Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Nauki Matematyczno-Przyrodnicze. Biologia, z. 10 (17), 1967

.-. 


- 


.. 


.
>>>
ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA 
W TORUNIU 


Nauki 
Matematyczno
 Przyrodnicze 
Zeszyt siedemnasty 


BIOLOGIA 
X 


TORUŃ 1967
>>>
Redaktar Naczelny Wydawnictw UMK 
PROF. DR RAJMUND GALON 


Redaktor Zeszytu 
PROF. DR LECH DZIAŁOSZyNSKI 


1..) _ ..
, .'. 


, .....
 _ ...--...-{ - 


Państwowe Wydawnictwa Nauko.we 
Oddział w Poznaniu, 1967 


WYdanie I. Nakład 350+80 egz. Ark. wyd. 19,5. Ark. druk. 15,25+ 
+ 7 wki. Papier druk., sat. kI. V, 70 g, 70X100. Podpisano do druku 
19 X 1967. Druk ukończono w listopadzie 1967 r. Cena zł 20,- 
Zakłady Graficzne w Toruniu - Nr zarn. 582 - L-13
>>>
...... .

. '. 


ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 17 - BIOLOGIA X - 1967 


Katedra Antropo,logii 
Uniwersytetu M. Kotpernika 


ANNA A WGUL, KRYSTYNA KOTLEWSKA, GRAZYNA PERSKA, 
GRAZYNA URBANIAK-WRÓBLEWSKA 


Badania antropologiczn.e młodzieży 
woj. bydgoskiego w wieku 13,5 do 15,5 lat 


Anthropological Investigations of Youths 13.5 - 15.5 years of age in 
the voivodeship Bydgoszcz 


STRESZCZENIE 


Pracę aparto na próbce 1aoorwej 400 osobników abu płci z materiałów zdjęcia an- 
trapologicznega, przeprawadzanego w latach 1960-1963 przez J. Budzyńską i G. 
Kries1a. Zbadana wzrast, ciężar ciała i obwód klatki piersiowej; ponadtO' akreś10na 
typ antropolagiczny oraz typ budawy ciała w oparciu a konwencjanalne wskaźniki. 
'Wykazana dymorfizm płciawy i wpływ śradawiska w cechach samatycznych. Mło- 
dzież miejska rozwija się i dajrzewa szybciej ad wiejskiej. Płeć żeńska wydaje się 
bardziej nięzależna ad bezpośredniegO' addziaływania śradowiska niż męska. 


.. 


I. WSTĘP 


Każdy materiał antropometryczny dotyczący rozwoju młodzieży w Pol- 
sce wnosi cenny wkład do poznania tych społecznie ważnych zagadnień. 
Niniejsza praca stanowi wycinek obszernych badań prowadzonych w Ka- 
tedrze Antropołogii UMK i daje skrótową informację o stanie za
adnie- 
nia. 


II. l'/IATERIAŁY I METODY 


W pracy wykorzystano materiały pomiarowe ze zdjęcia antropologicz- 
nego młodzieży woj. bydgoskiego, przeprowadzonego w latach 1960-1963 
przez pracowników Katedry Antropologii J. Budzyńską i. G. Kriesla. Po:- 
miarami była objęta młodzież obu płci w wieku 10-20 lat. Materiał po- 
dzielono na klasy według płci i wieku, po czym z klas wieku 13,5-14,5
>>>
4 A. Awgul, K. Katlewska, G. Perska, G. Urbaniak
Wróblewska 


i 14,5-15;5 wybrano losowo po 100 kart dla obu płci, tak że całość próbki 
objęła 400 osobników. Opracowano wzrost, ciężar ciała i obwód klatki pier- 
siowej jako cechy charakteryzujące rozwój fizyczny oraz pomiary kefaJo- 
metryczne, które wraz z pigmentacją dają pogląd na typ antropologiczny 
i na typ budowy ciała (J. C z e k a n o w s k i 1913, 1930). 
Analiza materiału zawiera następujące punkty: 1) w wydzielonych 
klasach wieku obu płci wyliczono śreo,nie arytmetyczne, rozsiewy, błędy 
i współczynniki zmienności; 2) zbadano kształtowanie się wzrostu, ciężaru 
ciała i obwodu klatki piersiowej w wydzielonych grupach przez porówna- 
nie średnich arytmetycznych i rozsiewów; 3) rozpatrzono rozwój fizyczny 
młodzieży według podziału na: a) typy antropologiczne i konstytucyjne, 
b) środowisko miejskie i wiejskie oraz c) pochodzenie społeczne według 
zawodu rodziców. 
Dane sOlITlatometrycżne przedstawiają tabela 1 oraz ryciny 1-3. 


174 
 
et 
mt st 
170 
+6 
 
 '" 
mI 
st 
+5 
to 
+m +6 
M 
-m 
160 
+m +m 'M 
M 
-m +m -m 
M 
-{5 -m 
-6 
-(j -{5 
150. 


143 
cm 
Ryc. 1. WZTast dla czterech próbek, różnice płci i wieku 
Fig. 1. StatUl'e arf foUl' sampies, sex and age differences
>>>
69 et 
et 
 
st sI 
mł 
. 
mł 
60 
+6 +6 


+6 +6 
+m +m 
M M 
50 -m -m 
+m M 
+m 
-m M 
-m 
-6 -IJ -'o 
40 -(5 


30 
Kg 


Ryc. 2. Ciężar ciała dla czterech próbek, różnice płci i wieku 
Fig. 2. Body weight af the four sampies, sex and age differences 


Tabela 1- Table l 
Dane samatametryczne dla czterech próbek po 100 asabników 
Samatametric features af faur samples af 100 indivłduals each 


Wzrast - Stature Ci
żar - Weight Obw. klatki piel's. 
Próbka Wiek Chest circumfer. 
Samp1e Age cm kg 
cm 
M /'J V M 1\ V M 1\ V 


ó' 13,5-14,5 1 157 ,41 7,5 4,82/ 48 5,2 1 10 ,83 \ 77,61 4,9 6,31 
ó' 14,5-15,5 161,9 6,5 4,01 51 7,6 11,17 79,1 5,5 6,98 
? 13,5-14,5 /156,0 15,65 3,60 I 47 6,6 /14,00 I 78,31 5,2 6.60 
? 14,5
15,5 158,0 5,50 3,46 50 7,8 15,50 80,4 4,6 5,78
>>>
6 A. Awgul, K. Kotlewska, G. Perska, G. Urbaniak-Wróblewska 
95 et 

 
st mł 
90 et 

 
m' 
5t 
+6 
t6 
to 
t6 +m 
80 M 
-m 
+m M 
+m +m 
M -m M 
-m 
-m -6 
-6 -o -6 
70 


62 
cm 
Ryc. 3. Obwód klatki piersiowej dla czterech próbek, różnice płci i wieku 
Fig. 3. Circumference of the chest af the four sam pIes, sex and age differences 


III. TYPY BUDOWY CIAŁA 


W typalagii samatycznej stasuje się wskaźniki ilarazawe, które ujmują 
praparcje ciała w rozmaitych kombinacjach. Wskaźnik Rohrera wyraża 
stasunek masy ciała da wzrastu, przy czym wzrost padnosi się da trzeciej 
potęgi, aby linia wy pa miar wy sok aści daprawadżić da miary bryły, pa 
czym dzieli l3ię ciężar przez wZ\rast według wzoru: 
R = ciężar ciała .10 5 
wzrast 3 ' 


Wskaźnik -barkowy wyraża stasunek 'szerokaści barkowej do wzrastu, 
wskaźnik obwodu klatki piersiawej - stasunek obwodu do wzrastu.
>>>
Badania antropalagiczne młodzieży 


7 


Wobec braku pomiaru szerokości biodrowej w większości kart nie 
można było zastosować wskaźnika biodrowego, czyli stosunku szerokości 
biodrowej do wzrostu. 
Aby uzyskać dane porównawcze wyliczono ponadto wskaźnik Pigneta 
według wzoru: 
w
kość ciała - (obwód klatki piersiowej + .ciężar ciała) 
oraz wskaźnik Pigneta-Verwaecka według wzoru: 


ciężar ciała + obwód klatki piersiowej , 
.100, 


wysokość ciała 


Wskaźniki wyliczano indywidualnie. . 
Ponieważ typologia konstytucjonalna K r e t s c h m e r a (1931) jest 
naj szerzej stosowana nie tylko w antropologii, ale także w psychologii, pe- 
dagogice i medycynie, zastosowano klucz do określania typów budowy 
ciała opracowany przez W. S t ę ś l i c k ą (1962) dla czterech wskaźni- 
ków.ilorazolWych (tab. 2). 


Tabela 2 - Table 2 


Wskaźniki dla określania typów budawy ciała 
The indices af baQY build (Rahrer's index, shoulderlstature, 
chest circumf.lstature, hips/stature) 


Wskaźnik Wskaźnik Wskaźnik Wskaźnik 
Typ - Type Rahrera szer. bark. abw. kl. p. szer. biadr. 
wzrost wzrast wzrost 
Lep:tasamatyczny x-1,35 x-22,5 x-51,O x-17,0 
Leptasamatic 
Atletyczny 1,36-1,55 22,6-x 51,1-56,0 16,5-18,0 
Athletic 
Pykniczny 1,56-x 21,5-23,5 54,5-x 17,1--x 
Pyknie 


W określaniu typów Kretschmerowskich najbardziej diagnostyczny jest 
wskaźnik Rohrera, który u dojrzałych kobiet jest większy niż u męż
 
czyzn. Po 14 roku życia, czyli po skoku pokwitaniowyrn, u dziewcząt 
wskaźnik ten wzrasta. 
Jakkolwiek w badanym materiale brakowało danych dla wskaźnika 
biodrowego i klucz stosowano niepełny, wyniki były prawidłowe i porów- 
nywalne z innymi materiałami (tab. 3).
>>>
8 A. Awgul, K. Kotlewska, G. Perska, G. Urbaniak-Wróblewska 


Tabela 3 - Table 3 


Dymorfizm płciowy w typach budowy ciała 
Sexual dimorphism in somat,altypes 
Typ I Dziew. mI. I Dziew. st. I Chłopcy mI. I Chłopcy st. 
Type Younger girls Elder girls Yaunger boys Elder boys 


Leptosamatyczny 
Leptosornatic 80 76 89 . 96 
Atletyczny 19 21 9 4 
Ath1etic 
Pykniczny 1 3 2 - 
Pyknie 


U dziewcząt z większą dojrzałością zmniejs,za się liczba typu leptoso- 
matycznego, u chłopców na odwrót liczba ta wzrasta. Ponadto tylko 
u chłopców młodszych był reprezentowany typ pykniczny, u starszych go 
nie zaobserwowano. Podobne spostrzeżenia podają J. M Y d l a r.s k i 
(1929, 1930, 1934) i A. C z a p l e w s k i (1933). 
W świetle wskaźnika Pigneta wyniki były podobne (tab. 4). 


Tabela 4 .- Table 4 


Budowa 
Build 


Wskaźnik Pigneta - Pignet's Index 
Wskaźnik I Dziew. mł. / Dziew. st. ./ Chłopcy mł. , Chłapcy st. 
Index Y. girls El. girls Y. bays EL boys 


Macn1ł 
Strong X-15 5 11 4 2 
Dabra 
Good 16-25 19 27 12 9 
Słaba 26-X 76 62 84 89 
Weak 


Wskaźnik Pigneta jest dostosowany do osobników dorosłych i posługi- 
wanie się nim w stosunku do osobników niedojrzałych może prowadzić do 
mylnych wniosków. MłodzIeż o budowie słabej, według Pigneta, J).ie jest 
wadliwie zbudowana ani zabiedzona; wynik ten wiąże się z procesem wy- 
dłużania głównej osi ciała przy stosunkowo mniejszych przyrostach cię- 
żaru. Silniejsza budowa dziewcząt jest spowodowana ich wcześniejszym 
dojrzewaniem płciowym.
>>>
Badania antropologiczne mładzieży 


9 


Kombinowany wskaźnik Pigneta- V erwaecka oddaje lepiej stan fizycz- 
ny młodzieży niż wskaźnik Pi gneta, ponieważ uwzględnia dynamikę roz- 
woju. Zaznacza się jednak tak samo jak uprzednio silniejsza budowa 
dziewcząt. To samo spostrzeżenie podaje A. Kotówna (1949). 


Wskaźnik 


Tabela 5 - Table 5 
Pigneta-Verwaecka - The Index of Pignet-Verwaeck 
Wskaźnik I Dziew. mł. , Dziew. st. I Chłop. mł. . / - Chłop. sto 
Index Y. girls El. girls Y. bays El. boys 


Budawa 
Build 


Smukła 60 76 
Slender x -'- 82,9 72 79 
Średnia 37 
Mediacre 83 - 93,0 . 26 19 22 
Krępa 93,1 - x 2 3 2 2 
Robust 


Olbrzymia przewaga typów smukłych, leptosomatycznych u badanej 
młodzieży jest z pewnością zjawiskiem przemijającym. Już teraz można 
przewidzieć, że u wielu osobników dalszy rozwój da odchylenie w stronę 
typu atletycznego lub pykniczego. 


IV. TYPY ANTROPOLOGICZNE 


Badane grupy młodzieży określono antropologicznie według klucza 
Z. O r c z y k o w s ki e j (1956), opartego na typologii J. C z e k a n o w- 
s k i e g o (1939) z uwzględnieniem rasy wyżynnej Q i kromanionoidalnej 
Y, wprowadzonej dodatkowo przez L M i c h a l s k i e g o. Klucz Orczy- 
kowskiej jest zbudowany dichotomicznie, przy czym cechą wyjściową jest 
kształt głowy, po czym dochodzi kształt twarzy i no
 oraz pigmentacja 
i wzrost. Ten sam tok postępowania proponuje A. W a n k e (1956). Każ- 
dego osobnika określano indywidualnie, po czym wyliczono strukturę an- 
tropologiczną metodą połówkowania typów mieszanych (tab. 6). 
Długogłowe elementy rasowe, A nordyczny i E śródziemnomorski, są 
u chłopców liczniej reprezentowane niż u dziewcząt; jest to zgodne z do- 
tychczasowymi obserwacjami (W. S t ę ś l i c k a 1959). Zjawisko więk- 
szej długogłowości płci męskiej jest prawdopodobnie związane w czasie 
wzrastania z wię
szą korelacją między długością głowy i wzrostem 
u chłopców niż u dziewcząt. Zjawisko to nie jest dotąd wystarczająco zba- 
dane. Elementy krótkogłowe występują częściej u dziewcząt, przy czym 
szerokotwarzowy e.lement L laponoidalny jest częstszy u dziewcząt młod-
>>>
10 A. Awgul, K. Katlewska, G. Perska, G. Urbaniak-Wrób1ewska 


A Nardyczny 
N ordic ' 40,5 39,0 43,5 45,8 
. 
L Lapanoidalny 
Lappanaid 39,5 27,5 29,5 26,6 
H Armenaidalny 
Armenoid 10,0 17,5 11,0 13,0 
E Śródziemnomarski 
Mediterranean 6,0 8,0 11,5 1M 
Y Kramanionaidalny 
Cramagnonoid 4,0 7,5 4,0 3,6 
Q Wyżynny 
Highland - 0,5 0,5 0,6 


Tabela 6 - 'rabIe 6 
Struk,tura antropalogiczna grup wadsetkach 
The anthrapalogica1 structure in percentage 
I Dziew. mł. / Dziew. st. I Chłap. mł. 
Y. 
irls El. girls ,Y. girls 


Chłop. sto 
El. girls 


Element 


.
" 


szych, a wąsko twarzowy H armenoidalny u starszych. Jest to również 
zgodne z dotychczasowymi obserwacjami. 
Badana próbka 400 osobników okazała się mimo nie zakończonego roz- , 
woju i zróżnicowania płciowego wystarczająco zgodna ze strukturą antro- 
pologiczną ogółu ludności Pomorza. J. M y d l a r 
k i (1937) wykazał, że 
najcharakterystyczniejszym składnikiem ludności . Pomorza jest element 
. nordyczny, na drugim miejscu występuje element laponoidalny. Pozo- 
stałe elementy - armenoidalny. i śródziemnomorski - występują 
w mniejszych liczebnościach. Podobne wyniki przedstawili także inni au- 
torzy. 
Okazało się więc, że można z powodzeniem określać typologicznie mło- 
dzież obu płci już od 13 roku życia, wyniki są porównywalne z wynikami 
uzyskanymi na Qsobnikach dorosłych. Ze względu na przewagę elementu 
nordycznego u młodzieży woj. bydgqskiego należy się liczyć z tym,- że 
udział budowy lepto,somatycznej, charakterystycznej dla nordyków, bę- 
dzie u niej także w PQźniejszym wieku dość znaczny. Budowę ciała nor- 
dyków analizowali LM i c h a l s k i (1958) i B. B u c z e k (1960). 


i' 


V. ZRÓŻNICOWANIE ŚRODOWISKOWE 


Miejsce zamieszkania było na kartach pomiarowych ściśle określone, 
co pozwoliło według podziału administracyjnego wyróżnić młodzież miej- 
ską iwiejską. Z miast najliczniej były "''''rre7entowane: Bydgoszcz, Toruń, 
Aleksandrów Kujawski, a następnie Inowrocław, Włocławek, Kruszwica 
i inne. Dane o zawodzie rodziców stanowiły podstawę do wyodrębnienia
>>>
Badania antrapolagiczne mładzieży 


11 


wśródmł9dzieży miejskiej grupy inteligenckiej i grupy robotniczej, na- 
tomiast młodzieży wiej;skiej nie rozbijano na grupy zawodowe, ponieważ 
przeważali rolnicy, ił odsetek innych zawodów był znikomy (tab. 7). 


Tabela 7 - Table 'j 


Padział środowiskaIWY według zawodu radziców 
Environ m ental divisian after the parents"busines"s 
I Śrada
iska Chłopcy I Dziewczęta 
Enviranment Bays Girls 


Inteligenckie 100 77 
Miejskie InteUectuals 
Urban Robotnićze 61 68 
Warkers 
Wiejskie Rainicy 39 55 
R ural Peasants 


Różnice międzyśrodowiskowe we wzrOSCle i Clęzarze ciała rozpatry- 
" wano u obu płci bez uwzględnienia grup wiekowych, które dla tego zagad- 
nienia nie" byiły istotne. 


Tabela 8 - Table 8 


Wzrost i cięiar' ciała w grupach śradowiskawych 
Statur e and bady weight in environmental groups 


Środowiska Wzrost M::I::m Ciężar ciała M::I::m 
Stature Bady weight 
Enviranment I dziew. - girls chłop. -:- boys I dziew. - girls 
chłop. - bays 
Inteligenckie 
InteUectuals 162,75::1:: 0,68 158:67 ::I:: 0,64 50,61 ::I:: 0,71 49,Y4::1:: 0,75 
Rabatnicze 
Warkers 157 99::1:: 0.86 155,89::1:: 0,58 47,05:::1:: 0,93 47,77::1:: 0,81 
Wiejskie 155,67 ::I:: 1,04 154.26::1:: 0,58 47,07 ::I: 1,06 47,49::1:: 0,88 
Peasants 


U młodzieży męskiej różnice we wzroście i ciężarze ciała między gru- 
pą inteligencką a dwiema pozostałymi grupami są bardzo istotne, z pozio- 
mem ufności 0,001, brak natomiast istotnej różnicy między wzrostem 
i ciężarem młodzieży robotniczej i wiejskiej. Istotność różnic badano wzo- 
r
: - 
..:'I 1..1J.;.j.L y J. \. 


Mi - M 2 
V m
 + m
>>>
12 A. Awgul, K. Kotlewska, G. Perska, G. Urbaniak-Wróblewska 


Brak istotnej różnicy między młodzieżą robotniczą i wiejską wynika 
być może z ciągłego mieszania się tych środowisk, zwłaszcza że rozwój 
przemYi słu powoduje coraz częściej łączenie pracy na roli z pracą w za- 
kładach przemysłowych. Ponadto należy uwzględnić, że duży odsetek 
młodzieży pochodzi z małych miasteczek, w których nie ma pełnej urba- 
nizacji. 
U dziewcząt we wzroście zachodzą istotne różnice między środowi- 
skiem inteligenckim a pozostałymi dwoma, podobnie jak było u chłop- 
ców. Między dziewczętami ze środowiska robotniczego i wiejskiego różnica 
jest mniejsza, ale wobec małych błędów (m) okazała się jeszcze istotna, 
z poziomem ufności 0,05. Natomiast różnice w ciężarze ciała są między 
grupami dziewczęcymi nieistotne. Obserw.acja ta jest zgodna z wynikami 
uzyskanymi przez innych autorów na materiałach pomiarowych żeńskich. 
Ogólnie przyjęty jest pogląd, że wrażliwość dziewcząt na wpływy środo- 
wiskowe jest mniejsza niż u chłopców (J. W i c h 1965). 
U dziewcząt zaznacza się wpływ środowiska na dojrzewanie. Z 200 ba- 
danych dziewcząt 124 podało termin pierwszej menstruacji, 45 jeszcze nie 
menstruowało, a 31 nie podało żadnej informacji (tab. 9). 


Tabela 9 - Tab1e 9 


Razpaczęcie . menstruacji 
Girls before and after the first menstruatian 


Liczba nie men- Liczba menstru- 
Środawiska struujących ujących Razem 
Environment Before menstru- After menstru- Tata} 
ation ation 
Inteligenckie 
In tellec:tuals 6 60 66 
Rabotnicze 
Warkers 15 39 54 
Wiejskie 24 25 49 
Peasants 


45 


124 


169 


Powszechnie przyjmuje się, że środowisko miejskie dostarczające wie- 
lu zróżnicowanych bodźców wpływa poprzez układ nerwowy na szybsze 
dojrzewani
. (T a n n e r, 1963). 
Dojrzewanie płciowe wykazuje również związek z typem antropologicz- 
nym (tab. 10).
>>>
Badania antrapalogiczne młodzieży 


18 


T a b e l a 10 - T a b l e 10 


Typ antrapoJogiczny a wiek pierwszej menstruacji 
The anthropological type and the age at ftrst menstruation 


Liczba pa Liczba przed Przeciętny 
Typ antrop. 1menstr. wiek pierwszej 
1 menstr. menstruacji 
Anthrop. ,type After 1 menstr. Before Average age at 
1 menstr. first menstr. 
AA Nardyczny 
Nordic 5 1 13,9 
A z domieszką innych 
Nardic mixed 90 36 13,2 
Pazostałe typy antr. 
Other anthr. ,types 29 8 12,9 


Jakkolwiek badany materiał był stosurikowo nieliczny, to jednak po- 
wyższe' dane potwierdzają dotychczasowe ujęcia, że jasnopigmentowany 
element nordyczny ol3iąga najpóźniej dojrzałość płciową. Na drugim miej- , 
s'cu następują typy antropologiczne mieszane z nordycznym, natomiast 
typy rasowe ni
 zawierające elementu nordycznego dojrzewają naj- 
wcześniej. 
Badano również występowanie typów budowy ciała z uwzględnieniem 
diagnozy antropologicznej i środowiska społecznego. Szczegółowe przed- 
stawienie wyników nie wnio
oby tu istotnych informacji, wobec tego tylko 
ogólnie stwierdzamy, że w badanym materiale budowa smukła jest repre- 
zentowana przede W!szystkim przez młodzież inteligencką i częściowo przez 
robotniczą, a budowa krępa przez młodzież wiejską i robotniczą. 
Zróżnicowanie środowiskowe zaznacza się także w liczbie potołm;twa, 
co z kołei wpływa na rozwój dzieci; wielodzietność wiąże się najczęściej 
z trudnościami materialnymi rodziny, ponadto w dużej rodzinie nie ma 
możliwości szczegółowego zajęcia się każdym dzieckiem z osobna. Wyko- 
rzystując podaną w kartach liczbę rodzeństwa zarówno żyjącego jak 
zmarłego, wykazano liczbę rodzin wielodzietnych w środowisku inteli- 
genckim, robotniczym i wiejskim (tab. 11) 
Najwięcej rodzin' wielodzietnych przypada na środowisko robotnicze 
i wiejskie. W tych ąrodowiskach była też stosunkowo największa liczba 
zgonów dzieci. 
Zestawienie średnich wzrostu i ciężaru ciała chłopców i dziewcząt 
z rodzin małodzietnych i wielodzietnych wykazuje poza wspomnianymi 
różnicami środowiskowymi także zróżnicowanie płciowe.
>>>
14 A. Awgul, K. Katlewska, G. Perska, G. Urbaniak-Wróblewska 


Tabela 11 -Table 11 


Liczba dzieci w rodzinach - Number of children in families 


Liczba radzeństwa I 
Number af brothers Środo intelig'l Śrad. rabatn. Śrad. wiejskie 
and sisters Intellectuals Workers Peasants 
0-2 137 53 27 
3-5 40 65 49 
panad 
aver 5 - 11 18 


Razem - Tatal 


177 


129 


94 


T a b e 1 a 12 


T a b l e 12 


Wzrost i ciężar ciała mładzieży z rodzin małodzietnych 
i wielodzietnych 
Stature and bady weight of children in smali and numeraus 
families 


Cecha 
Feature 


4 i więcej dzieci 
4 and more children 
chłap. - baysldziew. - girls chłop. - baysldziew. - girls 


1- 3 dzieci - children 


Wzrast 
Stature 
Ciężar ciała 
Bady weight 


. 161,1 


156,8 


156,4 


155,9 


49,9 


48,1 


46,8 


48,3 


Srednie wzrostu i ciężaru ciała chłopców z rodzin małodzietnych i wie- 
lodzietnych różnią się w sposób bardzo istotny. U dziewcząt różnice we 
wzroście i ciężarze ciała leżą w granicach błędów. Jest to dalszym po- 
twierdzeniem poglądu o większej odporności dziewcząt na wpływy 
środowiskowe. 


