korn.towo - Grudziądz - Toruń 8 POciągl)W osobowych 
i ::! pociągi ciężcuowe, na szlaku Unisław - Bydgoszcz i Chełmża 
4 pociągi osobowe, 4 tranzytowe I 2 manipulacyjne, na szlaku Uni- 
sła,," - Toruń - Mokre 2 pociągi mieszane. 


Panttwowy Zarząd rzeki Wisły w Chełmnie. 
Równocześnie z prl.ejt;ckm innych urzędów przej
ł Pod komi- 
sarjat Naczelnej Rady ludowej w Toruniu tak zwany "Wasserbauamt 
in Culm" zawiadujący Wisłą z przyległymi gruntami na przestrzeni 
od 56 do 116 km to jest od Fordonu po Grudziądz, zmieniwszy 
ncłzwę tego urLędu na "Inspekcję dróg wodnych w ChełlJmie", 
Po utworzeniu Województwa w Toruniu utworzono w niem 
specjalny Wydział wodny V J którl:'mu podporządkowano wszystkie 
Inspekcje wodnc. Urzędnicy niemieccy administrowali Wisłą do 
1 marca 1920 r. pod kontrolą delegata rządu polskiego. 
Z dniem 1 marca objął kierownictwo naczelnik Inspekcji wo- 
dnt'j inlynier Władysłc\w Matusiński, uzupełniając ob
adę Urzędu 
siłami polskiemi. 
Etat personalny był za czasów niemie
kich niemal dwa razy 
tak liczny i złożun
' wyłącznie z sił kwalifikowcłnych. Składał się
>>>
\:51 


l. radcy budownictwa jak(') kierownika Urzędu, budown
ćzego rzĄ- 
dowego, 2 asystentów hudownictwa, sekretarza technicznego, regi- 
stratora, kasjera, pomocnika kancelarvjnefł;o, stenotypistki, telefonistki 
i woźnego. 
Pozatem było 4 techników budowlanych, dozorujących niboty 
regulacyjne na przestrzeni, dozorca przewozu na Wiśle, dozorca 
mostu, dozorca sieci telefonicznej, 5 kępowych, 8 pomocników kę- 
powych, 2 kierowników parowcÓw, ] sternik, 2 maszynistów do 
parowców, :-! marynarzy, :-! palaczy, 1 motorowy, 30 robotników 
w porcie w Chełmnie i 4 ludzi w porcie Fordonie. 
Obecnie etat personalny stanowią: naczelnik Inspekcji wodnej, 
Zdstępca, technik, registrator, książkowy, stenotypistka i woźny; po- 
zatem na przesfrzeni: 2 technicy budowlani, 2 dozorcy mostu, do- 
zorca warsztatów, dozorca przewozu, 2 sternicy parowców. 
 ma- 
szyniści, :! palacze, 2 marynarze, dozorca sieci telefonicznej, -4 ke- 
powi, 8 pomocników k
powych, 20 robotników stałych i 5 n:ko. 
dzielników w warstatach. 
Personał biurowy był niemal dwa razy tak liczny jak obecnie. 
Zarząd Wisłą Inspekcji rozciąga się na przestrzeni od 56 klm. 
od Ostromccka po prawym brzegu a miejscowości Fordonek na 
lewym brzegu do 116 klm po miasto Grudzi\dz I1d prawym brzegu 
Wisły i po gminę Michale nd lewym brzegu, nadto nad Czarną 
Wodą na długość 5 klm ramienia skanalizowanego przy Swieclu. 
Wisła swym prawym brz
giem stanowi granicę powiatu chełm, od 
Ostromecka do miejscowosci Rządz n:ł długość 58 klm, poniżej 
stanowi glanicę powiatu grudziądzkiego, powyżej Fordonu pow. 
bydgoskiego a między temi pow. świeckiegu. 
'Wisła prowadzi swe wody obszerną doliną, dochodzącą miej- 
scami do 8 klm szerokości, mając tu i 6wdzie urwiste brzegi. B
- 
tląc w dzikim stanic przerzynała Wisłd swe wody od brzegu do 
brzegu doimy, rozlewając Się na szerokich przestrzeniach. tworząc 
liczne ud nogi i liczne wyspy. Roboty regulacyjne prowadzonc prze" 
kilkadziesiąt lat zdołały ujarzmiĆ wod
 Wisły, wtłoczyć ją w jedno 
stałe łożysko o stałej szerokości - a .lalewaniu przez wezbran
 
wody zapobieżono przez budowę wzdłuż brz
gów silnych w3łl1w, 
wydzierając wodzie ogromne przestrzenie najlepszej ziemi ornej. 
Na obustronnych brzegach Wisły posiada zarząd rleki Wisł)' 
roLległe obszary gruntów ornych. łąk, pastwisk i kultury wiklin 
u po\\ierzclmi około 777 hektarów, nieużytków i wód około 393 
ha, pozatem ma w swem używaniu grunta nadbrzeżne, pozostałe 
wskutek załadowania - które z czasem przejdą w używanie właś- 
CIcieli gruntów przyległych. Obszar tych gruntów wyniesie około 
300 ha. 
Du zakresu działania Zarządu Wisły należy: 
1. Utrzymywanie budowli r
gulacyjnych a to ostróg głuwnych 
sztuk 7:28 o łącznej długości 88570 m. b., tam zamykają- 


1 

 .
>>>
is.l 


cych o długości 9445 m, b" tam podłużnych wraz: z ubez- 
pieczeniem brzegów o łącznej długosci 18.118 m. b. 

, Ulupełnienie regulacji budowy nowych ostróg - ubezpie- 
czenie brzegów, przyspieslanie załadowaóia przez obsadza- 
nie odsypisk nddbrzeżnych kulturami wiklin. 
3. Utrzymywanie wodnej komunikacji na Wiśle prze/ O.lna- 
czenie szlaku jezdnego znakami, usuwanie przeszkÓd w 
szlaku wodnym jak kamieni, karczów. 
4. Utrzymywdnie poltcjl rzecznej. 
;). Utrzymywanie własnej sieci tele
raficznej o łącznej dłu- 
gości 7 
 klm. wraz z centralą i bocznemi stacjami rozmie- 
szczonemi wzdłuż brzegów Wisły. 
6. Larząd portami limowemi w Chełmnie i FOl donic. 
7. Konserwacja budynku .zarz4du w Chełmnie, 4 budynków 
mieszkalnych dld techników, fi hudynków dla kępowycl1, 
t budynków dawnej ekspozytury larządu w Fordonie, 
warsztatów w Chełmnie i Fordonie, oraz ruin zamkowych 
w Świeciu. 
8. Grunta orne odd,\je zarząd pod uprawę dzierżawcom, zaś 
kultury wiklin używa zarząd dla własnych celów do r
bót 
legulacyjllvch - wikliny zaś szlachetniejsze przeLnacEd dla 
przemysłu koszykarskiego. 

. Obrona wałów podclas wezbrania wÓd a zwłaslcza pod- 
czas pochodu lodów jako jedyne z waźniejszych zadali za- 
rządu Wisły - w tym celu organilUjc się obs1dt; stacji 
teldonkznych, stl aże na wałach pozdtem Ul uchomia się 
specjcłlnc statki, służ
ce do łamania lodów, 
lU Ząrząd Wisły ohserwuje stale stdny wody w wodowskalach 
w Chełmnie i Fordonic - a pedc.ł.as wysokidl stanów wody 
obserwuje się ł1T lepływ fali na kilku wodowskazach roz- 
mieslczollych t-odłuż Cdłej Wisły. Pr\Jcz tego jest jedna 
stacja omhrornetryczna w Chełmnie 
ł l. Dla celÓw administr.lcyjnych i blldowlanycl'l posi,lda z.trz4d 

 statki p.ł.IOWe, jedną łódź motorową, promy mit$Lkalnc, 
promy blldowl.ł.IIC, pontony galal)' i lodzie w ł.J.cznej iloścI 
I U:.ł sztuk, 
ł t. Dla utrzymania konlUnikac.ii przez Wisłę na głównym trak- 
cie łączącym Chełmno z Terespolem i Świeciem utrzymuje 
zarząd przcwóz promem a w czasie pochodu ki y przy uży- 
ciu parowca. 
Przedstawiwszy w krótkusci zarys czynnosci zarządu fleki 
Wisły - przyznac ndle/y, że władza administracyjna naszego pań- 
stwa podołała swemu hldaniu - d zarluty społeczcństwa, że da- 
wniej to jest la Niemcuw lepiej było a tcraz wS.lystko źle - przy- 
pis.J.
 nale7Y złej woli i .lasadzie - by brukać wszystko co wła- 
sne. Szczegolnic podnoszą się narzekania że gdy, rząd polski 


........
>>>
- 158 - 


objął w swą administrację Wi5łę, żeglll
a ustała - Wisła przed- 
stawia się jako jedna ława piasczysta. Wbtocie od loku 1920 
t. j. od objęcia Pomorza żegluga na Wiślc pogorszyła się. Czy 
to jednak jest winą złej administracji. Przecież budowle regula- 
cyjne są w tym samym stanie jak były - może nawet w zna- 
cznie lepszym, gdyż rząd niemiecki w czasie wojny rohoty budo- 
wlane ograniczył do minimum a konserwacja budowli regulacyj- 
nych byla niewystarczająca. Podjęte przez władze polskie prace 
około naprawy budowli wodnych w roku l 9
U i prowadzone nad- 
zwyczaj intensywnie usunęły prawie wszystkie uszkodzenia, skut- 
kicm czego budowle wodne są w zupełnie normalnym stanie - 
w lepszym, niż je od rządu niemieckiego przejęto. Pogorszenie 
warunków żeglugi nastąpiło z powodu warunków atmosferycznych. 
Od roku t 9:W trzeci już rok był sllchy - ou wiosny do połowy 
lipca 1922 r, deszczów prawie nie było - stan wód był stalc 
bardzo niski - wezbrania wód świętojallskich nie było - a te 
jedynie powodują unoszenie ław piasczystych w dół rzeki. jeszcze 
przed 
5 laty podniosły się wśród mieszkańców Gdańska i Prus 
Zachodnich głosy niezadowolenia na niedogodną żeglugę na Wi- 
śle i domagano się od rządu przeprowadzenia nowej regulacji 
Wisły dla wywołania korzystniejszych warunków żeglugi, Twier- 
- dzili wprawdzie niekt(!rzy inżynierowie niemieccy, że powodem 
zapiaszczenia Wisły jest nicrcgulowanie Wisły powyżej Wisły po- 
morskiej na terenie byłej Kongresowki z kt6rej te piaski mają 
napływać. Tego zdania nie podzielał inżynier Ehlers z Gdańska 
twierdząc, że ten nadmierny ruCll piasków na Wiśle potJ,lOrskiej 
jest powodowany wadliwym sposobem prlcprowadzenia regulacji. 
Ze to nie piaski napływowe lecz pia
ki miejscowe, które wyrzu- 
cane siłą wody z nadmiernych głębokości tworzą obok odsypiska; 
bo gdyby piaski. te przychodliły z nieuregulowanej górnej części 
Wisły na uregulowan4 przestrzei1 Wis.ly pomorskiej musiałaby je 
woda własną siłą wynosić w dół Wisły aż do morza - ponie- 
waż na tej części Wisły jako urcgulowanej chyżość wody jest 
· większa: Poseł z Prus Zachodnich inlynier Dr. Hermann w je- 
dncj ze swych m6w wyraził 
ię o regulacji Wisły następująco: 
Wisła jest wprawdzie ujęta w jedno łożysko - - lecz na tern wszy- 
stko się kończy. Łożysko samo wygląda dziko, woda nie płynie 
tak jak w i'1\1ych racjonalnie uregulowanych rz.'ka;h lecz w swym 
biegu zwraca się raz w tym raz w il1!lym kic.unku. Odsypiska 
jak ruchome \\yspy układają się to tu. to t1m, a statki jadące 
muszą ciągle szukać nowej drogi. jeśli zas ł1dstanie niski stan 
wody wowczas żegluga ustaje niemal zupełnie lub mogą płynąć 
statki z ładl\
4 zaledwic 100 tom wą, .kst to stan więcej niż po- 
żałowania ' ndnv wobec sprawności rzeki. jaka by lRistniała po 
dodatkowej, należytej j
j regulacji uWlględniającej interesy żeglugi. 
Wszystkt zdawało się przemawiać za tCIlI, że rząd niemiecki
>>>
154 - 


wykonywał roboty regulacyjnc na Wiśle w pierwszym rzędzie w 
intcresic rolnictwa a poprawienie warunkÓw żeglugi było celem 
ubocznym. Z ogromnych sum rządowych na nowe budowle re- 
gulacyjne na Wiśle szły przeważnie picniądze na cele meljoracyj- 
ne. - Regulację zaś Wisły przeprowadzano błędnie i niedostate- 
cznie. Świadczyłohy o tern wykonanie obwałowania Wisły nie- 
liczące się z wymaganiem regulacji. Odstęp wałÓw obustronnych 
ograniczających łożysko wielkiej wody wykazały ogromne różnice 
raz odstęp ten wynosi 750 mtr. a dwa kilometry dalej 1300 mtr, 
a odstęp ten -dochodzi miejscami do 2:00 mtr. są też przestrzenic, 
że wałów nie ma a granice łożyska wielkiej wody sięgają natu- 
ralnych brzegów w odległości 4000 mtr. i więcej - jak pod Cheł- 
mnem - gdzie z powodu szerokiego łożyska wiclkiej wody two- 
rzą się stale odsypiska, oieulegające żadnym niemal przesunięciom, 
za co znowu spotykają zarzuty administrację Wisły, że przewóz 
na Wiślc jest w zaniedbaniu. Kierunek wału nie jest zgodny z 
nurtem wielkiej 
ody i ma liczne, ostre skręty. Tak znaczne zmiany 
łożyska dla wielkiej wody, ograniczonego wałami wywołuje zmia- 
nę chyżości wody, z powodu czego }:oniżej każdego zwężenia od- 
stępu wałów następuje osadzanie piasku, co wpływa niekorzystnie 
na ukształtowanie łożyska dla wody średniej i małej, utrudniając 
wytworzenie wymaganych dla żeglugi gł;bokosci. Rząd pruski 
prawdopodobnic na podstawie przeprowadzonych pomian"lw ob- 
jętości przepływu Wisły, licznych studjÓw i badań opracował no- 
wy projekt ponownej regulacji Wisły - projektu tego jednak rzą- 
dowi polskiemu mimo wszelkich zabiegÓw w drodze dyplomaty- 
cznej nie chce wydać ani nie chce udzielić zebranych dat z prze- 
prowadzonych badań hydrometrycznych. 
Sejm polski ustawą z lipca 191!J r. uchwalił przeprowadzić 
regulację całej Wisły od ujścia Przemszy aż do granicy państwa 
na kosżt rządowy - a odnosne prace przygotowawcze do wy- 
pracowania projektu generalnego są w pełnym tuku. 


Poczta, telegraf i telefon. 
Sieć pocztowa wraz ze swojemi urządzeniami dalszemi w po- 
wiecie obejmuje następujące miejscowości: 
Miasto Chełmno, Urząd pocztowy, do ktorego należy 5 agen- 
tur: Podwiesk, Górne Wymiary, Waterowo, Trzebczyk i Kijewo, 
i 6 pośrednictw pocztowych: Brzozowo, Granica, t.ęg, Łunawy, 
Ostrów s"'viecki i StarCiIgród. Urząd pocztowy w Chełmnie d7ieli 
się na oddziały: I. Biuro urz
du (kancelarja), II. Kontrola ruchu. 
111. Sprawy gazetowe. IV. Sprawy rentowe, V. Telegraf i telefon. 
VI. GłÓwna kasa. 
Ogółny 6brót kasowy w 19:!1 r. wynosił HI
,854.;
:!O mk, 


...........
>>>
- 155 - 


doręczono w tymż
 roku 10121;)3 prze
yłek a wysłano 954802 szt. 
czyli razem 1066H55 przesylek; nadano 9900 depe
z a odebrano 
11923; ilość abonentów stacyj telefGnic.lnych wynosila 100 a pr7C- 
prowadzono rozmÓw telefon. 51572. 
W urz-:dzie pracuje 20 urzędników j 22 sił podurzc:dniczych. 
(Za czasów pruskich było l n urzęrln. i :13 sił). 
Dalsze urzędy pocztowe w powiecie mają mi:jscowości: 2. 
Dąhrowa pomorska przy Unisłd\\iu 
3. Gorzuchowo, 4. Kornatowo 
i ;) Unistaw, Agentury zaś pocztowe są w 10 miejscowościach: 
Błoło, Czarze, Kokocko, Małł' Czyste, Ostromecko, Szynych, Wiel- 
dządz, Wałdowo szlacheckie i Wrocławki. Wszystkie;) urzędów 
i j 5 agentur mają połączenie teiegraficzno-telefoł1iczne a pośredni- 
ctwa tylko telefoniczne; wszystkie zaś nalctą do Dyrekcji poczt 
i telegrafów w Bydgoszczy. 


Sf\down i ctwo. 
Sąd powiatowy w Chełmnie (dawniej "Amtsgerich") jest 
właściwą władzą sądową pierw57ej instancji dla sądowego powiatu 
('!1ełmillskiego, obejmującego gminy i midsto Chelmno. 
Powiat graniczy z powiatami sądowymi: Grudziądz, Wąbrzeino. 
Chełmża. Toruń, Bytlgoszcz i Świecie. 
Urząd mieści się w budynku państwowym. Przy sąd7ie lIla.j- 
duje si
 więzienie obliczone na ()O więźniów. 
Do właściwości rzeczowej sądu pO'Aiatowego nalezą: 
t. Sprawy cywilne, A) sporne. B) nicsporne. 
II. Sprawy kdrne. 
Ad I. A) Do spraw cywilnych spornych laliczają się: 
1. sporne (procesy) zwyczajne. 
2. z dokumentów i wekslowc, 
3, o ubezwła:nowolnienie (L powodu choroby umy- 
słowej, marnotrawstwa, opilstwa), 
4, nah:żące do post
powania wezwawczego (o uzna- 
nie za zmarłego, o uznanie dokumentu za zaginiony, 
lub pozbawiony mocy pra\\ nej itd.) 
5. sprdwy o tymczasowe zarządzenia i egzekucję na zabez- 
pieczenie (ar
sztowe), 
li. wnioski (;) przymusowy przctarg nieruchomości, 
7, " " zarząd 
8. " innego rodzaju egzekucje, 

ł. " postępowanie ugodowe w sprawach o rozwią- 
zame malżeństwa, 
B) Do spraw cywilnych nicspornych nalei:ą: 
) Sprawy hipoteczne 
(gruntowe), b) rozporlądzenia ostatniej woli (testdmenty) na żądanie 
stron, c) uwierzytelnienia na iądćuJie stron,.') d) rejestry publi
znc 


...........
>>>
- 156 - 


a to: t. handlowy, 2, okr
tf)WV, 3. stowarzys7eń, 4- praw majątko- 
wych, e) sprawy spadkowc, f) sprawy opieklllit:zc, g) sprd" y 
kuratelarne. 
Ad. II. Do spraw karnych należą: 
1. Śledztwa wstępne i dochodzenid 
2. orzecznictwo w sprawach karnych o występki i wykIOczenia. 
Pontcm działa sąd tutejszy jako "Mieszkaniowy Urz\d Rozjem- 
CZV" tj. władza rOLpatrujlca sPOlY między biorąc}mi a dającymi 
w najem na tle dopus7czalności wypowiedzenia dalszego najmu ze 
strony właścicieli domu wzglt:dnie zwyżki czynszu, 
Jl.stto instancja zupełnie niezależnd i nie mająca nic wspólnego 
z miejskim urzędem mie
zkaniow}m, który zajmuje się przydziałem 
wolnych mieszkań. 
Orzecznictwo w sprawach cywilnych, d le spraw karnych, 
śledztwo wstępne i przełożeilstwo więzień wykonuje sędzia powia- 
towy, VI' braku sędziów zawodowych orzecznictwo powiatowe 
w sprawach karnych wykonuje utworzony Rozp. Min. b. dz. pru- 
skiej z 15. XII. 1919 L. 186 Sąd pokoju. Różni się On tern od 
dawnego s4du ławniczego, że przewodniczy mu nie sędzia zawodowy, 
lecz niezawodowy .,sędzia pokoju". 
Od orzeczeń sądu powiatowego i sądu pokoju instancją od- 
woławczą jest sąd okręgowy w Toruniu, 
Organizacja i orzecznictwo sądownictwa w b. dz. prusko opiera 
się na przejętym ustawoddwstwie pruskim z drobncmi zmianami, 
wprowadzonemi od czasów rządów polskich, 
Skład osobowy Sądu powiatowego, w którym za niemieckich 
czasów pył o stale conajmniej 5 sił sędziowskich jest następujący: 
1. Sęazia powiatowy i kierownik sądu IJr. St. Kosma", 
. sędzid 
powiatowy p. Gustaw Starschedel (zajęty w tul. sąd7ie od czasów 
przejęcia przcz wł
dze polskie), 3, sędzia p. Połtowicz i nadto 
i aplikant sądowy, Sędzią pokoju jest p. Józef Surowy. 
. W sądzie powiatowym w Chełmnie są następujące oddziały: 
Orldzillły l. Sekretarjat naczelny, sprawy administracji sądowej 
i splawy rejestro\\e, (Sekr. Naczelny p, Władysław 
Szczeblewski, 
II. Sprawy opiekuńcze, knralelarne, spadkowe, tc
tamen- 
towe, uwierzytelnienia, 
III. Sprawy cywilne sporne (procesowe), 
IV, Sprawy hipoteczne, 
.. V, Sprawy karne. 
Kasa sądewa (specjalna kasa poborowa) skarbnik p. Wład}sław 
Szczehlewski. 
W czasie pl zejmowania sądownictwa było w Chełmnie je
zc e 
3 Niemców adwokatów i notarjuszy w jednej osobie. 'VSlYSl-J 
oni z czasem opuścili Chełmno. 
Celem częściowe
o choćby ulżcnia ludnosci pod w7glt;dcm 


I 
L 


.........
>>>
..., 


13 I 


zdstc:pstwa prdwnego wobec sądu, wznowiono znaną w tej d7iel- 
nicy instytucję "obrOllców prawnych" tj. lud7i nie koniecznie facho- 
wo z prawem obeznanych. 
Przyjmują oni zastępstwo stron wobec sądu, 
Stanowiska te pIzy sądzie powiatowym w Chełmnie lajmują: 
p. Wacław Jurkowski i p. Wiktor Kalinowski. Od Nowcgo Roku 
1923 osiadł w Chełnmie adwokat Dr. Leonard Skiciński i zm3zem 
notarjusz. 
Kontrakty, dla których ważności ustawa przepisuje form-: 
prawną, muszą być zdziałane wobec sędziego albo wobec notar- 
jusza. 


I Włyn
o do sądu I r. 1920 r. 1921 do 
w w ł- VI. 1922 
1. spraw cywilnych pro- 1106 1043 531 
cesowych egzekucji 
2. spraw hipotecznych 790 1773 750 
3. innych cywilnych IW 764 436 
spraw 

I spraw rejestrowych 87 71 20 
spraw karnych 353 997 457 
5. I 


Skarbowość i podatki. 
Kasa skarbowa jako urz\d palistwowy njmuje sic:: a) poborem 
i wypłdtc\ wszelkich należytości fl
1rhowych, hl przyjmowaniem i wy- 
d.lwaniem sum depozytowych wniesionY(
1 do dyspolycji \Vładz 
i ur7ęUOW państwowych oraz funduszÓw specjalnych w gOlowce 
i papicllch wartościowych, c) pobort'm i wypłatą dodatków komu- 
nalnych, w}lTlitnanych puy palistwowych podatkach, d) sprzedażą 
znaczk(lw stemplowych, bdnderoli, świ,ldectw akcyzowych, handlo- 
wych i przemysłowych oraz innych znaczków wartościowych, e) 
przyjmowaniem od urzędów państwowych do przechowania depo- 
zytów rzeczowych w opieczętowanych skrzynkach i kopertach, I) do
 
konywaniem operacyj hankowych na zlecenie Ministerstwa skarbu. 
Naczelnikiem kasy skarbowej jest Napoleon Skarbek Malczewski 
a urzędnikami Jan Cieślicki, Bernard Ławicki i Józef Zieliński. 


........
>>>
h8 


Inspektorat kontroli skarbowej (akcyzowej. 
Do zakresu jego czynności należy nadzt'Jr akcyw'", y nad la- 
brykami i zakładami produkująccmi przedmioty podlegające opłatom 
akcY70wym lub będące monopolem państwowym. 
Inspektoratowi pudle gaj" Urlędy kontroli skarbowej, które 
sprawują kontrolę nad istniejącemi w ich rejonach fabrykami i za- 
kładami, wymierzają pul.ldtki pośrednie i CZllWdją nad płaceniem 
t)'chie w miejscowościach: Chełmno (kierownik kontroli Teodor 
Nierzwicki). Unistaw (Matysiak Stanisław), Chełmża (Jasiński Bole- 
słiłW w powiecie t()ruń
kim). Inspektorem jest Edward Szczerba. 


Urząd Skarbowy. 
Urząd ten dzieli się na 5 oddriałów: I. dla podatków docho- 
dowych i uzupełniających na miasto Chełmno, II. dla podatków do- 
chodQw)'ch i uzupełniających północnej części powiatu aż do szosy 
Chełmno- Tyt1ewo i dla podatków przemysłowych z całego powiatu, 
III. dld podatków dochodowych i uzupełniających południowej części 
powiatu i dla spraw emigracyjnych całego powiatu, IV. dla podat- 
ków spadkowych i stempl()wych, dla podatków od kapitałów i rent. 
Na czde nrzędu stoi B. Oomżalski z 8 siłami urzędniczemi 
w budynku przy ul. Dworcowej nr. 46 na l. piętrze. 


Urząd podatkowy miejsk!, 
Urząd ten oblicza według każdorazowego spisu stałych miesz- 
kańców miastd, uskutecznia wymiar podatkśw według dochodów 
podatek dochodowy, takie obrotowy, od przyrostu wartości majątku. 
od wyszynku, od psów, od plwa. od zabaw itr. o ile urząd woje- 
wódzki administracyjny nowo uchwalone podatki zatwierdzi. 
SciąganieJll pol!atkó\\- zajmuje się kasa miejska przez sYroicb 
poborców. Reklamdcje w sprawie wymiaIu podatków załah"ia 
))aństwowy urząd skarbowy. 


Państwowy Urząd Katastralny 
(w budynku Sądu Puwiatowego). 
Dla celów z początku ewidencyjnych, to jest dokładnego 
oznaczenia granic i obszaru b. Państwa Niemieckiego wykonano 
pierwsle zdjęcia pomiarowe w latach między lHOO-1820 i Sp n- 
w\dzonu pierwsze mapy. które z biegiem czasu kilkakrotnie ulep- 
szano. Z powodu chęci unormowania opłat na pokrycie ciężarów 
pallstwa przez obywateli i po wprowadzeniu podatku od własnosci 
gruntowej w ściślejszem znaczeniu przerubiono owe mapy i uzu- 
pełniono odpowiednio w latach około 1860. W mapach owych 


........
>>>
- 1M! 


oznaczono już dokładnie posiadłości pojedyńczych włascicieli, po_ 
dzielono na kultury wedle rodzajów uprawy, ponumerowano każdą 
kulturę liczbami w porządku arytmetycznym dla każdej mapy od- 
dzielnie pod nazwą parceli, każdą kulturę (parcelę) za klasowano 
do pewnej klasy bonitacyjnej wedle dobroci gleby, a wreszcie 
obliczono obslar każdej kulturx i klasy oodzielnie w systemie 
morgowym (l mórg - 
553 m:), który to system w latach ukuło 
1870 przemieniono na system n
etryczny (l hektar - 100 arÓw 
] ar 100 m:l itd,) Po tych czynnościach czysto technicznych na- 
stąpiło oszacowanie gruntów, to jest ustalenie dla pewnych kom- 
pleksów gruntowych o mniejwięcej jednakowej dobroci gruntu 
(tak zwanych dystryktów klasyfikacyjnych) wysokości czystego 
rocznego dochodu dla każdej kultury i klasy z I. morga i na- 
stępnie obliczono wedle owego klucza czysty dochod dla każdej 
poszclcgólnej parceli w ówczesnej walucie talarowej (I talar 3 
marki). Równocześnie oznaczono podatkow4 stopę procentową 
dla każdego obrębu gruntowego oddzielnie, tj. wysokość podatku 
gruntowego od 1 talara czystego dochodu) i wedle tego wyzna- 
czono wysokośc podatku dla każdego właściciela gruntu. Po- 
dobnie postąpiono z budynkami dla wyznaczenia podarku domo- 
wego, to jest ustalono podstawę do oszacowania czystego do- 
chodu z budynków mie
zkalnych, przemysłowych i gospodarczych 
zależnie od wielkości tychże i rodzajów użytkowania pr?:y budyn- 
kach przemysłowych i wyznaczono podatek domowy procentowo 
od czystego dochodu dla każdego właściciela osobno, przyczem 
budynki gospodarcze w gminach wiejskich niezbędnych do pro- 
wadzenia gospodarki rolnej zwolniono od tegoż podatku. _ 
Otóż dla przeprowadzenia tych czynności stworzono wów- 
czas osobne urzędy nazwane Urzędami Katastralnymi, które po 
wykonaniu tych czynności wstępnych miały i mają prowadzić te 
czynnoś
i dalej i przeprowadzać wszelkie zmiany, które rok rocz- 
nie tu i owdzie powstają. \V tym samym czasie powstały PiZY 
Sądach oddzielne Urzędy hipoteczne (Grundbuchal11t) w których 
notuje się wszelkie stosunki prawne, połączone z posiadaniem 
gruntu i budynków to jest prawo własności i zmiany tychże 
wierzytelności, pretensje i długi 'Osób trzecich, instytucyj prywat- 
nych publicznych i pallstwowych z tem, że wszelkie w posiadaniu 
i w prltdmiocie zmiany przeprowadza się obop(
lnie z Urzędami 
Katastralnymi. 
Urząd Katastralny jest urzędem samodzielnym i był pod- 
porlądkowany za Rządów niemieckich w tej dzielnicy - królew- 
skiej Rejencji - Oddział dla podatków bezpośrednich, domen 
i lasów - w Kwidzynie, a następnie wprost Ministerstwu Skarbu 
w Bellinie, obecnie zaś po przejęciu przez Państwo Polskie naj- 
pierw Wydziałowi Robót. Publicznych w Województwie Pomor- 
skiem w Toruniu a od roku 19:H specjalnemu oddziałowi na- 


........
>>>
t bil - 


lwaneml1 najpIerw Zarló\
em K.atastralnym, a następnie Wydzia- 
łem Mierniczym przy t
J1l Województwie. W dalszej instancji 
podlegał Pailstwowy Urząd Katastralny Wydtiałowi Robót Publicz- 
nych w Ministerstwk dla b. dzielnicy pruskiej w Poznaniu, a po 
unifikacji wprost Ministerstwu Robót Publicznych w Warszawie. 
Zakres d7iałania PaJlstwowcgo Urzędu Katastralnego obej- 
muje po wykonaniu :czynności wstępnych (jak wspomniano wyżej: 
1. przeprowadzanie zmian w posiadaniu to jest przepisywa- 
nie prawa własności z dawnych właścicieli prawnych na. 
nowych, ale dopiero po dokonanym hipotecznym, o czem 
Urząd hipoteczny bezzwłocznie Urząd Katastralny spec- 
jalnymi wykazami powiadamia 
t, Przeprowadzanie zmian w przedmiocie, to jest wszelkich 
zmian na gnwcie, jak zmiany granic oddzielnych posia- 
dłości, gmin, dróg, rzek itp., działy gruntów i pomiar 
nowych objektów, wog6le zmian wchodzących w ukres 
pracy technicznej. 
3 Uwidacznianie tych zmian w mapach i operatach katas- 
tralnych tj. w wykazach gruntowych i budynkowych stron 
interesowanych. jakoteż związane z tem zmiany w czystym 
dochodzie i podatku gruntowym, o tych zmianach powia- 
damia Urząd Katastralny równocz
śnie Urząd hipoteczny 
załączając specjalną kopję i wyciągi z oper3tów traktu- 
jące o zaszłych zmianach. który każdą taką zmianę notuje 
odpowiednio do swoich wymogów na karcie hipotecznej 
stron interesowanych, . 
.tł. Zestawianie wszelkich zmidn dla każdej gminy oddzielnie 
w swoim okręgu działania (powiecie) i sporządzanie rocz- 
nych wykaz()w dla podatku gruntowego i do.nowego jako 
podstawy do ściągania tychże przez inne ku temu po- 
wołane urzędy, 
5. Oszacowanie pusiadłości na podstawie cen najmu i dzier- 
żaw do podatku uZl1pcłniającego, powtarzającego się 
w okresach tr7yletnic h . 
6. Nuwe oSlacowanie budynków w okresach 15 letnich (na- 
stępne w roku 1925). 
7. Udzielanie informacyj stronom w sprawach gruntowych 
i wystawianie na żądani
 kupji z map i wyciągów l upe- 
ratów katastralnych za odpowiedni
 opłatą wedle taryfy 
nurmowanej ustawami pat'lstwowymi, 
8 Wszelkie czynn"sci administracyjnc z władzami i usobami 
prywatnemi związane z zakresem działania powyżej wy- 
mienionem. 
Personał Urzędu :-okłada się z kierownika i sił biurowych 
Za rządów niemi
.:kich nawet do lat ostatnich byli kierownikami 
Urzędu siły bez wykształcenia uniwersyteckiego a nawet częściowo 


....... 


..........
>>>
...... 161 - 


tub bez ukończonych szk(ił srcdnich tylko z ol/powiel/niem wy- 
kształceniem fachowem pod nazwą Inspektorów podatkowych, 
personał zaś biurowy składał si; z sił męskich z ukończoną 
przewainie tylko szkołą powszechną i nabytą praktyką biurową 
przez pewien ustalony czasokres, po której zdawali fachowcy 
egzamin i zostawali wówczas asystentami technicznymi - sekre- 
tarzami, a wreszcie kierownikami Urzędów, dalej z pomocników 
kancelaryjnych z niższem wykształceniem, którymi mogły być 
i kobiety i wreszcie praktykantów. W miejscowym Urzędzie 
za rządów niemieckich i z początku po przejęciu przez 
Państwo Polski
 składał się personał biurowy z ki
rownika 
(Inspektor podatkowy) sekretarza, z 2 pomucnic (z tego 3 nicm- 
ców i l polak) a po ustąpieniu ówczesnego kierownika i po 
przesiedleniu się 
 sił sekretarza i pomocnicy kancelaryjnej do 
Niemiec składa się obecny personał z 3 sił tylko, samych jednak 
polaków ato z kierownika starszego inżyniera miernictwa z wy- 
kształceniem uniwcrsyteckiem (Politechniką) w VII klasie płacy, 
pomocniczej asystentki w XII klasie płacy i praktykanta z wy- 
nagrodzeniem niższem. Nadmicnia się, że kierownikami urzędów 
mogą obecnie być tylko siły z odpowiedniem wykształceniem 
wyiszem od VIII do VI klasy płacy (tylko wyjątkowo z braku 
tychże asystenci) urzędnikami zaś hiurowymi siły z wykształce- 
niem na razie niższem i po odbyt
j praktyce od XII do VIII klasy 
płacy dalej następują praktykanci i pomocnicy kancelaryjni z wy- 
nagrodzeni
m specjaln
m dla sił pomocniczych. 
Jak widać w kolumnie 7, wni(i)sków na pomiary jest sto- 
sunkowo mało, a to z tego powodu, że wiele wniosków zwłasz- 
cza o nowe odgraniczenie i omarkowanie posiadłości nie przyj- 
muje się z braku oryginalnych podkładek z miarami z pierwszych 
pomiarów, które znajdują się w Rejencji w Kwidzynie jako do- 
tychczas Rządowi Polskiemu nie zwrocone. Mapy wprawdzie ka- 
tastralne są zachowane i to w dość dobrym stanie, lecz te po- 
chodzą w przeważnej części z pierwszych pomiarów, są więc stare 
i niedokładne wobec czego odgraniczenie a nawet i działy grun- 
tów na podstawie tychże bez oryginalnych miar nie jest możliwem, 
Drugą wadą tutejszych map katastralnych jest wielka różnorodność 
skal (procentowe pomniejszenie odnośnie do naturalnej wielkości 
przedstawionych na mapie obszarów), a wreszcie brak ciągłości 
tychże. Spowodowało to brak orjentacji już przy samych pierw- 
szych pomiarach, w których brałg udział dużo mierników rozmaicie 
do tego wyszkolonych, przyczem pomiary uskuteczniono pewnymi 
partjami bez oglądania się na dalszą łączność i sporządzano mapy 
z zamierzonych partji w dowolnie przez siebie obranej podziałce, 
nie bacząc na chaos jaki z tego wyniknie. Pierwszem więc za- 
daniem na niedaleką przyszłość będzie wykonanie nowych zdjęć 
pomiarowych całych gmin i powiatów i sporządzenie odpowiednich 


j 


...
>>>
- 162 


map w jednej podziałce w ścisłej Le sobą łączności, tak by zło- 
żone razem dały jednolity obraz całych gmin itd., jak również do- 
kładnc omarkowanie granic trwałymi granicznikami, czego przy 
pierwszych zdjęciach nie uwzględniono. 


::s 
'C 

N -5 
 
 

 ::J'c... . ::s'
 
 'Oc -o 
.c = N; 
 
 (3 '5. 
 .;; 
 
 -:- t 

 .
 o ...... c.. UJ 
 ... ' 
 _ u "C 
.5'
 
 

 
.
 
 
 ... 
 G E 

 
 .
 
 
:a 2. : 
 ; 
 -5 ; Jij 

 
 =łB 
.g g:$ 
 
 i? 
 
 
 G UJ 
 
:g:g-o
"20::t
.cCNJij.g o 
 o 

 
 
 
o 1: 
'g 
 
 
 
 
 
 ,'
'r

 '5-5 'g- 
oa L:J 
 ";:;. 'C ;- 
 
 c c i?- c o 's:; 's 
 t!; 's 
 
 
G o o 

 
 Co 

 - c
 N
 N
 0..£.....2 Q. 
- 
 
 
 
 
 g 
 
£ .E 



 


 
 
 a 
 

 =f

,g:c.:=:
i5...:;E,gE
E
tiJ
biJ 
 


I 


-5 
G 

 
Jij .- E 
;- ;:;- 
g 

 
 
.- 
 
 C5 
'[ .
 
 
 
C QJ ,f! CG 
,
 ]
 c 
'

E:S
 


 

 i 
'u'uc. o 
'
-g
o dl 
=:.c = N N 


o 
 

 
::J 


(.) 
'0: 
o 
.:.: 


! 3 4 


5 6 
I 


7- 819 I J()- 11 12 
I 


'3 


14 15 


16 


17 18 


t'i..: 


19208164442 260 - 7 5 93 309 i.73 1269 12 699 126 248 2045 

 


nie 7estawiono 


tłO 21\-W 
 _ . 


 
96 3S94O - 


1921 81 64 626 572 3 :; 3 54 563 383 2569 52 1070 69 


1!ł22 79 66 295 294 - l - 42 - I - I - I - I - I - 


Równocześnie musi się splOstowac dawne z;łklasowanie kultur, 
gdyż od czasu pierws7ego zaklasowania puwstału bardzo wiele 
zmian, jak np. wIele pastwisk, łąk, lasów znicsiono na rolę i od- 
wrotnie. 
Jak zauważyć się daje, przewalna część właścicieli gruntÓw 
nie zdaje sobie sprawy o celu i ważności wspomnianego Urzędu, 
z powodu czego sami wiele na tem cierpią i narażają się nieraz 
na kosztowne procesy sądowe. Każtly właścicicl gruntu powinien 
baczyć w piel wszym rzędzie na to, by zachowywać swoje granice 
w należytem porządku, samemu ich nie zmieniać i nie pozwalać 
na to sąsiadowi, kopce, kamienie i inne znaki graniczne, zwłaszcza 
z pomiarów późniejszych 
trzedz i utrzymywać w nalcżytem po- 
rządku, w r dzie zaś uszkodzenia tychże, prz} wrócić jt: do daw- 


L 


.....
>>>
ł(;:{ - 


niejszego stanu, o ile by jedndk granice gruntu zdtarły się zupeł- 
nie, zgło
ić w Urzędzie Katastralnym wniosek na odnowienie tychże 
co po powrocie z Kwidzynia oryginalnych podkładek będzie można 
wykonać. Drugą ważną sprawą, zwłaszcza dla przybyszów z in- 
nych dzielnic. kt6rzy tu kupują grunta od wynoszących się stąd 
niemc(lw jest baczenic na to, hy wszelkie transakcje kupna, sprze- 
daży itp. robili w purozumieniu z Urzędem Katastralnym odnośnie 
do granic brancj pod uwagę posiadłości i dróg polnych przez nie 
lub w sąsiedztwie się znajdujących - jak również z Urzędem 
hipotecznym przy Sądzie Powiatuwym odnośnie do ciężarów n
 
tych posiadłościach zanotowanych i to przed zawarciem konkret- 
nych umów, a unikną na przyszłość różnych nieporozumień a nawet 
szkód, które iuż niejednego spotkały. 


. 


..... 


...
>>>
164 - 


Stosunki zdrowotne. 


Zdrowotność i hygiena są na o
ół w mieście w powiecie 
zadowalające. Rzecz naturalna 4 kres wojenny i czasy następne 
przyniosły ze sobą wzmożenie się chorób, śmiertelności i zarazem 
zmniejszenie się urodzin. Powoli jednak układają się stosunki 
normalnie, 
Podczas gdy w r. 1919 było Ickarzy w powiecie i w mieścic 9, 
z czego 5 Niemców jak: Dr. Altendorf, Dr. Maileferd, Dr. Ponath, 
Dr. Wengel i Dr. Zuscher, z Polaków 4, to jest, Dr. Bogusław- 
ski, Dr. Krefft, Dr. Klimkiewicz i Dr. Zientak, to w r. 1922 stan ten 
zmienił się i 'wykazuje 8 lekarzy jak: Dr. Altendorf Dr. Ponath 
i 6 Polaków jak: Dr. Drążkowski lekalz powiatowy, Dr. Bogu- 
sławski lekarz chirurg, dyrektor Lecznicy Powiato'vej, Dr. PlItkamer- 
Kleszczyńska, Dr. Wasielewski, Dr Watta-Skrzydlewski w Unisławiu 
i Dr. Zieliński w Lisewie, 
Dr. Krefft i Dr. Zientak zmarli na dur plamisty jako ofiary 
swego zawodu. Funkcje lekarza powiatowe
o pełnili w r. 1920 
Dl. Bogusławski i śp. Dr. Krefft., Dla garnizonu wojska polskiego 
było i jest stale 2 lekarzy wojskowych dość często zmieniających 
się na swych stanowiskach, 
Apteki, Jest ich razem 4: w Chełmnie. t. Apteka radziecka, uprzy- 
wilejowana, właściciel Niemiec Hempel, 2. Apteka pod Orłem, 
własciciel Niemiec Hellbach, 3. Apteka pod Orłem w Lisewie. 
koncesjowana, właściciel Wielil1ski Polak, 4. Apteka pod Orłem 
w Unisławiu, właściciel dzierżawca I. GarczYl1ski. 
Lekarze dentysci: J. Bielawska, Jan Nierzwicki i SchlOcker Niemiec 
Dentyści technicy J. Nikielewski, Ziemens, Rosa Schwanitz 
wszyscy w Chełmnie. 
POlOżnych jest 18, z tego 2 Niemki, miejsce zamieszkania ilejon 
działalności są uwidocznione na innem miejscu. 
Szpitale: l, Zakład Sióstr Miłosierdzia. Kierujący lekarz Dr. Irena 
Putkamer-Kleszczyńska. 
Oddziały: a) wewnętrzno-zak;]źny, b) dla osesków, ilość 
łożek 125. Szpital urządzony według wynlOgów nowoczesnej 
hygieny z laboratorjum mikroskopijno-chemiczncl11, z gabinetem 
Roentgena z instytutem hydro i elektroterapji. . 
2 Lecznica Powiatowa. Naczelny lekarz Dr. Witold Bogusławski 
chirurg. Oddziały a) chirurgiczny, b) ginekologiczno-położniczy. 
Budynek ukOllczony kosztem powiatu w r. 1915 i urządzony z nuwo- 
czesnym komfortem podług za"ad najnowszej hygieny. Składa się 
z głównego domu, pawilonu położłlicze
o z centralnym ogrzewa- 
niem i z własną elektrownią, posiada ulbrzymi park i orrród owo- 
cowy. 


L 


.....
>>>
- . 165 - 


Ilość łÓŻek 85, 2 sale operacyjne z gabinetem Ro
ntgena, 
naGto hydro-hdio-R(,entgen(' i elektroterapja, laboratorjum mikro- 
skopijne:, 
hcl1liczne i patologiczne. 
Pielęgniarkami są Siostry Miłosierdzia. 
3. Szpital wojskowy przy ul. Parkowej został na wiosnę 1922 r. 
zwinięty. 
Przy zakładzie Sióstr Miłosierdzia istnieją: l. Przytułck dla 
starcó\\, 2. dla babek, 3. żłóbek podrzutków, 4. Przytułek dla sierót, 
ochronka dla przychodnich dzieci. 
Miejski cipm ubogich utrzymuje Magistrat na ,rz
dmieiciu 
Rybaki, dom 
erót ewangelickich gmina ewangielicka. 
Zestawienie chorób zakaźnych w latach 1920 i 1921: Błonica 3 
(l9
0) i 13 (1921), dur plamisty 18+1 i 64+1
, dur blzuszny 
70+-5 i 53..!....3, czerwonka (dysenterja 54+1 i 21+2, dur powrotny 
O i 11, gorączka poł0g lwa 4+2 i 5, gruźlica pluc i gardła 10+10 
i 12+7, jaglica l i 103. ospa O i 2+1, płonica 6 i 68+9, zapal
nie 
opon mózgowych 2 i l raz.:m 168+19 w r. 1920 i 353+34 w r. 1921. 
Zwiększcnie liczby wypadków chorób zakaźnych tłumaczy 
się przedewszystkiem wzrostem liczby chorych na jaglicę o 102 
wypadki więcej 1921 r. jestto naturalnym wzrostem choroby 
z powodu silniejszego naoływu ludności z innych stron Polski, 
po dłUgie silniejszym ujęciem pod obserwację lekarską dziatwy 
szkolnej w powiecie i zbyt póznem zgłaszaniem się o opiekę lekarsk4 
chorych na jaglicę. 
Silniejszy wzrost wypadkow duru plamistego z 18Xl na 64+12 
tłumaczy się przyniesieniem gn do powiatu prz
z jeńców bolsze- 
wickich w jesi....ni 1920 r. w okolicy Cepna, Kamlarek, StoI na, 
Wabcza stąd do Chełmna, Trzcbcza i Płutowa. 
Dzięki niezmordowanej pracy ówczesnego lekarza powiatowego 
Dr, Kreffta i Dr. Zientaka zmarłych jednak wskutek zarażenia się 
tą chorobą i pomocy Sióstr Miłosierdzia udało się dur plamisty 
opanowac. 
Także płonica wzrosła z 6 na 68+9 szel ząc się od czerwca 
do października 1921 dość złośliwie i powodując 13°/. wypadków 
śl11iertdno
ci. 
Szczepi 'ń ochn..nnych przeciw ospie wykonano w r. 1921 9784 
w 
)ec przcięłnil, 2500 w latach przcdwojennych. Pozatem były 
wypadki duru powrotncoo (l 1), choroby u nas dotąd nieznanej 
o prlebiegu je
nak łagodnym. 