VI. WNIOSKI 


Podsumowując powyższe dane można sformułować następujące wnio- 
ski: 
1. Wzrost, ciężar ciała i obwód klatki piersiowej w próbce lo,sowej obej- 
Inującej 400 chłopców i dziewcząt woj. bydgoskiego wykazują prawidło- 
wy dymorfizm płciowy i zgodne z oczekiwaniem zróżhicowanie środowi- 
skowe: 
2. W strukturze antropologicznej zaznacza się większe zróznicow'anie 
płciowe aniżeli środowiskowe.
>>>
Badania antrapalagiczne młodzieży _ 


15 


3. Wskaźniki kanstytucjanalne wykazują silniejszą budawę dziewcząt, 
zarówna starszych jak mładszych, cO' wiąże się zapewne z ich wcześniej
 
szym dajrzewaniem płciawym. 
. 4. Typalagia kanstytucyjna w świetle sta,sowanych wskaźników wyka- 
zuje przewagę typu leptasamatycznegO' u mładzieży waj. bydgaskiega. 
Mażna jednak już teraz przewidzieć, że u wielu asabników dalszy razwój 
da adchylenie w stranę typu atletycznegO' i pyknicznegO'. 
5. Struktura antrapalagiczna mładzieży akazała się zgadna z wynikami 
badań przeprawadzanych przez różnych autarów na darasłych mieszkań- 
cach waj. bydgaskiega. Mażna zatem akreślać przynależnaść typalagiczną 
mładZieży już ad 13 raku życia. 
6. Dajrzewanie płciawe, aceniane na padstawie pierwszej menstruacji, 
jest wcześni
jsze w mieście, szczególnie w radzinach inteligenckich. Za- 
znacza się apóźnienie dajrzewania jasnapigmentawanega elementu nar- 
dycznegO'. 
7. Największy adsetek radzin wieladzietnych przypada na śra
a
.riska 
rabatnicze i wiejskie. Wzrost i ciężar ciała chłapców tych ra9zin jest 
mniejszy niż w radzinach maładzietnych. 
8. Dziewczęta wydają się mniej wrażliwe na wpływy Śradawiskawe 
niż mładzież męska. Ostatni wniasek wymaga dalszych b
dań na różnych 
materiałach. 


LITERATURA 


1. B u c z e k B., 1.960. 
udawa sam!

'rczna 
y_p

r rasawych. Mat. i Prace Antrop. 

rada
 'r. 15: 5-21. 
2. C z a p l e w s k i A., 1933. Typy morfologiczne chłapc6w poznańskich ad 11 do 
14 roku' włącznie. Plrzeg1. Antrap. T. 8, 1-2 : 15-17. 
3. C z e k a n o w s k i J., 1913. Zarys metad statystycznych w zastasowaniu da an- 
trapolagii. Prace Tow. Nauk. Warsz, T. 5. 
4. C z e k a n o w s k i J.; 1930. Zarys antropalagii Polski, Lw6w. 
5. K o t ó w n a A., 1949. Wpływ dajrzewania li chłapców na wskaźniki konstytu- 
cyjne Pigneta i Bornhardta. Przegl. Antrop. T. 16, 1-3 : 117-138. 
6. K r e t s c h m e rE., 1931. Korperbau und Charakter. Wyd. 9-10, J. Springer, 
Berlin. 
7. M i c h a l s k i I., 1958. Autopsyjne akreślanie typ6w budawy ciała. C.zław. w cza- 
sie i przestrz. T. 1 : 19-34. 
8. Mydlarski J., 1929. Z zagadnień kanstytucjonalizmu. Zag. Rasy. T. 4, 7- 
-8 : 323-345. ' 
9. M Y d l a r s k i J., 1930. Typy rasowe a typy kanstytucyjne. Pam. XIII. Zj. Pol. 
_ Lek. i PrzYT. w Wilnie 1929 : 206-214. 
10. M Y d l a r s k i J., 1934. Sprawność fizyczna młodzieży w Połsce. Przegl. Fizj. 
Ruchu. Warszawa, 1-194. . 
11. M Y d l a r s k i ,J., 1937. Antrapalagia Pamorza i Prus Wschadnich. Słownik 
Geogr. P. Pal. Warszawa, 1: 164--177.
>>>
16 A. Awgul, K. Kotlewska, G. Perska, G. Urbaniak-Wróblewska 


12. O r c z y k 00 w s k a W., 1959. Próba skanstruowania klucza antrapalagicznega na 
podstawie klasyfikacji 1. MichalskiegO'. Przegl. Antrop. T. 22, l : 212-229. 
13. S tę ś l i c k a W., 1959. Badania antrapologiczne narciarzy. Mat. i Prace Antrap. 
Wrocław T. 47 : 5-68. 
14. S t ę ś l ic k a W., 1962. Typalagia somatyczna ludności powiatu tarnagórskiego. 
Mat. i Prace Antrop. Wracław, Miscel. T. 49 : 49-60. 
15. T a n n e r J., 1963. Razwój w okresie pokwitania. Warszawa. 
16. Wa n k e A.. 1956, Klucz z. Orczykawskiej do typa100gicznych akreśleń L Michal- 
skiegO' przedstawiony w postaci kombinatarycznej. Przegl. Antrap. T. 22, 1 : 230- 
-232. 
17. W i c h J., 1965. Zróżnicawanie śradawiskowe i dymorfizm płciawy cech sama- 
tycznych mładzieży szkolnej. Mat. i Prace Antrap. Wracław, T. 69 : 133-178. 


SUMM ARY 


The study was based on a sample of 400 individuałs taken from greater anthro- 
tJornetric materiais caUected 1960-1963 by J. Budzyńska and G. Kriesel. Stature, 
1,0'3:5 weight and the circumference of the chest were taken into account mareaver 
the al?:throPOologica1 type and the variability in body propo!l'tions were expressed by 
standai
 indexes. The studied characteristics show sex dimorphism and seern to be 
determinel by the type af enviranment. The presentfindings indicą.te that urban 
children are
lOre advanced in develapment than are rura1 children, mOoreover the 
fema1s seem to tJossess a higher ability ta neutra1iże unfa,vaurable inf1uences af 
". 
the enviranment. ' 


'h......
>>>
ZESe;YTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 17 - BIOLOGIA X - 1967 


\ 
Zaklad Botaniki Ogólnej 
Uniwersytetu M. Kopernika 


JERZY BERNDT 


Wstępne badJan
a anatomiczne nad drewnem korzeniorwym 
brzozy brodawkowatej (Betula verrucosa E h r h.) * 


Eillleitellde allatomische ulltersuchungen iiber das Wurzelholz 
der Hange-Birke (Betula verTucosa E h r h.) 


STRESZCZENIE 


Badaniu paddano korzenie i pnie 3 wykrotów brzazy bradawkowatej. Stwier- 
dzono, że struktura, anatomiczna drewna korzeni paziamych zmienia się wraz z ad- 
Ległaścią od pnia, a miano,wicie im od1egłaść ta jest większa, tym bardziej wzrasta 
udział elementów przewodzących, a częściawo i miękiszowych, kosztem elementów 
mechanicznych. Drewno korzenia pianawego składa się natomiast głównie z elemen- 
tówmechanicznych i mięk;iszo,wych, przy bardzo słabym wyksz,tałceniu elementów 
przewodzących. 
Pod względem stasunków ilaściowych i rozmieszczenia poszczególnych elernen- 
tów, drewno, korzeni paziomych różni się bardzo wyraźnie od drewna pni, natarniast 
drewna ko,rzenia, pionawega wykazuje pod w2!ględem większości badanych cech po- 
dobieństwo do drewna pni. 


1. WSTĘP 


Spośród znacznej liczby prac nad sy
temami korzeniowymi roślin drze- 
wiastych, tylko nieliczne poświęcono zagadnieniu budowy anatomicznej 
drewna korzeniowego (v. M o h l, 1862, v. A 1t e n 1908, N o e 11 e, 1910, 
L i e s e 1924, P o h l 1926, 1927, R i e d l 1937, B a n n a n 1941, F e g e l 
1941, W i c h r o w i T u m a n j a n 1953, W i c h r o w i K o s t a r i e w a 
1960, L e b e d e n k o 1962). 


* Badania anatomiczne nad drewnegJ. pni krajowych gatunków brzóz, prawadzi- 
łem już wcześniej (1963). 


2 - Biologia X
>>>
18 


J. Berndt 


Główną przyczyną takiego stanu rzeczy była niewątpliwie - i istnieje 
w pewnym sensie jeszcze i dzisiaj - trudność zdabycia odpowiedniego ma- 
teriału porównawczego, a w niemałym zapewne stopniu także i brak więk- 
szego zainteresowania drewnem korzeniowym. Wskutek tego nasze do- 
tychczasowe wiadomości odnoszące się do struktury i czynnO'ści życiowych 
drewna korzeniowego roślin drzewiastych są dość powierzchowne. 
W pracy niniejszej chodziło głównie o uzyskanie wstępnych danych na 
temat struktury drewna korzeniowego oraz zmian, jakim ono podlega 
w miarę wżr()stu odległości od pnia, a ponadtO' o zorientowanie się co do 
zasadniczych różnic w budowie anatomicznej drewna korzeni i pni brzozy 
brodawkowatej (Betula verrucosa E h r h.). 


II. MATERIAŁ I METODA PRACY 


Jako materiału badawczego użyłem korzeni i pni 3 wykrotów brzozy 
. brodawkowatej, zebranych późną jesienią 1963 r. w okolicach Torunia 
z następujących stanowisk: 
wykrat nr 1 - z dość lużnegO' drzewostanu dębowo-brzozowego z do- 
mieszką sosny; gleba piaszczysta; wiek ok. 50 lat 
(Leśnictwo Wrzosy, Nadl. Państw. Toruń), 
wykrot nr 2 - drzewol luźno stojące; gleba piaszczysta; wiek ok. 30 
lat (lasy komunalne m. Torunia), 
wykrot nr 3 - z dość zwartych olszyn; gleba żwirowata, wilgotnawa; 
wiek ok. 50 lat (Leśnictwa Barbarka, Nadl. Państw. 
TO!I'uń). 
Z każdego wykrotu zebrałem 1 korzeń poziomy a długości 1,50-2 m 
i mniej więcej jednakowej średnicy, a mianowicie: 
z wykrotu nr 1- korzeń ekscentryczny o średnicy5X6 cm, 
z wykratu nr 2 - korzeń okrągły o średnicy 6 X 6 cm, 
z wykrotu nr 3 - kor-zeń ekscentryczny o średnicy 8X6 cm, 
a w jednym przypadj;{u (wykrot nr 1) także korzeń pionawy o długośCi 
0,3 m i średnicy 3 X 3 cm, z odległości 0,5 m od szyi korzeniowej. 
Wiszystkie korze:nie po!ZiO'me pobierałem z odległości 0,5 m od osi pnia, 
po czym ciąłem je na odcinki półmetrowej długości. Dla celów parów- 
nawczych pobierałem ponadto z każdego wykrotu wycinek pnia z wyso- 
kości 1,3 m nad ziemią (pierśnica). 
Badaniu poddawałem tylko drewno dojrzałe, pochodzące z części przy- 
obwodowej (3-4 słój), przy czym próbki drewna korzeni poziomych'po- 
bierałem zawsze z górnej strony. Materiał krajałem w stanie świeżym, 
bez dodatkowych zabiegów. Skrawki mikratomowe (z 3 kierunków) o gru- 
bości od 15 do 20 I-" zamykałem w żelatynie z gliceryną, do barwienia zaś 
skrawków używałem zieleni malachitowej.
>>>
Wstępne badania anatomiczne nad drewnem korzeniowym brzozy 19 


W pracy korzystałem z mikroskopu Nf (firmy Zeiss). Przy pomiarach 
mikrometrycznych stosowałem zawsze powiększenie 160-krotne; mikro- 
fotografie wykonane zostały w powiększeniach 130 i 26 O-krotnych. Za 
stałą liczbę pomiarów przyjąłem cyfrę 50. 


III. OGÓLNE CECHY ROZPOZNAWCZE KORZENI 


Już pobieżna obserwacja pozwala po wyglądzie i barwie korkowicy 
(perydermy) odróżnić korzenie od części nadziemnych. Podczas gdy kor- 
kowica korzeni JELIt cienka i gładka, a łyko wtórne 
osunkowo grube, sta- 
nowiące często około połowy całego przekroju, to korkowica pnia jest 
w większości przypadków łuskowata, gruba i twarda, a część łykowa 
w stosunku do niej znacznie cieńsza. Elementy składowe łyka są identycz- 
ne w korzeniach i pniach. 
W najbardziej wewnętrznej części korzeni występuje zamiast rdzenia 
drewno pierwotne, powstałe z pierwotnej, radialnej wiązki przewodzącej. 
Przybiera ono u większości drzew postać regularnej gwiazdy (u brzozy - 
7-mioramiennej), wyraźnie odcinającej się od drewna wtórnego i składa- 
jącej się z wąskich naczyń, włókien drzewnych oraz drobnych komórek 
mięk:LsiZu drzewnego. 
Barwa korkowicy, różna u po\S;zczególnych gatunkÓw, zmienia się w ko- 
rzeniach brzoz\y od wiśniowo czerwonej do ciemnobrunatnej. 
Słoje roczne w drewnie korzeni są najczęściej węższe niż w pniach, 
złożone niekiedy z kilku tylko warstw komórek, jak również mniej wy- 
raźne. 
Bardzo charakterystyczną cechą drewna korzeniowego jest wreszcie 
większa porowatość, wskutek czego drewno korzeni jest zwykle bardziej 
miękkie i lżejsze niż drewno pni. 


IV. SZCZEGÓŁOWA CHARAKTERYSTYKA STRUKTURY ANATOMICZNEJ 
DREWNA KORZENIOWEGO 


1. Elementy trachealne 
a) Naczynia 
Na przekroju poprzecznym drewna korzeni, naczynia występują naj- 
częściej w promieniowych szeregach po 2-4, rzadziej w postaci dłuższych, 
promieniowych łańcuszków (po 5 lub więcej) lub pojedynczo. Rozmiesz- 
czone są one przy ty;m mniej więcej równomiernie w całym przyroście 
rocznym (drewno rozpierzchłonaczyniowe), nie wykazując zwykle i\Stotnej 
różnicy pod względem wielkości. Niekiedy jednak obserwuje się w drew- 
nie korzeniowym wyraźną tendencję do grupowania się naczyń, zwykle
>>>
20 


J. Berndt 


Tabela 1 - Tabelle 1 
Średnice st;y"czne pajedynczych naczyń w drewnie karzeni i pni (w [1) * 
Tangentia1e Durchmesser einzelner Gefasse im Wurzel- u. Stammholz (in (1) 


Wykrat Karzeń - Wurzel I 
Pień 
nr poziarny z odleigłości od pnia: I pionowy I Stamm 
Wind- waagerechte aus Entfernung vom Stamm: senkrechte 
wurf Nr I I I I 0,5 m I 
0,5 m 1m 1,5 m 2m 1,3 m 
45,92 49,20 42,64 55,76 39,36 39,36 
1 64,81 75,89 76,35 89,93 54,05 62,42 
91,84 118,08 104,96 154,16 91,84 78,72 
59,04 72,16 65,60 52,48 - 39,36 
2 85,21 88,56 92,75 93,21 - 56.15 
131,20 118,08 134,48 131,20 - 75,44 
55,74 59,04 65,60 - - 32,80 
3 87,57 93.61 106,79 - - 59,69 
124,64 114,80 141,04 - - 78,72 


Tabela 2 - Tabelle 2 


Srednice promieniowe pojedynczych naczyń w drewnie korzeni i pni (w 
!) * 
Radiale Durchmesser einze1ner Gefasse im Wurzel- u. Stammholz (in [1) 


Wykrot I Korzeń - Wurzel 
Pień 
nr poziorny z odległaści od pnia: I pianawy Stamm 
Wind- waagerechte aus Entfernung vom stamm: sen krech te 
wurf Nr I I I I 
0,5 m l m 1,5 m 2m 0,5 m 1,3 m 
65,60 62,32 78,'1'2 59,04 59,04 39,36 
1 104,17 118,00 117,02 125,62 81,80 87,90 
141,04 164,00 164,00 200,08 114,80 124,64 
75,44 72,16 68,88' 68,88 - 52,48 
2 131,26 128,24 135,26 136,38 - 78,65 
- 
183,68 183,68 180,40 203,36 - 101,68 
68,88 91,84 82,00 - - 59,04 
3 126,08 141,89 149,76 - - 93,74 
170,56 177,12 183,68 - - 180,40 


* Dane trój liczb owe oznaczają we wszystkich przypadkach kolejno wielkość minimalną, średnią 
(podkreślona) i maksymalną. 
· Die dreizahligen Angaben steUen in allen F1illen den Minimal-, Mittel- (unterstrichen) und 
Hochstwert dar.
>>>
Wstępne badania anatamiczne nad drewnem karzeniawym brzazy 21 


o większej średnicy, w pobliżu granicy słoja rocznego, gdzie tworzą dość 
wyraźne, koncentryczne pierścienie (ryc. 1). 
Zarys pojedynczych naczyń jest przeważnie owalny, przy czym dłuż- 
sza jest zawsze średnica w kierunku promieniowym. Perforacja naczyń 
jest wyłącznie drabinkowa, ściany zaś boczne pokryte są licznymi, bardzo 
drobnymi jamkami lejkowatymi, ułożonymi w ukośne szeregi. 
Powszechnie wiadomo, że wymiary poszczególnych elementów skła- 
dowych drewna podlegają znacznym wahaniom w zależności od ich poło- 
żenia. Dla stwierdzenia więc, w jaki sposób i w jakich granicach wa- 
hają się średnice pojedynczych naczyń w drewnie korzeni i pni, przepro- 
wadziłem pomiary tych średnic w kierunkach stycznym i promieniowym. 
Wyniki pomiarów przedstawiają tabele 1 i 2. 
Z tabeli 1 wynika wyraźnie, że średnie średnice styczne pojedynczych 
naczyń w korzeniach po
iomych nie tylko stopniowo wzrastają w miarę 
oddalania się od pnia, ale że są także zawsze. większe od tychże średnic 
w pniach. Korzeń pionowy, charakteryzujący się w moim matertale naj- 
mniejszymi średnimi średnicami stycznymi naczyń, zbliża się pod wzglę- 
dem tej cechy do drewna pni. 
Sreclnice promieniowe natomiast (tab. 2) nie wykazują żadnej regular- 
ności pod tym względem, ale i w tym wypadku średnie średnice przewyż- 
szają wyraźnie odpowiednie średnice naczyń w pniach. Korzeń pionowy 
nawiązuje także zdecydowanie do drewna pni. 
Wraz z odległością od pni wzrasta w korzeniach poziomych także, około 
3-4-krotnie, ilość naczyń (ryc. 2-4). Zdolność przewodzenia wody jest 
więc w korzeniach poziomych kilkakrotnie większa niż w korzeniu piono- 
wym lub pniach, co doskonale potwierdza rolę korzeni poziomych przy 
przewodzeniu. 


b) W
ókna drzewne 
Znaczną część drewna pni (ryc. 5) oraz niektórych odcinków drewna 
korzeni (ryc. 2) stanowią wydłużone, wrzecionowate, przeważnie wielo- 
boczne elementy, układające się w dość regularne, promieniowe szeregi. 
Są to elementy cienkościenne, ponieważ ich światło jest zawsze większe 
od grubości 2 błon (C h a t t a w a y 1932). Jedynie na granicy słojów rocz- 
nych występują 2-4 warstwy elementów spłaszczonych w kierunku pro- 
mieniowym, które wskutek silnego zredukowania ich światła (czasem do 
szczeliny) zaklasyfikować należy, ze względu na stol3lUnek światła do gru- 
bości 2 błon, do typowych, grubościennych włókien drzewnych. 
W cienkościennych elementach drewna korzeni wy.stępują drobne jam- 
ki lejkowate, liczniejsze na ścianach promieniowych niż stycznych, co 
wskazuje na ich rolę przy przewodzeniu wody w kierunku stycznym do 
obwodu korzenia. Jamki te, zwykle nieliczne w drewnie pni, ułożone są
>>>
22 


J. Berndt 


przeważnie w jednym s'zeregu, rzadziej natomiast spotkać można 2 jamki 
obok siebie. Wloty wewnętrzne jamek zorientowane są zawsze ukośnie 
względem podłużnej osi komórki i przekraczają wyraźnie podwórko jamki. 
Dzięki cienkościenności oraz obecności jamek, co odróżnia je wyraźnie 
od włókien drzewnych, uważam, że w stosunku do tego elementu powinno 
się, przynajmniej w odni
sieniu do drewna korzeniowego, stosować termin 
cewka włóknowata, jako najbardziej odpowiadający jego charakterowi. 
Część jednak autorów (np. M e t c a l f e i C h a l k 1957) uważa, że 
"wobec braku ścisłego kryterium, pozwalającego na odróżnienie włókien 
drzewnych od cewek włóknowatych, jak również istnieniu s
eregu przejść 
pomiędzy nimi, bardziej wskazane i słuszne jest ujmowanie wszystkich 
komórek tego typu wspólną nazwą włókien drzewnych". W związku z tym 
dla określenia tych elementów będę w pracy stosował termin: włókna 
drzewne. 
Włókna drzewne mają, jak wiadomo, zasadnicze znaczenie dla wytrzy- 
małości drewna, przy czym decydująca jest tu, obok ilości, grubość ich 
błon lub wielkość świateł. Im błony są cieńsze, tym drewno jest lżejsze, 
a wytrzymałość jego mniejlsza, i na odwrót, grubościennym włóknom od- 
powiada wyższy ciężar właściwy drewna i większa wytrzymałość. 
Dla zorientowania się, w jakich granicach waha się grubość błon oraz 
wielkość świateł włókien drzewnych, oraz czy i ewentualnie jaka istnieje 
zależność pomiędzy tymi cechami w drewnie korzeni i pni, wykonałem 
odnośne pomiary, których wyniki przedstawiają tabele 3 i 4. W celu ułat- 


Tabela 3 - Tabelle 3 


Grubość błon włókien drzewnych w drewnie karzeni i pni (w f!) 
Zellwanqstarke d,er Holzfasern im Wurzel- und Stammholz (in f!) 


Karzeń - Wurzel I 
Wykrat Pień 
nr poziorny z odległaści od pnia: pianowy Starom 
Wind- waagerechte aus Entfernung vom Stamm: senkrechte 
wurf Nr 0,5 m I l m I 1,5 m I 2m 0,5 m 1,3 m 
I 1,64 2,29 I 1,64 1,64 I 2,29 1,64 
1 2,75 2,67 2,52 2,24 3,52 3,39 
- 
3,28 4,92 3,28 3,28 4,92 4.92 
- 
- 
2,29 1,64 1,64 1,64 - 1,64 
2 2,70 2,52 2,17 1,93 - 3,49 
- 
3,93 3,28 3,28 3,28 - 4,92 
1,64 1,64 1,64 - - 1,64 
3 2,77 2,77 2,29 - - I 2,95 
3,28 I 3,93 5,57 I - - . 3,93
>>>
Wstępne badania anatamiczne nad drewnem korzeniowym brzozy 23 


Tabela 4 - Tabelle 4 
Wielkość świateł włókien drzewnych w drewnie korzeni i pni (w !l) 
Lumenweiten der Holzfasern im Wurzel- und Stammholz (in 11) 


Korzeń - Wurzel 
Wykrot Pień 
nr poz
orny z adległaści od pnia: pionawy Stamm 
Wind- waagerechte aus Entfernung vam Stamm: senkrechte 
wurf Nr 0,5 ID I 1m I 1,5 m J 2m 0,5 ID 1,3 m 
6,56 6,56 6,56 3,28 I 4,92 4,92 
l 12,92 13,54 14,26 14,49 11,77 8,82 
- 
26,24 22,96 22,96 26,25 16,40 13,12 
6,56 6,56 9,84 3,28 - 4,92 
2 15,58 13,48 16,84 13,97 - 10,79 
26,24 22,96 26,24 27,88 - 19,68 
6,56 6,56 6,56 - - 3,28 
;'- 3 12,56 13,41 14,36 - - 10.33 
I I - 
24,60 21,32 24,60 - - 16,40 


wienia pomiarów, mierzyłem zawsze grubość błon 2 sąsiednich komórek, 
dzieląc następnie otrzymany wynik przez 2 (J a c e n k o - C h m i e l e w- 
s kij 1954). , 
Okazuje się, że średnia grubość błon włókien drzewnych (tab. 3) w ko- 
rzeniach poziomych maleje wraz' z odległością od pnia, przy czym średnia 
ich grubość jest zawsze mniejsza w korzeniach poziomych niż w pniach. - 
Korzeń pionowy zbliżony jest pod względem tej cechy do drewna pni. 
Z tabeli 4 wynika natomiast, że wraz z odległością od pnia wzrastają 
w korzeniach poziomych średnie wielkości świateł włókien drzewnych, 
z wyjątkiem wykrotu nr 2, gdzie nie obserwuje tSlię pod tym względem 
żadnej prawidłowości. Włókna drzewne korzeni poziomych odznaczają się 
zawsze większymi średnimi wielkościami świateł niż włókna drzewne pni 
i korzenia pionowego, który pod tym względem wykazuje duże ppdobień- 
stwo do drewna pni. 
Z powyższych danych wynika więc, że pomiędzy grubością błon włó- 
kien drzewnych, a wielkością ich świateł, istnieje wyraźna' zależność, 
a mianowicie: im błony są cieńsze, tym światła włókien większe, i od- 
wrotnie. 
Jeżeli się jeszcze uwzględni, że ze wzrostem odległości od pnia zmniej- 
sza się dość znacznie udział włókien drzewnych w drewnie korzeni pozio- 
mych (ryc. 6), wówczas staje się oczywiste, że w miarę oddalania się od 
pnia korzenie poziome spełniają w coraz większym stopniu funkcję fizjo- 
logiczną. W związku z ubytkiem włókien drzewnych z odległością, maleje 
ciężar właściwy drewna korzeniowego, tzn. że staje sa.ę ono lżejsze oraz 
mniej wytrzymałe.
>>>
24 


J. Berndt 


2. E l e m e n t y m i ę k i Si z, o w e 


a) Promienie rdzeniowe 


Promienie rdzeniowe, przebiegające w przeciwieństwie do większości 
elementów składowych drewna, w, kierunku prostopadłym do osi podłuż- 
nej, składają się zaWSze z żywych, dość grubościennych komórek. Głów- 
nym zadaniem promieni rdzeniowych je/Sit przewodzenie asymilatów oraz 
magazynowanie substancji zapasowych. 
Promienie rdzeniowe są zawsze jednorodne (homogeniczne), czyli skła- 
dają się wyłącznie z "leżących"kom6rek,-wydłużonych w kierunku pro- 
mieniowym. 
Na przekrojach poprzecznych są one widoczne w postaci mniej lub bar- 
dziej falistych, wąskich wstęg, złożonych z 1-5 szeregów komórek. Wstęgi 
te ulegają na granicy słoja rocznego, zarówno: w korzeniach jak i pniach, 
nieznacznemu rozszerzeniu. 
Na przekrojach stycznych promienie rdzeniowe wykazują kształt od 
wrzecionowatego (w pniach) do soczewkowatego (w korzeniach). 
Na przekrojach promieniowych tworzą one poziome palSffia o różnej 
szerokości, dobrze widoczne na tle pionowo przebiegających elementów 
drewna. 
Promienie rdzeniowe wykazują wielkie zróżnicowanie i ogromne bo- 
gactwo form budowy. Chcąc uzyskać orientacyjne dane co do zakresu 


Wykrot 
nr 
Wind- 
wurf Nr 


T a b e l a 5 - T a b ell e 5 
Wysokość promieni rdz.eniowych w drewnie korzeni i pni (w 11) 
lVIarkstrahlenhOhe im Wurze1- und Stammha,lz (in 11) 
Korzeń - Wurze1 


paziorny z ad1egłości od pnia: 
waagerechte aus Entfernung vom Stamm: 


pianowy 
senkrechte 


0,5 m 


1 m 


1,5 m 


2m 


0,5 m 


I 36,08 26,24 
1 185,25 222,52 
459,20 554,32 
42,64 39,46 
2 223,49 200,73 
600,24 659,28 
42,64 104,96 
3 245,14 282,40 
616,64 I 551,04 


I 65,60 36,08 I 
199,88 296,31 
508,60 885,60 
55,76 91,84 
278,47 330,09 
623,20 987,28 
82,00 - 
363,22 - 
721,60 I - 


36,08 
202,96 
403,44 


Pień 
Stamm 


1,3 m 


16,40 
234,97 
492,00 
65,60 
222,77 
472,32 
39,36 
140,64 
282,08
>>>
Wstępne badania anatomiczne nad drewnem karzeniowym brzozy 25 


Tabela 6 - Tabelle 6 
Szerokość promieni rdzeniowych w drewnie korZ/eni i pni (w !L) 
MarkstrahenhOheim Wurzel- und Stammholz (in 11) 


KaTzeń - Wurzel 
Wykrat Pień 
nr poziamy z odległości ad pnia: pianawy Stamm 
Wind- waagerechte aus Entfernung vam Stamm: senkrechte 
I I I -"--- 
wurf Nr 0,5 m 1m 1,5 m 2m 0,5 m 1,3 m 
6,56 9,84 6,56 6,56 6.56 
23,55 23,81 19,15 18,95 17,12 
45,92 45,92 36,08 45,92 29,52 
6,56 9,84 9,84 - 6,56 
25,64 28,66 29,25 - 15,62 
55,76 62,32 68,88 - 32,80 
9,84 9,84 - - 6,56 
20,46 26,24 - - 17,64 
36,08 49,20 - - I 26,24 


9,84 
1 24,92 
59,04 
9,84 
2 29,01 
65,60 
9,84 
3 20,40 
39,36 


zmienności przynajmniej najłatwiej uchwytnych cech budowy promieni 
rdzeniowych, a mianowicie ich wysokości i szerokości, przeprowadziłem 
na przekrojach stycznych pomiary tych cech w drewnie korzeni i pni. 
Wyniki zestawiono w tabelach 5 i 6. 
Z tabel 5 i 6 wynika, że średnia wysokość oraz średn1a szel"okość pro- 
mieni rdzeniowych w drewnie korzeni poziomych zmienia się z odległością 
w sposób nie wykazujący jakiejkolwiek regularności, z wyjątkiem wy- 
krotu nr 3, gdzie w miarę oddalania się od pnia wzrastają zarówno średnie 
wysokości, jak i średnie szerokości promieni rdzeniowych. 
Nie obserwuje się także różnic pomiędzy średnią wysokością promieni 
rdzeniowych w drewnie korzeni i pni; natomiast średnia szerokość tych 
elementów jest zawsze większa w drewnie wszystkich badanych korzeni 
niż w drewnie pni. 
Związane to jest w znacznym stopniu z wielkością komórek miękiszo- 
wych p
omienirdzeniowych, które posiadają w drewnie korzeniowym 
około 2-3 razy większe rozmiary (ryc. 7,8, 11, 12) niż w drewnie pni 
(ryc. 9, 10), jak również ze znacznym wzrostem ilościowym promieni rdze- 
niowych w drewnie korzeni (ryc. 7) w stosunku do drewna pni (ryc. 9). 
Wskutek tego wzrasta oczywiście znacznie ogólna "pojemność" drewna 
korzeniowego, co świadczy dobitnie o fizjologicznej roli korzeni, zwłaszcza 
korzenia pionowego, który gromadzi znaczne ilości skrobi (ryc. 14) i żywi- 
cy (ryc. 11, 12).
>>>
26 


J. Berndt 


b) Miękisz drzewny 


Miękisz drzewny zbudowany jest z komórek cienkościennych, w któ- 
rych także gromadzone są substancje zapasowe. Na przekrojach poprzecz- 
nych komórki miękiszu drzewnego rozrzucone są równomiernie w całym 
przyroście rocznym (miękisz dyfuzyjny). W drewnie pni miękisz występuje 
stosunkowo nielicznie, natomiast ilość jego w korzeniach poziomych nieco 
wzrasta (ryc. 13), osiągając najwyższy poziom w korzeniu pionowym, 
zwłaszcza w jego wewnętrznych partiach (ryc. 14). 
Na przekrojach podłużnych miękisz drzewny przybiera postać wydłu- 
żonych, wrzecionowatych włókien, podzielonych ścianami poprzecznymi 
na szereg odrębnych komórek (ryc. 8). 
Wzdłuż gr,anicy słoja rocznego występuje miękisz w postaci dość zwar- 
tej warstwy, złożonej z komórek nieco spłaszczonych w kierunku promie- 
niowym, jako tzw. miękisz przygraniczny (terminalny). 


V. WNIOSKI KOŃCOWE 


Na podstawie wyników własnych badań nad budową anatomiczną 
drewna korzeni i pni brzozy brodawkowej (Betula verrucosa E h r h.) 
wyciągnąć można następujące wnioski: 
1. Struktura anatomiczna drewna korzeni poziomych nie jest jedna- 
kowa na całej ich długości: im bardziej oddalony jest korzeń od pnia, tym 
większy jest udział elementów przewodzących i ---:- aczkolwiek w stosun- 
kowo znacznie słabszym stopniu - miękiszowych, przy jednoczesnym 
ubytku elementów mechanicznych. 
2. W skład drewna korzenia pionowego wchodzą natomiast głównie 
elementy mechaniczne i miękiszowe, przy bardzo słabym wykształceniu 
elementów przewodzących. 
3. Drewn9 korzeni poziomych różni się zdecydowanie pod względem 
stosunków ilościowych i rozmieszczenia poszczególnych rodzajów elemen- 
tów od drewna pni, przy czym różnice te są tym wyrażniejsze, im większa 
jest odległość tych korzeni od pni. 
4. Struktura drewna korzenia pionowego wykazuje pod względem 
większości badanych cech. podobieństwo do drewna pni. 


LITERATURA 


1. A l t e n v. P., 1908. Beitrage zur vergleichenden Anatomie der Wurzeln, nebst 
Bemerkungen iiber Wurzelthyllen, Heterorhizie, Len,tizellen. Dissert. Gottingen 
2. B a n n a n M. W., 19:!11. Variability in woad structure in roots af nativę Ontario 
conifers. BulI. ToiTey Bat. Club, 68 : 173-194.
>>>
Wstępne badania anatomiczne nad drewnem korzeniowym brzazy 27 


3. B e r n d t J., 1963. Badania anatomiczne drewna krajawych gatunków radzaju 
Betula L-. Studia Soc. Sc. Tor., Sec. D (Botanica), vol. VI, nr 6 : 155-195. 
4. C ha t t a w a y M. M., 1932. Proposed standarts for numerical va1ues used in 
deseribing woads. Trop. Waads, 29 : 20-28. 
5. F e g e l A. C., 1941. Comparative anatomy and varying physical praperties af 
trunk, branch and rootwaad in certain nartheastern trees. Bull. N. Y. State ColI., 
Techn. PubI. 55- 
6. J a c e n k o-C h m i e l e w s kijA. A., 1954. Osnowy i mietody anatamiczesko- 
wo issledowanija driewiesiny. Moskwa-Leningrad. 
7. L e b e d e n k O' L. A., 1962. Srawnitielno-anatomiczeskij analiz zrieł0'j driewie- 

iny karniej i stwoła,w niekotorych driewiesnych rastienij. Trudy Inst. Lesa 
i Driewiesiny, t. LI : 124-134. 
8. L i e s e J., 1924. Beitrage zur Anatomie und Physiolagie des Wurzelho1zes der 
Waldbaume. Berichte d. D. Bat. Ges" Bd. XLII : 91-97. 
9. Nt e t c a l f e C.R., C h al kL., 1957. Anatamy of the Dicotyledons, vo1. II. 
Oxford. 
10. M a h l, v. H. 1862. Einige anatomische und physialogische Bemerkungen iiber 
d
s Ho1z der B8.lUmwurzeln. Bm, Ztg. 20. 
11. N a e 11 e W., 1910. Studien z.ur vergleichenden Anatamie und MarphO'logie der 
Koniferenwurze1n mit Riicksicht auf ihre Systematik. Bot.ZTg. 68: 169-266. 
12. P o h l F. 1926. Vergle'ichende Anatomie von Drainagezopfen,Land- und Wasser- 
wurzeln. Beih. z. bot. ZentraibL, 42 : 229-262. 
13. P a h l F., 1924. Ein Beitrag zur Abhangigkeit der Gefassweite des Wurzelhoizes 
van ausser,en FiaktQren. Fo,rstw. ZtbI. 49 : 271-275. 
14. R i e d l H., 1937. Bau und Leistungen des Wurzelh0'lzes. Jahrb. f. wiss. Batanik, 
85 : 1-75. Leipzig. 
15. W i c h r o w W. E., T u m a n j a n S. A., 1953. Anatorniczeskije strojenije i fi- 
zyko-mechaniczeskije swojstwa driewiesiny karniej duba. Izd. Akad. Nauk Arm. 
SSR., 11- 6, va1. 11. 
16. W i c h r O' w W. E., K o s t a r i e waL. W., 1960. Anatomiczeskije strajenije 
driewiesiny karniej niekotorych chw0'jnych porod. Bat. Żurn., t. 45, vaI. 9 : 1259- 
-1269. 


ZUSAMMENFASSUNG 


Auf Grund anatamischer Untersuchungen des Wurzelholzes der Hange-Birke 
(Betula verrucO'sa E h r h.) wird folgendes festgesteUt: 
1. Der Holzaufbau der ,waagerechten Wurzeln andert sich mit der Entfernung 
vom Stamm: je welter die Wurzel vam S'tamm entfernt ist, desto grosser wird der 
Anteil des Leitungs- und (obgleich in bedeutend geringerem Masse:) Paren- 
cbymgewebes, bei gleichzeitiger Abnahme des Festigungsgewebes. 
2. Das Ho1z der Senkrechten Wurzel besteht dagegen hauptsachlich aus dem 
Festigungs- und Parenchymgewebe, bei, sehr schwachem Anten des Leitungsgewe- 
bes. 
3. Das Hoiz der waagerechten Wurze1 unterscheidet sich entschieden vam S:tamm- 
holz durch das quantitative Auftreten, sawie dieAnardnung einzelner Holzelemente, 
wobei diese Unterschiede um s'a deutlicher in Vorschein treten, je weiter die Wurzel 
vom Stamm entfernt ist. 
4. Der Holzaufbau der senkrechten Wurzel weist hinsicht1ich der Mehrzahl der 
untersuchten Merkrhale, eine grossere Ahnlichkeit zum Stammholz au£.
>>>
Ryc. 1. Wykrot nr 3. Korzeń poziamy 
zadległości 0,5 m. Naczynia twarzą 
pierścień prz.y granicy słoja (130x) 
Fig. 1. Windwud Nr. 3. Waagerechte 
Wurzel; 0,5 m vom Starom. Die Gefi:isse 
bilden einen Ring an der Jahrring- 
grenze (130x) 


Ryc. 3. Wykrot nr 2. Korzeń paziomy 
,z odległości 1,5 m.Udział naczyń 
wzrasta (130x) 
Fig. 3. Windwurf Nr. 2. Waagerechte 
Wurzel, 1,5 m vom Stamm. Der Ge- 
fassanteU steigt (130x) 


Ryc. 2. Wykrot nr 2. Korzeń paz,iomy 
z . odległości l m. Układ elernehtów 
przypornina jesz.cze pień (130x) 
Fig. 2. Windwurf Nr. 2. Waagerechte . 
Wurze1; 1 m vom Stamm. Die An- 
O'rdnung der Holzelemente erinnert 
nach den Stamm (130x) 


Ryc. 4. Wykrot nr 2. Karzeń poziamy 
z odległaści 2 m. Stasunki już typawe 
dla korzenia (130x) 
Fig. 4. Windwurf Nr 2. Waagerechte 
Wurze1, 2 m vam Stamm. 'Verhaltnisse 
schan typisch fUr die Wurzel (130x)
>>>
Ryc. 5. Wykrot nr 2. Pień. Stosunki 
typowe dla pnia, przeważają włókna 
drzewne (130x) 
Fig. 5. Windwurf Nr 2. Stamm. Typi- 
sche Stammhalzverhaltnisse; es iiber- 
wiegen die Holzfasern (130x) 


Ryc. 7. Wykrot nr 3. Korzeń poziomy 
z odległaści 0,5 m. Rozmieszczenie 
i kształt pramieni rdzenławych (130x) 
Fig. 7. Windwurf Nr. 3; Waagerechte 
Wurzel; 0,5 m vam Stamm. Anardnung 
und Gestalt der Marks,trahlen (130x) 


Ryc. 6. Wykrat nr 3. Korzeń poziomy 
zadległaści 1,5 ni. Udział procentowy 
naczyń i włókien drzewnych (130x) 
Fig. 6. Windwurf Nr. 3
 Waagerechte 
Wurzel; 1,5 m vam Stamm. Prazent- 
anteil der Gefasse und Halzfasern 
(130x) 


Ryc. 8. Wykrat nr 3. Korzeń poziomy 
z odległości 0,5 m. Kształt promienia 
rdzeniawega i wieIkaśćkarnórek mię- 
kiszawych. Widaczne także sz.ereg,i ka- 
mórek miękiszu drzewnegO' (260x) 
Fig. 8. Windwurf Nr. 3. Waagerechte 
Wurze1; 0,5 m vom Stamm. Mark- 
strahlengestalt und Parenchymzellen- 
grosse. Sichtbar sind auch Reihen der 
HolzparenchymzelIen (260x)
>>>
Ryc. 9. Wykrart nr 1. Pień. Rozmieszcze- 
nie i kształt promieni i'dzenłowych 
(130x) 
Fig. 9. WindwUl:f Nr. 1. Stahlm. An- 
ardnung und Gestalt der Markstrahien 
(130x) 


Ryc. 11. Wykrot nr 1. Korzeń pionowy. 
Promienie rdzeniowe z żywicą. (130x) 
Fig. 11. Windwurf Nr. 1. Senkrechte 
Wurzel. Markstrahlen mit Harz (130x) 


Ryc. 10. Wykrat nr 1. Pień. Kształt pro- 
mienia rdzeniawega i wielkość kamórek 
miękiszowych (260x) 
Fig. 10. Windwurf Nr. 1. Stamm. Mark- 
strahlengestalt und Parenchymzellen- 
grosse (260x) 


Ryc. 12. Wykrot nr 1. Korzeń pionowy. 
Komórki miękiszowe pramienia rdze- 
niowego wypełnione żywicą, widaczna 
wielkość kamórek (260x) 
Fig. 12. W
ndwurf Nr 1. Senkrechte 
Wurzel. Die Markstrahlpaxenchymzel- 
len sind mit Harz gefii1lt; Zellengros- 
sen sichtbar (260x)
>>>
.-..... Ii! ''m:' 

$
'- , '
 

 
rf..'" .... r:-ł t-£;")" if;";
 : ,P'1:..'-[
 

 :+ 
 - ,J 
:
 
. \.' f: f': 
 
 .. 
1'" ' r 
. . 7'.;tIT: 
:' '","{ r1f
 ..1 "
"

1' 
' I' 
 ł(
 , ' . t j :"fi
j 
 
 1;' ,;,:


1l:t 
J 
,'t'-I;.+,q
 '.: r1 ; 
 l ;'!),'\"' 

 r: i! t
 J 

. /

:
"'/ 
 
( r.. "\ it' 11 't
':;!" 

f 
 
",
 tJ Y":;'I( 

!:1 :;;
 :f, ::-,' 


" 
;
 

j; 

 
t 
. ri Ił.';; 

11 
 
.A 

 \
..
 ot;, 

{
 ::.; 
--o 
)1.. A"'!() "
'it. .', 
 
 

 i :I.':' '
r;t\ -' :
{: 

 



 
 
,.. f'" .) .../1" ,;. v , 
fr
y] J, 
q ;: 1,łi:':i 'CI '. 'J'
ij!
 
aU; 11 _ , ( 
, , 
,J I 
.Ii U l 
-- 




 
Ryc. 13. Wykl"Ot nr 2. Karzeń paziomy. 
Rozmdeszczenie miękiszu (130x) 
Fig. 13. Windwurf Nr. 2. Waagerechtc 
Wurzel. Halzparenchymanardnung 
(130x) 




r

 i 
,.
 '? 
EL, ,, . ł"!Ji, r 

 .
 ,t;& 1 
, 
... ." '!I 
 ii;Ł 
 
, 
" '''


Il
: 
· f /' 1&,. 
-f', I;jf' li 
...' " , j , ";i, l ' 
, 
I'" "'
'" . 
 
"",,..
 ,
"1 
 :J 
'
, . 
, ' "I" I; , ' 
 \. 

 ."1 'j ł' ",O .: _ 
'r "" a:.-; , . 
. I" ,"", 
 ." ! 

... ir .-:. .v....-o: II -_ j 
... 
_. L a. J .
. 
/!'
 , ' :. ł- 
'i, 
 ,J [ 
, ]!g 'f.'l"'-l. .
, l ""'. i 
-'-- 

lf . . 'df 
 fj 
 t ;. 
 ,\i 
, ' ł ,jl1i' .li, . 
 , "'_ " 
l 
'''1 
 "" h;. 
" 
,i., 
1" '" ' ..? 
;1, O&i:} j . 
 ::.., ."= j 
 ' 

 
, }g 
 ,_
 ,_
 " " ,ł.! _ ;"'__ 
\1, 
 II!! 
K__ -kl';
:
 -.
-: "'- "'-IŁ ' 
Ryc. 14. Wykrot nr 1. Korzeń pionawy. 
Rozmieszczenie miękiszu (130x) 
Fig. 14. Windwurf Nr. 1. Senkrechte 
Wurze1. Hałzparenchymanal'dnung 
(130x)
>>>
ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 17 - BIOLOGIA X - 1967 


Katedra Ochrony Przyrody i Ekologii 
Uniwersytetu M. Kopernika 


RYSZARD BOHR 


Zbiorowiska glonów perifitonowych jezior Polski północnej 


Communities of the periphyton algae of same lakes in North Poland 


STRESZ'CZENIE 


Opracawano fitasacjologicznie, metodą szkały francusko-sz.wajcarskiej, zbiorowi- 
ska glonów perifitanowych z 26 jezior Palski północnej. Da badań wybrana jeziora 
różnych typów limna10gicznych - eutraficzne, mezotroficzne, dystroficzne i lobeliawe. 
Lista glonów, znalezionych w perfitonie badanych jez
or, obejmuje ponad 350 tak- 
sanów, z których wiele jest nowych dla obszaru a nawet dla PQ11ski. 
Dzięki zastosawaniu diagramu C z e k a n o w s k i e g O' dO' porównania, flor 
glonów perifitanoWych Q1kreślonQ1 dwie zasadnicze grupy jezior
: gr. I - jeziora 
z wadą miękką (ubogie w Ca..) i gr. II - jeziora z wadą półtwardą i twardą (bagate 
wCa..). 
W jeziorach gr. I wyróżniona zespół glonów perifitonowych Hapalosiphono-Ta- 
bellarietum calcifobum, a w jeziarach gr. II zespół Oedogonieto-Epithemietum lito- 
rule. 
Wyróżnienie z.espałów perifitonawych, jako jednastek pOdstawoWych, pozwoli. 
w przyszłQ1ści na wprowadzenie obszerniejszych syntez i uagóln,ień datyczących 
ekalagii, biologii, pradukcyjnaści i praktycznego znaczenia perifitauu raślinnega 
w naszych jeziarach. 


I. WSTĘP 


Naczelnym problemem badawczym współczesnej ekologii są zagad- 
nienia związane z przemianami materii i energii w naturalnych ekosyste- 
mach organizmów lądowych i wodnych. Aktualność tego problemu wyni- 
ka z dwu przyczyn. Po pierwsze,jest to naturalne następstwo rozwoju 
nauki i po drugie, poznanie potencji twórczych, czy li produktywności eko- 
systemów, wiąże się z bezpośrednimi interesami bytu człowieka. 
Drogi, które prowadzą do poznania bardzo skomplikowanych procesóvy- 


3 - Biologia X
>>>
34 


J. Bohr 


fizjologicznych całych ekosystemów są różne. KOrzy
,ta się przede wszyst- 
kim z osiągnięć dotychczasowych badań ekologicznych, które miały na 
celu albo wszechstronne poznanie przedmiotu, tzn. ekosystemu w całości, 
lub ograniczały się do jego fragmentów, względnie zajmQwały się składem 
gatunkowym, stqsunkami ilościowymi komponentów, strukturą prze:- 
strzenną i zmiennością w czasie. Szu
a się poza tym metod nowych, opar- 
tych na najnowszych zdobyczach biochemii, bioradiologii, techniki, elek- 
troniki, itp. Ostatnie lata przynoszą stale nowe opisy metod pomiarów pro- 
duktywności pierwotnej i wtórnej różnych ekosystemów wodnych, wód 
słodkich i mor,skich. Można powiedzieć, że kwestia. ulepszania techniki 
metod pomiaru określonych cech zbiorowisk roślinnych i zwierzęcych nie- 
kiedy przesłania sam przedmiot badań. Problem zachowania właściwych 
proporcji pomiędzy wysiłkiem poświęconym ulepszaniu techniki metod 
badawczych a wysiłkiem skierowanym ku poznaniu samego przedmiotu 
badań znalazł pełny swój wyraz w wypowiedzi F l e m i n g a (1952, wg 
L u n d, T a 11 i n g 1957), który między innymi powiedział: "Nasza wie- 
dza o oceanach jest tak fragmentaryczna, że głównym problemem jest 
często zdecydowanie c o mierzyć, a nie jak mierzyć". Aktualność tęgo 
problemu również w badaniach liinnologicznych podkreślili L u n d 
i T a 11 i n g (1957) w s
oirn obszernYiID przeglądzie metod badawczych 
w algologii. 
Zjawisko przerostu zainteresowań metodą nad poznaniem istoty sa- 
mego prze,dmiotti obserwujemy również w przypadku badań nad perifito- 
nem słodkowodnych zbiorników. Często przeprowadza się prace poświę- 
cone pomiarom produktywności zbiorowisk perifitonowych, nie uwzględ- 
niających zagadnienia, co i w jaki sposób jest odpowiedzialne za mierzoną 
produktywność. Można by powiedzieć, że na skutek aktualnych potrzeb 
(czasem mody) następuje w tych przypadkach przeskoczenie kolejnych 
etapów poznawania przedmiotu badań. Omija się analizę składu gatunko- 
wego (anatomii), struktury (morfologii) zbiorowiska na rzecz zajęcia się 
zjawiskami z dziedziny fizjologii, tzn. przepływu materii i energii w ca- 
łym ekos&stemie. 
W badaniach nad roślinnością naczyniową fitosocjologia stała się me- 
todą powszechną i zespoły roślinne stanowią jednostki, którymi posługuje 
się w teoretycznych i praktycznych pracach botanicznych, leśnych i rol- 
nych. Ponieważ dotychczasowa praktyka wykazała dużą przydatność ope- 
rowania jednostkami fitosocjologicznymi przy wszelkiego rodzaju uogól- 
nieniach i syntezach, należy dążyć do opracowania zbiorowisk glonów 
w sposÓb podobny. Celem niniejszej pracy było poznanie zbiorowisk glo- 
nów perifitonowych niektórych jezior Polski północnej i określenie zespo- 
łów, jakie one budują. Określenie konkretnego zespołu glonów perifito- 
nowych i powiązanie jego występowania z konkretnym środowiskiem jest
>>>
Zbiorowiska glonów perifitanowych 


35 


warunkiem koniecznym do rozwoju dalszych badań hydrobiologicznych, 
a szczególnie badań nad produktywnością tego bardzo, ważnego ogniwa ca- 
łego ekosystemu zbiorników wodnych. Pos
ugiwanie się pojęciem "zespół" 
roślinny w stosunku do zbiorowisk perifitonowych glonów ułatwi pozna- 
nie tej biocenozy w szerszym ujęciu, a nie tylko zbiorowiska w każdym 
szczególnym przypadku. 