.
>>>
166 - 


Powiatowa Kasa Chorych. 
ftozporządzeniem Ministerstwa Pracy i Opieki społeczne 
i Ministelstwa b. dzielnicy pruskiej zorganizowanu 4- października 
t920 miejscową Kasę chorych w myśl ustawy z t9 ma.id t9
O r. 
po uprzerlniel11 zlikwidowaniu w powiecie istniejących: l, Miejskiej 
Kasy chorych, 
. Wiejskiej Kasy chorych, 3. Zakładowej Kasy 
chorych Inspekcji Dróg wodnych i 4. Zakładowej Kasy chorych 
Cukrowni w Unisławiu, 
Składki wynosiły 6 1 /2°/. płacy ustawuwej a od t stycznia 
t922 r. 8'/ 1 % Kasa powiatowa chorych znajduje się w dumu przy 
ul. Grudziądzkiej nr. 39. 
Wyhory do pierwszej Rddy Kasy odbyły się w sierpniu 
192t r. Zar.ląd wybrany pllez Radę kasy chorych we wrześniu 
składał się z t) ClłonkÓw l grupy ubezpieczonych i :J z grupy 
pracodawcow, Ponadto wybrano 6 członków Komisji rewizyjnej 
i 5 członków Komisji rozjemczej Dyrektorem Kasy jest p. Da- 
mazy Bukowski. 
Ilość ubezpieczonych clłonków wynosiła od października 
t920r. 6t28 z powiatu a Hi80 z miasta; w roku zaś 192t wahała 
się ilość pierwszych ud 579:
 do 7275 a z miasta od 1515 do 2062, 
Zakłady przemysłuwe, płacące ubezpieczenie na wypadek 
choroby zatrudnionych u siebie pracobiorców z podaniem firmy 
i ilości osób ubezpieczonych: 
Adam Bruno, stolarstwo 4. Abraham Maks, szewstwo 2' 
Arczyński Ks. stolarstwo 2. Bank chełmiński 4. Bank bydgoski 4' 
Bank kredytowy warszawski .3. Bank ludowy 2. Badziąg Wład. 
krawiectwo 1. Badziąg L., krawiectwo L Bartnik Franc., 
krawiectwu 2, Balzer Artur, sklep kolonj. -l. Beyer Aug" sklep 
kolonj. u. Bcyer Fryd., mleczarnia 4. Beycr J. G., fabryka ka- 
pusty 10. Batke Edw., handel win l. Biały Mikołaj, ze
armistrz::ł. 
Biengke Wilh., drukarnia 4. Betyna W., krawcowa 4. Blenkle E., 
rzeźnictwo 1. Buczkowski Wal., rzeźnictwo 1. Buclkowski B., 
sklep kulonj. t. Bobrowicwwa, ogrodnictwo t. Boehnke, mle- 
czarnia 1. Borzeczkowski P., skład obuwia 1. Burczyk Marta, 
dom mod 1. Ciżmowski LelIp., -dekarz 2. Cieciński, krawiectwo 2. 
Chmurzyński J.. 
klep. kolonj, 1. Chudzislewicz, restauracj
 
kolej, 1. Cukras Jan. sklep hławatny l. Cukrownia Unisław 270. 
Culmer Zeitung, drukarnia i. Chojnicki Z., fabryka szczotek 8. 
Delikat Fr., rzeźnictwo 3. Demand A., stolcłrstwo l. Dieh ich R.. 
rzeźnictwo t. Domański i Ska., Dom mód 10. DOliczyk- Janiak- 
olejarnia 4 Dorsz Bem. sldep bławatny lO. Epding Albin, fryz- 
jer 4. Ebłowski Stan., slusarstwo 6. Ellmann KaL. fahryka ose- 
łek ta. Essig S. sklep koloni. t. Falkiewicz Bo\. sklep bławat- 
ny 7. Fdbel J., handel drzewem 2. Feindt Maks, ogrodnictwo 
. 
Filarski Aleks, sklep koloni. 5, FiJarski Józef. sklep kol_nj, l. 


L 


.....
>>>
- 167 - · 


Frąckowki jan, rz
źnictwo 2. rrrąckow!!\ki W., cukiernia 8. Frucht 
Wilh., budowniczy 8. Fitzerman i Ska. fabr. obręczy 50. Gaca 
Antoni, krawiectwo 1. Gaca Aleks piekarstwo 3. Gabrych Leon 
rzcź:1ictwo 2. Gamst koszykarstwo 5. Gaude O., ogrodnictwo 2, 
Glatten-Hądzlik siodlarstwo 4. Goers Fr. i Ska., handel zboża 20, 
Graczyk, krawiectwo l. Gregorkiewicz SI., zegarmistrz 3. Grun- 
wald Herm., restauracja 3. Gronowski i Ska., skład rowerów l. 
Grzankowski Józef, sklep kolonj. 4, Grzonkowski Alojzy, skład 
cygar l. Gutowski, szewstwo l. Gwóźdź Albin, handel zboża 15. 
Hempel Ernst, apteka 3. Hinz Erich, stolarstwo 5. Hoffmann 
Alcks. skład piwa 3, Hocherlbrau, Akc. Browary 50. Jagodziński 
Fr., drogie1ja 2. Jakubowski Stefan, fryzjer 3. Jaroszewski 
Franc" piekarz 4, Jeszke Leon, fabryka kapusty 2. jeszke Fr., 
skład mąki 1. Jeziorski Franc., rzeźnictwo l. Jurkiewicz Leon, 
piekarstwo :
, Kaliszewski jan, rzeźnictwo 1. Karasiewicz Antoni, fryzjer. 
Karwasz bracia, dom mód 7. Karwasz Szymon, piekarstwo 3. 
Kamiński Franc., malarz 1. Kamiński Paweł, handel drzewa 3. 
Kamiński Piotr, restauracja 2. Kasztelan Józef, sklep kolonj. 3. 
Kaszubo", ski Paweł, rzeźnictwo 3. Kaczyński Tomasz, sklep 
kolonj. 5. Kawecki Franc.) szklarstwo l. Kiepelt Franc., cegielnia 
55. Klein Wilh., sklep kolonj. 4. Klein Zygm., sklep cygar 1. 
Kłosowski Jan, piekarstwo 3. KobierzYllski Jak., księgarnia 1. 
Koepke Aug. drogierja J, Kostecki Piotr blacharstwo J. Koscha- 
ny jos" skład kawy l. Kowalski Wład, skład kolonj. 1. Kozło- 
wski Wład., kawiarnia 4. Kraffke Wilh., sklep kolonj. 4. Krampitz 
R., skład mąki J. KrajeczYll
ka wdowa, malarstwo 5, Krywald 
rzeżnictwo 2. Krywald Apol., skład rowerów 2. Krywald Edm., 
skład bławatny '- Kwella J., skład skór l. Kwieciński jozefat, 
skład bławatny l. Lamparczyk F., sklep obuwia 2. Leitreiter 
Bruno, slusarstwo 4. Leitreiter Hugo, stolarstwo 3. Leitreiter 
Maks, stolarstwo :
. Lemon bracia, spedytorstwo 6. Lewy R., 
kowalstwo 4. Lewandowski Al., sklep kolonj. l. Lowenberg 
A., sklep bławatny l. Lubański Franc., sklep ciast i win l. 
Luks Karol, handel koni 3. Majewski Alojzy, zegarmistrz 2. Ma- 
jewski L. kawiarnia Wielkopolanka 5. Marciszewski J.. fryzjer 
J, Mdrx Leop., siodlał stwo 3. Mek Leon. stolarstwo 3. Myk 
kowalstwo l. Meister W., rzeźnictwo J. Mierzwa J., skłdd 
obuwia J. Michalak Bart., dekarstwo 3. Milczewski, fabr. sra- 
tek 3, Mordawska Hel., modniarka J. Moczyński J., handel 
drzewem l. Miiller R., piekarstwo 6. MOlier Wilh., kominiarz 1. 
MusalI wdowa, piekarstwo 2. Mnzioł Maks, sklep bławatny 6. 
Muchowski P.. sklep ko:"nj. 1. Nell W., kowalstwo 2. Nie- 
newski Tad., kinoteatr 3. Nitka Frdnc., mleczarnia l. Nowakowski 
J., rzeźnictwo 2. Nowak Fryda, fabr. siatek 4. Odrowski jan, 
ogrodnictwo J. Oesterle K., skład mąki J. Orlikowski E., koło- 
dziejstwo 4. Patt, krawcowa 4. Perschke jan, dekarstwo 6, 


....
>>>
- lM- 


Piotrowicz Ant., malarz-art. 4. Pluta Stefan, skład porcelany 1. 
Podwojski Ks., fryzjer
. Pofelski juJ., rzeźnictwo 1. Polaszewski 
Wt, sklep kolonj. l. Poznański L., fotograf 2. Ratowski Franc., 
kowalstwo t. Rembielińska j., modniarka 3. Rediger jan, malar- 
stwo 2. Rediger Stan., piekarstwo 2. Reimers T., fotograf 3. 
Reiss O., sklep kolonj. 4. Riedel Franc., fryzjer 4. Romahn G., 
sklep bławat 5, Rosińska Hel., księgarnia 3. Rosiliski jan , budo- 
wnictwo 35. Rożycki A'I stolarstwo 3. Rutkowski Stan., rzeź- 
nictwo 3. Rybicki l, spadk. drogerja 2. Ryszkowski Ant., kra- 
wiectwo 1. Rywolt K., handel zbożem 2. Schian K.. szewstwo 4, 
Schendel, handel koni 2. Schilling G., budownictwo tl. Sieradzki 
K., skład dewocjonali 2. Sikorski Maks, restauracja 3. Słomski 
Wład.. rzeźnictwo t. Skład kawy Kaisera 2. Smolinske Walter, 
sklep żelaza 8. Szałwicki Winc., skład owoców l. Stachiewicz A, 
rzeżnictwo 2. Steinke E" skład instalacyj. 1. Stefański Cz., sklep 
źelaza 3. Steffen Ed" farbiarnia 4. SteItner M., krawiectwo 2. 
Strehlau A. skład skór 3. StUrz P., skład piwa 4. Szarafiński L., 
handel zbożem 8. Szatkowski józef, sklep gOSpOlI. 2. Szatkowski 
Stan., sklep gospodo 1. Szczuplińska modniarka 2. Szrubka jan, 
· szewstwo 2. Szulc Helena, krawcowa l. Szczygielski Franc., 
kominiarstwo 1. Szydzikowski J., piekarstwo 4, Szrocter Br. skład 
kapeluszy t. Thoms K.. sklep kolonj. 4, Tokarski jan stolarstwo 2. 
Tomalizewski józ., hurtuwnia kolonj,:3. Trykowski jan, murarstwo 
10. Urhański, malarstwo 1. Wacławski Tom" siodlarstwo 2. 
Wedel Ed, stolarstwo 7. Wegner jan, piekarstwo 4. Wegner Fr., 
sklep kolonj. 2. Weiss fr.. slusarstwo 2. Weil O., fabryka drew- 
niaków 10. Wilamowski Wł., piekarstwo 3. Wilewski M., skład 
porcelany 7. Wildenheim L., stolarstwo 2. Winiarski Fr., sklep 
kolonj, 7. Wiśniewski l, SLewstwo 1. Witkowski Al., handel 
bydła t2. Zcldrzewski L., skład rowerów t. Zander A.. blachar- 
stwo 3. Zawadzki J., bl ukarstwo 89. Zblewski Fr.. fryzjer 5. 
Ziemkowski Zygm., skład cy
ar t. Zieliński And., ogrodnictwo t. 
Zielillski S., krawiect\\o 2, Zgoda. Ska. piekarska 3, Żmudziński 
Kalikst sklep cukier. 1. Kurowski A. piekarstwo 6. Kawiarnia 
"Pomorzanka" 4. 
Deutsche Volksbank , filja (Credit-Anstalt) :{, Hotel centralny, 
właśc. M, Podlewski 8, Hotel Dwór chełmiński właśc. Rząd polski, 
adm. Kozłowski Wł.;), Hotel pod Białym Orłem właśc. Zalewski 
Ant. dLierż. Scheff1er 5, Glatten i Hądzlik siodlarstwo i skład mebli 5, 
Mesck i Schultze, młyn parowy 4:1, Pomorska fabryka maszyn 
"Unja" 265, Fiessel fr. tmtak parowy Dąbrowa 30, Lehmann Rudolf 
fabryka obrączek 50, Nadwiślanin, drukarnia i wyd. gazety Franc. 
Tyszkiewicz 10, Nadwiślański Bank rolniczy 6, Rumler Al. Strzel- 
nica i restauracja przy dworcu 3, Święcicki Hel. sklep kolonjalny 5, 
Zawitowski A. właśc. Gołembiewski sklep kolonja!ny 5, Przedsię- 
biorstwo wartowników 2, Nowa kawiarnia, Smelińska A. 2, Mali- 


....
>>>
- ló9 - 


nowski fr. introligatornia i drukarnia 1. Księgarnia chełmińskd Sent- 
kawska 1, Winkowski jan, skład mąki t. 
Ponadto jako sami pracujący lub czasowo zatrudniający ubez- 
pieczonych. W zawodzie szewskim: Berger, Gątkiewicz Antoni, 
Buczkowski. Jeszke l., Klein Br., Krause, Olszewski jan, Ośmia- 
łowski J., Panzer fr., Reiski jan i Walenty, Recki Teodor, Rechen- 
tarski j., Sadowski, Szczerbicki, Keil J., Stępniewski. Szklarz Bossard, 
fryzjer letkiewicz, w krawiectwie: Badziąg, Biegacz J., Gęsicki, 
Qliniecki, Fiałkowski Fr.. Freund, lemańczyk, Szczerbicki, w za- 
wodzic piekarskim: Ciecinski J., Malinowski P., Remus J., Godziew- 
ski w zawodzie rzeźnickim: Grzywaczewski. Kruszewski, Wiśniew- 
ski Jan. Instalator KosirIski, tapicer Galiiiski Feliks, Bartsch Ferd. 
w handlu kolonjalnym: Cukrowski, Dalkiewicz. Fischer, Gorczy- 
czyński. Odlewany Bazyli, Piekarska M,. Zastępowski, Kalinowski 
Jan. skład owoców. Babi1iński J. wóź nica. Błażejewski A. kuśnierz 
Biuro pośrednictwa kupna i sprzedaży, Marjan Malczewski, Franc. 
Niemczewski, Bienert W. stroiciel fortep. 
Gospodarstw prywatnych, płacących uhezpicczcnie było 1:ł7 
z liczbą 376 ubezpieczonych. 
Obszarów dworskich płacących ubezpieczenie było 62. 
Gmin płacących ubezpieczenie do Kasy chorych byłu 83 
Ci w nich 78:3 gospodarstw z ogólną liczbą ubezpieczonych 2440 
osób. 
Ubezpieczonych, niezdolnych do pracy, pobierających świad- 
czenia z Kasy chorych w czasie od 4 października 1920 do koń- 
ca grudnia 1921 było z miasta 573 osób, z powiatu 1584 osób 
a łącznej liczbie dni nieldolności do pracy 56399. 
Chorych k!czonych na koszt Kasy chorych było w Zakładzie 
Sióstr Miłosierdzia i w lecznicy powiatowej z miasta 1
7, z po- 
wiatu 538 razem dni leczenia :t7475. 
Dochodów było razem 21789902 mk. 
Rozchodów 21497790 
Członkami Kasy są wszystkie osoby bel róźnicy płci, będące 
w stosunku służbowym lub roboczym, a które są obowiązani pra- 
codawcy zgłosić do 3 dni od daty przyjęcia, 
Członkowie obowiązkowo ubezpieczeni płacą:1 5 a pracodawca 
3 5 składki od członka. 
Z chwilą opuszczenia przez członka pracy, o czem pracu- 
dawca winien zawiadomić piśmiennie Zarząd Kasy, rodzina ubez- 
pieczonego członka traci prawo do Kasy, sam zaś członek ma 
w ciągu 4 tygodni prawo do świadczeń z Kasy przez czas ustawą 
przewidziany (39 tygodni), 
Z powodu ogólnego podwyższenia płacy ubezpieczonych 
utworzono dalsze 14 grup zarobkowych, razem pr7eto od I do 45. 
(rozp. Minist. pracy i opieki społ. z 27 czerwca 1922 r. 


.....
>>>
170 



aństwowy Urząd pośrednictwa pracy. 
Mając na celu wys7ukani( 7ajęcia bezrobotnym tak w miescic 
jak na wsi, stara się wedłu
 mozno::.ci i 7gło::. eń pośredniczyć 
w pracy i to od 1 lipca 1920 r. 
Biuro zgłos7cń urzędu znajduje się w Hotelu D\\or Cl1ełmiń- 
ski. Liczba zgłoszonych hezrobotnych i częściowo zah udnionych 
przedstawia się następująco. 
w roku 1920 było bezrobotnych: 
III. kwarta' 76 mętcl:. 22 kobiet z czego LaJęto 40 mę'c7. 22 kobiet 
IV. 143 12 29 3 


\\' roku 1921 
I. kwart.' 1083 óS 297 31 
II, 1071 118 494 118 
III. li05 58 209 42 
IV, R
7 33 219 18 
" ro ku 1922 
I. kwartał 934 27 . 252 3 
II. 273 ).4 118 14 
III, 351 3
 . 220 30 
IV. 292 6l ló7 45 


'owiatowa .Komisja rozjemcza \U rolnictwie. 
Zorganizowana w lecie 192U r. ma na celu polubowne za- 
łatwianie sporów pracowników rolnych z pracodawcami na tle 
wynagrodzenia Zll pracę w gospodarstwie wInem. Pod przewod- 
nictwem prof. Jana Dziedzica *) a przy udziale 4 ławników tu jest 
2 przedstawicieli pracobiorców i 2 pracodawców odbyła od 
25 października 1920 do l września I !)22 r, II posiedzeń i Lałat- 
wiła około 7U spraw spornych. 
Po,lieważ wszystkie sprawy sporne mają iść najpierw do 
n)lpatrztnia i rozstrLygnit. ia do in"-pektoratu w rolnictwie w To- 
runiu a Komisja dopiero w drugicj instancji bez ,Prawą eg4 eku - 
tywy Spl awy załatwia, przeto Lałatwianie spraw spornych nie 
zawsze odbywa się rychło i skutecznie. 


*) Od 1 listopada 191:11 r. 7lo
ył prof. Dziodzir 
od/1oŚĆ prezesa
>>>
]7] - 



ZIImysł. 
Miasto i powiat leżą na uboczu od głównych linij kolejo- 
wych; przytem brak połączenia mostowego przez Wisłę. która 
mimo lregulowania pl7ez rząd pruski nie jest tak spławna i że- 
glowna jakby tego potrzeha wymagała, nadto brak jeszcze prądu 
elektrycznego z Centrali wodnej w Gródku, to wszystko razem 
złożyło sie na małe stosunkowo uprzemysłowienie miasta i po- 
wiatu. 
Przemysł jest gł.')wnie prLctworczu-rolniczy jak wiatraki 
i młyny, browar, cukrownia, gorzelnie, mleczarnie i tartaki pozatem 
innc małe fabryki o ograniczonej produkcji i w malych rozmia- 
rach za wyjątkiem Pomorskiej Fahryki maszyn rolnych "Unja" 
w Chełmnie. 
Zestawienic, jakość i wielkość przedsięhiorstw przemysło- 
wych w mieście i powiecie uwidocznione zostało w IOzdziale 
{) Powiatowej Kasic chorych i poniżej. 
Powiat chełmiiIski jako wyhitnie rolniczy wykazujc dążność 
du przemysłu przetw()rczo-rolniczego, kł{lry posiada przed sobą 
możność szerokicgo rozwoju pp uskutecznieniu elektryfikacji po- 
wiatu i miasta L Centrali wodnej w Gr6dku_ 
Obecne dynamo-maszyny elektryczne w poszczególnych do- 
miniach jakoteż w niektilrych zakładach pr7(
mysłowych są obli- 
czone na własnc zapotrzcbowanie i do tego ograniczone. taksamo 
i Gazownia w Chełmnie jest mało W} datna i zawodna. 
Pnihy 7akładania nowych galt;zi wytwlirczości przemysłowej 
chociaż na razie w małych IOlmiarach są; atoli kalkulacja cen 
wytworzonych towarow jako wyższa nd ceny tychie samych to- 
warów w innych oŚlOdkach prlcmysłowych Polski nie 
bardzo Spl zyja rozwojowi i ł-Ozszcrzeniu produkcji przemysłowej 
zwłaszeza na wywliz. Przyczyną tej rMnicy jest wyższa stopa 
życiowa robotnika miejscowego, wi;ksze wymaganic a co zatem 
idzie wYŻS7a płaca, podmżająca cen
 towaru. 
Mimo to widoki na uprzemysłowienie miasta i powiatu są,. 
o ile znajdą się kapitały i odpowiedni ludzie, tcm bardziej że 
istnicje dobra sieć komunikacyjna drogowa a m07C być ulepszona 
wodna i kolejowa a nadto hędzie też do dyspozycji siła elektro- 
motoryczna z Gródka, domagająca się wprost ZIIżytkowania przez 
zakłady przemysłowe wytwarzanego prądu. 
Fabryki mniejsze co do rozmiarów wytwórczości w samem 
mieście: Fabryka drewniaków Ottona Weila, dewucjunalij Si€'- 
radzkiego, kiszonej kapusty i ogórków j. G. Beyera, Leona jesz- 
kiego, mebli koszykarskich Gamsta, Bergera, limoniady jl)zefa 
Chłosty, Al. Hoffmanna i Paula Stiirza, osełek M. Ellmanna, 
olejów janiaka, siatek do włos(iw Frydy Nowak, Milczewskiegu, 
szczotek i pC;dz1i Chujnickiego. 



--
>>>
- 172 - 


't'zedsiębiot'stwa rotniczo-pt'zemysłowe. 


Wiatraki: 
Błoto 1 właśc, J. Jurkiewicz, Borówno 1 właśc. Helena Kras- 
kiewicz, Brankówka 1 właśc. Hermam Detlaff, Bruki I. 2 właśc. 
jan Cybul(lk, Paul Schlaak, Brzozowo l właśc. Alfred Schmautz, 
Bielawy 1 właśc. j. Minkolei (motor), Czemlewo. I właśc. Paweł 
Lipski, Dąbrówka I właśc. Adam Fetzer, Dubielno 1 właśc. Mar- 
tin Friedrich, Duże Czyste l właśc. Burchardt, Drzonowo 1 właśc. 
Ewa Zils, Grzegorz 1 właśc. Teresa Berstynger, Kolno l właśc. 
Otto Pfude, Kotnowo l właśc. Ernst KrUger, Lisewo l właśc. 
Karl Tessmann, Malankowo l Gustaw Zils dzierż., Małe Czyste 2 
właśc. Teresa Hermann, jan Potyrała, Nowe dobro 2 właśc. 
Wład. Gawroński, Ottilie Marx, Osnowo l właśc. Paul Rottig, 
Paparzyn 2 właśc. Karl Riedel, Pniewite l właśc. Anna Krampitz, 
Podwiesk 2 właśc. Franz Ba1cer, Schuhmacher, Szynych l właśc, 
Gustaw Herrmann, Trzebcz l właśc. Marta Herrmann, Trzebczyk 2 
właśc. J. Braun, Teresa Epding, Unisław l właśc. joanna Ehlert, 
Uść, wodny l właśc. August Guishard, Wabcz l właśc. franc. 
Mańkowski, Wieldządz 3 właśc. Ferd. i Gustaw Hoffmann, Kryst- 
jan Nadrowitz. 


Młyny: 
Czarze 1 motorowy młyn, właśc, Bernard Chrzanowski, 
Dąbrowa 1 motorowo-parowy, właśc. friedrich Fiessel, Nowe 
Dobro l motorowo-parowy wraz z tartakiem, zbudowany w 1891 
roku, jeden z większych młyn6w w powiecie, własność firmy 
A. Meseck i W. Schultze, Nowa wies chełmińska 2 wodno-pa- 
rowy w Żakach, właśc. józef Piotrowski, wiatrak z motorem tur- 
binowym, własc. Leon Gaszkowski, Łunawy 1 wodny, właśc. julj. 
Busse, Lisewo l motorowy, właśc. Sand, Płutowo l motorowo- 
parowy, zbudowany w 1902 L, jedcn z większych i postępowo 
urządzonych młynów. własc. Bitzer, Ruda 1 wodny. właśc. Friedr. 
Marohn, Szynych l wodny, właśc johanna Oahm, Wdłdowo 
szlacheckie l właśc. Otto Schilling, Tartak Dąbrowa, Fiessel. 


L 


Mleczarnie: 
Borówno, właśc. jan Weiznerowski, Bruki 1., właśc. Konrad 
Stasiewski, Brzozowo, spółkowa. Dąbrowa, właśc. Friedr, Fiessel, 
Dąbrówka, właśc. józef Lindemann, Dubielno, spółkowa, Drzo- 
nowo, właśc. Korthals, Kijewo, spółkowa, Kokocko, spółkowa. 
Lisewo, spółkowa, tunawy, spółkowa, Pniewite, właśc. Marta 
Meyer. Robakowo, spółkowa, 
uda, właśc. Domorowski Franc., 
Stolno, spółkowa, SJ:ynyc h , spółkowa, Wieldządz, spółkowa, po- 


.....
>>>
- 173 - 


mocnicza dla Płużnicy. , 
Mleczarnie dzielą się na prywatne i spółkowe, te ostatnie 
zaś na samoistne i pomocnicze; obejmują one zazwyczaj okoliczne 
gminy i obszary dworskie. 
Gorzelnie: 
I. Głuchowo, wlaśc. hr. Albert Alvensleben. 2. Gzin, wla
c. 
dawniej Ortmann obecnie PaczkowskI. 3. Nowy dwór, wła
c, 
hr. Joachim Alvellsleben w Ostromecku. 4, Raciniewo, właśc. 
dawniej Sieg, obecnie hr. Wład. Pusłowski. 5. Wabcz, właśc, 
Dr. Witold 
Iaski. spadkobiercy, 6. Wich orze, właśc. v. Loga. 
Gorzelnię w Paparzynie zdewastował właściciel Reichel 
a urządzenie maszynowe wywiózł do Niemiec. 