II. PRZEDMIOT BADAŃ 


Przedmiotem badań w niniejszej pracy były zbiorowiska glonów peri- 
fitonowych, występujących w. 26 jeziorach Polski północnej. Organizmy 
występujące na wszelkich przedmiotach zanurzonych w wodzie, a następ- 
nie całe ich zbiorowiska określano jako bentos', "Aufwuchs", "Bewuchs" 
czy perifiton były przedmiotem badań hydrobiologów różnych specjalności 
od dziesiątków lat. Obecnie, szczególnie w okresie ostatnich 20 lat, obser- 
wuje 'się wyraźne nasilenie zainteresowań tą specyficzną biocenozq zbior- 
ników wód słodkich i morskich. Termin perifiton zdobył sobie ostatecznie 
trwałą pozycję w literaturze limnologicznej i wszedł do podręczników 
limnologii (We l c h 1952, O d u m 1963). Istnieją jeszcze różnice w osta- 
tecznym zdefiniowaniu tego pojęcia. Istotną sprawą jest punkt widzenia 
autora przy tworzeniu definicji. Pierwotnie opierano się tylko na podsta- 
wach topograficznych, czyli rozmieszczeniu zbiorowiska w przestrzeni. 
Następnie podkreślano charakter substratu jako czynnika decydującego 
o charakterze biocenozy osiadłych organizmów. Z tego ostatniego punktu 
widzenia wywodzą się terminy W i 11 e r a (1920) "Bewuchs" na martwym 
substracie i "Aufwuchs" na żywych organizmach. W miarę poznawania 
. J:erifitonu jako biocenozy definicje starały się ujmować zagadnienie 
wszechstronniej. Brano pod uwagę charakter biologiczny komponentów 
i ich wzajE:mne na siebie oddziaływanie, rozmieszczenie IN konkretnym 
środowi.sku, ekologię poszczególnych gatunków i całego zbiorowiska oraz 
jego 
trukturę przestrzenną. Bardzo użyteczną definicję p
rifitonu podał 
D u p :I a k o w już w 1933 r. Definicja ta pozornie oparta na jednostron- 
nym, topograficznym kryterium stała' się podstawą do dalszE:j dyskusji 
i przyczyniła się do rozwoju wiedzy o perifitonie. Wyłączenie przez D u- 
p ł ak o wa (1933) strefy przydennej i ograniczenie strefy występowania 
perifitonu w jeziorze do określonej głębokości wprowadziło do definicji 
istotny element ekologiczny mikroklimatu, w którym mogą roz'vvijać się 
organizmy perifitonowe w odróżnieniu od organizmów bentosowych. PÓŹ- 
niejsze rozszerzenie definicji o wartości, związane z cechami biocenotycz- 
ny;mi, jak np. wprowadzenie przez M e u c h a (1939) podziału na epifiton, 
dla określenia luźnego 
bioru organi'zmów, i lasion dla zbiorowisk orga- 
nizmów tworzących ścisłe związki biologiczne, czyli zespoły, były ważnym
>>>
36 


J. Bohr 


krokiem naprzÓd
 Wreszcie zajęto się fizjonomią zbiorowisk perifitono- 
wych. W O' ł Ol s z y ń s k a (1923) nie używając jeszcze terminu perifiton 
pisze, że: "Glony pochodzące z pasa zarosłego roślinami wodnymi stano- 
wią odrębną grupę" i tę specyficzną grupę glonÓw dzieli na dwa typy 
skupień: "Pilśnie, miękkie, wiotkie i galaretowate" oraz "naskorupienia 
i wrosty inkrustowane, twarde i szorstkie". 
Na zakończenie warto poznać jedną z najnowszych definicji perifitonu 
podaną przez Y o u n g a (1945, wg S l a. d e c k o v e j 1962): "Przeż peri- 
fiton roz:umie się nagromadzenie organizmÓw rosnących na wolnej po- 
wierzchni, obiektÓw zanurzonych w wodzie i pokrywające je oślizgłą war- 
stwąnalotu. Nalot ten jest śliski, brunatny lub zielony. Występuje zwykle 
na powierz.chni roślin wodnych, drewna, kamieni lub innych obiektÓw 
zanurzonych w wodzie i powoduje stopniowe zarastanie od wielu małych, 
żelatynowych organizmÓw roślinnych do dużych wełnistych, ktÓre tworzą 
warstwę pilśni oślizgłej, względnie inkrustuje się wapniem lub piaskiem.'; 
W przytoczonej wyżej definicji jest już mowa o sukcesji zbioroWiska, 
czyli zmianach zachodzących w czasie. 
Zasadniczo we wszystkich pracach nad perifitonem jeszcze wciąż są 
dyskutowane zagadnienia 'dotyczące samego terminu perifitonu oraz jego 
definicji. Jedno nie Ulega wątpliwości, że perifiton stanowi odrębną bioce- 
nozę, posiadającą wszystkie atrybuty przypisywane biocenozom. Biocenoza 
ta budzi zrozumiałe zainteresowanie badaczy rÓżnych kierunkÓw. S l a- 
d e c k o' v a (1962) w przeglądzie literatury o perifitonie wymienia 448 po- 
zycji, a na pewnQi lista ta nie jest kompletna. 


III. METODY 


Metody, jakie żastosowano do badań zbiorowisk glonÓw perifitonowych 
w jeziorach Polski pÓłnocnej, były podporządkowane zasadniczemu celo- 
wi badań. ChodziłOI mianowicie o stwierdzeńie, jakie zbiorowiska glonÓw 
perifitonowych są najczęściej spotykane w jeziorach, czy istnieje zrÓżni- 
cowanie tych zbiorowisk w zależności od typu jeziora i czy istnieją regu- 
larności w występowaniu pewnych bardziej stałych kombiJ::łacji gatunkÓw, 
czyli czy istnieją ich zespoły w pojęciu fitosocjologicznym. W ostateczności 
wzięto pod uwagę możliwość określenia konkretnych zespołÓw glonÓw 
perifitonowych w odpowiednich jeziorach lub typach jezior. 
J'ako zasadę przyjęto rozszerzenie badań na większą przestrzeń przy 
rÓwnoczesnym skrÓceniu obserwacji terenowych w czasie. W tym celu wy- 
brano kilkadziesiąt jezio'r leżących na dość znacznym obszarze krain je- 
ziornych Polski pÓłnocnej, na zachÓd i na wschÓd od naturalnej granicy 
geograficznej, jaką jest Wisła. Zbioru materiału dokonano w czasie dwu- 
krotnych rejsów badawczych we wrześniu 1962 r. i we wrześniu 1963 r.
>>>
Zbiorawiska glanów perifitonowych 


37 


Dobór września jako terminu zbioru prób perifitonu roślinnego uwarunko- 
wany był najbujniejszym w tym czasie rozwojem jakościowym i ilościo- 
wym glonów perifitonowych. Zjawisko to jest powszechnie znane (np. 
G o d war d 1937, B u d d e 1944, B o h r 1962). We wrześniu w zbioro- 
wisku perifitonowym osiągają maksimum swego rozwoju duże glony 
nitkowate i często two;rzą w tym czasie organa rozmnażania płciowego, 
które w wielu przypadkach są nieodzowne przy określaniu gatunków. Glo- 
ny, które mają swoje optimum w najcieplejszych miesiącach letnich, we 
wrześniu są reprezentowane wprawdzie w znacznie mniejszej ilości, lecz 
wystarczająco licznie, aby można je było znaleźĆ w zebranym materiale. 
Równocześnie zaczynają się już wtedy pojawiać gatunki zimnolubne, do- 
minujące w zimie. W ten sposób zwykle lista gatunków perifitonowych 
z września jest najpełniejsza. 
Próbki perifitonowe pobierano w najbardziej typowych dla danego je- 
ziora fragmentach litoralu. W pierwszym rzędzie pobierano próbki z miejsc 
z panującym w jeziorze typem roślimiości. W drugiej kolejności wybie- 
rano miejsca litoralu wyraźnie różniące się od typu panującego. Jeśli np. 
w eutroficznym Jeziorze Łas!ińskim panujący był płytki litoral zaroś- 
nięty przez gregację wysokiej do 4 metrów trzciny, to próbki pobierano 
z kilku miejsc tego typu litoralu, a następnie z litoralu' zarośniętego miks- 
gregacją trzciny z pałką, oczeretem i inną roślinnością. W przypadku je- 
zior lobeliowych uwzględniano przede wszystkim zbiorowiska roślin cha- 
rakterystycznych dla tego typu jezior, w jeziorach dystroficznych roślin- 
ność llaiSiUwającego siię pła itp. 
W wytypowanym fragmencie litoralu próbki pobierano z makrofitów, 
lub innych przedmiotów zanurzonych w wodzie, w sposób losowy, aby 
wyczerpać całą zmienność i złożoność zbiorowiska perifitonu, wynikającą 
z niezauważalnych różnic środowiskowych. Zachowywano jednak zasadę 
możliwie dokładnego wyboru jednolitej fitocenozy. Przy określaniu wa- 
runków wykształcania się jednolitej fitocenozy mikrofitów perifitono- 
wych posługiwano się w terenie środkami pośrednimi. Uwzględniano jed- 
norodność cech środowiskowych np. głębokość wody, charakter dna, od- 
dalenie od brzegu itp. Brano pod uwagę skład gatunkowy flory naczynio- 
wej, strukturę zespołów roślin naczyniowych oraz makroskopowe cechy 
samego' perifitorru, jak wygląd zewnętrzny '(pilśnie, naskorupienia, luźne 
naloty), barwę (jasnozielona, sinozielona, brunatna itp.), konsystencję 
(oślizgłe, wiotkie, szorstkie itp.). Dobór jednolitej fitocenozy zbiorowisk 
glonów perifitonowych jest rzeczą pierwszorzędnej wagi. Bardzo łatwo 
popełnić błąd włączając do jednej listy, do jednego zdjęcia fitosocjologicz- 
nego gatunki glonów z bardzo różnych ekologicznie ś:mdowisk. Na przykład 
w dystroficznym, lobeliowym jeziorku Cietrzewie znaleziono maleńką za- 
toczkę, która służyła za kąpielisko dla dzików i na skutek tego nastąpiło
>>>
38 


J. Bahr 


zeutrofizowanie tego fragmentu litoralu. Perifiton roślinny był tu zupeł- 
nie różny od pozos,taJych części jeziora i przypominał mocno zniekształ- 
cony i zubożały pod względem jakościowym perifiton płytkiego litoralu 
jezior eutroficznych lub wysychających zbiorników. Odwrotnie w jeziorze 
eutroficznym niekiedy przy ujściu drobnych cieków wodnych z okolicz- 
nych lasów można było zaobserwować pewne cechy dystrofizacji. Tego 
rodzaju nietypowe fragmenty' nie mogą być brane pod uwagę przy usta- 
laniu typowych zbiorowisk - zespołów glonów perifitonowych w poszcze- 
gólnych jeziorach. 
Technika zbierania próbek była bardzo prosta. Po odcięciu całej łodygi 
makrofitu lub części zanurzonej gałęzi i po ostrożnym ich wyjęciu z wody 
wycinano ostrym ogrodniczym sekatorem odcinki o długości mniej więcej 
10 cm i wkładano je do probówek. Do badań brano fragmenty zanurzone 
do . połowy głębokości wody w danym miejscu. Jest rzeczą wiadomą, że 
w tych głębokościach zanurzenia perifiton roślinny 
iąga optimum swego 
rozwoju (A s s m a n 1953, B o h r 1962). Tuż pod powierzchnią wody na 
skutek falowania zbiorowiska glonów perifitonowych są zwykle zniekształ_ 
cone i zubożałe, a przy dnie następuje mieszanie się organizmów perifito- 
nowych z bentosowymi. W miejscach o bardzo płytkiej wodzie (20 do 
30 cm) wyznaczenie ostrych granic' perifitonu napotyka na poważne trud- 
ności, gdyż wpływ bentosu zaznacza się na całej powierzchni zanurzonych 
przedmiotów. W rozmieszczeniu'miejsc zbioru próbek perifitonowych sto- 
sowano metodę przekrojów prostopadłych od brzegów jeżiora. Próbki po- 
bierano z roślin zanurzonych (np. rdestnice) oraz z roślin wynurzonych 
z okrajka i ze środka pasa. 
Ponieważ rejsy badawcze trwały kilkanaście dni i zbioru perifitono- 
wych dokonywano w jeziorach położonych daleko od pracowni, wszystkie 
zebrane próbki utrwalano 4'%, formaliną na miejscu, a natychmiast po 
przywiezieniu do pracowni umieszczano je dla. konserwacji wetaformie 
(l : ::3 formalina: etanol) rozcieńczonym 1 : 6 wodą. Utrwalanie w słąbym 
roztworze formaliny i konserwowanie wetaformie w dużym rozcieńcze- 
niu, utrzymywało glony w możliwie mało zmienionym stanie. Nie następo- 
wała silna plazmoliza i komórki mało się. odbarwiały. Opracowanie ja- 
kościowe perifitonu w niniejszej pracy było oparte wyłącznie na ma- 
teriale utrwalonym i zakonserwowany(m. 
W pierwszy:m etapie opracowywania materiałów sporządzano prepa- 
raty mikroskopowe w sposób jak najmniej zmieniający i zniekształcający 
układ i wygląd glonów perifitonowych. Zbierano igiełką preparacyjną 
fragment perifitonu i umieszczano go w kropli wody na szkiełku przed- 
miotowym. Preparaty te oglądano bez przykrycia szkiełkiem przykryw- 
kowym pod bardzo małym powiększeniem mikroskopu, lub nawet pod 
lupą. Przy tych wstępnych obserwacjach można było ustalić usytuowanie
>>>
40 


J. Bo'hr 


wartości - wielkość powierzchni plechy i liczebność gatunku w zbiorze. 
W wielu przypadkach przy małej liczebności dwu lub kilku gatunków 
tego samego rodzaju określano zbiorowy stopień pokrycia. 
W preparatach mikroskopowych przygotowywanych w sposób opisany 
wyżej, nie zaW;S!Ze można było oznac!Zyć dokładnie i pewnie wszylstkie ga- 
tunki okrzemek. Dlatego po opracowaniu trzech preparatów robiono stałe 
preparaty okrzemkowe w pleuraksie i oznaczano je pod imersyjnym po- 
większeniem w mikroskopie fazowym. Jeśli w preparatach w octanie 
potasowym nie można było określić stopnia pokrycia dla gatunków bard!Zo 
podobnych qo siebie, wtedy w preparatach pleuraksowych określano pro- 
centowy stosunek obu gatunków względepl siebie i na tej podstawie roz- 
bijano dawny "zbiorowy" stopień pokrycia na każdy gatunek oddzielnie. 
W wyniku opisanych badań mikroskopowych otrzymywano listy ga- 
tunkowe wraz z określoną ilościowością poszczególnych gatunków dla 
każdej badanej próby perifitonu. Listy te służyły do dalszego opracowy- 
,wania materiału pod względem ekologicznym i fitosocjologicznym. Na 
podstawie list przeprowadzono porównanie (metodą diagramu C z e k a- 
n o w s k i e g o) flor perifitonowych z po,szczególnych badanych jezior. 
Zestawiano zdjęcia fitosocjologiczne oraz układano tabele zespołów i od- 
mian zespołów. ' 
W układzie zdjęć fitosocjologicznych zachowano podział perifitonu na 
"warstwy", które częściowo istotnie odpowiadają warstwom w przestrzen- 
nym rozmieszczeniu, a ponadto odpowiadają najważniejszym biologicznym 
i ekologicznym grupom glonów, występujących w perifitonie. Wyodręb- 
nienie gatunków charakterystycznych i towarzy.szących zaznaczono w od- 
dzielnej rubryce w tabelach zdjęć fitosocjologicznych 'przy pomocy nastę- 
pujących skrótów: 
ch/w - gatunki charakterystyczne dla wyż,srlych jednostek systematyki 
fitosocjologicznej (np. związek zespołów),; 
ch/z - gatunki charakterystyczne dla zespołu; 
ch/n - gatunki charakterystyczne dla niższych jednostek systematyki 
fitosocjologicznej (np. wariant, facja). 
W każdej tabeli obliczano stałość każdego gatunku dla danego typu 
zbiorowiska ,w ogólnie przyjętej skali pięciostopniowej (K n a p p 1958) 
oraz średnią ilościowość (P a w ł o w s k i 1959). Jako trzecią cechę synte- 
'tyczną gatunku w tabeli zespołu obliczano współczynnik pokrycia (Dec- 
kungswert) według wzoru: 
suma średnich procentów pokrycia danego 
gatunku we wszystkich zdjęciach 
ogólna liczba zdjęć 


współczynnik pokrycia
>>>
Zbiorawiska glonów perifitonowych 


39 


poszczególnych komponentów zbiorowiska względem siebie i względem 
podłoża. Obserwowano wygląd zewnętrzny większych plech glonów, spo- 
sób przytwierdzania się do podłoża, inkrustowania się plech węglanem 
wapnia, porośnięcie epifitami itd. Był to drugi, po makroskopowym opisie 
w terenie, stopień bliższego poznania struktury i wyglądu całego zbioro
 
wiska oraz poszczególnych jego komponentów. 
W następnej kolejności przystępowano do dokładniejszej analizy jakoś- 
ciowej. Przygotowano co najmniej po trzy wodne preparaty mikroskopo- 
we z każdej próbki już trochę rozdrobnionego i rozproszonego materiału 
perifitonowego.Preparaty te były systematycznie przeglądane w całości 
pod stokrotnym powiększeniem mikroskopu i wynotowywano znajdowa- 
ne i oznaczane gatunki glonów. Naturalnie przy oznaczaniu gatunków 
posługiwano się znacznie większymi powiększeniami mIkroskopu (do 
lUUUx). Stosowano również w miarę potrzeby pomocnicze barwienia pod 
mikroIskopem (naskrobię, na żelazo, przy sinicach reakcję barwną chlor- 
-cynk-jod itp.). Opisywano i mierzono znajdowane glony oraz rysowano 
przy pomocy okularu rysunkowego do skośnych tubusów. 
Po opracowaniu jakościowym wszystkich prób przystępowano do ana- 
lizy Eościowej i dokładniejszego oznaczania glonów. Analizę ilościową 
przeprowadzano według metody opisanej przy opracowywaniu perifitonu 
jeziora Mamry (B o h r 1963). Przy pomocy celuoidowego szablonu zbie- 
rano dokładnie z powierzchni 2 cm 2 , czyli z powierzchni minimalnej, cały 
perifiton i umieszczano go w probówce. Po dokładnym wypłukaniu z pły- 
nu konserwującego (przez odwirowywanie) zadawano próbkę kwasem 
solnym i lekko ją podgrzewano, aby rozpuścić węglany. Próbki z jezior, 
w których nIe stwierdzono inkrustacji. węglanowych traktowano kwasem 
mlekowym. Kwas mlekowy rozpuszczał wtedy nie duże ilości soli nieroz- 
puszczalnych i powodował rozklejanie się glonów połączonych ze sobą 
pektynami lub innymi wydzielinami organicznymi. Po powtórnym dokład- 
nym wypłukaniu próbki z kwasu dodawano lU/o, ni.grozynę, a potem próbkę 
znowu dokładnie płukano. Nigrozyna kontrastowała obraz mikroskopowy 
glonów, co ułatwiało dalsze opracowywanie mikroskopowe. Następnie roz- 
praszano dokładnie perifiton przez energiczne i długie wstrząsanie i doda- 
warw 2 mI stężonego roztworu octanu potasowego z dodatkiem kropli 1% 
glikozy i kry,ształku tpnolu. Z tak przygotowanego materiału robiono r0 
trzy preparaty z każdej próbki. Na szkiełku przedmiotowym umieszczano 
pipetą miarową kroplę zawiesliny o wielkości 0,1 mI. Wszystkie trzy pre- 
paraty przeglądano w całości pod różnymi powiększeniami mikrbskopu, 
a często z zastosowaniem kontrastu fazowego i ustalano ilościowość 
wszystkich gatunków. Ilościowość komponentów badanego zbiorowiska 
określano w 6- stopniowej skali jako stopień pokryciil. Przy tej czynności 
pomocna była tabela ilościowości (B o hr 1962), która uwzględnia dwie
>>>
Zbiorowiska glanów perifitanowych 


41 


Dla każdegO' wyróżnionego zespału i admiany zespału zestawiana ta- 
belę charakteryzującą daną jednastkę fitosacjalagiczną. W tabeli tej pa- 
dana spektrum bialagiczne i flary1Styczne, używając przy tym dwu war- 
taści: ilaściawaść zbiarawą i sumę współczynnika pakrycia. Ilaściawaść 
zbiaTawą abliczana przez sum awanie średnich ilaściowaści paszczególnych 
gatunków, dla ,,+" przyjmawanO' wartośĆ 0,5 (wg P a w ł a w s k i e g o 
i Wal a s a 1948). Suma współczynników jest pr
tą sumą paszczególnych 
wartaści padanych w tabelach zdjęć; 


IV. CHARAKTERYSTYKA BADANYCH JEZIOR 


Jezinra, z których pabrana próbki perifitanu raślinnega leżą na absza- 
rze zladawcawania bałtyckiegO' Pal ski półnacnej w zasięgu stadium pamar- 
skiega i paznańskiega (L e n c e w i c z, K a n d r a c k i 1959). Z punktu 
widzenia geagraficznega (K a n d r a c ki 1953) leżą one na terenie Paje- 
zierza Pamorskiega (na zachód ad Wisły) i Pojezierza MazurskiegO' (na 
wschód ad Wisły), głównie w dorzeczu Warty (Drawa i Gwda) i Wisły 
(Brda, Wda i Drwęca). Z punktu widzenia geobatanic
nega (S z a f er, 
P.a w ł a, w s k i 1959) badane jeziora leżą w Dziale Bałtyckim w zasięgu 
krain Pojezierze Zachadnie i Zachadnia-Pamorski Pas: Przej$ciawy. Do- 
kładniejsze pałażenie jeziar przedstawia się następująca: W krainie Poje- 
zierza PomorskiegO', w akręgu wałecka-drawskim, leżą jeziara: Drawskie, 
Piekiełka, Pniewka, Pniewo, Cietrzewie, Babięcińskie Wielkie, Babięciń- 
skie Małe. W akręgu .elbląska-astródzkim leżą jeziOira: Ł
ińskie, Żura- 
winawe, Zbiczna, Partę czyny. W Zachadnia-Pamorskim Pasie Przejści
l- 
wym, w okręgu. Wysoczyzny. Złotowskiej leżą jezinra: Bytyń, Raduń, 
Zbyczna, Krępska Długie, Trzebieszki, Trzesiecka i Wielimie. W 'Okręgu 
Borów Tuchalskich leżą jeziara: Lipczyno" Samińskie, Kruszyńskie, Ostra- 
wite, Kazie, Dury, Słane, Radodzierz. Szkic razmieszczenia jeziorna tle 
padziału geabotanicznega przedstawia rycina L 
W wyba,rze jeziar, zktórych pabieranv próbki perifitonu, kierawana się 
kilkama względami. Przede wSZYistkirn starana się wybrać jezIora różniące 
się pomiędzy sabą wielama właściwaściami i stanawiące przykłady róż- 
nych typów limnalagicznych. Starana się,. aby wśród wybranych jezior 
znalazły się zbiarniki charakterystyczne dla danegO' rejonu geograficz- 
negO'. O ile ta była mażliwe brana pad uwagę datychczasowy stan pazna- 
nia jeziara ad strany limnalagicznej, fizyka-chemicznej lub hydrabiola- 
gicznej. Czasem decydowały a wybarze również mażliwaści czysta tech- 
niczne: dajazdu, wypłynięcia na jeziora itp. W rezultacie zebrana materiał 
z jezior bardzO' dużych, a pawierzchni panad tysiąc hektarów (Drawskie, 
Wielimie), z dużych, kilkusethektarawych (Bytyń, Babięcińskie Wlk., Kru-
>>>
" 


N 
II 


bO tU .. I ....: 

 ,.!:!: :g N 
 
" 

.
 tf.! 
 ł-I C\T 
iQ:,B.aai'1" 
.ci

N]8 
ro".g


UJ 
"A . ...."::: 
'tS 6.0 
 ,...j 
0.l:i &J '" '" 
re u.;....t' CIJ oH .. 
E
S
:E
C 
O S i:: 
:5 ;J 
A Q) tt " " A 
..aiJE-i.
 
en U I .,.c Q 
.. o 
 o C\T 
2' ctt 
 art:Q cu" g 
.


-.;n
'
gj 



;.a

:E 

 :s g A .
" . N 
r-ł::
d



 
S

:::

t:"" 
.

14 

"hJ2
 

'HOui.
i:U';::' 
.
 O 
 po N 
rn c: r: ",.:t' ,,; 
 e g. 
.
 o 
 ] .a 1""'1 
 t: 

 :p ,8 
 - -ci o" o ro 
N ;:j.
 O.... ;J.I:i . p., 

:S'Q)-5

i?
ui 
gj.!:1t:;J
P:;'
 :: 
..... UJ p.E-io..; !:i.
 '" 
R:Q",:, _il
i:: 
N tt" I'!:i . '!:i g 
8
P,S .t'

.;: 

 OM Q) : .., fi} i 



 .
CQo
e 
EJ o ,,'O '" . i:: i: :o 
Q) Q) S d ::J C\T ,.2::: oN 
..t:1c: ciSai'!:i";' 
C,)._&
o;h1p..ł-I
 
rn
I

OOc,:;"" 
. ::1 .S: b 
 ł-I .
.
 
ł-i°.ao

"
.;1 
e,jQ)o
"A
'!:i'!:i 

,..c: ..c:: N 
 ............ o@ 

 E- 
 1ij"';.
 
 tt 
N "'.
 .. .I:i rn Pol 
,...; 
 o OO'.
 . 
.;.:.:,p.,
ilcO
 
.!;O t:: 
 ;.:, CiS . ł-ł N 

 ,8 o 
 d 
 o" 
 


,.8ruQ)"
'
 
"'

8'S
ij 
Cd .
'N'Mt.JO 
CJ . r-ł Q) Q) .eł "t;j 
'8 " tt"" .......:1 
 
tt".
 .::: . 
:g:


oO
 
o 
 c re .. w" 

2.g'8,grn 

o"''''''':s 
cd Z 
 g;.
 
'

m


 

 !:: s::: u:: 
 00 


'c;28
S 

 
 
 .." .!} 

 P:: C'lJ0 . o".g 
. " !:i iQ 


I 


II
>>>
Zbi:arawiska glonów perifitanowych 


43 


szyńskie, Somińskie i inne), z .jezior o powierzchni kilkudzielSięciu hekta- 
rów i z jezior zupełnie małych, których powierzchnia nie przekraczała 
kilku hektarów (Cietrzewie, Dury, Kozie, Żurawinowe). Równie dużą roz- 
maitość wykazywały te jeziora w maksymalnych głębokościach wody od 
80 do 6 m i mniej, w przeźroczystości wody (mierzonej krążkiem Sechie- 
go), W charakterze otoczenia, charakterze podłoża geologicznego itp. Szcze- 
gółowe dane są zawarte w tabeli 1 1 a na rycinie 2 są przedstawione w skali 
1 : 100000 kształty jezior i stopień zarośnięcia ich brzegów przez las. 
Dzięki temu, że większość z badanych jezior była opracowana pod 
względem fizyko-chemicznym (S z m a l 1959) lub pod względem hydro- 
biologicznym (P a t a l a s 1954), znana jest ich przynależność do typów 
limnologicznych. Według wymienionych żródeł jeziora te należą do na- 
stępujących typów limnologicznych: 
a-mezotrofiezne: Drawskie, Ostrowite, Bobięcińskie Wlk.; 
b-mezotroficzne: Bytyń, Lipczyno,Raduń; 
eutroficzne: Zbyczno, Krępsko Dł., Trzebieszki, Trzesiecko, Wielimie, 
Somińskie, Kruszyńskie; 
suchary: Piekiełko (suchar głęboki), Bobięcińskie M. (suchar A), Cie- 
trzewie (suchar C); 
pośrednie pomiędzy sucharami a jeziorami eutroficznymi: Pni ewo 
i Pniewko. 
Pozostałe jeziora, na podstawie własnych obserwacji oraz danych z pra- 
cy G i z i ń s: k i e g o i M i k u l s k i e g o (1965), zakwalifikowano do na- 
stępujących typów limnologicznych: 
mezotroficzne: Zbiczno, Partęczyny; 
eutroficzne: Słone, Radodzierz, Łasińskie; 
suchary: Kozie, Dury, Żurawinowe. 
Wszystkie podziały limnologiczne oparte na cechach fizyko-chemicz- 
nych wody charakteryzują przede wszystkim warunki panujące w otwar- 
tej toni jeziora, a w znacznie mniejszym stopniu warunki strefy litoral 0- 
wej. Ogólnie wiadomo, że cechy fizyko-chemiczne wody litoralu różnią 
się od warunków profundalu i pelagialu. Odrębność litoralu jeziornego 
. pod względem termicznym wykazał G i e y s z t o r (1960), a termicznym 
i chemicznym Z a c h w i e j a (1965). W związku z tym, że perifiton jest 
związany głównie ze strefą litoralową, ogólne dane limnologiczne niekiedy 
mogą okazać się niewystarczające dla scharakteryzowania środowiska 
ekologicznego perifitonu. Niemniej w pewnym stopniu naświetlają wa- 
runki ekologiczne i współzależności pomiędzy organizmami perifitono- 
wymi a ich otoczeniem. 
Wydaje się, że typologia limnologiczna jezior, która uwzględnia w swo- 
jej diagnostyce zawartość jonów wapniowych w wodzie, jest bardziej uży- 
teczna od innych przy badaniach hydro botanicznych. Koncentracja Ca"
>>>
Nazwa jeziara 
Name af)ake 


1. Drawskie 


2. Bytyń 


3. Raduń 


4. Zbyczna 


5. Krępska Dł. 


6. Trzebieszki 


7. Trzesiecka 


8. Wielimie 


9. Piekiełka 


10. Pniewka 


11. Pniewa 


12. Cietrzewie 


13. BabięciÓ.skie W. 


14. Babięcińskie M. 


15. Lipczyna 


16. Samińskie 


17. Kruszyńskie 


18. Ostrawite 


Tabela l - 
Cechy charakterystyczne badanych jeziar _ 


et! 
.t:: 
et! 
'c 
.t:: 
.J 
N et! 
[j.t:: 
..... et! 

 C]) 
o $. 
il:t: 


I 
(]J' 
'biJ 
et! 

 .t:: 
U d P. 
EJ lO; C]) 
,'.J 'O 
rn ąn. . 
.;a]
 

.8
 


1871,5 79,7 


1836,0 


524,6 


157 30,0 


433,1 14,0 


461,3 7,0 


288,0 38,0 


877,1 


41.0 


229,1 


25,1 


273,3 


29,0 2,2 


73,9 


15,1 4,7 


33,9 


21,7 4,3 


295,1 


11,8 1,6 


10,3 


26,0 4,5 


11,0 


13,5 5,0 


29,7 


14,0 4,3 


3,5 


7,5 6,0 


48,0 5.4 


33,3 


4,0 



 

c:.J :E 
'UJ .J 
EJ .B a3 
UJ Ul 
,
 

.$ 
o..... 
[;:1:;:1 
wB 

'.
 
 
il P. P 


o 2 aJ 
C) NP 
et! : .
.$ 
C) bilo- 
o et! 
o- .J 
o..... 

 bil 
.S .a 
o- 
 

.@ 
E-;..:! 


aJ 
 
.
 o 
t):Jj 
et! id 
-.... 
UJ UJ 
;j ;j 
$. $. 
.!i u 
Q Q 
H H 


Podłoże geologiczne 
Gealagical ground 


2,0 8,2 


3,1 7,2 + a-mez. gliny zwałowe 
bau1der clay 


2,0 8,2 


6,0. 1,7 


eutr. piaski i żwiry 
sands and gravels 
piaski i żWiry 
sands and grave1s 
piaski i żwiry 
sands and gravels 
zandry, mułki i iły 
esker, slime and laam 
mułki i iłki, tarfy 
slime and laam, peats 
dystr. pia
ki i głazy 
sands and rocks 
eutr.- piaski i głazy 
-dgstr. sands and rocks 
piaski i głazy 
sands and rocks 
dystr. piaski i głazy 
sands and rocks 
a-mez. ,g1in
r zwaławe 
bau1der clay 
dystr. gliny zwałowe 
boulder cIay 


8,4 


8,4 


8,2 


8,3 


7,3 


6,6 


6,4 


6,6 


6,0 


6,8 


+ 


b-mez. 


" 


- - 
" 


" 


3,6 8,0 + b-mez. zandry, tarfy 
esker, peats 


+ 
+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


0,8 8,6 + eutr. zandry, piaski z głazami 
esker, sands with rocks 
1,4 8,6 + ,,' zandry, torfy 
esker, 'peats 
9,0 8,2 + a-mez. zandr 
. es ker
>>>
Table 1 
- S o m e f e a it u r e s a f i n v e s t i g a t e d l a k e s 


Typ gleby 
Type af soils 


gleby brunatne i bi
licawe 
brown a. padzalic sails 
gleby bielicawe, 
podzalic sails 


bielice, gleby bielicawe 
padzal, padzalic sails. 
bielicawe na piaskach 
padzalic sails .on sands 
bielicawe na piaskach 
padzolic sails an sands 
bielicawe na piaskach' 
podzalic soils .on sands 
bielicowe i bielice z glin 
padzolic s., podza1 on c1ay 
gleby tarfawe, brunatne 
peaty and brawn soils 
bielice z glin 
padzal .on clay 
bielice z glin 
padzal on clay 
bie1ice z glin 
padzol an clay 
bie1ice z glin 
podzal .on c1ay 
bielice z glin zwaławych 
podzail on boulder c1ay 
bielice z glin zwałowych 
padzol .on boulder clay 


bielicawe z pia,sków i glin 
padzolic .on sands and clay 


bielice z piasków 
padzal an sands 
bielice z piasków 
padzol .on sands , 
bielice z piasków 
, padzal on sands 


Otaczenie 
Surraunded by 


pala, asiedla, lasy m. 
fields, setltlements, far6st 
lasy m., pola, łąki 
mixed farest, fie1ds, 
meadaws 
lasy, pala, asiedla 
forests, fields; sett1em. 
pola i łąki 
fields and meadaws 
lasy mieszane 
mixed forests 
1asy.mieszane 
mixed far es ts 
lasy, miasto, łąki 
farests, tawn, meadaws 
pala, łąki, osiedla 
fields, meadaw's, seettlem. 
'lasy mieszane 
mixed farests 
lasy mieszane 
mixed farests 
pola, lasy, wieś 
fieIds, fa.rests, vilage 
torfawisko, wys., las sasn. 
raised peat-bag, pine farest 
lasy mieszane, łąki 
mixed farests, meadows 
wieś, pola, łąki, las 
vilage, fields, meadaw,s, 
forest 
lasy mieszane, sasn., łąki 
mix. and pine farest, 
meadaws 
pola, łąki,' asiedla 
fields, meadows, settlem. 
pala, łąki, las sosnawy 
fields, meadaws, pine farest 
lasy sasnawe i mieszane 
mixed and pine forest 


Typ roślinności 
Type af vegetati.on 


Scirpo,-Phragmitetum 


" 


" 


" n 
Scirpo-Phragmitetum 
(Naja.s marina) 


Scirpo-Phragmitetum 


" 


" 


Isoiho-Lobelietum 


" 


" 


" 
Isoeto-Lobelietum 
S cirpo- Ph ragmitetum 


" 


Scirpo"Phragmit
tum 


" 


" 


"
>>>
-. - 


. . 


lO 


. 



- 


, , - 


46 


J _ B ohr 


. 


. 
. c"' d. tabl. 1 
. 
n - 
 - 


. 
 .
 
I ...-... O ,Q 
 
ces .r-t 
cw '-CJ..d U 
.od 
 
 
I ..... . .. . 
b..O 'm tJ a1 ... "1""'1 
 
, S O CJ 
ro CJ d bJJ.....ł 

 (]) 
Nazwa jeziora -r-t ro UJ rn o o m Podłoże geologiczne 
. 
 s:= 
 
'-' QJ "1-4 ,......t U 
..c E
 -
 
 o -1""1 
N ame oi lake ł"'""'ł N 
 . 
. t'.) ro CJ C'(j ł= OJ) Geological ground 
N a1 S Q) t) 
 ctj..-a EroS 
. 
 ..Q o "..... ..ł....;ł UJ 

 "o re $-ł,....-4 00 ::3 -.-4 o 
Q) 
UJ '00 "N1 · ...... ::3 ł-ł ...... C 
-1"""'i aj ..Q 

 
 o 
 (L) .-ł 
 tJ 
OJ C. S 
as 
 
 N rIJ 
 
..!:d 
o 
 



 
 -r-1 , s:: I c:= 
 .r-I 
P-tc:t: P-t o. f-i
 
....... ....... 
. 
. 
19. Ko,zie 2,0 4,1 7 dystr. zandr 
es ker 
20. Dury 1,0 4,1 7 " zandr 
es ker 
21. Sło,ne - - - + eutrOo piaski i żwir'y, torfy. 
. sands a\n.d gravels, peats 
22. Radodzierz 246,0 9,5 1,8 8,5 .+ ,. I piaski i żwiry 
sands ,and gravels 
23. Ła.sińskie 191,5 5 J O . 0,2 8,5 + JJ gliny zwałowe 
bo.ulder clay 
- . 
24_ Zur.awinowe 1,0 2,1 7 dystr. zandry. 
- 
esker 
25. Zbiczno 123,0 28,6 4,0 7,5 + mezot. piaski, żwiry, głazy 
sands, gravels, rocks 
26. Partęczyny 323 J 9 28,5 3,2 7,5 + " pia.ski i żwiry, głazy 
. san.ds and gravels, rocks 
. 


. 


. 


. 


w wodzie ma niewątpliwy wpływ na skład jakościowy i ilościowy wod- 
nych roślin naczyniowych i glonów
 Źródłem Ca ',' w jeziorze jest przede 
w:szystkim podłoże, na którym leży samo jezioro lub geologiczne podłoże' 
całej zlewni jeziora. Stąd znajomość geologiczna i geomorfologiczna oto- 
czenia i samej misy jeziornej jako źródła wapnia pomaga przy inte1rp-re- 
, . 
tacji zjawisk floTy:stycznych, obserwowanych aktualnie i w. historycznym 
rozwoju. 
S t a n g e i1 b e r g (1936) w swojej klasycznej typologii jezior Suwal- 
szczyzny uvvaża d.ystrofię za kolejną sukcesję z kierunku eutro:fii i vviąże 
to zjawisko z biologicznym odwapnieniem wody zbiornika., W i ś n i e w- 
s k i (1953) wprowadza możliwość istnienia sukcesji bezpośrednio z kie- 
runku oligotrofii do dystrofii lub nawet dystrofii pierwotnej. W związku 
z tym, że dystroficzne wody są bezwapienne, z koncepcji W i ś n i e w- 
g k i e g o (l. c.) wynika po,wiązanie typologii jezior z po
łożem jako źród- 
,łem wapnia. . 
Od podłoża geologicznego uzależniony jest charakter gleb w najbliż- 


. 
I 


. 


.
>>>
-. 


" 



 


Zbiorowiska glonó'\v perifitono,,'ych 
. 


c. d. tabl.. 1 


ol. 


T 


. 


Typ gleby 
Type of soiJs 


Otoczenie 
Surrounded by 


T

p roślinności 
Type of vegetation 


.. 


. 


. 


-- 


r- 



 


bielice z piasków 
podzoł on sands .. 
bielice z piask6\v 
podzol on sands 
bielice z piasków 
podzol on sands 
bielicowe na piaskach 
podzolic soil.s on sands 
gleby brunatne 
brown so.ils 
bielice na, piasI
ach 
, 
podzol on sands 
gleby brunatne, bielice 
brown soils, podzol 
bielice. na piaskach 
podzol on sands 


torfowisko wys.; las sosn.. roślinność torfowiskowa 
raised peat-bog, pine forest. peaty vegetation 
. 
torfowisko wys., las sosn. roślinność torfowiskowa 
raised peat-bog, pine fore-st peaty- vegetation 
. 
lasy sosnowe 
.pine forest 
las sosnowy, pola, łąki 
pine forest, fields; meadows 
pola i łąki 
fields a,nd meadows . " " 
torfowisko wyS., las sosn. roślin11ość torfowiskowa 
raised peat-bog, pine forest peaty vegetation 
lasy mieszane, łąki 
mixed forest, meadows . Scirpo-Phragmitetum 
lasy mieszane, łąki 
mixed forst, meadows 


. 
Scirpo-Phragmitetum 


" 


" 


" 


" 


. 


szym otoczeniu zbiornika wodnego, a gleby konsekwentnie -warunkują 
rozwój roślinności lądowej dookoła zbiornika. Na zandrach i ubogich 
piaskach rośnie las sosnowy, na glebach bogatszych lasy mieszane lub 
liściaste. Wszystko ta rzutuje na charakter jeziora. Sciółka lasów liścia- 
stych daje odczyn mniej kwaśny (M u s i e r o w i c z 1958) i szybciej się 
mineralizuje. r
atomiast ściółka lasów szpilkowych daje odczyn kwaśny 
i łatwiej ulega torfieniu. Jakość użytkowa gleby wiąże się poza tym z in- 
tensywnością odlesiania i zajnl0wania terenów na pala. uprawne, na za- 
budowę asiedli ludzkich itp. Ostatnie z wymienionych czynników wpły- 
wają wybitnie eutrofizująco na jeziora. Orali ataczenia na zbiornik i jego 
biocenazy świadczy fakt włączenia tej cechy jako miernika produktyw- 
ności rybackiej jeziora (P a t a l a s 1960). 
Większość amawianych jezior (wg Mapy gleb Polski l : 300000, 1958) 
leży na abszarze gleb bielicowych piaskowych, wytworzonych. z piasków 
luźnych, słaba gliniastych i gliniastych. Na glebach bielicowych z glin zwa- 
łowych araz' z piasków naglinowych i naiłowych leżą tylko jeziora lobe- 
. 


. 
. 
.1 


! 


. 


... 


. 


, 
. 
. 
# 
I 
.
>>>
· ot 
· ł 
ł 
 @ .
 
ł 
 · II. 
. I.: 

7. Zurawlnowe 


. 



 


. 


. 


- 


. 


Jez. 


Drawskie 


. 


. 


. 


_. CZAPLINEJ 


. 


.' 


. 


.. 


17rzebieszki 


. 



 . . 
ł o 
ł ł 
{\ 
 
łł 

 ł 


ł 
ł ł . 
ł 


ł 


. f
 
ł 
..1 Ostro/file, . ł 
ł 

 ł 
f 
 
ł 
 

 ł 
. 
ł 
ł 

 


ł 
feł 
1. Kozie 


ł 
0$ ł 
· J. DtJl]/ 


. 


. 


J lasińsJ;ie 


. 



. Ił" b...""17'I..l Ll L ... 
.41 l 

.,L ....,. 


........ - . L 


. 



 
ł 
ł 


.t 


- 


. 



 


ł 

 
.
 
ł 



 

 

 
t 
 


. 


jI\ t 

_.. . 

 ł . J Ro du! 


. 


..- 
4 
. 
 

 

 Jez.... 
 ł 

 

'ł 
ł. 
 
 


:l. ZbIJczno 


ł 

 
ot .t 

 
 
..: 



 

 



 
ł 

:l Krepslro Dl 

 
.
 


t 
.1 Pniewo .. t 

 
;Z PielrielKo 
 
A :z Cielrze"lie 
(Y 'r:
 
 


4 


 
 
J Pniewko 


Trzesiecko 



 


. 


ł 


. 


. --- 
· 1!9'1"- 
- 


ł 


to 

 
to L . 
IfJCzV no 
ł 
ł 
,ł 


:l BobiecińsAie M. 
 
 
ł 
 
t ł 
ł 


'KrU$zyńsRie 


. 


:J Bobiecinskie WJ7r 


. . 
Jez. 
. 


.. 



 
ł · 

 



 
f ł 
Słone 


.J. Roclodzierz 


ł 


ł 



 
 
JJ 
 
f J 
 Z 'J." 
, ulczno 
. 
 
 
· · ł 
A 
4- ł 
 


. 


ł 


11 


....
 


wrr _ ......... 


Ryc. 2. Zarys badanych jezior 
Fig. 2. The configuration of the lakes 


... 


. 


. 
. 



 
:,. 



 
. 
. 
.' 


. 



 



 


. 


#' 


, 
... 
J 


, 


.I 
I 
. 
f 


"' 
., 
\ 
\ 
, 
'. 


. 


. 


. 


. 


. 


.
>>>
Zblorowiska glonów perifitonowych 


49 


. 
liowe Bobięcińskie Wlk. i Małe, Pniewo, Pnie"Wko i Piekiełko; Jezioro 
Łasińskie Ao- na obszarze gleb brunatnyc'h z glin z\vałowych, a częściowo 
z glebami brunatny111i graniczy od zachodu Jezioro Drawskie. 
Żyzność gleb otocz
ia jeziora odzwierciedla żyzność litoralu samego 
jeziora. Na pewno gleby jeziorne, o których na razie niewiele wiem.y, 
a które po
stały z tej samej skały macierzy.stej co gleby są'siedniego lądu 
wpływają na szybkość i charakter zarastania jeziora, a tym samym na 
całość procesó\V biocenotycznych. 


V.. FLORA PERIFITONOW A BADANYCH JEZIOR 


. 


" 


" 


Zbiorowiska perifitonowe są na ogół dosyć uroZ111aicone pod względem 
składu gatunkowego. W perifitonie znajdujemy przedstawicieli więltszości 
grup systematycznych glonów. Flora glonów osiadłych na przedmiotach 
. 
zanurzonych w wodzie była przedmiotem zainteresowania algologów od 
bardzo dawna.- Nadal pojawia się wiele prac systematyków opisujących 
nowe gatunki lub odmiany glonów występujących w perifitonie. Trudno 
określić teraz nawet przybliżoną liczbę gatunków glonów, które 11l0źna 
spotkać "W perifitonie różnych zbiorników wód słodkich. Jest to na pewno 
-liczba mierzona "W tysiące: Dla przykładu w pracy M e s s i k o In e r a 
(1942) dotyczącej glonów wód jednego okręgu Davos w Szwajcarii, lista 
g"atunków obejmuje ponad 1100 po
zycji, w tYIIl większość glonów osiad- 
łych. B u d d e (1929) dla wód bieżą,cych Hiszpanij "Wymienia ponad 200 
. 
gatunków, a dla perifitonu trzech zbiorników w Westfalii (B u d d e 1944) 
439 gatunków. . 
Liczba gatunkow glonów podawanych w publikacjach dotyczących 
zbiorowisk perifitonowych zależy nie tyl}{o od rozmaito'ści sa:mego zbio- 
- 
rowiska, ale w dużej mierze od dokładności opracowania. Niemałe znacze- 
nie w tym względzie' mają sposób, terminy i częstość pobierania prób 
vv terenie oraz technika opracovvywania zebranych prób vv laboratoriul11. 
· Poza tym ist
ieje wciąż problem włąś
iwego rozgraniczenia form perifito- 
nowych od bentosowych i planktonowych. 
Lista glonów znalezionych w perifitonie 26 jezior Polski północnej 
obejmuje ponad 350 taksonów. Dokładność, z jaką zdołaąo oznaczyć znaj- 
do\Vane w próbkach glony jest różna. Niekiedy ograniczono się do podania 
'Wyższych jednostek ,systeI11atycznych, a niekiedy oznaczan9 odmiany i for- 
my gatunkóW". Przy oznaczaniu posługivvano się następującymi podsta\Vo- 
wymi opracowaniami poszczególnych grup sy
tematycznych glonów: 
Cyanophyta: G e i t l e r (1932), E l e n k i n (1949), S t a r m a c h 
(1936, 1966). 
Glaucophyta: P r e s c o t t (1962), S t a r m a c h (1966). 
PYTTophyta: H u b e r-P e s t a l o z z i (1950), K i s e l e v (1954). 


. 
. 
: 
. 
. 
\ 
\ 
, 
- \ 


. 



 
. 


- 


. 


. 


. 


- 


11 - Biologia X 


. 


. 


. 


- 


. 


. 


.
>>>
... 


- 


. 


... 


. 


. 


. 


. 


- 


. 


--- 



 
.... 


. 


50 


J. Bohr 


- 


. 


. 


. 


Chrysophyceae: H u b e r - P e s t a l o z z i (1941), M a t v i e n k o 
(1954). 
Bacillariophyceae: P a s c h e r (1913), L a v r e n k o i inni (1951), 
Topace"vski-j i Ok
siuk (1960), Van der Werff (1958 
19t60), S i e m i ń s k a (1964). 
Xanthophyceae: H u b e r-P e s t a l o z z i (1941)
 
Volvocales: D e d u s e n k o i -inni (1959), H u}J er - P e s t a lo z z j 
. 
(1961). 
Chlorococcales: P a s c h e r (1915), K o T J i k o v (1953). 
Ulotrichales: P a S' c h e r (1914), P r i n t z (1964). 
Chaetophorales: M i g u l a (1907), P a s c h e r. (1914), Kur s a n o v 
i inni (1953), P r i n t z (1964). 
Cladophorales: P a s c h e r (1921), Van d e r H o e k (1963). 
Oedogoniales: G e m e i n h a r d t (1939). 
 
Con;ugatae: P a-'f), c h e r (1913), M i g u l a (1907), W e S t . W., 
" et G. S. W e s t (1904 ., n 1923), K o s s i n s k a j a (1952, 1960). 
Rhodophyta: P a s c h e r (1925), S t a r m a c h (1937). 
W niniejszej pracy podział na grupy ,systematyczne znalezionych glo- 
nóW" przeprowadzano na podstawie systemu podanego przez S t a r tn a- 
.c h a (1966) \tV pierwszym tOInie vvydawnictwa "Flora słodkovvodna Pol- 
ski". 
Poniżej zaIl11eszczona jest lista znalezionych i oznaczonych glonów. 


. 


. 
- 
. . 


I 
. 


Cyanophyta 


I 
ł 


. 


Dactylococcopsis rhaphidiodes H a n g s g. .., Forma planktonowa; 
w j. Raduń. 
Merismopedia elegans A. B r a u n Forma poroślo\Va; charaktery- 
styczna dla wód kwaśnych, w dystroficznym j. Cietrzewie. 
. 
Merismopedia glauca (E h r e n b.) N a g. Forma poroślowa; w dy- 
stroficznym j" Dury, w mezotroficznym j. Lip czyn o i w eutroficzny.m 
j. Słonym. 
Merismopedia punctata M e y e n . I Forma poroślowa, charaktery- 
styczna dla kwaśnych wód torfowiskowych; w dystroficznych jeziorach 
Cietrzewie, Dury t Kozie i Zurawinowe oraz wlobeliowym Pniewko.. 
. 
W Polsce notow-any wielokrotnie TeN różnych typach Vlód. 
Microcystis aeTuginosa K fi t z. -, Typowy planktont (wakuole gazo
 
we). W perifitonie znajdowano tyll{Q VI czasie jej masowego pojawieni; 
. 
się (zakwity) w wodach jezior Trzesiecko, Łasińskie i Słone. 
MicTOCystis eleban$ K fi t z. Forma początkowo osiadła, a następn! 
planktonowa; w j. Zbiczno. Znana z jezior Kujaw (W o ł o s z y ń s k 
1912) i Wielkopolski (W a w r z y n i a k 1931). 