Cukrownia w Unisławiu, 
Założona w 1883 roku jako Towarzystwo akcyjne, wyrabia 
głównie cukier żółty, zatrudnia 270 pracowników. Zarząd tworzą 
hr. Alvensleben. dr. W. Henatsch, Parpart, Hoffmann. 
Fabryka sztucznego miodu IlUnamel" przy tejże Cukrowni wyrabia 
z ż6łtego cukru miód. Właściciel Dr. Henatsch syn. 
Browar. 
Założony w Chełmnie w 1879 roku zamieniony w Towarzy- 
stwo akcyjne W' 1897 r' pod firmą: Hocherlbrau, AktiengeseIlschaft 
zmienił w 1922 r. firmę na: Browary chełmińskie, Tow. akcyjne 
Chełmno a czę'ściowo także właścicieli. Posiada 8 filij w Chełm- 
ży, Czersku, Gniewkowie, Inowrocławiu, Kruszwicy, Mogilnie, 
Swieciu i Toruniu. Produkcja rbczna piwa obliczona na 100000 hl 
zmniejszyła się na 20000 hl. 
Jakość piwa i gatunki naleią do lepszych na Pomorzu. 
Cegielnie: 
C h e ł m n o posiada dwie cegielnie: a) lirmy Fritz Kiepert 
zhudowaną w 1882 r, o produkcji rocznej pół mi1jona cegieł, 
h) firmy Carl Juhnke a ohecnie Spółki Emil Orlikowski z Chełmna, 
Neumann. Rost, Nelke ze Świecia o produkcji rocznej 2 1 / 2 miljona 
cegieł. 
Kał d u s założona \V '912 własność Antoniego Domini- 
kowskiego produkuje rocznie ćwicrć niiljona cegieł. 
O s t r o m e c k o założona w 1885 własność hr. Joachima 
Alvenslebena-Schonborna produkuje 400 000 szl. cegły i 200 000 
szt. dachówek. 


....
>>>
- IU- 


}{andel. 
W zakresie handlu miasto i powiat wykazuje dużo zmian 
w odniesieniu do firm, rodzaju i rozmiarow ohrotÓw handlowych 
i źródeł zakupu. 
Do czasu prlejt;cia miasta i powiatu plzez Władze polskie 
.sprowadzali kupcy tow81Y wyłącznie prawie ze źródeł niemieckich 
na zachodzie, pułudniu i z ptiłnocy z Gdallska na bardzo dogod- 
nych warunkach dostawy. 
Z chwilą przejęcia Pomurza prlel Polskę uległa dostawa 
towarów z Niemiec, ograniczeniom lub całkuwitemu zahamowaniu 
wskutek trudności czynionych przez rząd nil'miecki w zakresie 
dowozu tuwarów do Polski. 
Ponad tu prlyczyniła 3ię do tegu lIImiejszenia I uchu towaro- 
wego nieznajomość handlowego rynku i żródeł wytwórczości 
przemysłowej w 
ąsiednich dzielnicach Polski, ponadto daleko 
sięgające, rozmyślnc l11iszClenie i podcięcie fabryk na ziemiach 
rosyjskicgu zabol u pr teL armje uicmkckic, dllstrjackic i cofające 
się wojska IOsyjskie, kt6re wiek tabryk ogołociły z maszyn, wy- 
wiozły lub nawet całkuwicic lniszczyły, Fabryki pllez to zmniej- 
szyły swą wytw6rczość towarl1w, ktÓrych i tak w normalnych 
warunkach byłoby za mało na pokrycie lapotrzehowania całej 
Polski. . 
To wszystko jdkutei ustawiczna zniżka waluty wobec war- 
tości dolarów lub franków złozyłn sit; na zastói i ogranicJ:enia 
w handlu wewnętJ znym i zagranicznym. 
Obecnie wskutek odnawiania i nrLIchomidnia znislczonych 
fabryk. buduwani(l nowych, wskutek urządzania dla pokazów 
rodzimej wytw"lrcl.Ości Targów poznaliskich a wschodnich we 
Lwowie zaczyna się zwrot !la lepsze. 
Brak jednak stabilizacji marki p4lskiej i jcj ciągła zniżka 
wyklucza normalną kalkulację towarów i powoduje ustawiczny 
wzrost drożyzny i skargi nie 7aWSze uzasadnione co do uczci- 
wości tych lub uwych kupców, ponadto dążność samopomocy 
społeczellstwa przez zakładanie spółdzielni spożywczych jak na 
przykład Spółki piekarskiej "Zgoda" dla robotniczej i ubogiej 
ludności miasta. 
Od czasu przejęcia miasta i lJowiatu wiele wybitrtych i po- 
ważnych firm niemieckich i żydowskich wysprzedało się i prze- 
niosło do Gdańska luh do Niemiec a na ich miejsce powstały 
firmy polskie. 
Nad rozwujem i sprawami ZdwOlluwemi kupiectwa Cluwa 


Towarzystwo Kupcó"' samodzielnych w Chełmnie, założonc 1 gru- 


........
>>>
- 175 - 


dnia 1920. T
warzystwo liczy pnnad 40 członków. 
MłorlLie7 natomiast kupiecka posiada od 1901 r. Zwiqzek handlow- 
ców (ZjedlIoczenie zawodowe pracownikow handlowych, prze- 
mysłowych i biurowych, filja w Chełmnie), liczący członków 
przeszło 30. 


Targi w mieście odhywają się stale we srodę i sobote 
a pozatem Województwo wyznacza z góry corocznie 10 jarmar- 
ków odpowiednio rozłolonych na cały rok z tego 6 jarmarków 
ua, bydło i konie a 4 na bydło, k01lie i kramne towary. 
Ruch jarmaczny i targowy jest na ogół mało ożywiony. Ilość 
i jakość firm kupieckich taksamo ilość uczniów i pomocników 
handlowych ulega ciągłej zmianie. 
Wykaz większych firm, posiadających pomocniczy personel 
zawiera zestawienie Pow. Kasy chorych. 
Poniżej zestawione są firmy niemieckie. handlowe i rc;ko- 
dziclnicze ze względu na swą szczupłą ilośc. Reszta firm i ręko- 

zielników jest polskiej narodowości. 
Firmy niemieckie: SIdlIdy spożywcze. 
l. Balzer Artur, 2. Beyer Jakob, 3. Essig Hugo, 4. Klein 
Wilhelm, 5. Kraffke Wilhelm, 6. Reiss Oskar, 7. Thoms Karol, 
Skład cukrów i ciast: Koschany Josef. Skład towarów żelaznych: 
Smolinske Walter. S!.łlld mqkl: Krampitz R., OesterIe. Skład 
artykułów instalacyjnych: Steinh Eduard. Handel zbożem: Goers 
fryderyk. Sklad piwa: Stlił tz Pa wet Składy wyrobów siod- 
larskich: 1. Bartsch Ferd., Marks Leopold, Składy mebli i tru- 
mien: l. Hin7 Erich, 2. Leitreiter Hugo, 3. Wedel Ed. Farbiarnia: 
Steffrn. Foto{!raf: Reimers T. Handel koni: Luks Karol. Re- 
stauracja-strzelnica: Rummler Aleks. Apteki: I. Pod orłem Heu- 
bach Pau!, 2. Radziecka Hempel PaLII. FryzJer: Epding Alwin. 
Instalator-blacharz: Zander Albert. Cieśla i budowniczy: Schilling 
Gustaw. Frucht Wilhem. Kołodziej: OrIikowski Em,il. Kominiarz: 
Muller Wilhelm. Krawcy: I. Bergmann E, 2. Bodammer J. 
3. Flor Friedr. Ogrodnik: Gaude. Piekarze: l. MUller Reinhold, 
2. MusalI August. Rzeźnicy: 1. Dietrich Paulina. 2. Meister WiI- 

elmina. Slusarze. l. Leitreiter Bruno, 2. R6hr Hermann (i kowal), 
3. Weihs Friedr. Spedytorstwo: Bracia Lemon. Skład drzewa 
i mleczarnia: B. B6hnke. 
Poza Chełmnem znajduje się \V powiecie przeszło 70 przed- 
!"ębiorstw handlowych jużto samodzielnych juźto przy g ,Jodach 
p-uwadwnych. N djwiecej ich jest w Lisewie i tak 5 sklepow 
k'onjalnych, 3 bławatne, 3 żelazne i naczyń kuchennych, 1 z przy- 
b-rami do pisania, 1 skład cygar i papierosów. I handel mąką, 


7
>>>
- 17G - 


1 handel zbożem, 1 handel drzew
m i węglem, 1 hotel, 4 wy- 
szynki. 
Rzemieślników w powiecie i miescie j
t przeslło 5
O i to 
na obszarach dworskich najwięcej kołodzieji, kowali i ma
zynistów 
pozatem są szewcy, krawcy, rzeźnicy, piekarze, stolarzt, murarze, 


:RzQmłoala. 


Rękodzieła. 
Ośrodkiem skupiającym rzemiosła jest miasto jakoteż większe 
gminy w powiecie jak n, p. Lisewo. 
W mieście Chełmnie znajduje się 1:! cechow fZemieslniczych 
10 wolnych a 2 przymusowe a mianowicie: 
Cecll kołodziejski przymusowy, założony przed stu laty liczy 
22 członkow, cechmistrz M. Podlaszewski; krawiecki przymusowy 
25 członków, cechmistrz A. Gliniecki; bednarski cechmistrz J. Bin- 
kowski; ciesielski w 1787 założony liczy 25 członków, cechmistrz 
DomagaIski; kowalski w 1448 założony, 47 członków cechmistrz 
R. Nell; malarski w 1900 założony, 9 członków, cechmistrz Ant 
Piotrowicz; murarski w 1786 założony, 98 członków (?) cechmistrz 
J. 'Zieliński; piekarski 2:! członków, cechmistrz Stan. Rcdiger; 
rzeźnicki 36 członków, cechmistrz J. Frąckowski; stolarski w-182S 
zał. 12 członków, cechmistrz An. Demand ; (?) ślusarski w 1870 
założ. fi członków, cechmistrz Franc. Ebłowski; szewski w 1922 
załoź. 34 członków, cechmistrz Jan Szrubka: fryzjerski w Hł
2 
założ, :l5 członków, cechmistrz Fr. Riedcl. Ponadto w wykuie 
Izby rzemieślniczej znajdują się cech rymarsko-tapicerski i cech 
mlynarski. 
Według zestawienia Izby Rzemieślniczej w Grudziądzu za 
rok l 
20 tl miało miasto i powiat 552 samodzielnych rzemieśl- 
ników, zatrudniających 140 czeladników i 234 uczniów, według 
zawodow było' zatem: bednarzy 4, blacharzy a, cieśli 16, cegla- 
rzy 2, dekarzy 2, farhiarzy 4, fryzjer6w 8, garncarzy 7, kołodzie- 
jów.fil). kowali 
6, krawct
w 66, kominiarzy 3, malarzy 5, mły- 
narzy 37, murarzy 30, piekarzy 23, rymarzy 14, rzeźników 40 
stolarzy 36, ślusarzy 38, szewców 58, szklarzy 
. tokarzy 5, ze- 
garmistrzó\t 4. 
Ilość cechów, członków, jakoteż ilość samoutieln}'ch rzemieśl- 
ników i zatrudnionych u nich czeladników i ucz:1iów ulega zmia- 
nie wskutek w ll11ożonego ruchu przesiedlania się i panującegJ 
przl'silenia gospodarczego, wywołanego skutkami wojny w c
łtj 
Europie.
>>>
- 177 - 


:J'owarzysłU7a i organizacji. 
Wyrazem samopomocy społeczeństwa na polu oświatowem, 
kulturalnem i zawodowo-gospodarcze m są liczne zrzeszenia w for- 
mie Towarzystw, Związków, Spółek i t. p. 
Towarzystwa te tak niemieckie jak polskie odpowiadały istnie- 
jącym stosunkom pOlityczno-państwowym. i społecznym. Ze zmia- 
ną tychie stosunków po przejęciu przez Polskę Pomorza dokonuje 
się też zmiana w ustroju wewnętrznym istniejących Towarzystw 
co do celów i uprawnień, powstaje coraz większa ilość nowych, 
odpowiadających nowym potrzebom w wolnem już państwie pol- 
skiem, zanikają lub przeobrażają się dawniejsze Towarzystwa; 
wogóle nowe iycie i nowe warunki stwarzają nowe formy i za- 
potrlebowania, 
W czasach niewoli towarzystwa wskutek ucisku rządowego 
były w swej działalności bardzo skrępowane i mogły jedynie dbać 
o podtrzymanie wiary, języka, kultury i mienia polskiego w dość 
szczupłym zakresie; natomiast niemieckie towarzystwa były w cią- 
gle wzmożonym rozwoju przy poparciu wybitnem rządu i społe- 
czeństwa niemieckiego, działały agresywnie, oddziałując przecią- 
gająco na chwiejne w szeregach polskich jednostki i wynarada- 
wiając PoJaków dość wydatnie. 
Czasy się zmienily, godzina dziejowej sprawiedliwości wybiła, 
nadszedł nowy okres wzmożonej i zj
dnoclOnej programowo pra- 
cy dla społecleństwa polskiego i wyłonionych przeze'l towarzystw. 
Dlatego majac przegląd towarzystw, działających w mieście 
i powiecie, dążyć się winno do wytyczenia nowych dróg pracy 
stosownie do zmienionych na korzysć warunków, ograniczenia 
i zmniejszenia ilości towarzystw obecnie nie nadających się do 
podtrzymania: zespolenia raczej tych towarzystw z pokrewne mi 
ale żywotnemi lub wytworzenia nav.et całkiem nowych, skupia- 
jących w sobie jak najwięcej członków a prlez to nie rozdrabnia- 
jących niepotrzebnie sił i pracy wybitniejs.lych działaczy, człon- 
ków Zarządów a których to działaczy tak mało jest, by objąć 
i sprostać tym wszystkim zadaniom, jak:e wzmagające się i mo- 
cnem tętnem bijące życie społeczeństwa polskiego na Pomorzu 
i wogóle w całej Polsce wytwarza. Dlatebo łączyć, działać i pra- 
cę celowo potęgowac winno byc myślą przewudnią dla wszystkich 
członkow polskich towarzystw w mieście i powiecie. 
Związek obrony kresó'ł zachodnich, 
Jako wyraz zmienionych stosunkÓw polityczno-państwowych 
i nowych potrzeb w organizacji społeczeństwa polskiego powstała 
POWlatGw8 Rada Z, O. K. Z. w październiku 1921 r. w miejsce 


.......
>>>
- 172 - 


tiawniejslego Powiat. Komit
tu górnoslą
kiego, utwor?,onego celem 
niesienia pomocy w akcji plebiscytowej na GÓrnym Sląsku 
Komitet górnośląski pod przewodnictwem dyr. gimnazjum a 
ohecni
 wizytatora Dra Ryniewicza zebrał drogą składek i ofiar 
kwotę 388
37 mk. 50 fen. a ponadto wysłał na Sląsk Górny l wa- 
gall mąki i kaszy, 4 wagony żywności mięszanej. 18 
ztuk bydła, 
18 wicprzów i 18 skopowo 
Po zlikwidowaniu Komitetu górnośląskiego utworzyła się 
Powiat Rada Z. O. K. Z. kt')re.i celem jest po(1obnic jak i całego 
Związku obrony kresÓw zachodnich skupienie wszelkich wysiłków 
społeczeństwa polskiego bez rożnicy stanów i zapatrywań poli- 
tycznych dla wzmocnienia polskiego stanu posiadania w dziedzi- 
nie materjalnej i duchowej. 
Działalność swoją Jozciąga Z, o. K. Z. na wszclkie dziedzi- 
ny życia nalOdowego, stwierdzając potrzeby i pobudzając do ich 
zaspokojenia istnicjące placówki społeczne względnie stwarzając 
inne nic7hędnic komeczne. 
Istniejącym OJganizacjum kulturalno-oświatowym i gospo
ar- 
czym udziela pomocy doradą. inicjatywą. środkami materjalnymi 
i oświatowymi. S 4 statutu). - 
Działalność swą wykonuje przy pomocy Rady naczelnej zło- 
lonej z 25 c7łonków. Dyrekcji Związku w Poznaniu, Zarządow 
okręgowych (3 na krcsach zachodnich śląskiego, poznańskiego 
i pomorskiego i czwartegQ okręgu, obejmującego resztę ziem Pol- 
ski z siedzibą w Warszawie), Rad powiatowych i Koł miejsl;owych. 
Rada powiatowa składa się z Zarzadu ppwiatowego (5 osób) 
i delegatów Towarzystw gospodaJczych i kulturalno-oświatowych, 
istniejących w mieście i powiecie a powołanych przez Zarząd 
powiatowy. 
Zarząd powiatowy składa się z komisarza powiatowego, se- 
kretarza, skarbnika i ich zastępców. 
W miejscowościach. zamieszkałych przez co najmniej 20 człon- 
ków może zakładać Rada powiatowa Koło miejscowe 7. O. K. Z, 
z Zarządem liczącym :3 członków. W miejscowościach, nic po- 
siadających Kół może mianowac Zarząd powiatowy mężów zauta- 
nia dla spełniania zadań Z. O: K. Z. 
Członkami Związku mO.A być: kaMy Polak lub Polka. każde 
polskie stowarz) szenie lub instytucja. O przyjęciu decyduje Zarząd 
Koła względnie Zarząd powiatowy. Człoukowie dzielą się na zwy- 
czajnych, wspierających i dożywotnich. Organem Z. O: K. Z, jest
>>>
- 179 - 


wychodzący w Poznaniu, znakomicie redagowany miesit;cznik 
,.Strażnica zachodnia", ktÓry winien się znajdować w rękach każdego, 
światłep'o obywatela polskie
o i każdej instytucji polskiej, jełko 
najlepicj i najbczstronnicj informujący o środkach samopomocy 
i samoobrony 
rołeczeristwa polskiego na kresach zachodnich. 
Powiatowa Rada Z. O. K. Z, dzieli się na wydziały jak kul- 
turcllno-oświatowy, gospodarczo-społeczny i organizacyjny. 
W Chełmnie skład ZclrLadu powiatowego tworzą; Prof. Jan 
Tomasz Dziedzic jako przewodnic7ący i komisarz powiatowy, ks. 
proboszcz Dr. Zygmunt Ro
ala jako lastępca, Jan Nierzwicki, le- 
karz-dentysta jako sekretarz, Hipolit Braun, dyrektor Banku bydgo- 
skiego jako skarbnik. Na czeie Wydziału kulturalno-oświi:ltowego 
stoi inspektor szkolny Jap Wyrembelski, na czele Wydziału gospo- 
darczego dyrektor fabryki "Unia" inż. Tadeusz Koraszewski. 
Zgłoszenia i zapisy na członków przyjmuje skarbnik. 
Z .dawnych Towarzystw z czasu niewoli na wspomnienie 
zasługują: Towarzystwo przemysłowe (rzemieślnicze) zawiązane w 
l 868 roku, miało z powodu ucisku i ;utrudnicń rządu pruskiego 
bardzo szczupły zakr
s działania: wspólną naukę i towarzy- 
ską labawę. 
Członków około 90, prezesem p. Gliniecki, sekretarzem p. 
Sti'ln. Rediger. 
Towarzystwo .,PrzYJaciół Sceny" zawiązane w 1919 r. bardzo 
potrzeblJt: i pożyteczne dzia/uło zwłaszcza z początku wydatnie 
w mieście i okolicy przez. ur7"d7anie pr7edstawień, 7ahaw towa- 
rzyskich i wycieclek. Liczył, członkow koło 40. 
Towarzystwo spiewackie "Harmonia", ',leJ' one w 1919 r. po- 
dobnie jdk mu pokrewnc w 1920 r. założone Tow, Moniuszki dzia- 
łały wydatnie w latach 1920 i 1921 Obccnie istnieje tylko Har- 
monja pod przewodnictwc.ll p. J. NlcrzwickiegC' 
Towarzystwo Czytelni ludowej pll\\stafo . Chełm nic w 1911 r. 
jako ogniwo rozsianej \\' całej byłej dziell1lcy pruskiej instytucji 
oświatowej znanej pod literami T. C. L. Książek ma około 2000 
tomów treści religijnej, historycznej, powie..;c; Iwej, obyczajowej, 
opisowej i dla dzieci. Czytelmk6w było 300, którzy w porze zi- 
mowej wypożyczyli książek 6400. Obecnie wypożyczalnia mieści 
się przy ul. Wodnej nr. 12. W powiecie jest 14 filij 
T. C. L. Prezesem jest ks. dziekan Dr. Rogala, bi'-'!jotek.lrką 
p. Kasprowiczówna. 
Towa.'zystwo Polek założone w r. 1920 przez ks. Dra Rogalę 
i p. Czarnowską Marję pierwszą przewodnicz?cą. Członków liczy 
350, Ulząula micsięcznc zebrania, pcłączone z ouczytami. Prze- 
wodniczącą Towarzystwa obecnie jest p. A. Domallska, sckretarką 
p. Teresa Poćwiaruowska, skarbniczką p. Grzankowska. Celem 


........
>>>
- l
O - 


Towarzystwa popieranie i szerzenie religijności, moralności i oświaty' 
krzewienie cnót domowych i obywatelskich, pielęgnowanie życia 
towarzyskiego, jedności i zgody. 
Koł" Towarzystwa nauczycieli szkół wyższych i średnich (T, 
N. S. W.) powstało w grudniu 1920 r., skupiaj4c w sobie nauczy- 
cielstwo gimnazjum męskiego, żeńskie
o kresowego i liceum żeń- 
skiego w liczbie 34 członków. Obecnie liczy 23, Prezesem jest 
profesor Jan Dziedzic. 
Celem Towarzystwa jest doskonalenie sił nauczycielskich 
pod względem pedagogicznym, naukowym i obywatelskim, obrona 
interesów zawodowych, wzajemna pomoc i oddziaływanie na spo- 
łeczeilstwo przez wykłady, pisma i zebrania. Publicznych wykła- 
dów urządziło Koło w 1921/22 roku 12 ze srednią frekwencją 
80 osób. Dochód czysty przeznaczonu na T. C. L. i na pomnik 
wdzięczności dla Ameryki. 
Towarzystwo Nauczycieli Polaków-katolików na Chełmno i oko- 
licę zawiązane w grudniu 1918 r, liczy 75 członków, prezesem 
Towarzystwa p. Ambroży Cieszyński w Unisławiu. 
Towarzystwo Nauczycieli Polaków-katolików na Lisewo i oku- 
licę powstało l marca 1921 r. liczy 22 członków, prezesem To- 
warzystwa był p. Jan Tkaczyk w Linowcu. 
Towarzystwo św. Wincentego a Paulo założone w 1863 r. li- 
czy 156 członków, przewodnicząca p. Józefa Stachowska, skarbniczka 
p. Marja Jackowska, sekretarka p. Helena Donimirska, dyrektor 
ks. Pr. Rogala. 
Celem Towarzystwa odwiedzanie i wspomaganie ubogich 
miasta, czuwanie nad ich potrzebami moralnemi i materjalnemi, 
opiekowanie się sierotami, umieszczonemi u poszczególnych rodzin 
w mieście. 
Towarzystwo Polskiego Czerwonego Krzyża załulone 30 gru- 
dnia 1919 r. liczy 310 członków. Przewodniczący Dr. Drążkowski, 
p. W. Wesołowska skarbniczka i kierowniczka biura, p. Stachowskaj. 
sekretarka. 
Celem Towarzystwa niesienie pomocy żołnierzom rannym 
i chorym podczas \\ ojny a w czasie pokoju pomoc w większych 
katdstrofach żywiołowych i przysposobianie Zdpasów na potrzeby 
wojen nr. 
Stowarzyszenie Młodzieży polskiej katolickiej (Oddział męski). 
Towarzystwo Młodzie1"lców Róża!1cowych. Istnieje ono od 1840 
jako Stow. kościelne, urządzając jednak już za czasów pmskich 
wykłddy z historji polskiej, i przedstawienia. 
. Za sprawą ks. patrona Żyndy obecnie patl"lmem Twc.l w miejsce 
ks. Zyndy, przeniesionego we Vvrześniu 1922 do Wąbrzeźna jest
>>>
tgt - 


ks. Pronobis, plzył2\czyło się Towarzystwo uo Związku Młodzieży 
polskiej w r. 1920 i na nowe tory weszło tak, że dzisiaj posiada 
250 członków, zbierających się raz na miesiąc w kaplicy św. Mar- 
cina, urządzających wycieczki, przedstawienia, odczyty, spiew chó- 
ralny, muzykę smyczkową i mandolinową nadto sport piłki no/;nej 
i zbiórkę starego żelaziwa celem zasilenia kasy Towarzystwa. 
Stowarzyszenie Młodzie
y polskiej katolickiej Oddział żeński. 
Istnieje ono od r. 1880 i od 1921 r. należy do Związku. Oddział 
ma Patronat z 6 członków, Zarząd z 8 złożony i 24 zastępowych. 
Liczba członków wynosi do 400. w wieku 14- 18 lat 260, a od 
18-30 reszta. Oddział posiada kółko śpie
ackie, szwalnię szkal- 
pIerzy, kółko dramatyczne i prenumeruje 260 egzem. pisma Młoda 
Polka. Celem Stowarzyszenia jest, żeby każda należąca do Stow. 
osoba uśv. ięciła i wykształciła swą młodość, by póiniej stała się 
pożyteczną i wzorową jednostką kościoła i społeczeństwa polskiego, 
Stowarzyszenie DzieciQctwa Pana Jezusa. Istnieje od r. 1915, 
kiedy liczyło 241 członków. Celem jego jest: l. wykupywanie. 
udzielanie chrztu św. i chrześcijańskie wycllO\\anie dzieci w krajach 
pogańskich z rodziców niechrześcijańskich, 2. zajęcie się i opieka 
nad młodzieżą szkolną męską, aby ją wychować na dzielnych sy- 
nów kościoła katolickiego. Dyrektorem Stowarzyszenia jest ks. Pronobis, 
prezesem p. Pronobis, sekretarzem p, Trojanowski, członków 180, 
zebrania w pierwszą niedzielę każdego miesiąca, ponadto urządza 
się wycieczki, przedstawienia, zabawy i pogadanki. 
Towarzystwo Sokół założone w 1895 roku nie mogło się za 
czasów niewoli pruskiej rozwijać swobodnie i wszechstronnie. Do- 
piero po odzyskaniu niepodległości I wyborze na prezesa Twa st:- 
dziego Rudolfa Radłowskiego zreorganizował się i rozwinął Sokół. 
zyskując pocześniejsze miejsce wśród innych gniazd na Pomorzu. 
Liczba członków dochodzi do 200, naczelnikiem jest druh Grzywa- 
czewskJ a prezesem druh Dr. Wasielf'wski. 
Towarzystwo inwalidów wojennych na miasto i powiat zało- 
żone w 1919 r. liczy 650 członków i należy do ogólnego Związku 
inwalidów w Polsce, maj4c za cel niesienie pomocy swym członkom. 
Przewodniczącym Twa jest Antoni Błoszyk, sekretarzem Bruno 
Richter, skarbnikiem J. Orłowicz. 
Towarzystwo byłych wojaków i żolnierzy polskich, założone 
w 1920 r. liczy około 600 członkÓw. 
Przewodniczącym jest Dr. Witold Bogusławski, sekretarzt:m 
Władysław Płoszyńsk., skarbnikiem J. Wiśniewski. 
Koło pOlskiego Związku kolejo" ego" Chełmnie powstało 17 ma- 
ja 1920 r. jako filjd okrę
owego Związku w Gdańsku a głównego 
w Warszawie. 