! 
I 


. 


. 
J 
i 


j 
, 


.
>>>
Zbiorowiska glanów perifitonowych 


51 


Microcy.stis marginata (M e n e g h.) K fi t z. - Typowy planktont. 
Znaleziono w perifitonie j. Raduń. 
Microcystis parasitica K fi t z. - Forma osiadła, znajdowana dość 
często, ale nielicznie na łodygach roślin i na plechach glonów w jeziorach: 
Trzebieszki, Krępsko, Raduń, -Bytyń, Lipczyno, Ostrowite, Kruszyńskie. 
Gleothece monococca (K fi t z.) R a b e n h. - Kolonie komórek 
o kształcie jajowatym, po kilkanaście w wspólnych, galaretowatych otocz- 
kach. Otoczki warstwowane, zabarwione, na kolor ametystowy, komórki 
niebieskozielone, z niewyraźną ziarnistą zawartością. Długość komórek bez 
otoczek około 7 /.L. Znaleziona w j. o.strowite. 
Chroococcus obliteratus R i c h t e r - Z Polski dotychczas nie poda- 
wana, znaleziona jedn6razowo w dystroficznym j. Kozim. 
Chroococcus turgidus (K fi t z.) N a g. - Forma charakterystyczna 
dla torfowisk wysokich. Znaleziono w eutroficznym j. Zbycz:n,o. Noto- 
wana na Mazurach (P ó ł t o r a c k a 1963). 
Chroococcus sp. div. - Znajdowano w różnych jeziorach formy naj- 
. bardżiej przypominające Chroococcus, ale z różnych względów nie ozna- 
czone do gatunku. 
Coelosphaerium Naegeliarnum U n g. - Typowy plankton; w j. Raduń. 
Chamaesiphon Rostafiński (R o s t a f.) H a n s g. - Epifit na niciach 
glonów w j. Pni ewko. 
Chamaesiphon sp. div. - W różnych jeziorach na glonach nitkowatych, 
zwłaszcza u podstawy nici znajdowano epifity, z których wiele należało- 
by zaliczyć do- rodzaju Chamaesiphon. Niestety nie można było oznaczyć 
gatunków. 
Schizotrix sp: - Znaleziono jednorazowo w j. Ostrowi te. 
Lyngbya aestuarii (M e s t.) L i e b m a n n - Może występować w for- 
mie o,siadłej; w j. Bytyń na łodygach trzciny. Notowana przez L ak 0- 
w i t z a (1929) pod Gdańskiem. 
Lyngbya epiphytica H i e r on. - Typowy epifit, częsty na nitkowa- 
tych glonach w perifitonie wielu badanych jezior. Z Polski podaje ją 
S t a r m a c h (1962). 
Lyngbya Kossinska;a E l e n k. - Typowy epifit na nitkach Cladop1J,o- 
Ta; w mezotroficznych jeziorach Zbiczno i Partęczyny. Dotychczas nie no- 
towana z terenu Polski. 
Lyngbya Kuetzingii S c h m i d l e - Epifit na nitkowatych glonach, 
powszechny w wielu jeziorach. 
Lyngbya sp. - Niekiedy znajdowano fragmenty sinic, prawdopodob- 
nie z rodzaju Lyngbya, bliżej nie dające się określić. 
Symploca sp. - Żółtozielone (oliwkowe) nici splecione w warkoczyki, 
pęczki o długości do 5 mm, uczepione do podłoża. Szerokość nici 2,5-2,8 /.L, 
komórki nieco dłuższe od szerokości, w szczytowych fragmentach nici wi- 


\ 
!
>>>
52 


J. Bohr 


doczne przewężenie poprzeczne, pochwa wyraźna, sztywna, hormog onia 
często, dodatnia reakcja na Fe.'., ujemna na próbę chlor-cynk-j'od. 
Znajdowana licznie w perifitohie jezior Wielimie i Trzesiecko i nielicznie 
w jeziorach Pniewko i Bobięcińskie. 
Katagnymene paLustris W. e t G. S. We s t - Rzadki gatunek, zna- 
leziono na łodydze ponikła w j. Ostrowite. W polsce dotychczas nie no- 
towany. ' 
OsciUatoria Bonnemaisonii (C r o u a n) G o m o n t - Gatunek mor- 
ski i słodkowodny, znaleziono po raz pierwszy w Polsce na łodydze rdestu 
w j. Bytyń. . 
OsciHatoria ornata K li t z. - Znaleziono jednorazowo w dystroficz- 
nym j. Cietrzewi€ na liśCiach MyriophyUum sp. 
OsciUatoria sp. div. - W różnych jeziorach nielicznie występowały 
niCi OsciUatoria, których przynależności do gatunku nie określono. 
Aphanizomenon sp. _ Pojedyncze nici w perifitonie jezior Słone, Ra- 
dodzierz i Łasińskie. 
Anabaena inaequaLis (K li t z.) B o r n e t . e t F l a h. - Może wystę- 
pować w formie Qsiadłej, znaleziono w perifitonie na kamieniu w j. Draw- 
skim, prawdopodobnie po raz pierwszy w polsce. 
Anabaena Scheremetievi E Le n k. - Typowy planktont. PrzypadkowO 
w perifitonie j. Lipczyno. 
Nostoc cuticutare (B r e b.) B o r n e t e t F l a h. - Forma perifito- 
nowa, znaleziono na Chara sp. w j. Drawskim. 
Nostoc paludosum K li t z. - Dość często występował w j. Ostrowite 
i prawdopodobnie w j. Kozim. 
Nostoc punctiforme (K ii t z.) H a r i o t - Epifit na roślinności zanu- 
rZQnej, znajdowany w j. Os:trowite. 
Microchaete Goeppertiana Kir c h n. - Znaleziorlo na łodygach trzci- 
ny i ponikła w j. Ostrowite. 
Microchaete tenera T h u r e t - Znaleziono na łodydze Lobelia Dort- , 
mwna w j. Pniewko. 
Aulosira Laxa Kir c h n. - Typowa forma perifitonowa, znaleziono 
w perifitonie na trzcinie w j. Bytyń. Podawana przez L a k o w i t z a 
(1929) pod Gdańsikiem. 
Aulosira laxa v. microspora L a g e r h. - Forma typowo perifitono- 
wa, znaleziona w jeziorach Zbiczno i.Partęczyny. Podawana z Polski przez 
S t a r m a c h a (1937).' 
Gleotrichia natans' (H e d w i g.) R a b e nh. - Początkowo osiadła, 
następnie wołno pływająca. Znajdowana na trzcinie i pałce w jeziorach 
Słone, Zbiczno i Partęczyny. 
Gleotrichia pisum T h u r e t - Epifit na roślinach zanurżonych. We-
>>>
Zbiorawiska glanów perifitonowych 


53 


dług P r e 
 c o t t a (1962) pospolita w wodach twardych i półtwardych. 
Znajdowano dość często w wielu badanych jeziorach. 
Rivularia dura R o t h. - Epifit na roślinach zanurzonych; w jezio- 
rach Krępsko i Lipczyno'. K a d ł u b o w s k a (1961) podaje kilka stano- 
wisk w Polsce. 
Calotrix adscedens B o r n e t e t F l a h. - Epifit na glonach i mchach 
wodnych; jednorazowo w j. Krępsko. 
Calotrix Braunii B o r n e t e t F l a h. - Typowa forma perifitono- 
wa; często w jeziorach o wodach twardych. 
Calotrix c1.avata, G. S. We s t - Często w mewtróficznych jeziorach 
Ostrowite, Draws:kie, rzadziej w jeziorach Raduń i Pniewko. R y p o w a 
(1927) podaje z sucharu na Suwalszczyźnie. 
Calotrix Elenkinii K o ss. - Jednorazowo w j. Raduń. 
Calotrix epiphytica W. e t G. S. We s t - Epifi
 na nitkowatych. 
glonach; w j. Trzebie,szki i na kamieniu w j. Drawskim. 
Calotrix fusca B o r n e t e t F l a h. - W galaretowatych otoczkach 
innych glonów; w galarecie Batrachospermum sp. w jeziorach bury i Ko- 
zie oraz w galarecie Gleotrichia natans w j. Słonym. 
Calotrix Kossinskaja P o l i a n s k j, - Bardzo typową formę tej sinicy 
znaleziono w silnie zeutrofizowanym j. Łasińskim. Z Polski dotychczas 
nie podawana. 
Calotrixparietina (N a g.) T h ur. - Znaleziono w perifitonie na ka- 
mieniu w j. Drawskim i na łodydze skrzypu w j. Słonym. 
Scytonema drilosiphon (K li t z.) EJ e n k i n e t P O l i a n s k i - 
J ednorazowo.w j. L.ipczyno. 
Scytonema mirc.ibile (D i 11 w y n) B o r n e t - Jednorazowo w j. Pie- 
kiełko. 
Tolypotrix distorta K li t z. - Gatunek po(Spolity w perifitonie jezior; 
w jeziorach Trzebieszki, Krępsko, Raduń, Kruszyńskie. 
Tolypotrix helicophila L e mm. - Forma poroślowa; jeden raz na 
liściach pałki w j. Lipczyno. 
Tolypotrix lana ta War t m. - Na różnych roślinach w j. Bytyń. 
Tolypotrix tenuis K li t z. - Gatunek częsty w perifitonie badanych 
jezior. 
Stigonema ocelatum (D i 11 w y n) T h u r e t - Jednorazowo w j. Pie- 
kiełko. 
Stigonema mamilosum (L y n g b.) A g a r d h. - W j. Bobięcińskim M. 
Hapalosiphon fontinalis (A g a r d h.) B o r n e t - Gatunek związa- 
ny z wodami torfowisk wy\sokich. Sinica ta była częsta i liczna w perifi- 
tonie jezior lobeliowych. 
Hapalosiphon intricatus W. e t G. S. We s t - Gatunek torfowisko- 
wy. Często dominujący w perfitonie jezior dystroficznych Dury, Kozie
>>>
54 


J. Bohr 


i Zurawinowe. Z terenu Polski jest znany dotychczas z jednego stanowi- 
ska podanego przez S c h m i e d l e (1899). 
Hapalosiphon luteolus W. e t G. S. West - Jednorazowo w j. Ko- 
zim. 


Glaucophyta 


Glaucocystis Nostochinearum (I t z.) R a b h. - Według P r e s c o t- 
t a (1962) występuje z glonami nitkowatymi w wodach miękkich. Znale- 
ziono w jeziorach ,lobeliowych Bobięcińskie M. i Cietrzewie. Na uwagę 
zasługuje fakt znalezienia (sporadycznego) tego glona w a-mezotroficz- 
riym, ale o twardej wodzie j. Ostrowite. 


Pyrrophyta 


. Gymnodinium sp. - Jednorazowo w j. Kozim. 
Peridinium palustre (L i n d.) L e f. - W. j. Kozim. 
Peridinium Willei H u i t f.-K a a s. - W j. Kozim. 
Glenodinium Penardii L e m m. - Dość pospolity w j. Bobięcińskim 
Wlk. 
Ceratium hirundinella (O. F. M.) B e r g h. - Niezmiernie pospolity 
gatunek we wszystkich próbkach. Wyraźny ubikwista. 


Chrysophyta - Chrysophycae 
Chrysopyxis sp. - Występował na nitkach glonów Zyg"nemales w j. 
Bobięcińskim Wlk. 
Dinobryon bavaricum I m h o f - W jeziorze dystroficznym Dury. 
Dinobryon cylindricum I m h o f v. palustris L e m m. - Gatunek dość 
częsty w dystroficznych jeziorach Dury i Kozie. 
Dinobryon divergens I m h o f. - Znajdowano w lobeliowym jeziorze 
Cietrzewie. 
Uroglena articulata K o rs c h. - W j. Cietrzewie. 


Bacillariophyceae 
Melosira arenaria M o o r e - Występuje w litoralu jezior; w perifi- 
tonie 8 jezior: Bytyń, Lipczyno, Kruszyńskie, Somińskie, Radodzierz, Ła- 
sińskie, Partęczyny iZbicznoI. 
Melosira Binderana K 'li t z. - Typowy p
anktont, w perifitonie znale- 
ziono trzykrotnie w jeziorach Krępsko, Lip
zyno iSomińskie. 
Melosira granulata (E h r.) R a l f s. --:- Typowy planktont; sporadycz- 
nie w perifitonie.
>>>
Zbiorowiska glanów perifitanawych 


55 


Melosira islandica O. M 'li 11. - Jak poprzedni. 
Melosira varians A. G. - Gatunek litoralowy. Znajdowano w niedu- 
żych ilościach w większości badanych jezior. 
CycloteHa compta (E h r.) K li t z. - Forma planktonowa. W perifito- 
nie badanych jezior spotykana w niedużych ilościach, ale dość często. 
CycloteHa Meneghiniana 
 li t z. - Często ",potykana w litoralu; 
w dwu jeziorach: Zbiczno i Słone. 
Stephanodiscus astrea (E h r.) G run. - Gatunek planktonowy; rzad- 
ko w jeziorach:. Bytyń, Drawskie, Trzesiecko, Sornińskie, Łasińskie i Par- 
tę czyny. 
Stephanodiscus Hantzschii G run. - Typowy plankton; w j. Kręp- 
sko. 
TabeHaria flocculosa (R o t h.) K li t z. - Znajdowano jedynie w je- 
ziorach ubogich w wapń. Wlobeliowych Pniewo, Piewko, Bobięcińskie M., 
, Cietrzewie i w dystroficznych Dury, Kozie i Żurawinowe. 
TabeHaria flocculosa v. asterionelloides (G run. i n V. H.) K n u d. - 
Odmiana pospolita w planktonie jezior. Znajdowano w jeziorach Trzebiesż- 
ki, Zbyczno, Krępsko, Raduń, Ostrowite, Drawskie, Krusrlyńskie i Partę- 
czyny. 
Diatoma elengatum (L y n g b.) A g. - Występuje w planktonie i ben-' 
tosie; rzadko w jeziorach eutroficznych Zbyczno i Somińskie oraz jedno- 
razowo w dystroficznym j. Cietrzewie. 
Fragilaria brevistriata G run. - Znaleziono dwukrotnie w j. Zbycz- 
no. 
Fragilaria bidens H e i b. - Rzadki w litoralu; na trzcinie w eutro- 
ficznym ]. Somińskim. Prawdopodobnie pierwsze stanowi
ko w Polsce. 
Fragilaria capucina D e s m. - Gatunek szeroko rozpowszechniony; 
dość często w jeziorach Raduń, Bytyń, Lipczyno, Kruszyńskie; Somińskie 
i Partęczyny. .. , 
Fragilaria capucina v. laceolata G run. - Wystąpiła w j. Lipczyno. 
1'ragilaria capucina v. mesolepta R a b h. - Odmianę tę znajdowano 
w jeziorach Drawskim, Lipczyno, Kruszyńskim, Zbiczno i Partęczyny. 
Fragilaria construens (E h r.) G run. - Bardzo pospolity gatunek; 
często w wielu jeziorach. 
Fragilaria construens v. binodis (E h r.) GT u n. - Wraz z formą ty- 
pową. 
Fragilaria construens v. venter (E h r.) G run. - Jak wyżej. 
Fragilaria construens v. exigua (W. S m.) S c h u l z - Znaleziono na 
liściu pałki w j. Słonym. 
Fragilaria crotonensis K i t t. - Gatunek planktonowy; spotykany 
w perfitonie prawie wszystkich jezior.
>>>
56 


J. Bahr 


Fragilaria intermedia G run. - Gatunek litoralowy; w perifitonie 
jezior Q3trowite, Słone, Radodzierz, Łasińskie i Partę czyny. 
Fragilaria pinnata Eh r. - Gatunek bardzo pospolity. Wystąpił w je- 
ziorach Bytyńskim, Kruszyńskim iSomińskim. 
Fragilaria viresce'1is R a l f v. mesolepta S c h o r f - Znaleziono 
w j. Raduń. 
Synedra acus K li t z. - Bardzo pospolity gatunek w litoralu więk:gzo- 
ści jezior. 
Synedra capitata E h r. - Gatunek częsty w litoralu jezioir; w niedu- 
żych ilościach w wielu jeziorach. 
Synedra parasitica (W. S m.) H u s t. v. subconstricta G run. - Epi- 
fit na Innych glonach. Znaleziono w j. Kruszyńskim. 
Synedra pulchella. (R a l f s.) K li t z. - Epifit na nitkowatych glo- 
nach; w j. Somińtskim. 
Synedra ulna (N i t z s c h.) E h r. - Gatunek kosmopolityczny i ubi- 
kwistyczny w perifitonie wszystkich jezior. 
Synedra ulna v. amphi1'hynchus (E h r.) G run. - Wystąpił w j. 
Ostrowite na "watach" glonów nitkowatych. 
Synedra ulna v. contra eta O s t r. - W j. Zbiczno. 
Synedra ulna v. danica (K li t z.) G run. - W jeziorach Ostrowite 
i Lipczyno. 
Synedra ulna v. oxyrhynchus (K li tz.) V. H. f. mediocontraeta F o r- 
t i - W j. Radodzierz. 
Synedra Vaucheriae K li t z. v. capitellata G run. - W jeziorach Par- 
tęczyny i Lipczyno. 
Asterionella formosa H a s. - Gatunek planktonowy. Znajdowano 
w przypadkach wystąpienia tego gatunku w większej ilości w planktonie 
jezior Raduń, Somińskie, Partę czyny oraz w dystroficznych jeziorach 
Dury i Kozie. 
Eunotia exigua (B r e b.) R a bh. - Charakterystyczny dla wód zator- 
fionych. W dystroficznym j. Żurawinowym. 
Eunotia lunaris (E h r.) G run. - Gatunek epifityczny, eurytopowy; 
w jeziorach dystroficznych Dury i Kozie. 
Eunatia lunaris v. capitata (N a g.) G run. - W j. Dury. 
Eunatia rabusta Ralfs. v. tetraadon (E h r.) R a l f s. - Gatunek todo- 
wi
kowy; jezioro Dury i Kozie. 
Eunatia veneris (K li t z.) O. M li II. - Gatunek torfowiskowy; w dy- 
stroficznych jeziorach Dury, Kozie i Żurawinowe. 
Coccaneis disc ulu s (S c h u m.) C I. - Na skrzypie i trzcinie w j. So- 
mińskim (mało). 
Cocconeis diminuta p a n t. - Epifit; w jeziorach Bytyń i Lipczyno. 
Caccaneis pediculus E h r, - Pospolity w poroślach. Znajdowany
>>>
Zbiorawiska glonów perifitanawych 


57 


często jako gatunek towarzyszący Cladophora glomerata w wielu jezio-. 
. rach. 
Cocconeis placentula E hr. - Pospolity w poroślach. Częsty w perifi- 
tonie badanych jezioiI'. 
Cocconeis placentula v. euglypta (E h r.) C I. - W jeziorach Bytyń 
i Słone. 
Achnanthes affinis G run. - Dość pospolity; często w perifitonie ba- 
danych jezior. 
Achnathes exigua G run. - Często spotykany; tylko w j. Bytyń. na 
łodydze rdestu pływającego. 
'Achnanthes exigua v. heterovalvata Kra s s k e -. Jednorazowo w j. 
Słon
. 
Achnanthes lanceolata (B r e b.) G run. - Kosmopolit i ubikwista. 
Znaleziono w wielu jeziorach. 
Achnanthes lanceolata f. capitata O. M i.i II. - Na trzcinie w j. Lip- 
czyno. ! l 
Achnanthes lanceolata v. elliptica C I. - w jeziorach Lipczyno i Słone. 
Arhnantes lanceolata v. rostrata (0 s t r.) H u st. - W j. Bytyń. 
Achnanthes minutissima K 'li t z. - Gatunek poroślowy, ubikwista. 
Znajdowany w wielu badanych jezio'rach. 
Rhoicosphaenia curvata (K i.i t z.) G run. - Typowy gatunek poroślo- 
wy, ubikw1sta. Znajdowany w wielu badanych jeziorach. 
Mastogloia elliptica (A g.) C I. - TyJko w perifitonie jezior a-mezotro- 
ficznych Drawskie i Ostrowi te. 
Frustulia rhomboides (E h r.) D e T o ni v. saxonica (R a b h.) D e 
T o n i. - Wyłącznie w wodach dystroficznych jezior Dury, Kozie i Zura- 
winowe. 
Frustulia vulgaris (T h u r.) D e T o n i v. capitata Kra s s k e - 
W dystroficzny,ch jeziorach Dury i Kozie. 
Stauroneis anceps E h r. - Częsty w litoralu. Tylko w jeziorze dystro- 
ficznym Zurawinowym. 
Navicula amphibola C I. 
 Rzadki gatunek. Na łodydze rdestu w j. 
Bytyń. 
Navicula bacillum E h r. v. Gregoryana G r li n. - Częsty w litor-alu. 
Jedynie w j. Bytyń na trzcinie. 
Navicula cari E h r. - Kilkakrotnie na różnych roślinach w j. Trze- 
siecko. 
Nacicula cincta (E h r.) K 'li tz. - Częsty w różnych wodach. Na trzci- 
ni
 w j.Kruszyńskim. ' 
Navicula cryptocephala K 'li t z. - Słonawolubny. W jeziorach Lip- 
czyno, Kruszyńskie i Trzesiecko. 
Navicula cryptocephala v. ińtermedia G run. - W j. Kruszyńskim.
>>>
58 


J. Bahr 


Navicula digitoradiata (G r e g.) A.S m. - Słonawolubny. Na roślinach 
w jeziorach Kruszyńskie, Somińskie i Słone. Podawany z jezior i rzek 
Polski. 
Navicula exigua (G r e g.) O. M ulI. - Częsty. Na trzcinie w jeziorach 
Zbyczno i Bytyń. 
Navicula gastrum E h r. - Powszechny, ale nieliczny. Jednorazowo 
w j. Słonym. 
Navicula menisculus S c h um. - Nierzadki; częsty w perifitonie jezior 
Bytyń, Lipczyno, Słone, Drawskie, Somińskie, Radodzierz, Łasińskie, 
Zhiczno iPartęczyny. 
. Navicula oblonga K u t z. - Rozprzestrzeniony i częsty; w niedużych . 
ilościach w jeziorach Bytyń, So:mińskie i Partę czyny. 
Navicula peregrina (E h r.) K u t z. - Słonawolubny. W jeziorach 
Ostrowite, Bytyń, Drawskie. Podawany z wielu wód słodkich Polski. 
Navicula radiosa K u t z. - Rozprzestrzeniony i częsty; w jeziorach 
Zbyczno, Krępsko, Somińskie, Bytyń, Lipczyno, Łasińskie, Partęczyny. 
Navicula Roteana (R a b h.) G run. - Szeroko rozprzestrzeniony; tylko 
w j. Bytyń. 
Navicula scuteloides W. Sm. - Częsty w. jeziorach; w jeziorach By- 
tyń, Słone, Radodzierz i Par'tęczyny. 
Navicula tuscula (E h r.) G run. - Gatunek bentosowy; na roślinach 
w jeziorach Bytyń, Somińskie, Radodzierz ina kamieniu w jeziorze Draw- 
skim. 
Navicula vulpina K u t z. - Nierzadki w litoralu; tylko w j. Osrtrowite 
na łodydze ponikła. 
Pinnularia brevicostata C 1. - W perifitonie na gałęziach w dystro-- 
ficznymj. Dury. -, 
Pinnularia gibba E h r. - Szeroko rozprzestrzeniony i częsty; w dy- 
stroficznych jeziorach Dury i Kozie. 
Pinnularia gibba v. subundulata M a y e r. - W j. Kozim. 
Pinnularia interrupta W. S m. - Szeroko rozprzestrzeniony; dos
ć 
częsty w perifitonie jezior Dury, Kozie i Żurawinowe. 
Pinnularia legumen E h r. - W jeziorach Dury i Kozie. 
.Pinnularia sp. div. - W jeziorach dystroficznych znajdowano poje- 
dyncze okazy różnych gatunków Pinnularia. 
Neidium productum (W. S m.) CI. - Gatunek denny. Na g,ałęziach 
w j. Żurawinowym. 
Caloneis silicula (E h r.) CI. - Tylko w j. Lipczyno. 
Gyrosigma acuminatum (K ut z.) R a b h. - Gatunek bentosowy; w je- 
ziorach Lipczyno, Kruszyńskie, Somińskie, Trzeisiecko, ale zaw,sze nie- 
licznie.
>>>
Zbiorowiska glanów perifitonowych 