.......
>>>
as:! 


Cele.m Związku jest skupienie wszystkich pracowników kolcji 
PalIstwowych dla obrony i popierania zawodowych i ekonomicznych 
interesów w kierunku materjalnym i duchowym. 
Zwią7ck jest bezputyjnv na z..sadach chr7eścijańskich oparty. 
Zebrania odhywa w pil'rwszą niedzielę po l-szvm każdego mie
iąca. 
PrzewodnicląC} m je..;t ,p lJkicia. 
Ochotnicza Stra2 p(\2arna. Dla samoobrony przed klęskami 
poiarow, mbgących nawiedzać mieszkaliców miasta i okolicy zawią- 
zano w 1875 roku Ochotniczą Straż pożarną dzięki staraniom oby- 
wateli miasta jak kapitalista Ewe, burmistrz Kalweit, bracia Ascher 
i Knochenhauer. 
Mieszkańcy miasta zrozumieli w całej pełni szlachetny cel 
Straży i wstąpili w liczbie 50 w szeregi czynnych członków Straży. 
Mimo trudności głównie finansowych zdołał główny założyciel i pier- 
wszy naczelnik Straży Ewe wyposażyć Straż w obfity sprzęt po- 
żarniczy a stra7aków należycie wyćwiczyć akcji ratunkowej tak, że 
Straż chełmińska była stawiana na licznych zjazdach prowincjonal- 
nych jako wzór dla innych pod względem sprawności. 
Podług statystyki Twa było rOC7nie przeciętnie po 10 wypad- 
ków pożarów Do poważniejs7ych wypadków J'ilhczyć mcżna po- 
iary: domów Hirschfelda przy ul. Grud7iądzkiej. Ratkego przy ul. 
foruńskiej, Kruszczyńskiego pr7Y ul. Dworcowej, Hessa pr7Y ul. 
Rycerskiej, Rybickiegn pr7Y ul. Orudziąrlzkiej, O
łowskiej przy ul. 
Kaznodziejskiej, Josta przy ul. Grudziądzkiej, Rodemanna przy ul. 
Wodnej, młyna w Nowem Dobr7c, maga7ynu prowiantowego przy 
dworcu kolejowvm. dwukrotnie \Ii koszarach Strzelców i ostatnio 
domów Nitza i Brsci Karwasz w Rynku. Strażacy byli czynni 2 ra- 
zy w 1919. po 7 razy iii: 1920 i 21 i 4 razy w 1922 roku. 
Nie obtszło się tel bez ofidr pr7Y dkcji ratunkowej. W 1902 r. 
przy potarze domu Treichla Pl7Y ul. Wodnej ponieśli śmierć stra- 
żacy ś. p. Ross i Wulf a przy pożarze domu Wytrążka pr7Y ul. Ry- 
cerskiej ciężko zraniony został Stl ażak Ludwig. 
Naczelnikami StralY byli: kapitalista Ewe przez 17 lat, mistrz 
rzelnicki Hillenberg prlcz 10 lat, mistrz kominiarski Miiller prze7 
13 lat, budowniczy George przez 7 lat a (.d 1 kwietnia 1922 bu- 
downiczy miejski Bredefcldt Teodor, 
Ogniomistrzem jest Leon Ciżmowski, sekretarzem i adjutantem 
Franc. Riedel, przewodnikiem oddziału toporników Teodor Reimers, 
przodownikiem oddziału sikawek Jan Buchholz, przodownikiem od- 
działu wodnego Fryderyk Weiss (27 lat czynnej służby). 
Czynnych członków jest 30, wspierających, wpłacających tylko 
wkładki kwartalne 150. Honorowymi członkami Straży są budo- 
wniczy George i kupiec Spielmann. 
Sprzęty ratunkowe, pożarnicze mieszczą się we własnym bu- 
dynku za pocztą le względu na ważność i pożytek Ochotniczej 


.......
>>>
- t H:ł - 


Straży dla ogółu mieszkańców i ich mi
nia powInien każdy, kto 
może zapisać się lIa członka czynnego lub co najmniej wspierają- 
cego a ponadto innych .lo te'
f' Irłclwcać. 
Towarzy
two' dla upiększenia miasta i popierania ruchu tury- 
styc7nego lawi.\7aIlC W czasach niemieckich jest w toku przekształ- 
cania się. Po.,iada ono jako własność swą park Słowackiego czyli 
dawne plClntacje Dra Schachta. T'wo to ze wz
lędu na starodawność 
Chełmna i jego' zabytki jest konie
zne i przez dohór odpowiednich 
ludzi do Zarządu i jaknajliczniejszych członków winno roztoczyć 
opiekę nad całem miastem a także nad zabytkamI w powiecie. 
Towarzystwo właścicieli realności (domatorów) istniejące od 
dłuższego szeregu lat ma na celu obronę i opiekę praw i słusznych 
interesów właścicieli domów. Przewodniczącym Twa jest p. Ar- 
czyński Jakób. 
Zooda, Spółka piekarska, oparta na udziałach swych członków, 
którzy ją zawiązali w listopadzie 1921 jest pierwszą spółdzielnią 
w mieście, stworzoną jako wyraz samopomocy głównie dla warstw 
robotniczych i ubogich miasta. Liczy członków około 300. 
.lako Towarzystwa zawodowe istnieją organizacje robotnicze 
jak Polskie Zjednoczenie Zawo.lowe od ]912 roku 
działające a mające swoje filje w po\\oiecie. Liczy c7łonków ponad 
]000. Obok tego organizuje się C h t Z e Ś c i ja ń s k i e, P o I s k i e 
Z j e d n o c z e n i e Z a w o d o we, które ma te same cele co pier- 
wsze lec7 jako powÓd odrębnej swej działalnosci podaje podpo- 
rządkowanie P. Z. Z, intcresom Narodowej Partji Rohotniczej. 
Po zatem is1nieją organizacje zawodowe, 'Specjalne jak n. p. 
metalowców. 
W zakresie ubezpieczeń od ognia, wypadków nieszczęśliwych, 
na wypadek śmierci, od gradobicia i t. d. działają w mieście i na 
powiat przez swoich agentów Towarzystwa uhezpicczeń jak" C e re s " 
od gradobicia, "S n o p" od ognia, "V e s t a" na życie, W a r _ 
szawskic Towarzystwo ubezpieczeń od ognia. 
Jako wyraz zróżniczkowania politycznego społeczeństwa pol- 
skiego \\ mieście a także i powiecie służl\ organizacje polityczne. 
W czasach niewoli i ucisku naroJowego Polacy tworzyli je- 
den 7warty obóz polit}czny, narodowy, przeciwstawiając się lem 
dośc skutecznie wynarodowieniu. Z chwilą opadnięcia kajdan nie- 
w
li nastąpił podział na tle więcej klasowem i zawodowem na obóz 
narodowy, umiarkowdny i drugi więcej radykalny, rebotniczy; czc- 
mu też pierwsze wybory do Sejmu w maju ']920 r. dały wyraz, 
jakoteż wybory do Rady gminnej w Chełmnie pod koniec 1921 r. 
a do Sejmiku powiatowego z początkicm 192
 roku, 
Najsilniejszą organizacją polityczną w mieście i w powiecie 
jest Z w i ą z e k L u d o w o - N a r o d o w y, mający swe Koła w 


I 


.
>>>
- HU- 


mieście i w powIecIe; taksamo silnie zorganizowana jest N a r o .. 
d o w a P a r t i a R o b o t n i C z a, dawniej&1e Narodowe Stronni- 
ctwo Robotnicze mające główne swe oparcie na prezesach i sekre.,. 
tarzach filij Polskiego Zjednoczenia Zawodowego, rozmieszczonych 
p" powiecie. 
Obok N. P. R. działa też C h r z e ś c i j a ń s k i e S t r o n n i - 
c t woP r a c y czyli Chrześcijańska Demokracja, organizując przed- 
stawicieli warstwy robotniczej, niezadowolonych z działalności N. P. 
R. i PolskiegQ Zjednoczenia Zawodowego. Lokalne znaczenie jako 
wyraz .pragnień i zamierzel\ kilku jednostek w mieście miała P a r t ja 
M ł e s z c z a ń s k a czyli C e n t r li m M i e s z c z a ń s k ł e, które 
skupiło w akcji wyborczej do Sejmu w maju 1920 r. 191 głosów 
(lista nr. 8) a w listopadzie 192t r. 176 głosów w mieście i po- 
wiecie razem (lista nr. 14), 
Po zatem istnieje silna i zwarta organizacja polityczna Niem- 
ców "D e u t s c h t u m s b u n d" jako filja wszech niemieckiej or- 
ganizacji w całej Polsce a obejmująca swą działalnością miasto 
i powiat i utrzymująca stosunki z wybitnymi działaczami w Byd- 
goszczy, W zakresie ofiarności na cele narodowe niemieckie i 
spręiystości organizacji, posłuchu dla rozkazów ł poleceń swych 
władz przełoionych i mężów zaufania moie budzić podziw i pod 
tym względem jest ta organizacja godna naśladowania tern bar- 
dziej, że społeczeństwo polskie posiada odpowiadającą tej te nie- 
mieckiej organizacji ale w szlachetne m tego słowa lnaczeniu or- 
ganizację Z w i ą z e k o b r o n y k r e s Ó w z a c h o d n i c h, do 
którego każdy uświadomiony Polak-obywatel oboiga płci naleteć 
powinien. . 
Do najwybitniejszych działaczy niemieckich paletą pp. apte- 
karz Hempel, kupiec J. Koschany w Chełmnie, hr, Alvensleben 
z Ostromecka i f(\lnik B. Moritz z Kijewa. (Folwark kijew.) Z 
posród niemieckich Towarzystw na wyszczególnienie zasługują: 
K a t h o 1 i s c h c r O e s e 1\ i g k e i t S v e r e i n, założone w 19
O r. 
liczące ponad 40 członków. Zarząd tworzą p. Stenzhorn, p. Rohs 
i p. Schmidtke. 
Wo h l f a h r t s ve r e i n d e r F r a u e n, założone w 1919 r. 
liczy ponad 100 clłonków, Zarząd tworzą p. Wernicke Kathe, 
p. Santer. 
V e r e i n s h a u s z domem własnym od 1 
OO r. liczy ponad 
100 członków. Zarząd tworzą p. irefs, p. W. Fmcht. 
L i e d e r t a f e l od 1881 r. liczy do 80 członków. Zarząd 
tworzą 
. A Lonk, p. W. Biengke i p. J. Koschany. 
O Towarzystwach C u I m e r Z e i t u n g (od 1R48 r.), C u I- 
m e r C r e d i t v e r e i n (od 1905 r.) iKr e i 5 l a n d b 11 n d (od 
1919 r.) jest mowa na innem miejscu. 
Poza miastem znajdują się w Lisewie Kir, c h e n g e s a n g - 
v e r e i n, L a n d w i r t 5 C h li f t s v e r e i n w Folwarku kijewskim 


.
>>>
- 185 - 


(prezes B. Moritz, i w Podwieskn prezes Dawid Rosenfeld, F e u e r- 
we h r v e r e i n w Starogrodzic górnym prezes Max KorUJ). 
J li n g f r a u e n v e r e i n w Kokocku. 
W zakresie oszczędności i pożyczek finansuwych działają: 
R a i f f e i s e n ve r e i n w Folwarku kijewskim (prezes pastor 
Rohrich"J, w Podwiesku (prezcs Jakob Knels), w Starogrodzie 

6mym (prezes Otto Mohus), w Wieldządzu (prezes Karl Fischer), 
w Czarżu zaś C z e m I a u e r D a r I e h e n s p ark a s s e n v e r - 
e i n (prezes Gustaw Finger). 
Dokładne i wyczerpujące zestawienie było trudno sporządzić, 
ponieważ obywatele niemieccy niechętnic udzielali odpowiedzi 
i starali się uchylać od tego. 
Z polskich Towarzystw po za Chełmnem najwięcej posiada 
ich jeszcze Lisewo, jako największa po Chełmnic gmina w po- 
wiecie. Są tu zatem Towarzystwa: Sokół, Straż pożarna, Kółko 
rolnicze, Two wojackie, Twa ludowe, Two śpiewu św. Cecylji, 
Związek inwalidów i Bank ludowy. 
T o war z,y s t wal u d o w e jako pozostałość z okresu 
niewoli, domagają się reorganizacji stosownie do zmienionych wa- 
runków politycznych a znajdują się prócz Chełmna j Lisewa w Ou- 
żem CLystem, Czacżu, Kijewie, Sarnowie. 


Ban ki i Kasy. 
Zc zmianą stosunków politycznych i gospodarczych nastąpiła 
tcż zmiana w zakresic Stowarzyszell i Instytucyj pożyczkowo- 
oszczędnościowych tak w mieście jak w powiecie i w całe m 
województwie. Obok dawnych polskich Kas i Banków, przeobra- 
żały się Instytucje niemieckie na polskie lub się całkowicie likwi- 
dowały, czyniąc miejsce nowym, polskim Bankom i Kasom. 
Bank powiatowy, Powiatowa Kasa Oszczędności zostały już po- 
przednio na innem micjscu omówione. Tu tylko należy wspo- 
mnieć, iż w jesicni 1922 doznały te instytucje pewnej sanacji 
pl zez wybranie nowego dyrektora, kt6rego zadaniem ma być usu- 
nięcie niedomagań w sprawności finansowej i w sposobie obsługi 
kljentów odnośnych instytucyj. Instytucje powyższe jako mające 
gwarancję całego powiatu dają zupełną pewność co do bezpie- 
czeństwa lokowanych w nich oszczędności pieniężnych. 
Jednym z naj starszych polskich Banków, bo założonym 
w ] 893 roku jest Bank chełmiński, który powstał dzięki ludziom 
dobrej woli jak adwokat Ludwik Nawrocki, lekarz Dr. Leon Polew- 
ski, budowniczy Paweł Stefański i aptekarz Ignacy Rybicki jakoteż 
wielu innych,
>>>
- 18
 - 


Celem Banku było uniezależnienie się na polu finansowem 
od kapitału niemieckiego i udzielanie pomocy potrzebującym Polakom, 
Jako Spółka z ograniczoną poręką pod firmą zrazu Bank do 
1920 r. działał skutecznie i w tymże roku wykupił z rąk żydow- 
gkich naroiną kamienicę w rynku. dokąd po urządzeniu lokalu 
prLcniósł się i rozszerzył swą działalność jako Bank chełmiiIski. 
Członków liczy punad 800. Zarząd tworzą dyr, W. Wesołow- 
ski i kontroler Franc, Ebłowski. Prezesem Rady jest Leon Nowicki. 
_ Jeszcze wcześniej bu w r. 1 
89 r. powstał Bank ludowy, 
takie Spółka z ograniczon4 poręką. mieslcząca się w prywatnym 
lokalu w rynku. lIość członków i rozmiary działalności nieznane 
z powodu nie udzielenia przez Zarząd sprawozdania. 
Zarząd tworzą: p, Dybalski Br. i Stan. Wawrzynidk. 
Bank bydgoski, Tow. dkcyjue, oddział w Chełmnie w rynku 
uruchomiony 1 lutego 1921 w lokalu dawniejszego Ostbanku, 
którego całe urządzenie wraz ze skarbcem drogą kupna pl zyjął. 
Kierownikiem Oddziału jest dyr. Hipolit Braun. 
Centrala w Bydgoszczy założona 1 lipca 1921 z kapitałem 
zakładowym 30 miljonów mk. powstała z dawniejszej Spółki z nic- 
ograniczoną odpowiedzialnością, istniejącej od 1909 r Kapitał za- 
kładowy podwyższono do 75 mit jonów mk. 
Oprl
cz Chełmna są oddziały Banku bydgoskiego w Gdailsku 
i Nakle. 
Warszawski Bank kredytowy, Two akcyjne, oddział w Chełmnie 
uruchomiony w jesieni 1921 r. mieści śię we własnym budynku 
w rynku. 
Kierowniem Oddziału jest dyr. Sawojski. 
Centrala w Warszawie w 1916 roku założona posiadała 
w 1921 roku J 50 mit jonów kapitału zakładowego a 78 miljonów 
kapitału zapasowego. 
Oprócz Chełmna posiada oddziały, rozmieszczone w całej 
Polsce w liczhie 60. 
Nadwislański Bank rolniczo-przemysłowy, Two akcyjne. Oddział 
w Chełmnie, uruchomiuny w jesieni 1921 roku. mieści się we 
własnym b'ldynku przy ulicy Szkolnej. 
Kierownikiem Oddzidłu jest p. Soboci1'1ski. 
Centrala w Turuniu powstała 17 stycznia 1911 r. jako Two 
1kcyjne z kapitałem zakładowym 5 miljonów mk; filja 7aś 
w Chełmnie prowadzi dział tylko rolniczo-hanl\1owy. 
Culmer Credit Genos8ens8haft e. G. 111. b. H. powstała jako SpMka 
z ograniczoną poręką w roku 1904 w podobnych celach jak Bank 
chdll1inski dld swoich członków. kk,rych liczy około 80. Z koń- 
cem 19L,2 roku. plzestała ta Instytucja istnieć. zlewając się z całym 
sIanem czynnym i biernym z Oeut:sche Volksbank, uddziałem
>>>
- 187 - 


w Chełmnie otwartym od 1 stycznia 1923 przez Centralę w Bydgo- 
szczy. 
BJłnk ludowy w Usawie. SpMka l o
raniczoną odpowiedzialno- 
ŚC i 4 powstaJ 18 marC,l lR73 jako najstars7a VI powiecie instytucja 
finansowa polski. Clłonk(',w liczy przeszło 220. Prezesem Rady 
nadzorczej jest p. Florjan BUClkowski a 7 arząd tworzą p. Bartłomiej 
Cłu LanO\\ ski i Czol1ek. 


Miasto Chełmno. 
Jako miasto zachowało do dziś dnia wygląd grodu średnio- 
wiecznego z wcale dobrze zachowanemi murami. basztami i bra- 
mami wjazdowemi. Na tle zieleni otaczających wokoło mury drzew 
tworzących cieniste miejsca przechadzek, przedstawia się 
miasto jako najwięcej malownicze nad Wisłą, jako najpiękniejsz
 
i najschludniejsze na Pomorzu a nawet w całej Polsce, 
Oglądane od Wisły lub z innych stron przedstawia się maje- 
statycznie w coraz innej postaci i ugrupowaniu budynków i licznych 
wież i kominów jakoteż gmach)w koszarowych, Widok zaś na 
tle zachodzącego słońca lub w poświacie księżycowej pozostawia 
wrażenie niezatarte. Długie zaś w lecie zmierzchy i wczesne świty 
przy=jasnem i lazurowem sklepieniu niebios, przy zawsze czystem, 
rucllliwem i orzeźwiającem powietrzu potęgują dodatnie wrażenie 
widza, do którego przeszłość nadwiślańskiego grodu zda się swem 
tchnieniem, osiadłem na murach i wieżycach smętnte przemawia.ć 
szmerem płynącej srebrną strugą Wisły i szumiących nad nią wzwyż 
drzew. 
Według tradycji mieściło się stare Chełmnu na g pagórkach, 
które też w swym herbie posiada. 
Zabudowane regularnie posiada w srodku obszerny rynek 
166 m. długi i 113 m. szeroki z przepięknym, w stylu. renesan- 
sowym ratuszem, zbudowanym w 1567 roku, 
Budynek sam dość szczupły \\ ewnątrz atoli masywnie zbudo- 
wa:1Y posiada oryginalnie rozmieszczone i oLdobne okna
 u szczytu 
na rogach 4 odręhni
 wyglądajace, smukłe slcl.ytniki, dach płaski. 
pokrytv darnią z wieżą zegarową z 1596 r. ulCf{ającą w ciągu 
wieków do
ć częstym uszkodzeniom. 
\V sali posiedzell Magistratu d(lchowa
y się śc.:ienne malowidła 
meszczegóinej wartości z 1793 r. kominek ubra.nowany z pła\ko- 
rzeźbą silni
 IIs7kodzoncgo Herkulesa i mała nyża na akta, opatrzona 
w zamczysk żelaznc drzwi. Nił dole po lewej stronie posiadała 
sala też malowicUa, puk ryte jednak niczbyt dawno tynkiem. 
Na zewnątrz na tylnej -
kianie ratusza jest przymocowana
>>>
-1M 


sławna miara chełmińska, dawnicj przy farze się znajdująca, *) 
z przodu nad hocznt
m wcjściem po prawej stlOnie jest dawny 
herb miasta, przedstawiający 9 pagórków z krzyżem w posrodku, 
Obecnie przywrócono ten hcrb jako urz
dową oznakę dla pieczęci 
miasta w miejsce krzyżackiego rycerza na koniu. 
Od strony południowej znajduje się wmurowana tablica pa- 
miątkowd na cześć biskupa Andrzeja Olszewskiego z 1674 roku 
z łacińskim napisem. Naprzeciw ratusza wznosi się stara wicża 
wodna z XIX wieku, stanowiąca stylowo przykre przeciwicllstwo 
do ratusza. 
Z -innych budowli dawniejszych na rynku jak domu towaro- 
wego, czy też giełdy kupieckiej, sadzawki, odwachu, pomnika 
sedallskiego z nowszych czasów nie ma już śladu. 
. Otaczające rynek kamienice pochodzą przeważnie z XVIII wie- 
ku. Na szczególniejszą uwag
 zasługujc narożna kamienica w rynku 
nr. 28, po.chodząca z XVI w. z przywiązaną do siebie tradycją 
o podziemiach i chodniku poza mury miasta, dalej w ulicy Toruń- 
skiej gmach sądowy do 1825 r. siedziba i własność Księży Misjo- 
narzy, pełniących służbę kościelną i parafjalną przy farze, dalej 
w ulicy 22 Stycznia koszary pułku kaszubskiego, dawniejsza szkoła 
kadetów, założona przez .króla Fryderyka II dla niemczenia synów 
szlachty polskiej z Pomorza, dalej przy ulicy Franciszkańskięj nr. 4 
naprzeciw gimnazjum męskiego wznosi Się dawniejsza landratura, 
ohecnie własność prywatna. 
Wogóle domy w śródmieściu w obrębie murów, pokryte 
charakterystyczni! dachówką rynienkowatą należą do najstarszych 
w mieście chociaż na ogół starość ich nie jest znowu zb) t dawna. 
Żałować tylko wypada, ie przy odnawianiu gmachów i staro- 
dawnych zahytków niszczy się jc i zacicra cechy starożytności 
niejednokrotnie z niepowrotną szkodą. 
Konserwatorowie urz
dowi i miłośnicy przeszłości winni 
w tym względzie zabierać głos i zaopiekować się zabytkami. 
W miarę przyrostu ludności, której w obrębie murow było 
za ciasno, musiano osiadać i nhudowywać się po za murami 
na przedmieściach. To było naturalne, zwłaszcza od 
trony Wisły 
powstało najMarsze przedmicście "Rybakami" zwane, póżnicj pow- 
stało TorUllskie przcdmieście po przeciwnej nii Rybaki stronie. 
Najnowsz
 zaś, ndjpiękniej zabudowane ku dworcowi kolcjowemu 
z ulicami: Dworcowa, Tadeusza Kosciuszki, Parkowa, dyr. Łożyil- 
skiegu, Młypska, Polna, Świętojerska, 3 Maja z Placem Wolności 
przedstawia się najokazalej i nowocześnie. W tej części też poza 
pięknie utrzymaną koło Bramki grudziądzkiej promenady z pięknym 


.) Culn,er Ruthe mającJ. 4 m. 3:1 cm. długości czyli 15 stóp chełmiń 
skich po 29 cm. i 7 1 'a łokci chełmińskich po 58 cm, (Culmer Fus'iJ i Culmer 
Elle). 