59 


Amphora ovalis K li t z. - Szeroko rozprzestrzeniony; w wielu bada- 
nych jeziorach. 
Amphora ovalis v. pediculus K li t z. - Częściej od formy typowej. 
Cymbella aspera (E h r.) C 1. - Częsty w rzekach; pojedyncze okazy 
w jeziorach Trzesiecko, Somińskie i Słone. 
Cymbella cistula (H e m p.) G run. - Dość częstb w perifitonie jezior 
Krępsko, Bytyn, Lipczyno, Somińskie, Kruszyńskie, Zbiczno' i Partę czyny. 
Cymbella helvetica K li t z. - Często w litoralu; na łodydze ponikła 
w j. Draw$kim. 
Cymbella lanceolata (E h r.) V. H. - Pospolity i częsty; w perifitonie 
wszystkich badanych jezior. Obficie w jeziorach o wodzie półtwardej 
i twardej, sporadycznie w wodach miękkich. 
Cymbela parva (W: S m.) C 1. - Szeroko r'ozprzestrzeniona; w j. Ra- 
duń i dość licznie w.j. Ostrowite. 
Cymbela prostrata (B e r k e l e y) C 1. - Pospolity; we wszystkich ba- 
danych jeziorach, niekiedy dość licznie. 
Cymbella tumida (B r e b.) V. H. - Dwukrotnie w jeziorach Lipczyno. 
iSomińskie. 
Cymbella turgida (G r e g.) C 1. - W jeziorach Zbyczno, Krępsko, Ra- 
duń, Ostrowite, Słone i Partęczyny. 
Cymbella ventricosa K li t z. - Bardzo częsty i liczny w prawie wszY/3t- 
kich jeziorach. . 
Gomphonema abbreviatum (A g.) . K li t z. - Znaleziono dwukrotnie 
w jeziorach Zbyczno i Lipczyno. 
Gomphonema acuminatum E h r. - Szeroko rozprzestrzeniony; z róż- 
nym nasileniem ilościowym w wielu badanych jeziorąch. 
Gomphonema acuminatum v. Brebissonii (K li t z.) C 1. - W j. Zbiczno. 
Gomphonema acuminatum v. cornatum (E h r.) W. Sm. - W jeziorach. 
Ostrowite i Lipczyno. 
Gomphonema augur E h r. - w jeziorach Bytyń, Partęczyny. 
Gomphonema capitatum E h r. - Dość często w jeziorach Zbyczno, 
Krępsko, Ostrowite, Pniewko, Kruszyńskie iSomińskie. 
Gomphonerna constrictum E hr. - Pospolity w perifitonie jezior By- 
tyń, Ostrowite, Lipczyno, KrU\szyńskie, Somińskie, Drawskie i Trzestiecko. 
Gomphonema constrictum v. Hedinii (H u s t.) Z a b. - Na liściach 
pałki w j. Ostrowite. Odmiana rzadka. . 
Gomphonema gracile E h r. - w jeziorach Radodzierz i Łasińskie. 
Gomphonema instricatum K li t z. - W jeziorach Zbyczno i Ostrowite. 
Gomphonema lanceolatum E h r. - Tylko raz w j. Partęczyny. 
Gomphonemalongi'ceps E h r. v. subclavatum G run. - W jeziorze 
Radodzierz.
>>>
60 


J. Bahr 


Gomphonema olivaceum (L y n gb.) K i.i t z. - W jeziorach Krępsko, 
Lipczyno, Trzesiecko, Radodzierz. 
Gomphonema instricatum K i.i t z. - W jeziorach Zbyczno i Ostrowite. 
. Gomphonema parvulum (K i.i t z.) G run. - Gatunek częsty; tylko 
w j. Lipczyno. 
Epithemia argus K i.i t z. - Częsta w wodach płynących; dość licznie 
w jeziorze Krępsko i mniej licznie w jeziorach Trzesiecko i Zbyczno. 
Epithemia argus v. longićornis G run. - W j. Ostrowite. 
Epithemia Hyndemannii W. Sm. - Jedynie w j. Ostrowite. 
Epithemia intermedia F r i c k e - Występuje w litoralu jezior; w je- 
ziorach Bytyń, Lipczyno, Drawskie, Kruszyńskie, Somińskie. 
Epithemia Miilleri F r i c k e - W jeziorze Lipczyno. 
Epithemia sorex K i.i t z. - Jeden z najpospolitszych gatunków w peri- 
fitonie badanych jezior. 
Epithemia turgida (E h r.) K i.i t z. - W różnym nasileniu ilościowym 
we wszystkich jeziorach. 
Epithemia turgida v. granulata (E h r.) G run. - W jeziorach Kru- 
szyńskie i Lipczyno. 
Epithemia turgida v. verga
us (K i.i t z.) 1. K i s s. - Wj. Raduń. 
Epithemia zebra (E h r.) K i.i t z. - Nieomal we wszyr
tkich jeziorach, 
niekiedy dość dużo. 
Epithemia .zebra v. porcellus (K i.i t z.) G run. - Wraz z formą typową. 
Rhopalodia gibba (E h r.) O. M i.i 11. - W różnym nasileniu ilościowym 
we wszystkich jeziorach. 
Rhopalodia gibba v. ventricosa (E h r.) G run. - W j. Raduń. 
Nitzschia amphibia G run. - Szeroko rozprzestrzeniona; w wielu ba- 
danych jeziorach, niekiedy dość dużo. 
Nitzschia frustulum (K i.i t z.) G run. - W jeziorach Kruszyńskie, So- 
mińskie i Partęczyny. 
Nitzscnia Hantzschiana R a b h. - Często w wodach górskich; w je
o- 
rach Bytyń i Lipczyno. 
Nitzschia Heufleriana G run. - Tylko w j. Partę czyny. 
Nitzschia Kiitzingiana H i l s e -W j. Raduń. 
Nitzschia linearis W. Sm. - jeziorach Kruszyńskie i Słone. 
Nitzschia sigmoidea (E h r) W. Sm. - W perifitonie znaleziono tylko. 
w j. Krępsko. 
Cymatopleura elliptica (B r e b.) W. Sm. - Gatunek bentosowy; w je- 
ziorach Lipczyno i Kruszyńskie. 
Cymatopleura solea (B r e b.) W. Sm. - Gatunek bentosowy; dość dużo 
w jeziorze Krępsko i mało w jeziorach Zbyczno iSomińskie. 
Campylodiscus noricus E h r. - Gatunek denny; w jeziorach Krępsko. 
i Kruszyńskie.
>>>
Zbiorowiska glanów perifitonowych 


61 


Xanthophyceae 
Characiopsis minor P a s c h. - Epifit na nitkowatych glonach; w je- 
ziorach Lipczyno, Radodzierz i Łasinskie. 
Characiopsis sp. div. - Nie rozpoznane gatunki Characiopsis występo- 
wały jako epifity w wielu jeziorach. 
Tribonema Gayanum P a s ch. - Nieczęsto podawana w literaturze; 
w silnie zeutrofizowanym j. Łasińskim. 
Tribonema viride P a s ch. - Wystąpiła w dYl3troficznym j. Cietrzewie 
na łodydze Lobelia Dortmanna. 


Chlorophyta - V olvocales 


Eudorina elegans E h r. - Planktont. W perifitonie znaleziono młoqe 
kolonie w j. Ostrowite. 
Pandorina morum (M li 11.) B o r y - Planktont; jednorazowo w j. Lip- . 
czyno. 
Tetraspora lacustris L e m m. - Planktont; w j. Pniewo. 
Schizochlamys gelatinosa A. Br. - Jednorozowo w j. Bobięcińskim 
Wlk. 


Chlorococcales 


Chlorococcum sp. - W wielu jeziorach wystąpiły zielenice w formie 
kokkowej, które nie dało się oznaczyć do gatunku. 
Lambertia limnetica (L e m m.) Kor s c h i k. - W j. Lipczyno na 
łodydze pałki. 
Pediastrum Boryanum (T u r p.) M e ne g h. - Jeden z najpospolit- 
szych gatunków we wszystkich jęziorach. 
Pediastrum biradiatum M e y e n. - Tylko w j. Somińskim. 
Pediastrum duplex M e y e n. - W jeziorach Raduń (dość często), Sło- 
ne, Kruszyńskie, Somińskie, Łasińskie i w lobeliowym sucharze Cietrze- 
wie. 
Pediastrum tetras (E h r.) R a l f s. - Gatunek pqspolity w perifitonie 
wielu jezior. 
Pediastrum tetras v. tetraodon (C o r d a) R a b h. - W j. Somińskim. 
Golenkinia radiata C h o d. - Planktont; w j. Bobięcińskim. 
Sphaerocystis Schroederi S c h m i d l e. - Sporadycznie w j. Lipczyno. 
Gleocystis ampla (K li t z.) L a g er h. - W. j. Pniewo. 
Gleocystis gigas(K li t z.) . L a g e r h: - W j. Pni ewko. 
Botryococcus Braunii K li t z. - W lobeliowych jeziorach Bobięciń- 
skie M. i Cietrzewie. P r e s c o t t- (1962) podaje, że występuje w wodach 
w zakwitach. 
Oocystis Borgei S n o w. - Tylko w j. Ostrowite.
>>>
62 


J. Bohr 


Ankistrodesmus sp. - W perifitanie j. Kruszyńskiego.. 
Scenedesmus acuminatus (L a g e r h.) C h a d. - Pawszechny w róż- 
nych wac:lach; w jeziarach Cietrzewie, Drawskie, Słane, Samińskie i Łasiń- 
skie. 
Scenedesmus arcuatusL e m m. - Jedynie w j. Kruszyńskim. 
Scenedesrrius bijugatus (T u rp.) K u t z. - W trzech jeziarach lab e- 
liowych Babięcińskie M., Cietrzewie i Pniewa. 
Scenedesmus obliquus (T u rp.) K ut z. - Jednorazawa w jeziarze 
labeliawym Cietrzewie. 
Scenedesmus opoliensis R i c h t. - W jeziarach Słane i Samińskie. 
Scenedesmus quadricauda (T u rp.).. B reb. - Gatunek bardzo. paspa- 
lity; w jeziarach różnych typów limnolagicznych. Jeden z naj częstszych 
gatunków badanych jeziar. 
Scenedesmus quadricauda v. setosus Kir ch. - W dystraficznym 
j. Cietrzewie. 
Scenedesmus quadricauda v. quadrispinosa (C h Q d.) G. M. S m i t h- 
Jednarazawo w j. Babięcińskim M. 
Coelastrum microporum N a g. - Typawy planktant; w j. Raduń. 
Crucigenia irregularis W i 11 e - W j. Ostrawite. 


Ulotrichales 


Ulotrix vaTliabilis K u t z. - W dystrarficznych jeziorach Cietrzewie 
i Kazie oraz w mezotrarficznym jeziorze Lipczyno. 
Uronema confervicolum L a g er h. - W j. Słonym. . 
: BinucZearia tectorum (W i t t r.) W i c h m a n ił - Dość licznie w dy- 
straficznych jeziarach Dury i Kazie. 
Microspora Lauterbornii S c h m i d l e - W jeziarach Bytyń, Kru- 
sz,yńskie i Ostrawite. 
Microspora pachyderma (W i 11 e) L a g er h. - W labeliawych jezia- 
rach Babięcińskie M., Pniewka. 
Microspora rufescess (K u t z.) L a g er h. 
 W perifitanie na kamie- 
niu w j. Drawskim. 
Prasiola sp. - W perifitanie na zanurzonych gałęziach w labeliawym 
j. Pni ewko. 


Chaetophorales 
Chaetophora elegans (R a t h.) A g a r d h. - W jeziarach Krępska, 
Bytyń, Lipczyna, Kruszyńskie i Samińskie. 
Chaetophora incrassata (H u d S a n) H a z e n. - W j. Raduń. 
StigeocZonium farctum B e r t h. - Epifit na innych glonach; w jezia- 
, rach Trzebieszki, Zbyczno, Raduń (często) i Samińskie.
>>>
Zbi'Orawiska glonów perifitanowych 


63 


Stigeoclonium longipil,um K ii t z. - W j. Trzesiecko. 
Stigeoclonium nanum K ii t z. - Pojedyncze okazy w j. Trzesiecko, 
Raduń. 
Stigeoclonium polymorphum (F r a n k e) H e e r i n g - Na łodydze 
rdestu w j. Bytyń. 
Stigeoclonium tenue K ii t z. - Na łodydze trzciny w j. Lipczyno. 
Stigeoclonium 'sp. div. - Rodzaj Stigeoclonium jest trudny do oznacza- 
nia gatunków dlatego przy wątpliwościach poprzelstawano na zanotowa- 
niu rodzaju. Gatunki podawano tylko w przypadkach nie budzących 
wątpliwości. 
Aphanochaete repens A. fi r. - Epifit na innych glonach pospolity 
w jeziorach mezotroficznych i w jeziorach o dużej przeźroczystości wo- 
dy - Trzebieszki, Krępsko, Drawskie, Bytyń, Pniewko, Bobięcińskie M., 
Ostrowite, Zbiczno, Partęczyny, ale znaleziono również w eutroficznych 
jeziorach Kruszyńskim i Słonym. 
Protoderma viride K ii t z. - Znaleziono typowe plechy tego glonu 
W jeziorach Raduń i Pniewo. , 
Gongrosira Debaryana R a b h. - W perifitonie jezior Trzebieszki, 
Raduń, Bytyń, Lipczyno i Radodzierz. 
Gongrosira incrustans (R e i n c h.) S c h m i d l e - W jeziorach 
Krępsko i Zbyczno. 
Coleochaete divergens P r i n g. - W j. Somińskim (dość cżęsto) i w j. 
Lipczy;no. 
. Coleochaete divergens v. minor H a n g s g. - Na trzcinie w j. Ostro- 
wite. 
Coleochaete irregularis P r i n g. - Jedyny raz w j. Lipczyno. 
Coleochaete orbicularis P r i n g. - Na trzcinie w j. Ostrowite. 
Coleochaet.e pulvinata A. B r. - W jeziorach Kruszyńskie i Lipczyno. 
Coleochaete scutata B r e b. - Bardzo częsty gatunek' w perifitonie 
badanych jezior. Wystąpił we wszystkich jeziorach z wodą twardą. 
Coleochaete soluta P r i n g. - Gatunek częsty; w jeziorach Trzebiesz- 
ki, Krępsko Dł., Raduń, Dra
skie, Kruszyńskie, S,omińskie, Słon€. 
. Ectochaete endophytum (M 6 b i u s) - W Ul e. - W j. Lipczyno 
w błonie komórkowej Cladophora glomerata. 
Chaetosphaeridium Pringsheimii K l e b. - Typowy epifit; w jeziorach 
Ostrowite, Bobięcińskie M., Pniewko, Drawskie, Kruszyńskie, Somfńskie. 


Cladophorales 


Cladophora glomerata (L.) K ii t z. - W zmiennej liczebności w je- 
ziorach Raduń, Kruszyńskie, Somińskie, Trzesiecko, Wielimie, Radodzierz 
i Łasińskie.
>>>
64 


J. Bohr 


Oedogoniales 
Oedogonium intermedium W i t t r. - W jeziorach a wadzie twardej. 
Oedogonium michiganense T i f f a n y - W j. Babięcińskim M. 
, Oedogonium pachydermum W i t t r. e t L u n d e 11 - W perifitanie 
na kamieniu w j. Drawskim. 
Oedogonium Pringsheimii C r a m e r W i t t r. - W j. Babięcińskim M. 
Oedogonium punctatostriatum D e B a ry - Znajdawana sterylne 
nici, ktÓre dzięki wyraźnej cesze punkt awania błan kamórkowych mażna 
była akreślić da gatunku. W j. Ostrawite daść częsta i jeden raz w j. By- 
tyń. 
Oedogonium Richterianum L e m m. -'W jeziarach Raduń iZbiczna. 
Oedogonium undulatum (B r e b.) A. Br. - Oznaczana sterylne nici 
na padstawie wyglądu błan kamórkowych; w j. Ostrawite. 
Oedogonium sp. div. - Ten bardzO' bagaty w gatunki radzaj występa- 
wał częsta w postaci różnych gatunków w perifitanie wszystkich bada- 
nych jeziar. Niestety brak arganów razmnażania płciawego uniemażliwiał 
akreślanie gatunków. 
Bulbochaete detinculata W i t t r. - Na dwu stanawis
ach w j. Kręp- 
ska. 
Bulbochaete intermedia D e B a r y - Jeden z częstszych gatunków 
w perifitanie badanych jeziar. 
Bulbochaete megastoma W i t t r. e t L u n d e 11 - Dzięki wytwarze- 
niu lęgni mażna była aznaczyć w jeziarach Drawskie, Bytyń, Zbiczna. 
W stanie sterylnym na pewno występawał częściej. 
Bulbochaete mirabilis W i t t r. - vi jeziarach Drawskie, Lipczyna i Sa- 
mińskie. 
Bulbochaete pygmea p r i n g. - Typawy epifit na innych glanach. 
W stanie generatywnym znale ziana w jeziarach Babięcińskie M., Draw- 
skie, Lipczyna, Samińskie. , . 
Bulbochaete repanda W i t t r. - W j. Trzebieszki. _ 
Bulbochaete robusta (H i r n.) T i f f a n y - Daść duża w j. Krępska 
i mniej w j. Raduń. 
Bulbochaete sp. div. - Padabnie jak radzaj Oedagonium znaj dawana 
plechy tega glana częsta w różnych wadach, ale ze względu na brak arga- 
nów razmnażania generatywnega nie można była aznaczyć gatunków. 


Canjugatae 
Mesotaenium sp. - W jeziorach dystraficznych. 
Netrium digitus (E h r.) I t z i g. e t R a t h. - Sfagnafi1; daść częsta 
w jeziorach labeliawychBabięcińskie M., Pni ewko, Cietrzewie, i w dystra- 
fach Dury, Kozie i Zurawinawe.
>>>
Zbiorowiska glanów perifitonowych 


65 


Spirogyra sp. div; Zygnema sp. div; Mougeotia sp. div. - WSizystkie 
trzy wymienione rodzaje występowały -w różnych jeziorach niekiedy bar- 
dzo obficie, jako dominanty w postaci różnych gatunków. Niestety w sta- 
nie płonym i w związku z tym nierozpoznawalne. 
Gonatozygon Kinahanii (A r c h.) R a b h. - Sfagnofil; w dystroficz- 
nych jeziorach Dury, Kozie i Żurawinowe oraz w mezotroficznym jeziorze, 
Drawskim. 
Penium didymocarpum L u n d. - SfagnofiL W j. Kozim. 
Penium silvae-nigrae R a b en. - SfagnofiL W j. Kozim. 
Closterium abruptum W. W e s t - Sfagnofil; w eutroficznym j. Sło- 
nym. 
Closterium didymotocum R a l f s. - Sfagnqfil; w dystroficznych je- 
ziorach Kozie i Żurawinowe. 
Closterium Leibleinii K li t z. - Szeroko rozpowszechniony; w dy,Stro- 
ficznym j. Cietrzewie i mezotroficznym Drawskim. 
Closterium lineatum E hr. - Sfagnofil; w j. Dury. 
Closterium lunula (M li l L) N i t z s c h. - f. biconvexum (S c h m i- 
d l e) K o s' s i n k. - Sfagriofil; w j. Żurawinowym. 
Closterium moniliferum (B o r y) E h r. - Szeroko rozpowszechniony; 
w jeziorach Bytyń, Drawskie, Trzesiecko, Lipczyno, Kruszyńskie, Rado- 
dzierz, Partęczyny i Zbiczno. 
Closterium moniliferum v. concavum K l e b s. - W jeziorach Pniewo 
i Radodzierz. 
Closterium parvulum N a g. - Gatunek często spotykany; w jeziorach 
Pniewo i Żurawinowe. 
Closterium tumidulum G a y. - W leśnych potokach i bagnach; 
w j. Cietrzewie. 
Closterium ulna F o c k e - Sfagnofil; w jeziorach Kozie (często), Żu- 
rawinowe. 
Closterium venus K li t z. - Szeroko rozpowszechniony; w j. Cietrze- 
wie. 
Closterium sp. div. - Należy przypuszczać, że niektóre inne gatunki 
tego rodzaju zostały przeoczone. 
Pleurotaenium Ehrenbergii (B r e b.) D e B a r y - Eurotopowy; 
w j. Pniewko. 
Pleurotaenium nodosum (B a i L) L u n d. f. Borgei - G r 6 n b L - 
Sfagnofil; w j. Żurawinowym. 
Pleurotaenium trabecula (E h r.) N a g. - Szeroko rozprzestrzenio- 
ny; w jeziorach PnieIwo, Bobięcińskie M., Bytyń. 
Pleurotaenium trabecula v. rectum (D e l p.) W. et G. W e s t - Dość 
eurytopowy; w j. Pniewk,o. 


5 - Biologia X
>>>
66 


J. Bohr 


Docidium baculum B reb. - Słaby sfagnofil; na rdestnicy w j. Draw- 
skim. 
. Cosmarium Botrytis M e n e g h. - Bardzo pospolity gatunek; w więk- 
szości badanych jezior. 
Cosmarium Botrytis v. tumidum W i 11 e. - W j. Bobięcińskim M. 
Cosmarium Broomei T h w a i t e s - W j. Cietrzewie. 
Cosmarium cinnatum B r e b
 - Sfagnofil; w j. Pniewo. 
Cosmarium contractum Kir c h n. - Bardzo pospolity; w jeziorach 
Bytyń (dość często) i Radodzierz (mniej). 
Cosmarium granatum B reb. - W jeziorach Słone (dość często), 
Zbiczno i Partę czyny. 
Cosmarium Holmiense L u n d. - Torfowiskowy; w j. Bobięcińskim M. 
Cosmarium humile (G a y.) N o r d s t. - Bardzo pospo,lity; w jezio- 
rach Bobięcińskie Wlk., Kozie, Żurawinowe i prawdopodobnie w wielu 
innych. 
Cosmarium laeve Rab. - W j. Słonym. 
Cosmarium laticeps. G run. - Wj. Rą.duń. 
Cosmarium margaritiferum M e n e g h. - W j. Partęczyny. 
Cosmarium ochtodes N o r d Si t. - W jeziorach Zbiczno i Partę czyny. 
Cosmarium ornatum R a l f s. - Słaby sf,agnofil; w jeziorach Pni ewo, 
Bobięcińskie M. 
Cosmarium protractum (N ił g.) B e B a r y 
 W jeziorach Cietrzewie, 
Lipczyno i. Partęczyny. 
Cosmariu7n pseudamaenum W i 11 e - W jeziorach Bobięcińskie M., 
Cietrzewie, Dury, Kozie i Żurawinowe. , 
Cosmarium tetraophtalmum B reb. :- Pospolity głównie wśród sfa- 
gnum; w jeziorach Pniewo, Bobięciilskie M., Cietrzewie i prawdopodobnie 
w jeziolrze Ostrowite. 
Cosmarium Turpinii B reb. - W j. Kruszyńskim. 
Cosmarium sp. div. - W wielu jeziorach występują gatunki nie ozna- 
czone lub przeoczone. 
Arthrodesmus incus (B r e b.) H a s' s. - W. perifitonie na gałęziach 
zanurzonych w j. Żurawinowym. 
Xanthidium armat um (B r e b.) R a b e n h. - W j. Kozim. 
Staurastrum alternas B reb. - W jeziorach Pniewko i DrawiSkie. 
Staurastrum apiculatum B reb. - W j. Bobięcińskim Wlk. 
Staurastrum arachne R a l f s. - W j. Pni ewko. 
Staurastrum arctiscon (E h r.) L u n d. - W j. Pniewko. 
Staurastrum avicula B reb. v. subarcuatum (W i 11 e) W. We s t _ 
w j. Raduń. 
Staurastrum echinatum B reb. - W jeziorach lobeliowych Pniewo, 
Bobięcińs:kie M., Cietrzewie.
>>>
Zbiorowiska glonów perifitanawych 


67 


Staurastrum gladiosum T urn. - W jeziorach Bobięcińskie M., Kozie. 
Staurastrum gracile R a l f s. - Gatunek dość pospolity w perifitonie 
badapych jezior; w jeziorach Cietrzewie, Pniewko, Bytyń, Lipczyno, Ko- 
zie, Somińskie, Radodzierz, Partęczyny. 
Staurastrum mut.icum D e B a r y - W j. Pniewo. . 
Staurastrum paradoxus M e y e n - W jeziorach Bobięcińskie M., Żu- 
rawinowe, Słone, Łasińskie iZbiczno. 
Staurastrum subcruciatum C o o k e et W i 11 e - W 'j. Raduń. 
Starastrum vestitum R a l f s. - W jeziorach Cietrzewie i Kozie. 
Staura,strum sp. div. - Tak jak w przypadku rodzajów Cosmarium 
i Closterium w różnych jeziorach wystąpiły formy z rodzaju Staurastrum, 
nie oznaczone do gatunku. 
Euastrum binale (T u r p.) E h r. v. Gutwinskii S c h m i d l e - Sfa- 
gnofil; w j. Kozim. 
Euastrum bidentatum N a g. - Sfagnofil; w jeziorach lobeliowych 
Pniewo, Pniewko, Bobięcińskie M., Cietrzewie. 
Euastrum crassum (B r e b.) K li t z. - Sfagnofil; w j; Cietrzewie. 
Euastrum cuneatum J e n n. - W jeziorach 10lb eliowy ch. 
Euastrum elegans (B r e b.) K li t z. - W jeziorach lobeliowych. 
Euastrum obesum Ja h. - Najczęściej w wodach sfagnowych; na ło- 
dydze skrzypu w j. Pniewko. 
Euastrum pectinatum B reb. - W jeziorach lobeliowych. 
Euastrum pinnatum R a l f s. - Sfagnofil; w jeziorach Pniewko, Cie- 
trzewie i Dury. 
Euastrum validum W. et G. W e s t - Sfagnofil; w j. Żurawinowym. 
Euastrum verucosum B reb. - W jeziorach lobeliowych. 
Tetmemorus Brebissonii (M e n e g h.) R a l f s. - Typowy sfagnofil; 
w dystroficznych jeziorach Kozie i Żurawinowe. 
Tetmemorus granulatus (B r e b.) R a l f s - Sfagnofil; w jeziorach 
Cietrzewie, Kozie, Żurawinowe, Pniewko. 
Tetmemorus laevis (K 11 t z.) R a l f s. - Sfagnofil;. W. j. Pniewko. 
Micrasterias rotata (G e w.) R a l f s. - Sfagnofil; w j. Kozim. 
Micrasterias Thomasiana A r ch. - W plantonie jezior, rzadziej w tor-. 
fowiska'Ch sfagnowych; w j. Dury. 
Micrasterias truncata (C o r d a) B reb. - Głównie w sfagnach; czę- 
sto w jeziorach Pniewko, Cietrzewie, Żurawinowe, Kozie i Dury. 
Spondylosium pulchellum A r ch. - W jeziorze Bobięcińskim M. 
Onychonema filiformis B reb. - Sfagnofil; w j. Kozim. 
Desmidium cylindricum G rew. - Dość dużo w j. Pniewko. 
Hyalotheca sp. - W j. Bobięcińskim Wlk. 
Triplocerasgracile B a i l. - W wodach torfowych; w jeziorach Pniew- 
ko, Bobięcińskie M., Żurawinowe.
>>>
68 


J. Bohr 


Gymnozyga moniliforme E hr. - W wodach dystroficznych; w je- 
ziorach Cietrzewie, Dury, Kozie i Żurawinowe. 