.....
>>>
1
9 - 


widokiem na Wisłę i Świecie z Przechowem znajduje się po la 
Koszarami piechoty niezbyt dawno 7ałożony Park Słowackiego 
(dawnc plantaCJe Schachta), Llomagający się wydatniejszej opieki 
ze strony społeczeństwa chełmiilskiego a ponadto już na terenie 
Grubna, własności hr. Pusłowskiego piękny i naturalny park, 
ulubione micjsce wycieczck i zabaw " Parowa". 
Na ogół biorąc miasto ma zamało wolncj przestrzeni do za- 
hudowywania się. 
MUłY micjskie metrowej grubości opasują prawie hez przerwy 
na ukM miasto. Podmurowanie kamicnne a na niem dopiero mur 
l cegły z odstępem na wysokości 3 metrów i ongiś z drewnianym 
gankiem dla obrońców miasta. którzy przez otwory blankowe 
bronili siebie i miasto. Mury ulegały podwyższaniu w miejscach 
stabych i posiadają z wewnątrz lub zewnątrz podpory kamicnno- 
ceglaste. Wysokość i jakość muru zależała od obronności miejsca 
i terenu, na którym się mur wznosił. 
W odległości od 40 do 10U metrów posiadały mury na zewnątrz 
bastjony rodz
j wież bez dachu o 2 m, wyżej wznoszące się ponad 
przyle
ające mury z platformą i blankami dla obrońców. 
Wież obronnych, krytych dachem było 9 z tego 4 wieże 
z głównemi bramami wjazdowemi na 4 strony świata. W całosci 
dochowała się jedynie brama grudziądzka dawniej zwana grubiellską. 
Obok 4 głównych bram pyto kilka pomniejszych a potem także 
furty w murze, wybite dla wyjścia na pole uprawne mieszkal1ców 
miasta. 
Z innych wicż krytych dachem dochowały się narożna wieża 
klasztorna, prochowa; koło kościoła św. Ducha okrągła baszta 
w południowo-wschodnim kącic i narożna poza obecnym kościołem 
ewangielickim. Ostatnie 3 nie mają obecnie dachów. 
Rowy otaczały miasto ze wschodu i zachodu a w miejscach 
tych podobnie jak w innych miastach ongiś warownych założono 
plantacje jako miejsce przechadzek i wypoczynku w cieniu drzew 
i wśród klombów kwiatów, 
Ilość mieszkańców miasta podlegała zmianom zwłaszcza pod- 
czas wielkiej wojny i po przejęciu Pomorza. Spis ludności z 30 wrze- 
śnia 1921 r. nic był dokładny. Wiele osób napływowych nie za- 
meldowało sit; w biurze Magistratu, wiele osób z obawy przed 
rzekomem nałożeniem większych podatków nie podało wcale luh 
też niedokładnie ilość inwentarza, ubikacji micszkalnych i mieszkań- 
ców. Przytem arkusze spisowe były zbyt wielostronne a nawet 
trudnc do wypełnienia wszystkich rubryk. 
Stąd też wyniku spisu ludności z 1921 r. nie można uważać 
za dokładny, Liczba mieszkańców 10425 bez garnizonu wojsko- 
wego z tego 4550 mężczyzn a 5875 kllbiet okazała się jako nie- 
dokładna. W rok póżniej bowiem przeprowadzony przez MagIstrat 


I 
...
>>>
- lYO 
 


dokładny spis kontrolny w październiku J 922 t, wykazał 13537 
mieszkańców. 
Na 688 domów w mieście w 1921 r. podczas spisu należało 
132 do niemieckich właścicieli. *) 
Miasto ma powielZl:hni w obwodzie swym 1811 ha 23 a 95 m n , 
l czego grunta użyte na cele publiczne jak drogi wynoszą 119 ha 
63 a 79 mO grunta pod budowlane 75 ha a wody 218 ha I;) a 99 me. 
Miasto jako nowocześnie urządzone posiada wszystkie ulice 
brukowane, uświetlenie gazowe, wodociągi, kanalizację, rzezalnię, 
lecznicę w klasztorze obok lecznicy powiatowej, 
Oświetlenie gazowe istnieje od 1867 r, Produkcja gazu 
powiększała sic: w miarę przyrostu konsument6w gazu i rozszerzania 
sieci rur gazowych, których w 1910 roku było 13959 m a w 1922 r, 
14100 m. 
Ogólna produkcja gazu wynosiła 561091 metrów sześciennych 
w Hł10 r. w następnych zaś latach 611315 cbm, 695130 cbm. 
757'872 cbm, 892860 cbm a w 1915 r. 1060012 cbm, natomiast 
w 1921 r. spadła produkcja do 5:2603 cbm, 
Wytworzony gaz słulył do prywatnego użytku dla oświetlenia. 
gotowania i dla motorów; na potrzeby miasta dla oświetlenia ulic, 
miejskich budynków, wodociągu i gazowni wraz z separatornią 
i ponadto dla oświetlenia budynków rządowych i powiatowych. 
Pozatem z ogólnej produkcji rokrocznie odciągało się 7 do 8'J/ o 
straty gazu wskutek ulatniania się i nieszczelnosci TUI. 
Produkcja gazu w 24 godzinach największa może być 2500 cbm 
a najmniejsza 8ÓO cbm. 
Ze 100 kg węgla gazowniczego otrzymywało się od 23 do 
Ja cbm gazu od 51 do 66 kg koksu, od 3 do 5,4 kg smoły za- 
leżnie od jakości węgla. 
Podczas wojny i po przejęciu miasta przez Polskę prowadze- 
nie racjonalne gazowQi napotykało na trudności w dowozie węgla j" 
jakości. Czasami nawet był hrak węgla, ponadto ujawniał się 
brak obeznanych należycie z prowadze
iem gazowni urzędników 
miejskich, brak stałej i fachuwej kontroli z ramienia Magistratu, 
brak remontu i środków instalacyjnych. 
Gazownię zbudowano w 1867 r. zrazu z l piecem, potem 
dołączono 2 dalsze i zbiornik a od 1914 r. posiada gazownia 4 piece 
o 6, 7, 8, 9 retortach, 
 zbiorniki na gaz i nową maszynerję. 
Ohecnie gazownia i piece są mocno znis7czone, potrzebują 
udnowienia przy równoczesncm wzięciu pod uwagę sprawy elektry- 
fikacji miasta z Centrali elektrycznej w Gródku. 


.) Według siJisu l/XII. 1910 r. licąło miastJ U718 nlieszkańców z tego 
7647 k..tolików, 3798 ewang;clik6w, 238 żydów, 25 illlly(h rhrześciian; 
domów 685 :z tego 13 Iliezamieszlcaly, h a 15 mięszanych.
>>>
- J91 - 


. 


Wodociągi miejskie clerpi q swą wodę z Wisły po uprzellnicm 
przctiltrowaniu za pomocą motorciw gazowych. Wydajność wtldy 
w J 910 r, wyno!:'iła 1:14 fi34 cbm. z C7CgO na cele użyteczności 
publicznej zużyto 47318 cbm, sprzedano zaś 87225 cbm przy ogólnej 
długości rur wodociągowych !)-!:)O In i cenie 2;; fen. za t cbm wody. 
Obecna długość riJr wynosI 13600 m. 
W następnych latach produkcja wody stale powiększała się 
w HH3 r. przyszło stale w użycie iJOOOO cbm do 2HX)() cbm na 
cele kanalizacji. 
Produkcja zatem wody wynosiła w 1911 r. Hit 992 cbm. na- 
stępnie 21:J g72 cbm, 
01150 cbm, 27664-2 cbm, 3H36:!8 cbm, 
319355 cbm. 290100 cbm w HJ11 r. 
Dukładnej daty założenia wodociągu pierwszego nie ma, 
prawdopodobnie na lata 1840-50 przypada pierwsza studnia 
artezyjska z l dopływem do miasta. W 186H wzniesiono starą 
wieżę wodną na rynku. W latach 1895-98 zbudowano kolejno 
2 pompy systemu Planger, pędzone 2 motorami gazowemi !łystemu 
Deutza o sile 16 koni. Wodę czerpano z 3 studni filtrowych 
głęhokości 18-22 m. Zbudowano też i nl)wą wieżę wodną o po- 
jemności ::ł40 m 3 . W 191::ł r. powiększono wodociągi o dalsze 
4- studnie i jeden motor gazowy Oelltza o sile 20 koni. 
Kanalizację po długich zachodach i sporach zaprowadziło 
miasto w latach HHO-1912 według projektu prof. techniki gdań- 
skiej EWCłlda Genzmera o systemie mięszanym. 
Z powodu górzysteg
J położenia miasta głębokość poprowa- 
dzonych kanałów waha się od :! do 
8 m. Odchody odpływają 
po uprzedniem oczyszczeniu na tarczy separatora w obrębie 
Gazowni kanałem do Wisły. Dłl\gnść sieci kanalizacyjnej wynosi 
około tO 000 hm. 
Rzezalnia miejska nowocześnie urLądzuna i ł.:budowana mieści 
się na Toruńskiem przedmieściu, zaopatrzona w własny motor 
chłodnie i inne do uboju potrł.:ebne ubikacje. 
Pozostaje w zarządzie cechu rzeźników pod kierunkiem i kon- 
trolą jednego z członków Magistratu i dyrektora Rze7alni. wetery- 
narza, 
Łazienki miejskie, drewniane na Wiśle oddzielne dla każdej 
płci są już mocne nadwerężone wiekiem a wobec dość cZł;stych 
wypadków utonięć na p'ełnej Wiśle podtrzymanie ich jest tern 
bardziej wskazane dla zdrowia i wygody mieszkańców i garniLOnu 
wojskowego. 
Realności mieszkaniowe posiadane przez miasto, dość łiczne, 
z których największy kompleks stanowią koszary przy ul. :J maja 
służą jako urzędowe mieszkania, biura i prywatne mieszkania. 
Wymagają ustawicznie naprawy i wkładów tak, że obecnie wiele 


........
>>>
. 


- H}2 - 


miasto dokłada; komorne bowiem nie stoi w ladnym stosunku do 
bgólnych cen bieżących. 


Stan majątkowy miasta. 
Realności: 1. Ratusz stylowy w rynku. 2. Stara wieża wodna 
a w niej tabor do czyszczenia miasta, 
. Dom straży pożarnej 
w ul. Rybackiej. 4. Dom dla ubogich w ul. Kilińskiego nr. 5, 
5. Dom mieszkalny w ul. Ki1ińskiego nr. 7, 6. Dom mieszkalny 
w ul. Kili1lskiego nr. 9. 7. Wodociągowy zakład. 8, Dom dla 
wodomistrza w ul. Kilińskiego nr, 1
. 9. Dom dla maszynisty 
w ul. Kilińskiego 13, 10. Gazownia w ul. Wiślanej. J 1. Dom 
dla gazomistrza w ul. Wiślanej nr. 14. 12. Dom mieszkalny w ul. 
Wodnej nr. 12. 13. Dom mieszkalny w ul. 22 Stycznia nr. 30. 
14. Dom mieszkalny w ul. Dworcowej nr.41. 15. Dom mieszkalny 
w ul. Dojazd nr. 1 przy Dworcu kolej. 16. Dom dla ogrodowego 
przy nowej promenadzie. 17. Dom obdukcyjny przy starej prome- 
nadzie. 18. Oom, dawne Stare Liceum w ul. Szkolnej. 19. Rzezalnia 
na Toruńskit:m Przedmieściu. 20. Dom dla weterynarza. nr, 7. 
21. Szkoła chłopców w ul. Szkolnej. 22. Szkoła dziewcząt w ul. 
22 Stycznia. 23. Koszary piechoty w ul. 3 maja, kompleks wspar:lia- 
łych 2 piętrowych budynków z ogrodem i placem ćwiczeń, 24. Ła- 
zienki miejskie na Wiśle I drewniane). 
Grunta miejskie: W obrębie miasta i w gminach nad Wisłą 
położonych jak Brankówka, Oorposz chełm. Górne Wymiary, 
Klamry, Kolno, Łęg, Małe Łunawy, Nowe Dobro, Podwiesk, Szynych 
posiada mia;to 4011 morgów Liemi i 250 morgów przestrzeni 
wodnych czyli razem J006 ha 'w następującym składzie: 2072 mor- 
gów ziemi ornej, 8:ł
 morgów łąk, 50 morgów lasów i zagajników, 
967 morgów wikliny, 50 morgów parku i ogrodów publicznych, 
40 morgów parcel budowlanych w mieście. 
Z przestrzeni wodnych należą do miasta: jezioro niskie przy 
Podwiesku (13 ha), jezioro podwieskie (2 ha), jezioro Ziekop 
(10 ha), przedłużenie jeziora dolncgo aż do śluzy. w Granicy, jezioro 
w Kolnie, górne w Kolenkach, Mała Wisła w Swieckim Ostrowie, 
stawy w Nowcm Dobrze tak zwana Neumanka z 5 mniejszemi 
stawami, staw przy Strzelnicy polskiej i pomniejsze. 
Przywileje i prawa: Posiada miasto prawo rybołóstwa na 
Wiśle, prawo polowania i patronat nad kościołem w Szynychu. 
W 1921 roku rozpoczęło miasto kopać we własnym zarządzie 
torf, tuż pod miastem przy pomocy zakupionej lokomobili i prasy 
do torfu. Torf kopany i prasowany okazał się jakościowo dobry 
i po wysuszeniu sprzedawany jest na potrzeby miasta i okolicy. 
Z zysku otrzymanego ze sprzedaży wypłaciły się już kupione przez
>>>
- 193 - 


miasto maszyny i obecnie pr lynószą czysty zysk. 
Wobec ciągl
 zmieniającej się wartości ziemi i budynków 
jakoteż wszelkiego majątku nieruchomcgo jest rzeczą niemożliwą 
podać rzeczywistą wartość majątku miejskiego. W ka1dym razie 
stwierdzić to można, że miasto Chełmno należy do gmi"n najhogat- 
szych na Pomorzu a że mimo to napotyka na znaczne trudności 
w gospodarce swej, to przyczyną tego stanu są różne niedomagania 
co do składu osobistego i uzdolnienia Magistratu, Rady miejskiej 
i personału urzędniczego a ponadto przełomowe czasy, w jakich 
się po przejęciu Pomorza miasto znalazło. 
Wszelka gospodarka normalna przy. ustawicznym spadku 
waluty i wzrastającej drożyźnie była wykluczona; układane preli- 
minarze budżetów miejskich czy powiatowych okalały się nie realne 
podobnie jak i budżety państwowe. 
Dlatego też przewidująca naprzód i zapobiegliwa gospodarka 
majątkiem miejskim i dochodami jest konieczna, jeżeli nie chce 
się dopuścić do nadmiernego obciążenia podatkami i cięi.arami 
mieszkańców miasta a przez to hamowania rozwoju miasta jednego, 
z najpiękniejszych i naj bogatszych. 
Miejska kasa oszczędnosci. 
Istnieje od roku 1842 pod 7arząuem reprezentacji mIeJ- 
skiej, złożemej z 1 członka Magistratu, 2 Rady miejskiej i 2 oby- 
wateli z poza Rady. 
Za zło7one wkładki oszczędnościowc na 4 do 7 1 / 3 o. 
daje rękojmię swym majątkicm gmin.! miejska. Personał Kasy 
miejskiej, kasjer i kontroler załatwia czynności w Kasie oszczędności 
Obroty hyły następujące: 
1920 9924,074 mk. dochody i 9,769,784 mk. rozchody 
1921 32.288,U07 .. 2:W96,909 " 
19j2 28.485,564 " 2-J..()9fi,ii l:ł " 
Bilans za 1921 r. ""ynosił 11.002,098 mk. w stanic czynnym 
a 10.827.395 mk. w stanie biernym a fundusze rC7erwy 75.812 mk. 
Lld zobrazowania wzrostu wydcltków w ostatnich czterech 
latach podaje się poniżej bud.lety za lata 1918, 19. W:W i :H. 


Budżety. 


1918 


Dochód 
134,997,57 
39,751,17 
63 775,- 
279.095,- 
10.860,- 
3.73::!,92 


R07chM 
15.068,29 
3.000,- 
118.357,15 . 
147,737,- 
30.600,- 
43.688,40 


1. Administracja "am
larna 
2, Majątek kapitał. 
3. Administracja długów 
4. Podatki komunalne 
5. Administracja budowlana 
6, Admistracja ubogich 


.........
>>>
7. Administracja szkolna 
8. Administracja poUcji 
9, Administracja ogólna 
10. Urząd7cnia gminnc 
11. Administracja kwaterunkowa 
12. Nadzwyczajnc 


Preliminarze budżetów jednalowe 
Rok 19HI 


A. - J. Adm. kamclat na 
K. budowlana 
L. ubpgich 
M. " szkolna 
N. Adm. gazowni 
O. wodociągu 
P. rzezalni 
R kanalizacji 
Razem 


Preliminarz na 


A. - J. 
K. 
L. 
M. 
N. 
O. 
P. 
R. 


Adm. kamelarna 
budowlana 
ubogich 
szkolna 
g;-zowni 
wodociągu 
rzezc\lni 
kanalizacji 


- 194 - 


23.090, - 
1.671.03 
8.080,- 
83.150.- 
1.000, - 
296,35 
649.500,- 


134.680,83 
43.532,88 
84.4 73.BO 
25.000,- 
2,000,- 
1.362,15 
649.500,- 


807.400 
4 l .Uoo 
62.000 
153.500 
443.000 
11 :
,96U 
31.000 
65.700 
1,767.U6U 


w dochodach i rozchod&ch 
1920 1921 
2.700,000 
0.748,506 

05,000 3.58Y,000 
128,000 1.026.630 
377,155 7.U3
,000 
5.921,000 78.546.000 
1.2:ł 1,000 8.209,100 
577.000 :t500,OOO 
195,700 .1.:!29,OeO 
11.334,855 1 i3.880.386 


Dochód 
61.981,407 
13.777,700 
7.383.115 
l 0.498,400 
7().
01 ,760 
10.323,835 
7.784,881 
2 893,020 
185.044,119 



 


rok 1922 


Rozchód 
38.112,241 
14.171,9Ii 
10.167,335 
1O.572,-t-78 
72.660,
76 
11.4

,228 
10,195,076 
3.217.566 
230.773,115
>>>
- 195 - 


Stan etatowy urzędników i funkcjonarjuszy miejskich. 
Magistrat. 
Administracja Kamelama: Słodowy Władysław, kamelarz, 
Sekrctarjat Miejski, Urząd Stanu Cywilnego i Biuro Dyrekcji 
Ubogich.- Szołtysik Paweł, sekr. miejski, 
Administracja Policji Miejskiej. Flizikowski Franciszek, sekr. polic" 
Urząd Podatkowy: Zastępowski Bronisław, sekr. podatk., 
Urząd Zgloszeń.- Unkowski Bronisław, dsystent biurowy, 
Główna Kasa Miejska i Glriwf!a Kasa Oszcz
dności: Średnicki 
Franc., rendant. 
Urząd Budowlany: Bredefeldt Teodor, hudowniczy miejski, 
Registratura: Stachiewicz Alojzy, registrator, 
Kancelarja: Lemaliska Weronika, ekspedjentka, 
Miejscowa Rada Opieki Społecznej: Luther Leonard, asystent 
magistr. 


Urzędnicy 


Funkcjonarjusze siły pom. 


vacat, burmistrz 
Słodowy Władyslaw. kamelarz 
Szołtysik Paweł, sekr. miejski 
Zastępowski BronisL sekr. 
podatk. 
Kowalski Bronisł.. inspektor 
kęp 
Luther Leonard, asysl. magisl. 
Stachiewicz Alojzy, registrator 
Mazur jan, kancelista 
LemaiIska Weronika, ekspedj. 
Kawska Marja. kancelistka 
AdmiJlistracja 
Flizikowski Franciszek sekr. 
polic. 
Bielicki Paweł, asyst, polic: 
Kamiński Alfons, registrator 
Unkowski Broni
ław asystent 
biurowy 


........ 


Magistrat. 
Kalinowski Antoni, kasztelan 
KardIski Antoni, woźny 
jagodziński Marcin, pom. biur. 
Spandowska Władysł. " 
Uleniecki Bronisław 
jurkiewicz Leon "" 
Olszewski Bolesław, ogrodowy 
Szulc Stanisław, pom. biur. 
Lamparski Edward, asystent 
pod-łtkowy. 


p o I i c j i M! e j s k i ej. 
Lewandowski Franc. I 
Zieliński Leon 
Urbański Marcin 
Gowarkiewicz \\'łlen. / 
Wielachowski józef 
Kalinowski Walenty 


G 
stró- 
ży 
noc- 
nych 


......
>>>
- tf16 - 


N a g łówek jak p o p r z e d n i o. 


Kasa 
Średnicki Franciszek, rcndant 
Prusak Bronisław, kontroler 
Szatko wsk a Helena, książkowa 
Wisniewski józef. asyst. kas. 


Miejska. 
Terbert Augustyn, l j egLcku: 
Kozakiewicz Paweł t'JroWIC I 
G . S I pob.)rcy 
JOncerzewlcz tan. pod:;tk. 
Binkowska Frańcis7ka pom. 
biurowo 


M i e j s k i U r z ą d B u d o w I " n y. 
Bredefeldt Teodor, budowniczy Rusinek, Ludwik, pom. biur. 
Chłosta Bronisław, registrator 
Gazownia. 
ZieliiIski juljusz 1 3 rt'wi .()- 
Palmowski BroniSł. J rLy;gJ:ZCJ- 
Drozdowski Wład. !II'crzy 
Hoffmanówna Wiktorja, pom. 
biur. 


Kęsik juljan, gazmistrz 
GrudliiIski Bernard, składowy 


Z a kła d W o d o c i ą g o w y. 
I Fauth Gust
w, I. mas7ynista 
Szymailski Franc., II. " 
Wachnianin, jan. III. " 
Miejska. 
I Lipiński Dyunizy, maszynista 
Skarupski Franciszck, dozorca 
Dawid Henryk, badacz mięsa 
jeziorski Konrad, 
U r z ę d n i c y S t a n u C y w i I n e U o. 
eurmistrz - urzędnik Stanu Cywilnego 
Szołtysik Paweł, naczelny sekr. miejski I. zastępca 
Mazur Jan, kancelista II. 
Słodowy Władysław, kamelarz III. 
Flizikowski Franciszek, sekr. policyjny IV. 


Gruss jan, ki
rownik 


Rzeźnia 
K
nsik Anastazy, (lekarz we- 
ter), dyrektor od l. I. HI
3. 


Miasto Chełmno rządzi się na podstawie dawnej ustawy 
pruskiej z ao maja 1853 dla fi wschodni
i1 pwwincyj a zmienio- 
n
j częściowo rozporządzeniem Ministerstwa b. dzielnicy pruskiej 
l l t sierpnia 1 Hi1 r. (Dzien. Ustaw nr. 71 poz. 49U). 
Ważniejsze zmiany zawiera 
:I. Prawo swojszczyzny obejmuje: 
1. prawo udziału w głosowaniu w wyborach do Rady 
miejskiej
>>>
- 197 - 


prawo piastowania nieplatnych urzędów w Zarządzie i Ra- 
dzie miejski
j Prawo swojszczYll1Y przysługuje każdemu 
ba względu na płeć, przynależnemu do gminy a miano- 
wicie o ile: 
1. jest obywatelem Państwa Polskiego, 

. ukOl1czył 21 rok życia, 
:3. ma od r, miesięcy miejsce stałego zamieszkauia w rlhręl:lie 
gminy. 
1. posiada pełnię honorowych praw ubywatelskich. 

 13, Wybory do Rady miejskiej są powszechnc, tajne 
I f'Jwne, bCLpośrednie i stosunkowe. DawniejJzy podział wybor- 
ców na 3 wyborcze K0ła według wysokości płaconych podat- 
kt'Jw zniesiony . 
Co do ilości członków Rady miejskiej i ,\1agistratu miasto 
Chełmno jeszcze za czasów pruskich było uprzywilejowane, mia- 
nowicie zamiast ::u (
 12) posiddało 36 członk6w Rady miejskiej 
a zamiast 6 czło:1kl)w Magistratu (
 2H) ma 8. 
. Radni wybrani w listopadzie 1921 urzęduwać mają w myśl 
przepisów przejściowy-:Il 
 14 do dnia :H gruunia 1 

4 r. a za- 
tem J lata, 


Członkowie Rady Miejskiej wedł. stanu 1. IV. 192
. 


WYlemhdski jan, prlewodn., 
Pow. Inspektor Szkolny 
Osieliski Feliks, kupiec 
Koschail jÓlef, kupiec 
Ryslkowski Antoni, mistrz kra- 
wiecki 
ArczYllski jokób, wła:-\c. domu 
.\\ajewski Alojl.Y, zegarmistrz 
Paetwid jÓzef, nauczyciel 
t.aslew5ki Ldzisław, kapitalista 
Ro;Ji
er Stanisław, m. piekars, 
Wawrzyniak Stanisław, kupiec 
Piutrowicz Antoni, maI. al tysta 
Mej, Leon, m. stolarski 
Ortnowski jan, malarL 
RUII11T11er Alcks., rcstaur.:;tor 
Kajewski Jan. pOili. ładowno 
,\\atuszak jan, m. krawiecki 
Topczewski Kalimierz, ślusarz 
Dzionara Wacław, urzęd. po- 
średn. pracy 
Michalak Bartłomiej, dekarz 


........ 


i
osillski Wincenty, robotnik 
Ehel jozef, urzędnik sądowy 
Dr. Rogala Zygmunt; Ks. Dzie- 
kan 
Wesołowski Winccnty, dyrek. 
banku " 
Nowicki Leun, właśc. domu 
Gołębi
wski Franc., kupiec 
Dziedlic jan, prut. gimn. 
GJiniecki Augustyn, m. kraw. 
Frąckowski jan,' m. rzeźnicki 
,\laIczewski Marjan, kupiec 
Tomaszewski józef, kupiec 
Sl'1dndowski, August, 
Lubaltski Franciszek, kupiec 
Nikielewski Józef, dentysta 
Binkowski juljusz, m. bednarski 
Odrowski jan, ugrodowy 
Rutkowski Franciszek, m. rzeź, 
(sekr. R. M. Szołtysik Paweł) 


.....
>>>
- t
8 - 


Komisaryczny t. VI. 1921. Obecny 1. tV. t923. 
S kład M a g i fi t r a t u, 
jarczewski Tad" burmistrz *) vacat, burmistrz 
Winiarski Franciszek, kupiec Ebłowski Franciszek, kontroler 
Dziedzic jan, praf. gim. banku 
Filarski Aleks, kupiec Strehlau Anastazy. kupicc 
Witkowski Aleksander, kuPiec Witkowski Aleksander, kupiec 
Szarafiński Leon, kUfJicc Szarafil1ski Leonard, 
Batke Edward, kupiec Kasztelan józef, " 
Dr. Bogusławski Witold, lekarz Dr. Bogusławski Witold, lekarz 
Thoms Karol, kupiec Winiarski Franciszek, kupiec 
Wildenheim Ludw. m, stolar5ki 
R
 d c Y s i e r o t. 
Gołębicwski- Franciszek, kupiec 
Lubański Franciszek, 
OpltkUll zawodowy: Szołtysik Paweł, sekr. miejski, 
S ę d z i o w i e p o I u b o w n i (rozjemcy). 
obwM Łaszewski Zdzisław, kapitalista, zastepcd Kasztelan 
józef, kupiec 
II. obwód Lubański Franciszek, kupiec, zastępca Osicński 
Feliks kupiec 
III, obwod Arczyński, jakób, właćc, domu, zastępca Koschany 
józef, kupiec 
Komisje i deputacje Magistratu i Rady miejskiej. 
Są one różne co do składu i liczby cLłonków, dlatego po- 
daje się tylko ich nazwy i ilość członków. 
Nazwa człcllk6w N:zwa członkow 
Deputacja budowlana 9 Dyrekcja rzeźni micjskiej fi 
ekonomiczno-finan- " ubogich -1 
sowa 6 Komisja kąpielowa ;
 
gazowni i wodo- " sanitarna fi 
ciągów H Kuratorjum. Kasy miejskicj 6 
kamelarna 3 Kasy miejskiej os z- 
kwaterunkowa 6 czędności 6 
rzemieślnicza :
 WydLiał finansowy {) 
szkolna 9 
szkoły dokształca- 
jącej ł 


.) Pierwszym burmistrzem komisarycznYI1l by' śp. Dr. OUomar 
Krefft lekarz powiatowy. Drugim jarc:zewski Tad. do 27. X. 1922 r.
>>>
- 199 - 


Drukarnie i piśmiennictwo. 
Sit .J.j [C pamh.cią w prze"złość, stwierdzamy, iż od 17fłł r. 
do 17
0 prowadliii dmkarnię w Chełmnie 00. Misjonarze w za- 
bud ), 'aniu obecnie sądo..... 
m przy ulicy Toruńskiej. Potem przez 
ki/re1 łat nit; byłt ładnej drukarni; dopiero po 18;
3 roku założył 
drukarni
 J a n L o h d e, kt Iry bardzo wiele drukował zwłaszcza 
dla biskupa S
dl _:a. Lohde td drukował pierwszą gazetę po- 
lityczną, pJlską w Pntsle
h zachodl1ich, on też wydawał pierwszy 
pismo niemilc'.ie "Culmel Wochenblatt". W 1880 r. sprzedali 
spadkobiercy Lohdego za HO talarów drukarnię niejakiemu Kafe- 
mannowi, drukarzowi z OdalIska. 
\V 1848 roku otworzył obywatel ziemi chełmińskiej J ó z e f 
G o ł k o w s k i drukarnię i mimo sędziwego wieku i prześladowań 
rządu pruskiego drukował, wydawC\ł i redagował aż do 1863 r. 
kiedy zdał swą drukarnię lięciowi I g n a c e m u D a n i e I e w - 
s k i e m li, który ją aż do kori
a 1872 r. jako egzaminowany dru- 
karz i księgalz pIOwadził, paczem drukarnię odsprzedał Józefowi 
Tomaszewskiemu, z zawodu nauczycielowi, kt6ry w 1880 r. prle- 
niósł drukarnię i wydawnictwa do Poznania. 
Równocze"nie z Gółkowskim założył drukarnię wyłącznie 
niemiecką Kar o I, F r y d e ryk B r a n d t, wydawca między 
inncmi od 1849 r. tygudnika "Culmer' Sote", wychodzącego od 
18G2 r. jako Culmer Kleisblatt a od 1874 r. jako Culmer Zcitung 
und Kreisblatt. 
Po roku 1880 istniała w Chełmnie tylko drukdrnia Brandta 
Z dniem 1 lipca 1885 roku otworzył pJlską drukarnię Wal e n t y 
F i a ł e k, zasłużony koło wydawnictwa książek, kalendarzy, śpie- 
wllikó '. RZąd pruski La tę działalność prześladował go podobnie 
jak i poprzednich Polaków-drukarzy, konfiskował kalendarze, śpie- 
wniki i inne nakłady, wtrącał do więzienia, Mimo to p. Fialek 
przetrwał te prześladowania i doczekał się wyzwolenia Chełmna. 
Drukarnię zaś sprzedał Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością 
,Nadwiślanin" celem wydawania politycznego dziennika tej samej 
nazwy a wychodzącego od 1919 roku. 
Sp,iłka zaś odsprzedała drukarnię i wydawnictwo .,Nadwiś- 
lanina" F r a n c i s z k o w i T Y s z k i e w i c z o w i z Warszawy 
we wrześniu 19
1 roku. 
Dawniejszą drukarnię Brandta nabył od wdowy 15. 1. 1897 
G o e r z z Małych Łunaw a po nim przejęła Ila własnosć Spółka 
z. v. p. wydająca przy ul. Grudziądzkiej we własnym lokalu cza- 
supismo Culmer-Zeitung 3 razy tygodniowo wychodzące. Spółka 
liczy około 220 członków a Larząd tworzą W. Frucht, W. Schultze 
i rcdaktor Eugcn Schultz. 
Pozatem jest drukarnia i introligatornia niemiecka Wil- 
helma Biengkiego od 1896 r.. taksamo mała drukarnia i księgarnia
>>>
-200- 


polska Malinowskiego od Hł12 r. \V zwią7ku z istniejącemi 
drukarniami w Chełmnie hył bogaty rozwe)j piśmiennictwa pQI- 
skiego, które odegrało nawet ważną rolę dla całej prowincji 
Prus zachodnich. 
Piśmiennictwo chcłmiilskie można podzielić na 5 okresów. 
W I okrcsie od 1764 do 1790 drukowano łub puedruko- 
wywano najwięcej książki treści religijnej w drukarni 00. Mis- 
jonarzy. Putcm zastój. 
W II okresie od lS:ł:J do ł8-ł-7 wyda warw u jana 
Lohdego pierwsze puwieści i książki religijne dla ludu. 
W III okresie od 1848' do 1872 zaznacza się największy 
rozwój wydawnictw naukowych, literackich, religijnych. ekono- 
micznych i puli tycznych jakoteż czasopism pulitycznych. 
Na rozwój ten złużyło się szereg prłyczyn jak: założenie 
w 1837 roku gimnazjum i objęcie po pierwszym dyrektorze 
ks. Karolu Richterze kielOwnictwa gimnazjum przez wielce za- 
służonego dyr. Łożyńskiego; napływ młodzieży i rodzin obywa- 
telskich, ziemiańskich, osiadających na stałe w Chełmnie a przez 
to powiększających zastęp miejscowej inteligencji; wybitni działa- 
cze z duchowieństwa miejscow.:go ks. Bartoszkiewicz i ks. Antoni 
Knast jakoteż z pośród świeckich osób jak literat Juljan Prejs, 
Ignacy Danielewski, zięć Gółkowskiego, znakomitv redaktor i wy- 
dawca, przyjaciel tegoż prof. Stau. Węc1ewski i niezapomniany 
powieściopisarz i redaktor Nadwiślanina i Przyjaciela ludu Józet 
Chocis.lewski; z powiatu zaś dopomagali k
ięża Pokojski .6.., z Ki- 
jewa, Kręcki Kazimierz ze Starogrodu, redaktor Katolika i Stan. 
Machorski .l Lisewa. ponadto ziemianie świ:ltli i pr.lcjęci duchem 
publicznym jak Mateusz Slaski z Trzebcza. Franc. Kobyliński 
z I\ijewa, Karol Kalkstein z Pluskowąs, Na1alis Sulerzyski l Piąt- 
kowa i inni; nic bez znaczenia i wpływu hyło też założenie 
T o war z y s t w a p o m o c y n a u k o w e j. 
Z czasopism naówcLas wychodzących miały wpływ i zna- 
czenie: 
; z k c) łka w .lględni
 S z kuł a n a r u d u w a ol! :! liiJl:ł 
1848 do :ł7 C.lcrwca 18;)0 pod redakcją ks. Inłstd, K a t " I i k 
D y 
 C t' Z j i c II e ł m i ń s k i e i, co środę wychuuz4CY pod re- 
dakcją ks. Pokujskiegu a po śmierci tegoż ks. Kręckiegt1. 
N a d w i ś I a n i n od 2 paźd.l. 18:10 we środy wychodzący 
od 18:12 UWd rćlzy a od l pdźdl. IHljU trzy raLY tygodniowo pod 
reda
cją Ignacego Łyskowskiegu. 
. Jako dodatki do Nadwiślanina ukalywały się w różnych 
latach nie zaWSle trwalc "Gospod(łrL" "Stariczyk" miesięczny do- 
datek humorystyczny. S z e ś c i o t y g u d n i (I w y d o d a t e k 
de NJ.uwislanir,a o trl'sci l1aukowo-literaddej. "P r z y j a c i e I 
I u d u" ty
odniowy dodatek a od I. I. Hm 1 r. .ldczął wychodzić
>>>
- 201 - 


jako osobne pismo. W 1863 r. zostclł Nadwiślanin na mocy 
uchwały rejencyjnej z 28 sierpnia zakazany do 2 IisłOpada tegoż roku. 
Przyjaciel ludu wychodził od -I stycznia 1861 r. co piątek, 
w 1870 r. przez pewien czas co wtorek i piątek a potem do 
1880 raz w tygodniu i rozchodził s
 w nakładzie od 1200 egz, 
w 1861 do 8700 w 18(16, dt 11000 egz. w 1871. 
Jako dodatek do Przyjaciela ludu ukazał się 2 razy tygodnik 
"Kmieć" w 1866 r. p 
Osobno wychodził od 3 stycznia 1867 r. tygodnik rolniczo- 
przemysłowy "p i a s t" pod redakcją Józefa Chociszewskiego. 
W 18{)9 przeniesiono wydawnictwo do Torunia. 
Taksamo Chociszewski osobno wydawał P r z y j a c i e I a 
d z i e c i i m ł o d z i e ż y co 6 tygodni w 181i8 do 186
, po- 
dobnież K a t o I i k a 3 razy na miesiąc przez 2 lata w Chełmnie. 
od 1870 w Hucie królewskiej potem w Bytomiu. 
Wreszcie wychodziła "N i a ń k a" pisemko dzieciom ku 
nauce i zabawie co środę w 186H i 1870 r, 
W IV okresie od 1873 roku do 1880 roku oprócz Przy ja- 
ciel\ ludu doskonale redagowanego mało wydawnictw, po przer- 
wie od 1885 \7 do 1919 roku do czasu wyzwolenia si
 z nie- 
woli wydaje się jedynie kdlendarze, książeczki religijne, powiastki 
dla ludu i młodzieży nakładem drukarni W. Fiałka. 
W V okresie naj nowszym or1 Hłl9 roku po zawarciu' trak- 
tatu wersalskiego, na mocy ktorego Po'norze aczkolwiek u-zczup- 
lone wróciło na łono macierzy, rozpoclyna się nowy ruch kul- 
turalno-oświatowy, którego pionicrami staje się nieliczna inteli- 
gencja miejscowa, która się wśród nieprzebierającego w środkach 
systemu germanizacyjnego ostała jakoteż inteligencja napływowa 
z io.nych dzielnic Polski w zawodach urzędniczym i nauczyciel- 
skim jakoteż wśrÓd większych posiedzicieli-ziemian. 
Wyrazem tegu wzajemncgo oddziaływania i przenikania 
wpływów kulturalnych przedstawicieli rMnych dzielnic staje się 
żywsze tętno życia umysłowego, kulturalnego i politycznego a po- 
nadto wyzwalanie się z zaskorupienia i zdścianko
ści w jakie 
mimowoli długowiekowa niewol d 
połeczeństwo polskie na Po- 
mOrlU przez odcięcie od reszty Polski wtrąciła. 
Wynikiem wzmożonych pragniel] politycznych i kulturalnych 
stało się zawiązanie Spółk.i wydawniczej z o. p. N a d w i ś I a n i n 
i zakupienie Drukarni le Swiecia i od W. Fiałka w jesieni 191!ł r. 
i rozpoczęcie wydawnictwa dziennika pqlitycznego dla ludu 
o wskrzeszoncj nazwic dawnicjslej "Nadwiślanin" pod redakcją 
zrazu p. Gerticha putem Ludwika Rządkowskiego. potem od 
1 maja. 19
1 dó 1 lipca prof. M. Sławuskiego. potem komitetu 
redakcyjnego z ks. Ossowskiego
 J. Nierzwickiego, potem zas 
od września 1921 do końca roku 192
 p.d redakcją proł. Jana 


........
>>>
- 202 - 


Dziedzica przy współudziale od czasu do czasu (sierpiell 1922 r.) 
członków Komitetu ks. Dra Rogali i J Nierzwickiego, w paździer- 
niku i listopadzie 19:!:! r. podczas wyborów do Sejmu i Senatu 
przy wspMudziale p. Zofji Suchorsklej, która od grudnia przej€;ła 
całkowicie redakcję do 1. 3.,1922. 
Nadwiślanin zrazu wychodził w 1919 i 1920 jako dziennik. 
potem zamienił się na pismo 3 razy tygodniowo wychodzące 
wlględpie dwa razy, kiedy powstałe nowe dzienniki na Pomorzu 
jak Głos i Gazeta pomOIska w GrudziądLU, Słowo pomorskie, 
Gazeta toruńska i Głos robotnika w Toruniu nadto Dziennik 
gdański obok istniejących dawniej Gazety gdailskiej, Gazety gru- 
dziądzkiej, Pielgrzyma uczyniły zbytecznf a nawet niemożliwe 
wydawanie w Chełmnie Nadwiślanina jako dziennika 
Zmienionym warunkom politycznym i stosunkom na Pomorzu 
musiała odpowiadać forma i jakość wydawnictwa. 
Z chwilą prleprowadzenia wyborow do Sejmu i Senatu 
w listopadzie 191:2 r, właściwe zadanie polityczne Nadwiślanina 
zostało spełnione. Obecnie stał się Nadwiślanin tygodnikiem 
oświatowo-kulturalnym dla warstw ludowych. 


Garnizon wojskowy. 
Chełmnu było za l:7aSl1W pruskich jedną z mniejszych twierdz, 
posiadającą stały garnizon wojska, pomieszczony w koszarach 
starych, dawniej szkole kadeckiej z czasów Fryderyka II i w 2 
kompleksach nowych koszar, niedawno wybudowanych, z ktorych 
koszary przy ul. :3 Maja są własnością miasta. 
Komendantami garnizonu byli po kolei podpułkownicy: 
Maksymowicz, Krupowicz. Kwaciszewski i juszczacki Stanisław. 
Komendantem placu był major Koscicki, komcndantem Cen- 
tralnej szkoły karabinów maszynowych podpułkownik Józef Kwa- 
ciszewski a ko.nendantem Centralnej szkoły podoficerów piechoty 
nr. 1 podpułk. Maksymowicz, Krupowicz, i juszczacki. 
Pozatem znajdował się Baon zapasowy [j p. p. L
g. z ma- 
jorem Broniowskim, II. 66 p. p. z kapitanem Szramkem i III. 66 
p. p. z kapitanem L:elaznym. 
Kursów w Centr. Szkole karabinów maszyn. i broni spec- 
jalnej było 27 z :2678 uczniami, z tego 15 oficerskich i 12 pod- 
oficerskich. 
W Centralnej szkole podoficerów piechoty nr. I było -1 kursy 
pi
ciomiesięczne z liczbą :HOO uczni0w. 
Praca oświatowa w C. S. K M. polegała na wykładach 
z zakresu wiedzy pozawojsko\ j. urządzaniu przedstawiell, zabaw, 
zawodów, dostarczaniu żołnierzom lektury, gazet i ksiąi:ek.
>>>
- 208 - 


We wszystkich kompaniach odhywały się 3 do 4 tygodniowo 
wykłady historji i geografji polskiej i pogadanki na tematy aktu- 
alne (3 maj, rocznica powstań, święto wolności), 
Koło kulturalno-oświatowe wykonało 28 przedstawień ama- 
torskich treści patrjotycznej lub wesołej, na które uczęszczali 
wszyscy żołnierze bezpłatnie, ponadto odbyło się 5 zabaw i wie- 
czorów tanecznych i 6 zabaw letnich (festynów). 
Chwile wolne od zajęć spędzali żołnierze w Świetlicy, gdzie 
jest biblioteka, dzienniki i pisma ilustrowane nadto przyblry piś- 
mienne, gry i zabawy towarzyskie. 
W C. S. P. P. Nr. 1 usklltecl;niała swą działalność komisja 
kulturalno-oświatowa za pomocą: Swietlicy i czytelni zaopatrzonej 
w 15 pism i gazet, pogadanek lub czytanek z literatury z razy 
tygodniowo, orkiestry grającej w Świetlicy raz na tydzień, przed- 
stawień amatorskich a nadto publicznych odczytów w mieście 
i obchodów narodowych. 
Bibljoteka wojskowo-naukowa liczyła 600 tomów dla celów 
służbowych, bibljoteka oficerska (800 tom6w) sprawiona z pry- 
watnych funduszów i bibljoteka żołniel ska (500 tomów) treści 
naukowej i powieściowej była do użycia bezpłatnie i wreszcie 
hibljoteka (około 3;)0 tomów) zawierająca podręczniki naukowe 
wiedzy pozawojskowej służyła wykładającym przy prowadzeniu 
nauki, jakoteż i samym żołnierzom, chcącym się dokładniej wy- 
szkolic. 
W' C. S. P. P. nr. t istnieje bibljoteka dla ofict:rów, zawie- 
rająca około 
OOO tomów i żołnierska z przeszło 641 dziełami. 
Wogóle wojskowość ze względu na istnienie 
 wybitnych 
slkół i okrcsowo zmieniający się napływ kursistów o wyższym 
poziomie intelektualnym z różnych stron Polski wywiera silny 
wpływ na stosunki i wygląd miasta, kt6re pod względem mater- 
jalnym a tdkże i kulturalnym duto ma do zawdzięczenia wojsku. 
Od września 19z:2 w miejsce przeniesionej do Torunia 
Centr. Szkoły Karab. maszyn przebywa H pułk strzelców konnych 
, pod komendą ppułk. Aleksandra Wasilewskiego. 


()OY 


........
>>>
-204- 


WgbOfg do 
.imu w 1920 f. a do 
eimu i 
enatu w 1822 f. 
Wybory tak pierwsze jak drugie odbyły się w całkiem od- 
miennych warunkach połitycznych i organizacyjnych aniżeli w cza- 
sach niewoli pruskiej. 
Pierwsze wybory w maju 1920 r. rozpisane wskutek prze- 
jęcia Pomorza dopiero w styczniu l 9
0 r, zastały społeczeństwo 
polskie nie przygotowane do wyborów i nowej ordynacji wybor- 
czej systemu de Hondta, wprowadzającej obok piecioprzymiotni- 
kowcgo głosowania, powszechnego, tajnego, równego, bezpośre- 
dniego i stosunkowego wybieranie posłów według list kandyda- 
tów, odpowiednio ponumerowanych z prawem łączenia tychże list 
w związki wyborcze. 
Przy pierwszych wyborach powiat chełmiński należał do je- 
dnego z okręgów, obejmującego powiaty: Brodnica, Chełmno, 
Działdowo, Grudziądz, LlIbawa, Świecie, Toruń, Tuchola i Wą- 
brzeźno, zatem 9 powiatuw. 
Rozbicie i ?:różniczkowanie społeczeństwa polskiego na stron- 
nictwa polityczne było wielkie atoli ujemnc następstwa takiego 
rozbicia były ograniczone przez możność zblokowania list polskich 
czyli utworzenia Związku narodowego wyborców polskich jako 
przeciwstawienie Związkowi niemieckiemu. Przy głosowaniu w 
4 obwodach miasta a 19 obwodach powiatu oddano głosów na 
listy polskie, tworzące Związek wyborclY 14
;)0 z tego miasto 
:10
n. Na listę nr. 1 N. S. R. oddano głosów 8898 (miasto 1512); 
na listę nr. 3 ZwiąLek Lud.-Narodowy 501
} (miasto 1529); na nr. 7 
Stron. Chrześc.-Ludowe 160; na nr. 8 Stron. Mieszczallskie 191 
(miasto 52). 
Głosy niemieckie w ogólnej ilości 6618 padły na listę nr, 
 
4778 (z tego miasto 584) i na listę nr. 4 różne stron. 1840 (mia- 
sto 306). Socjaliści P. P. S. uzyskali 16 głosów z tego 14 w Szy- 
nychu. Razem głosujących było 
0.J..19 (z tego miasto 3997). 
Wynik ogólny wyborów w województwie pomorskiem dał 
wyraz radykalnemu wówczas nastrojowi społeczeństwa polskiego \ 
przez wybór 10 posłów Narodowego Stronnictwa Robotniczego, 
4 posłów Związku Ludowo- Narodowego i 1 posła Stronnictwa 
Chrześcijańsko-Ludowego a nadto 4 posłów niemieckich na ogÓl- 
ną ilość 20 posłów. 
W ciągu sesji sejmowej nastąpiły w łonie klubu posłow 
N. S. R. późniejszej N. P. R. znaczne przesilcnia i zmiany przez 
ubytek posłów, ktÓrzy opuścili szrregi N. S. R. i przeszli do in- 
nych ugrupowali. 
Jeszcze wydatniej wystapiła zmiana nastrojów i ugrupowalI 
politycznych społeczeństwa polskiego a także stosunek sił wy- 
borcow polskich i niemieckich przy wyhorach do Sejmu i Senatu 
w 19
2 r.
>>>
-20
- 


W ordynacii wyhorczej nastąpiłY pewne zmiany, zniesiono 
tworzenie związk'ów wyborczych pns/czególnych list, stworzono 
tak zwaną listę państwową posłów du Sejmu i Senatu, wprowa- 
dzono jednolity dla całego paiJstwa numer listy k:mdydatow każdego 
stronnictwa względnie Związku s'ronnictw, jednolicie występują- 
cych; wobec czego ilość posłów dla województwa pumorskiego 
zmniejszono do liczby 14 a senatorów wyznaczono tylko 3. 
Powiat chełmiJlski należał do okręgu toruńskiego, jednego 
z 3, obejmującego tylko 6 powiatow: Brodnica, Chełmno, Dziat- 
duwo, Lubawa, Toruń i Wąbrzeźno. 
Podczas wyborów społeczeństwo polskie podzieliło się też 
na stronnictwa o charakterze klasowo-zawodowym i ogólno-naro- 
dowym, Do pierwszej gl upy należały stronnictwa: N. P. R. (Na- 
rodowa Part ja Robotnicza lista nr, 7), P. S. L. (polskie Stron- 
nictwo Ludowe p. Witosa lista nr. l.), Centrum względnie Zje- 
dnoczenie Mieszczańskie lista nr. 14., p, P. S. (Polska Part ja So- 
cjalistyczna lista nr.:!), Komuniści (lista nr. 5.), a do zespołu 
stronnictw narodowych. umiarkowanych, zjednoczonych w Chrzesci- 
jańskim Związku Jedności Narodowej (lista nr. 8) należały stron- 
nictwa Związek Ludowo-Narodowy, Chrześcijańskie Stronnictwo 
Robot:'1cze czyli Chrześcijallska Dcmokracja i Chrześcijallskie 
Stronnictwo rolnicze. Pozatcm wystąpili zjednoczeni pod egidą 
Oeutschtumshundu i Związku mniejszosci narodowych nicmcy, 
wystawiając wspólnie w całej Polsce z żydami, rusinami, rosja- 
nami, białorusinami listę nr. 1 () a przy głosowaniu do Senatu, 
głosując na listę N. P. R. nr. 7, 
Wynik głos(J
vania do Sejmu 5 listupada dał liście nr. 8 
Ch. Zw. J. N. na ogółną ilość 14 posłów 10 mandat()w, liscie nr. 7 
N. P, R. :1 mandaty, liście nr. 16 niemieckicj l mandat. 
Głosowanie w okrcgu toruńskim dało wynik nastttpujłcy: 
lista nr. 1 głosów 4'2'28. lista 7 głosow 30852, lista nr. 8 głosÓw 
07 5i9, lista nr. )4 głosów 384, lista nr. 16 głosów 14977. 
Z okręgu toruńskiego na 5 mandatów otrzymała lista 8 czte- 
rcch posłów, a lista 7 jednego p.osła, nadto z listy PaJlstwowcj 
wszedł redaktor Głosu r
obotnika p. Popiel. Niemcy natomiast 
nie uzyskali mandatu, jedynie z listy państwowej wszcdł p. Moritz 
Bertold z Kijewa. Głosowanic' zaś do Senatu 1'2 listopada. które 
liście nr. 8 dało :! miejsca a liście nr. 7 jedno miejsce, miało wy- 
nik następujący: Uprawnionych do głosowania w całem wojl'- 
wodztwie pomorskiem 
9802(j wyborców, głosowało '23t788 to 
jest 7
, 08 'Iv. Głosow ważnych 229718. Otrzymały lista nr. 1 
głosów 698, nr. 5 głosów :!8, nr. 7 głosów 82867, nr. 8 głosów 
146017, nr. 14 głosów 108. 
Wyniki głosowania w powiecie w 19 obwodach i w mieście 
tak do Sejmu jak i Senatu przedstawiają się następująco: 


.........
>>>
-
M- 


do Sejn1u w dniu 5 listopada. 


Wyniki głosowania w powieqie 


Nazwa obwodu 


l. Lisewo 
2. Błędowo 
3. Rudl 
4. Szynych 
;). Podwiesk 
6. Klanuy 
7, Pnie wite 
8. Duhielno 
9. Orzonowo 
10. Małe Czyste 
11. Brzozowo 
12, Starogród 
13. Kijewo 
14. Kokocko 
15. Bruki I. 
16. Unisław 
17. Trzehcz kr, 
18 Czarzp 
HI, DąhlOwa 

O. Chełmno A, 
21. CheJmno B. 


. Chełmno C. 

3. Chełmno D, 


- ... 

-i 
02 

 
, 
 o: 
:j0: :;:jZ 


. :; 
:oz 
;;....; 
!i oj 
"'N 
.J.c 
u 


N 
"! :
 
N : 
 

. 
.
 
z 


/ do Senatu w dniu 
lZ listopada 


LISTA 


l / 7 I 8 /16 
:3 1 37
) :38
1 5 
;} j
11 92' 1 j 
6 1 :!;ł:3 114 1 - 
- 161 44 -t 
9 1 367 8i J.ł 
14 427 117 6 
l 156 319 6 
l 315 9!i 
- 112 114 
- 387 90 
- 97 169 
4 126 3;;7 
- 165 lU 
2 116 72 
:3 160 196 
- :3iJ7 212 
- :12;) 160 
- 25
 3
!) 
- 237 254 
- 147 1 4-
:O 
16: L"27 
-I 7:;1 
[}:ł 
-I fi:;1 -ł4G 
48!fJ:ł63IGH7HI H!-ł 


:2 


j 
fi 
i 


I 


86 51;; 515 11-!7 
69 3;;4 148 1 1 :!7':J 
31 1
7 Hl8 - 16;) 
26 56 4-4 - 173 
4:3 50 15ż - 493 
177 28-1 l:i 1 :3 :!:ł6 
l
 t

 H
 
 I

 I 
11 537 134 - 1I1 
7 50 108 - 1881 
10 45 418 - 140 
- 2:J4 175 :! 82 
7 129 97 - 9;
 
60 43 110 l '252 
- 3 t 4 231 1 71 
- 536 164 :2 64 
51 203 4:10 - 175 
13 301 321 - 178 
_ I 200 711 1 
!i 8iJ 
l ' WO 10:20 , łi7 158 
- -l, lUJ6 fiO 70 
11 120i ,2[,. 12 40 11 
71} 115:m31713:!! 1761:ł:ł ł 15 


13 


.) 



 


2 


u z u p e ł n i e n i e: Lista nr. 
 P. P. S. miala :
 g
osy w Lisewie 
i po 1 w Chełmnie i w frzcbczu, Lista nr. l:ł P. S. L. le- 
wica miała ;) głosów w Czarzu, Lista nr. 2:1 miała 4 głosy 
w Czarzu. (do Sejmu) 
Lista nr. Ż miała 2 głosy po ł z Chełmna i Pniewitego. 
Lista nr, 14 miała 3 głosy a głosowała gMwliic na listę K 
Listy nr, l i nr. Hi pol
ciły głosować na listę 7. (do Senatu) 


---o-o-r
>>>
- 
o7 - 


Pańqłwowy Urząd budownictwa raziemnego. 
Do zakresu jego czynności nalely nadzór, odnawianie i od- 
budowa wszystkich, państwowych i patronackich budynków jak 
gimnazjów, szkół gminnych, kościołów, domów mieszkalnych 
w domenach, w probostwach i niektorych hudynków Policji 
państwowej i stacyj kolejowych. 
Władzą przełojoną bezpośrednią jest Wydział rob(Jt publicz- 
nych przy Województwie pomorskiem w Toruniu. Personał 
urzędu stanowią: Kierownik Urzędu Jan Trzoska, jeden tt:c1111ik 
i jcden kancelista. 
Urząd mieści się w gmachu rządowym Plac Wolności nr. 1. 


"Unia" dawniej Pomorska Fabryka maszyn rolniczych w Cheł- 
mnie jest największą fabryką w mieścic i powiecie. Oóecnie na- 
leży do Zjednoczenia pokrcwnych fabryk w Grud7iądzu i Bydgoszczy. 
Przej
c. fabryki w Chełmnie r.rzez Konsorcjum w składzie 
"wy m przewalnie polskie nast
piło 1 listopada 19:W r. l. rąk cjy- 
rektora G. Petersa. Przy obj
ciu fabryki pracowało około 100 pra- 
cowników, obecnie 7atrudnionych jest przesLło 
OO wraz z urz
d- 
nikami. 
Jako dyrektor kicruje fabryką inż. Tadeusz Koraszewski ku 
ogólnemu zadowoleniu placodawc6\\ i odbiorcÓw. Fablykaty 
z dzialu ma"zyn rolniczych mają ustaloną sławę i rozchodzą się 
po całej Polsce. 


I' 


Ubezpieczalnia krajowa z Poznania działa w powieCIe i mie- 
scie przez swego kontrolera, pobierając składki w formie Ln2lczków 
inwalidzkich, w urzędach pocztowych LdkupO\\-LiI1ych a nalepianych 
za okresy tygodniowe na specjalnych kaflach kwitowych. 
tJbczpieczenic to IIbowic\Lujc nd dluższy okn.'" niż z ramiCllid 
Kasy chorycII. 


(
) 


..........
>>>
Uwagi końcowe. 
Na zakoilczenie opisu powiatu i miasta może nie bez pu- 
Lytlm będzie poczynić szereg uwag i wskazaii, ktorych celowość, 
- pożytek jakotei gposÓb urzeczywistnienia pozostawia się ocenie 
P. T. CzytelnikÓw. 
Ze wlględu na bogatą przeszłość miasta i Ziemi chcłmiilskicj 
wskazane byłoby utworzenie Mtlleum i archiwum Ziemi chełmiń- 
sliej, kt6rych zawi4zkiem mogłoby się stać zasobne archiwum 
miasta, przewiezione z Gdańska, następnie liczne wykopaliska 
i zabytki archeologiczne, akta, dokumenty, znajdujące się w różnych 
miejscach i u rMnych osób. Celem ochrony prled zniszczeniem 
nalcjałohy to wszystko skupić wjednem, bezpiecznem miejscu, 
do Clego już Reprezentacja miejska wyraliła swą gotowość. 
Pod względem administracyjnym należałoby zaokrąglić po- 
łudniowe granice powiatu i usunąć wcięcia klinowe z miejsco- 
wościami Otowice, Staw, Folgo\\'0 i Papowo, 
Pod względem gospodarczym należałoby dążyć zbiorowemi 
siłami a prz.y poparciu Rządu do przeprowadzenia meljoracji 
IOh1ych i odwodnienia mokradeł i obszarów zagrożonych zalewami 
a w budownictwie szos jakoteż przy naprawie uwzględniać oko- 
lice powiatu najwięcej dotąd zaniedbane. 
. Z uwagi że powiat chełmiński jest wybitnie rolniczy i ma 
wielkie zapotrzebowania artykułów rolniczych i gospodirskich, 
pożądane byłoby wybudowanie lub zakupienie ł rozszerzenie na 
zasadach spółdzielczych lub akcyjnych przedsiębiorstw w rodzaju 
młyna motorowego, tartaku, cegielni, fahryk dla przetworów 
owocowych, marmelady, konfitur, sUSLOnej jarzynki, suszonych 
owoców, powideł, kiszonej kapusty, krochmalu, przerÓbki 7iÓł 
lekarskich itp. 
W związku z tem naleiałoby więcej dbać u rozwój sado- 
wnictwa, warzywnictwa, pszczelnictwa. 
W zakresie kultury rolnej pożądane jest jak najliczniej¥e 
7apisywanie się rolników małych i większych na członkcJ\V towa- 
rzystw rolniczo-hodowlanych i oświatowych, zrzeszanie się wszy- 
stkich i wybieranie do zarządów jak naj dzielniejszych jednostek, 
żywe interesowanie się sprawami towarz.ystw celem osiągnięcia 
jak największych korzyści i żywotności. 
Dla celów doświadczalnych powiat powinien postarać się
>>>
209 


o założenie 
zkoły rolniczej, która pod opieką Wydziału p wia- 
towego mOLe znaczne usługi oddać rolnikom powiatu 
Ponieważ większa wła nflŚĆ ziemska znajduje się w prze- 
ważncj części w rękach niemicckich a Polak-.iw jest jeszcze sto- 
sunkowo mało i do tego l. rÓLnych stron Polski przeto tem har- 
d7iej winicn się wytworzyć zwarty zespół roJników-Polaków dla 
rozwoju' i obrony inter
sów gtJspodarstwa rolnego i hodowlanego. 
Z uwagi na ustąpienil dawnych wład.l pruskich, sprawnie 
wskutek wy, zkolenia i fachowości urzędujących, powinniśmy 
obtcnit: był.: wyrozumiali odnosnje do polskich władz i urzędov 
w których z powodu wynaradawiającej polityki rządu pruskie!-o 
zasiadają d(' c licznie siły niekwalifikowane z innych zawodó 
wzięte, ponadto w niedostatecznej liczbie i dopiero przyswajając 
sohlc potrzebne do urzędowania wiadumości. 
Otóż w takich warunkach społeczeń two polskie, korzysta- 
jące obecnie z pełni praw ub) "'ateiskich powinno ułatwiać i po- 
picra
 prawidłowe mzędowallle Urzędów pclskich. nie uchylaL 
się od sumiennego piastowania 'r:odności obywatelskich: wójtÓ\\-. 
sołtysjw. członków Scjmiku, Wydziału powiatowego, czl'onkó' 
rad gminnych. Magistratu. sędziów rozjemczych. rzeczoznawc()W 
itd. 'Pym bowiem sposobem będą mogli Polacy podzielić się 
pracą obywatelską, ulżyć sobie i władl.om i wyszkolić się w znajo- 
mości gospodarki komunalnej, pONiatowej, miejskiej i wiejskicj 
a którą współobywatele-Niemcy dawno sobie przyswoili z ko- 
rzyścią dla siebie i kultury niemieckiej. 
Z drugiej strony ci urzędnicy komunalni i pań
twowi, którzy. 
są świadomi swoi.:h braków w wyszkoleniu fachowem, winni 
ustawicznie pracować nad sobą. udoskonalać się i kształcić, by 
nie wywoływać skarg na siebie u publiczno:ci a niezadowolenia 
u Władz przełoLonych. 
W zakresie oświaty szkolnej i pozaszkolnej nastapił bardzo 
wielki postęp zwłaszcza, gdy .się uwzględni, że za czasów prus- 
kich uLywanie i posługiwanie się językiem polskim przez nauczy- 
cieli-Polaków było źle widziane a nawet karane. Nauczyciclstwo 
Obojga płci usilnie pracuje nad sobą. by dosto ować się do wy- 
magań obecnej szkoły polskiej. Brak sił w zawodzie nauczyciel- 
skim zastępuje się iłami pomocniczemi, kształcącemi się na spec- 
jalnych kursach przygotowawczych i dokształcających. Obok sił 
miejscowych jest pewien drobny odsetek nauczycielstwa z Mało- 
polski i byłej KongTls6wki zgodnie i z zapałem pracujące:r o na 
niwie wychowania, 
W szkolnictwic średniem współpraca nauczycielstwa z Mało- 
f)olski z miejscowem kwitnie w jeszcze wyższym stopniu a wpływ 
kulturalny obu szkół średnich uwydatnia się pr7cdewrzystkiem 
w mieście w sposób widoczny i dodatni.
>>>
- 218 - 


Dla całokształtu lułr7eb szkolnej oświaty obok świeżo zorga- 
nizowanej, uzupełnitlj!cej szkoły przemyslowej, odbywanej "' godzi- 
,iach wieczorowych pożądanc hyłoby lałożenie dwuletniej szkoły 
knpieckiej, kurs(m kroju, haftów i koronkarstwa dla dziewcz
t 
i stałego Uniwersytetn ludowego dla ludności miasta i powiatu. 
Taksamo ze względu na bezrobotnych, inwalidów pULądam.
 byłoby 
stwo\;Zenie szkoły uha" karstwa, większej i na wyższym poziomie 
postawionej szkoły koszykarskich wyrobów, dla których już istnieją 
podstawy w wiclkiem hogactwie wikliny nadwiślailskicj i CZt;ŚC;.,wo 
rozwiniętym przcmyśle koszykarskim. 
Dla rozwoju czytt'loictwa powinny istniejące czytelnie wzglę- 
dnie wypożyczalnie książek ,T. C. L. ulec reorgani7acji, powi.ma 
powstać pod fachowcm kierownictwem wielka, publiczna wypoży- 
czalnia książek, zaopatr7ona we wszystkie działy i dla \
szystkich 
warstw czytelników. 
NajkorzystniejsLc byłoby stworzenie D o m u I u d o w e g o, 
\\ ktÓrym by znalazły pomieszczenie wszystkie towarzystwa kultu- 
ralne miasta i powiatu, gd/.ieby Ódbywały się wykłady, koncerty, 
pl.ledstawienia, zebrania towar LYskie, skądby promieniowałd żywa 
myśl twÓrcza i organizująca społcczeństwo polskie \\-e wszYStkich 
lliedzitI.łth iycia .lhiorowego, . 
Obecnie bowiem towarzystwa i organizacje polskie cierpią na 
brak odpowiedniego lokalu do zebrań i posiedzeń a to oobija sit: 
na żywotności pracy wewnętrznej i zewnętrznej. Uptzedziłi Pola- 
ków w tym względzie Niemcy, zakładając dawniej Dom towal zystw 
· li ohecnie mniejs7ych rozmiarÓw 10kal jako siedzibę Kreislandbundu, 
filji bydgoskiej Volkshank. Vistuli itp. towarzystw. 
Miasto jako mÓzg i serce powiatu, pomne na swoją, 7asz- 
cątną przeszłość winno dążyć przez; swoją repreLentacje: Radę 
miejską i Mdg-istrat do wydatncgo rozwoju gospodarki miejskiej, 
ulcps7eń i ur7ądzeń, odpowiadających duchowi czasu a osiągnąć to 
hędzie mogło przez rozsądny wybór uzdolnionych, światłych oby- 
wateli miasta do Rady miejskiej a zwłaszcza do Magistratu z po- 
śród wszystkich stanów i zawodów, 
T c\k miasto jak I powiat buwiem zasługują na to, by w dziel
 
odrodzenia i ro.lwoju w wolnej i zjednoczonej Polsce wzięli się do 
pracy i 7godną dłOli podali sobie wszyscy Polacy, zamieszkali 
w mieście i po\\-iecie, skądkolwiek pochodzą, tak miejscowi jak 
.j z innych ziem Polski przybyli, gd}ż tylko zgOlIn) wysiłek zgotuje 
nam lepszą przyszłość. 


"""1)- 


1( 



 


I 
ł. 


I
>>>
]7] - 



ZIImysł. 
Miasto i powiat leżą na uboczu od głównych linij kolejo- 
wych; przytem brak połączenia mostowego przez Wisłę. która 
mimo lregulowania pl7ez rząd pruski nie jest tak spławna i że- 
glowna jakby tego potrzeha wymagała, nadto brak jeszcze prądu 
elektrycznego z Centrali wodnej w Gródku, to wszystko razem 
złożyło sie na małe stosunkowo uprzemysłowienie miasta i po- 
wiatu. 
Przemysł jest gł.')wnie prLctworczu-rolniczy jak wiatraki 
i młyny, browar, cukrownia, gorzelnie, mleczarnie i tartaki pozatem 
innc małe fabryki o ograniczonej produkcji i w malych rozmia- 
rach za wyjątkiem Pomorskiej Fahryki maszyn rolnych "Unja" 
w Chełmnie. 
Zestawienic, jakość i wielkość przedsięhiorstw przemysło- 
wych w mieście i powiecie uwidocznione zostało w IOzdziale 
{) Powiatowej Kasic chorych i poniżej. 
Powiat chełmiiIski jako wyhitnie rolniczy wykazujc dążność 
du przemysłu przetw()rczo-rolniczego, kł{lry posiada przed sobą 
możność szerokicgo rozwoju pp uskutecznieniu elektryfikacji po- 
wiatu i miasta L Centrali wodnej w Gr6dku_ 
Obecne dynamo-maszyny elektryczne w poszczególnych do- 
miniach jakoteż w niektilrych zakładach pr7(
mysłowych są obli- 
czone na własnc zapotrzcbowanie i do tego ograniczone. taksamo 
i Gazownia w Chełmnie jest mało W} datna i zawodna. 
Pnihy 7akładania nowych galt;zi wytwlirczości przemysłowej 
chociaż na razie w małych IOlmiarach są; atoli kalkulacja cen 
wytworzonych towarow jako wyższa nd ceny tychie samych to- 
warów w innych oŚlOdkach prlcmysłowych Polski nie 
bardzo Spl zyja rozwojowi i ł-Ozszcrzeniu produkcji przemysłowej 
zwłaszeza na wywliz. Przyczyną tej rMnicy jest wyższa stopa 
życiowa robotnika miejscowego, wi;ksze wymaganic a co zatem 
idzie wYŻS7a płaca, podmżająca cen
 towaru. 
Mimo to widoki na uprzemysłowienie miasta i powiatu są,. 
o ile znajdą się kapitały i odpowiedni ludzie, tcm bardziej że 
istnicje dobra sieć komunikacyjna drogowa a m07C być ulepszona 
wodna i kolejowa a nadto hędzie też do dyspozycji siła elektro- 
motoryczna z Gródka, domagająca się wprost ZIIżytkowania przez 
zakłady przemysłowe wytwarzanego prądu. 
Fabryki mniejsze co do rozmiarów wytwórczości w samem 
mieście: Fabryka drewniaków Ottona Weila, dewucjunalij Si€'- 
radzkiego, kiszonej kapusty i ogórków j. G. Beyera, Leona jesz- 
kiego, mebli koszykarskich Gamsta, Bergera, limoniady jl)zefa 
Chłosty, Al. Hoffmanna i Paula Stiirza, osełek M. Ellmanna, 
olejów janiaka, siatek do włos(iw Frydy Nowak, Milczewskiegu, 
szczotek i pC;dz1i Chujnickiego. 



--
>>>
- 


Spis rycin, 


I. Widok miasta od południa. 
II. Planty miejskic. 
III. Rynek podczas targu. 
IV. Ratusz i kośdM parafjalny. 
V. Ratusz. 
VI. Miasto od strony Wisły. 
VII. Klasztor od północy. 
VIII. Klasztor od poludnia. 
IX. Klasztor od zachodu. 
X. Kościół gimnazjalny. 
XI. Kościół św. Ducha. 
XII. Kościół ewangelicki (poduminikański). 
XIII. Nowa wieża wodna. 
XIV. Brama grudziądzka, 
XV. Wieża prochowa. 
XVI. Gimnazjum męskie. 
XVII. Gimnazjum żellskie. 
XVIII. Stary rynek z XVIII w. 
XIX. Obraz Matki Boskiej. 



 


Ryciny od I. do XVIII sporządzone według klisz W. Bieng 
kiego z Chełmna, XIX. według kliszy W. Fiałka.
>>>