Rhodophyta 


Asterocystis smaragdina R e i n s c h. - W stawach i kałużach; dość 
często w jeziorze Raduń i mniej w jeziorach Słone i Ostrowite. 
Batrachospermum sp - Bardzo dużo w j. Dury i mniej w j. Kozim. 


Udział poszczególnych grup systematycznych glonów w badanych zbio- 
rowiskach perifitonowych przediStawia tabela 2. 
Procentowy udział gatunków poszczególnych grup systematyczny
h 
glonów w zbiorowiskach perifitonowych jest zgodny z biologią tych glo- 
nów. Duży udział zielenic związany jest z istnieniem w tym typie glonów 


Tabela 2 - Table 2 
Liczba taksanów i ich pracentowy udział w zbiorowiskach 
perifitonawych 
Number af taxons and their participation in periphytan cammunities 
(in percen,t) 
Lp. Grupa taksonomiczna Liczba taksanów Pracentowy udział 
Participatian in 
No Taxonamic graup Number of taxons percen t 
1 Cayiwphyta 52 ]5 
2 G
aucophyta 1 
3 Pyrroph y ta 5 ::J::1 
4 Chrysophyta 144 41 
Chrysomonada
es 4 1 
BaciUariophyceae 136 38 
Xanthophyceae 4 1 
5 Ch
orophyta 148 42 
Volvocales 4 1 
Ch
orococca
es 27 7 
U
otricha
es 7 2 
Chaetaphorales 20 5,6 
C
adophora
es 2 1 
Oedogoniales 13 3,7 
Conjugatae 76 21,7 
6 Rhodophyta 2 l
>>>
Zbiorowiska glanów perifitonawych 


69 


całych rzędów, w sposób zdecydowanyprzystasowanych do życia osiadłe- 
gona przedmiotach zanurzonych w. wodzie, }ak np. glony z rzędu Ulo- 
trichales, Chaetophorales, Cladophorales i Oedogoniales. Jeśli chadzi 
o Oedogoniales ta faktyczna liczba gatunków jest znacznie większa ad po- 
danej w liście i tabelce. BardzO' wysoki pracent gatunków z rzędu Conju- 
gatae, glanów na pozór nie rriających specjalnych bialogicznych przystoso- 
wań do byt awania osiadłegO', wywołany jest dużym zróżnicowaniem i bo- 
gactwem form w tej grupie. Rodzaje Cosmarium, Closterium, Staurastrum 
i Euastrum liczą pa kilkaset gatunków każdy i występują z różnym nasi- 
leniem jakaściowym i ilaściowym we wszystkich zbiaTnikach wód słod- 
kich, z wyraźną preferencją wód miękkich i kwaśnych. Okrzemki, które 
stanowią drugą, pad względem liczebnaści żnalezianych gatunków, grupę 
są organizmami o dużej s
ali przystosawań bialogicznych, ekalogicznych 
oraz są bardzO' zróżnicawane systematycznie. Nieamal we wszystkich wa- 
dach śródlądawych, zwłaszcza tzw. twardych i półtwardych, okrzemki 
stanawią element daminujący pad względem liczby gatunków i częsta też 
daminują pad względem ilaściaw
.. Trzecią z kolei grupą są sinice. Typ 
sinic pad względem bialagicznym j
st również bardzO' urazmaicany. Zna- 
my gatunki, radzaje, a nawet rodziny sinic pTzystasowane prawie wyłącz- 
nie do życia planktawega lub asiadłego. Np. rodzaje Calotrix, Tolypotrix, 
Hapalosiphon są wyraźnie związane z perifitanem i niekiedy wyraźnie da- 
minują w zbiorowiskach perifitinawych. Pazastałe grupy glonów były re- 
prezentowane w nieznacznym stopniu. Z typu Glaucophyta, w którym jest 
zaledwie kilka rodzajów i niewiele gatunków, znaleziana bardzO' charak- 
terystyczny gatunek Glaucocystis Nastochinearum. Z krasnarostów, które 
są słabo reprezentowane w wadach słodkich, znaleziona tylko dwa gatun- 
ki. Nielicznie, rzecz naturalna, były reprezentawane w perifitanie syste- 
matyczne grupy glanów wolna i aktywnie pływających w tani wadnej, jak 
np. glony z typu Pyrraphyta, Chrysomondales, Valvocales. 
Większość glanów znalezionych w perifitanie badanych jezior należy 
da gatunków paspalitych i padawanych często w pracach algologicznych, 
dotyczących wód śródlądowych różnych abszarów kuli ziemskiej. Nie:" 
mniej znakamitą więkis,zość znalezianych stanawisk mażna uważać za no- 
we dla aQszarów, a niektóre nawet gatunki są podawane po raz pierwszy 
z terenu Palski. Wynika to stąd, że po pierwsze jeziara Polski północnej 
są ogólnie Isłabo opracowane pad względem algologicznym, po drugie 
szczególnie zbiarowiska perifitonowe jezior były przedmiatem bardzO' nie.,. 
licznych opracowań algalogicznych. Zakład Algolagii Polskiej Akademii 
Nauk w Krakowie opracował mapę (nie apublikawaną) z naniesionymi 
liczbami prac algologicznych dla poszczególnych powiatów Polski. Z mapy 
tej wynika, że na obszarze, na którym leżą badane jeziora, nie ma żadnych 
wzmiapek algalogicznych (powiaty szczęcipiecki, miastecki l tucholski,
>>>
70 


J. Bohr 


świecki, grudziądzki, brodnicki) lub było po kilka przyczynkowych publi- 
kacji, często z końca ubiegłego stulecia, jak np. prace C a s p a'r e g o 
(1879) z powiatu wałeckiego, B I' i c k a (1883), i z pierwszych lat obec- 
nego .stulecia, np. L u c h s a (1907). Jedynie jezioro Charzykowe w po- 
wiecie chojnickim doczekało się obszerniejszego' opracowania przez C a- 
b e j s z e k (1950). Z obszarów leżących w najbliższym sąsiedztwie nale- 
żałoby wymienić prace florystyczno-algologiczne T o I' k i (1912, 1914) 
z okolicy Bydgoszczy, K o z ł o w s k i e g o (1890), Wo ł o s z Y ń s k i e j 
(1911), Namyłowskiego (1922) i Liebetanza (1925) z Ku": 
jaw. Z dalszych terenów znane są prace algologiczne dotyczące wód Wiel- 
kopolski i terenów województwa gdańskiego. Flora glonów Wielkopolski 
została stosunkowo dobrze poznana i już w 1936 r. K I' a wi e c o w a 
(1936) w artykule podsumowującym wiedzę w tym względzie wymienia 
ponad 40 pozycji literatury. Obok prac czysto florystyczno...fizjograficz- 
nych z najstarszą pracą S y P n i e w s k i e g o z 1860 r. na terenie Wiel- 
kopolski były prowadzone prace .ekologiczne przez W a w I' z y n i a k a 
(1923-1931) i K I' a w i e c o w ą (1957). W a w I' z y n i a k(l. c.) wpro- 
wadza do swej pracy opis mikroflory osiadłej strefy przybrzeżnej, co od- 
powiada w zupełności pojęciu perifitonu w dzisiejszym znaczeniu, i wy_ 
mienia szereg gatunków typowo perifitonowych, z krótkimi cennymi 
informacjami o morfologii, biologii i ekologii tych gatunków. Z obszarów 
leżących na północ od badanych, dość dobrze poznano florę glonów z oko- 
lic Gdańska. Szczególnie należy wymienić prace L a k o w i t z a (1931) 
i S c h u l z a (1931), w których .wymienieni autorzy opracowali perifi- 
. ton jeziora pod Gdańskiem. 
Z prac algologicznych zajmujących się konkretnie perifitonem jezior 
Polski najcenniejszą jest dotychczas praca W o ł s z. y ń s k i e j (1923) 
z Jezior Wigierskich. Perifitonem roślinnym Wisły zajęła się W y s o c k a 
i opublikowała w 1952 r interesującą pracę, w której g.zczególnie-uwzględ- 
nia zagadnienia metodyczne. Ponadto należy wymienić prace P i e c 
 y ń- 
skiej (1959, 1961 i 1964), dotyczące zwierząt perifitonowych. 


VI. EKOLOGIA I BIOLOGIA GLONOW PERIF'ITONOWYCH 


_ Wpływ środowiska na poszczególne gatunki i na całe zbiorowiska jest 
zwykle czynnikiem decydującym o rozwoju i utrzymaniu się w przyrodzie 
określonych zbiorowisk roślin lub zgrupowań zwierząt. Poznanie nie- 
zmiernie złożonego mechanizmu działania zewnętrznych czynników na 
żywy organizm i reakcje organizmu na te czynniki jest rzeczą trudną i wy_ 
magającą zastosowania różnorodnych metod badawczych. Dotychczas po-
>>>
Zbiorawiska glonów perifitonowych 


71 


mima stałegO' razwaju ekalagii i narastania wiedzy z jej zakresu jesteśmy 
zaledwie upadstaw dakładniejszega paznania współzależnaści arga- 
nizm 
 śradawisko. Ekalagia glanów, raślin drabnych, bialagicznie pla- 
stycznych i licznych w różnych śradawiskach, jest nauką słaba jeszcze raz- 
winiętą. Jedną z naj starszych i najpawszechniej stasawaną metadą eka- 
lagiczną jest kajarzenie przyczyn - cech śradawiska - ze skutkami - 
reakcją organizmu, abserwawanych bezpaśrednia w przyradzie. Bardziej 
precyzyjną, nawacześniejszą met adą jest prawadzenie ukierunkawanych 
daświ.adczeń labarataryjnych. Tych astatnich, prawadzanych na paje- 
dynczych gatunkach i na całych zblarowiskach jest 'jeszcze' wciąż za mała 
w stosunku da patrzeb ekalagii apisawej, zajmującej się - zbiarawiskami 
glanów w ich naturalnych śradawiskach, w przyradzie. Nowacześniejsze 
opracawania algalagiczne, zwłaszcza zakresu astatnich dziesięcialeci, za- 
wierają zawsze duży materiał apisawy z zakresu ekolagii. Jeśli chadzi 
a ekalagię glanów perifitanawych ta dla przykładu mażna wymienić ze, 
starszych prace Wałaszyńskiej (1923), Dupłakawa (1932), 
G a d war d (1937), lub nawp!Ze publikacje M e s s i k a m m e r a (1942), 
B u d d e g o (1943), M a r g a l e f a (19':49), S y m ?' e n s a (1957) i inne. 
Celem wstępnegO' i agólnega zarientawania się w różnicach śradawiska- 
wych 26 badanych jeziar, sparządzana tabelę padabieństwa flar perifi- 
tanu tych jeziar (tabela 3). Przyjęta za,sadę, że skład flarystyczny perifi- 
tanu jeziar jest wykładnikiem aktualnych warunków ekalagicznych. Przy 
parównywaniu flar zastosO'wana metadę diagramu Czekanawskiego. Meta- 
dę Czekanawskiego, z dużym sukcesem wprawadzaną da badań flarystycz- 
nych ,przez K u l c z Y ń s k i e g a (1939-1940), w pracy algalagicznej 
użył pa raz pierwszy G a ł a w i n (1964). W niniejse;ym O'pracawaniu pa- 
służana się daświadczeniem G a ł a w i n a (L c.), stasując dla abliczenia 
współczynników padabieństwa ten sam wzór matematyczny Jaccarda 
i Steinhausa: 


2c. 100 
P=-- 
a+b 


gdzie: P = współczynnik padabieństwa w % 
c liczba gatunków wspólnych dla parównywanych ze sabą każ- 
dych dwu jezior 
a liczba gatunków pierwszegO' jeziara 
b liczba gatunków drugiegO' jeziara 


Utrzymana również ten sam padział wyliczonych współczynników na 
klasy przy graficznym ich przedstawieniu w tabeli CzekanO'wskiega. 
Z tabeli padabieństw flar perifitanawych badanych jeziar wynika wy- 
raźny padział wszystkich jeziO'r na dwie zasadnicze grupy. Pierwsza abej-
>>>
72 


J. Bahr 


Tabela 3 - Table 3 


Diagram podobieństw flor perifitonowych 
Diagram od: the similarity of the periphyton wegetation 


l 2 3 t,. 5 6 7 8 9mOQB

$Omm
V
n

I
 
J. Duru l 00 o 
J. Kozie 2 G . G,// . . 
J. Żurawinowe 3 . . 
J. Cietrzewie l, . . ClI ClI e . e ClI . e iii . . 
] Bobiecit7skie 5 . . . .0 'e0 e e o 00G e e 10 e 
J. Pniewlro 6 e o iii iii iii iii ek%:IiI
-01i1 . G . . . 

I}iewo 7 CI .. e .. e -0 e . .. e . .. .-/je 
J. Piekielko 8 " El .. CI) CI) e ClI ClI G G Q G CII-/j0 C11 
J. Bobiee. #. 90'0" CI G G Q ClI G G III (I) (I) (I) l) El 
] :J.strowde 10 e G ClI o 
M III G 
J Drawskie 11 G o ID o ClI iii iii 1:1 . 
JKrf1psko ,12 1/1 El " iii m I!JI I 
J. 7rzebieszki 13 o 'l; o . e " III 
I 
J Lipq(/no II, ClI o o o i!) 9 III 
JZbiczno 15 90 111 o o o 
J Padu/! 16 o o 0 o o 
J. Bt/tuń 17 G 010 9 l.) ClI 
J. Parteczunu 18 G Ił Ił 
J Somińskie 19 G Ił 10 G II o 
J. Kruszut7skie 20 o-/j01i10;; 
J. Radońskie 21 G o ClI 1:1 ClI '" ., 
J. Slone 22 '" o l.) CI o fil ID 
J Łasińskie 23 o @ o 0:11 " 
 
1 Zbuczno 2L, '// " 010 G 
l Trzesiecko 25 o l) III ..10 e-0 
J. Wie/imie 26 El G 9 fil III III 
.=1 [11=2 [!ll] = 3 
=4 0=5 0=6 
1 -  60'10; 2 - 50-60'10, 3 - 40-50'10; 4 - 30-40'10; 5 - 20-30'10; 6 -  20'10 


. \ - ' . 
muje 9 jezior: Dury, Kozie, Zurawinowe, Cietrzewie, Bobięcińskie M., 
Pni ewko, Pniewo, Piekiełko, Bobędzińskie Wlk. Druga obejmuje pozosta- 
łe 17 jezior: Ostrowi te, Drawskie, Krępskol Dł., Trzebieszki, Lipczyno, 
Zbiczno, Raduń, Bytyń, Partęczyny, Somińskie, Kru.szyńskie, Radodzierz, 
Słone, . Łasińskie, Zbyczno, Trzesiecko i Wielimie. Analizując wszystkie 
znane i dostępne do obserwacji cechy środowiska można dojść do wniosku, 
że obie grupy jezior różnią się zawartością soli wapniowych. Wapń dla 
życia roślin ma na pewno kolosalne znaczenie. M e s s i k o m m e r (1942) 
pisze, że zawartość wapnia w wodzie jest dominującym czynnikiem bio- 
logicznym. Pomijając omówienie skomplikowanej roli jonów wapniowych 
w środowisku wodnym i w organizmię należy zwrócić uwagę na jedno,
>>>
Zbiorowiska glan6w perifitanowych 


73 


wyraźnie uzewnętrzniające s
ę w przypadku perifitonu, zjawisko biolo- 
giczne jakim jest inkrustowanie się plech glonów wytrąconymi solami 
wapnia. Inkrustacje glonów perifitonowych są pospolite w wodach o do- 
statecznej koncentracji rozpuszczonych soli wapniowych. Trudno określić 
graniczną wartość potrzebnych koncentracji w konkretnych liczbach, ale 
być może kojarzy się to z określeniem limnologicznym wód miękkich 
(:i: poniżej 60 mglI Ca) oraz wód półtwardych i twardych. W odniesieniu 
do badanych jezior przeprowadzano prostą próbę na obecność inkrustacji 
przy pomocy kwasu solnego. Na tej podstawie stwierdzano zawsze obec- 
ność inkrustacji wapniowych w jeziorach grupy II i brak jej w jeziorach 
grupy 1. Dla przykładu można przytoczyć dokładne dane o zawartości 
wapnia, obliczonych przez S z m a l a (1959), dla niektórych jezior gru- 
py I: Bobięcmskie Wlk. 4,4 mg/l, Bobięcińskie M. 2,8 mg/l, Piekiełko 
3,1 mg/l, Cietrzewie 1,8 mg/l, Pniewo 4,4 mg/l. Na podstawie wymienio- 
nych danych w dalszej treści tej pracy używane będzie pojęcie "wody 
miękkie" w stosunku do jezior z grupy I i "wody twarde" do jezior gru- 
py II. 
W pracach ekologiczno-algologicznych (np. M e s s i k o m m e r 1. c., 
S y m o e n s 1. c.) wprowadza się pnjęcia gatunków glonów wapniolub- 
nych czyli kalcifi1nych, i gatunków kalcifobowych, unikających wody za- 
sobnej w wapń. Istnieją, jak zawsze w przyrodzie, gatunki pośrednie lub 
obojętne w Sltosunku do wapnia oraz gatunki fakultatywnie kalcifi1ne 
i kalcifibowe. Przykładem bardzo wyraźnej kalcifi1ności są glony rozpuSz- 
czające skały wapienne i glony inkrustujące swe plechy solami wapniowy- 
mi. Bardzo interesujące zjawisko strącania przez glony CaC03, w postaci 
inkrustacji lub szkieletów, jest jeszcze, jak stwierdza L e w i n (1962), 
mało poznane od strony fizjologii i biochemii. Dotychczasowe dane w tym 
względzie są oparte przede wszystkim na materiale morskim. 
Na podstawie analiz list gatunków glonów występujących w perifito- 
nie jezior o wodzie miękkiej, do kalcifobów należałoby zaliczyć następu- 
jące gatunki: Hapalosiphon fontinalis, Hapalosiphon intricatus, Tabellaria 
flocculosa, Eunotia exigua, Eunotia robusta v. tetraodon, Eunotia veneris, 
Frustulia rhomboides v. saxonica, Frustulia vulgaris v. capitata, wszystkie 
gatunki znalezione z rodzaju Pinnularia (brevicostata, gibba, interrupta, 
legumen), Neidiumproductum, Binuclearia tectorum oraz szereg gatun- 
ków z grupy Desmidiacae z wyjątkiem kilku z rodzaju Cosmarium, Stau- 
rastrum, Closterium. 
Nie sposób wymienić wszystkich gatunków w różnym stopniukalcifi1- 
nych, które wystąpiły w badanych zbiorowiskach perifitonu. Z wodami 
twardymi związane jest występowanie większości gatunków sinic, ziele- 
nic i okrzemek. Na szczególne podkreślenie zasługuje kalcifilność zielenic 
z rodzaju Chaetophora, Gongrosira, i Coleochaete, które inkrustują swoje
>>>
74 


J. Bahr 


plechy wapieniem. Wśród urozmaiconych rodzajów Oedogonium, BuZbo- 
chaete, Spirogyra, Mougeotia i Zygnema są zarówno gatunki kalcifilne, 
jak i kalcifobowe. Niestety występowanie tych glonów w stanie płonnym 
nie pozwoliło na bliżs:ze ich oznaczenie i wyróżnienie wśród nich gatunków 
kalcifilnych i kalcifobowych. 
W perifitonie wystąpiły również gatunki obojętne na jony Ca" i ga- 
tunki bardzo ubikwistyczne. Do takich gatunków należały np. Synedra 
uZna, Ceratium hirundinella, Pediastrum Boryanum. 
Z tabeli Czekanowskiego wynika dalszy podział jezior na mniejsze gru- 
py. Grupa I rozpada się na da])sze dwie: A i B. Wgrupie A znalazły się je- 
ziora dystroficzne z terenu Borów Tucholskich (Dury i Kozie) i z Pojezie- 
rza Brodnickiego Jezioro Żurawinowe. W grupę B połączyły się jeziora 
tak zwane lobeliowe: Cietrzewie, Bobięcińskie Wlk, Pniewo, Pniewko 
i Piekiełko. 
Jeziora dystroficzne - suchary, stwarzają bardzo charakterystyczne 
warunki ekologiczne dla żywych organizmów roślinnych i zwierzęcych. 
Odrębność limnologiczna i biologiczna tych zbiorników wodnych była już 
,niejednokrotnie podkreślana i opis
wana. Obok wielu innych cech zwykle 
eksponuje się w przypadku dystrofii odczyn wody, jako czynnik bardzo 
istotny ekologicznie. Odczyn wody jest częściej niżeli inne czynniki wy- 
mieniany w pracach ekologicznych i w związku z tym istnieją podziały 
na grupy ekologiczne na podstawie występowania glonów w wodach o róż- 
nym pR. R u d s e d t (1938) dzieli okrzemki na alkalibionty, alkali- 
file, indeferenty, acidofile i acidobionty. Znacznie częściej wymienia się 
prostszy podział glonów na acidofile i bazyfile. Najczęściej acidofilność 
k;jarzy ,się z kalcifobowością i odwrotnie - bazifilność z kalcifilnością. 
Wydaje się jednak, że pewne rÓżnice tych dwu bardzo podobnych ale nie 
identycznych zjawisk można wykazać na przykładzie flor perifitonowych 
jezior z grupy 1. 
Grupa I jezior posiadała szereg gatunków wspÓlnych dla wód o rÓż- 
nym odczynie, ktÓry w tych jeziorach waha się od 6,2 do 7,5. W jeziorach 
dystroficznych o pH 7 (podgrupa II A) wystąpiły gatunki tak zwane 
sfagnofilne, jak np. Frustulia rhomboides v. saxonica, PinnuZaria sp. div., 
Dinobryon cylindricum v. paZ.ustre. GatunkÓw tych nie znajdowano w je- 
ziorach lobeliowych (podgrupy I/B). W związku z powyższym wymienione 
gatunki są nie tylko kalcifobami, ale rÓwnież acidofilami. Glony torfo- 
wisk wy)sokich były przedmiotem badań w Polsce, między innymi K r a- 
w i e c o w ej, (1954), W Y s o c k i e j (1934), R u m e k (1946), K a- 
d ł u b o w ,SI k i e j (1951) i Was y l i ka (1961). PorÓwnanie list gatun- 
kÓw zamieszczanych w wymienionych publikacjach z listą gatunkÓw 
glonów perifitonowych w jeziorach grupy I/A upewnia, że gatunki te są
>>>
Zbiorowiska glanów perifitonowych 


75 


wyraźnie związane z wodami torfowisk wysokich i można je nazwać ga- 
tunkami sfagnofilnymi. 
Jeziora zaliczane dOi grupy I/B nie są tak jednolite w charakterze lim- 
nologicznym jak jeziora grupy I/A. Według' S z m al a (1959) należą one 
do różnych. typów limnologicznych, a wlspólną ich cechą jest występowanie 
reliktowych gatunków roślin naczyniowych: Lobelia. Dortmanna L.; Li- 
torella uniflora (L.) A s c h e I' s i Isoetes lacustris L. Dotychczas ba- 
dania florystyczne, np. D ą m b s k i e j (1965) nie wyjaśniają jednoznacz- 
nie przyczyn ekologicznych występowania wymienionych roślin relikto- 
wych. W każdym razie mniemanie, że są to jeziora oligotroficzne, np. D o- 
n a t (1926, 1927), ulega rewizji. Należy uznać słuszność przypuszczeń 
S z In a l ó w' (1965), że na występowanie roślinności lobeliowej obok tro- 
ficzności jeziora wpływają inne czynniki, jak np. kształt misy jeziornej. 
Może chodzi tuo oligotypowość pewnych tylko. czynników, na przykład, 
jak wykazano na przykładzie flory perifitonowej, jonów Ca". 
Z sześciu jezior lobeliowych, z których pobrano próbki perifitonowe, 
jezioro Cietrzewie było typowym sucharem. Jest to jezioro małe, położone 
wśród lasów sosnowych, na piaskach zandrowych. Najbardziej przypomi- 
na ono dystrofy z Borów Tucholskich. Bardzo wyraźną różnicą pomiędzy 
nimi jest brak w jeziorze Cietrzewie charakterYistycznego tła roślinności 
torfowiska wysokiego, nasuwającego się na lustro wody. W Cietrzewie 
wykształciła się piaszczysta ławica litoralowa, na której rozwijają się ze- 
społy roślin lobeliowych. Torfowisko wysokie jest ograniczone tylko do 
brzegów jeziora. Perifiton tego jeziora, jak widać z tabeli Czekanow- 
skiego, jest bliski pod względem florystycznym perifitonowi jezior dystro- 
ficznych grupy II A. Podobieństwa te wyrażają się wspólnym wyst
pie- 
niem niektórych gatunków sfagnofilnych, np. Tabelaria flocculosa, Binu- 
cleariatectorum. W jeziorze Cietrzewie brak jest jednak najbardziej 
charakterystycznych sfagnofili, jak Frustulia rhomboides v. saxonica, Di- 
nobryon cylindricum v. palustre, Eunotia i Pinnula1"ia sp. div. 
Pozostałe jeziora lobeliowe leżą najczęściej w bezodpływowych kotlin- 
kach na glinach i piaskach z głazami i są otoczone głównie lasem liścia- 
stym. Tylko brzegi jeziora Pniewko i Bobrięcińskie M. na niewielkich od- 
cinkach graniczą z lasem sosnowym i w tych miejscach zauważono frag- 
menty torfowisk wysokich. Prawdopodobnie flora tych jezior nawiązuje 
do flor perifi.tonowych jezior dystroficznych. Natomiast jeziora Pniewo, 
Piekiełko, a zwłaszcza Bobięcińskie Wlk. poza ub9stwem w wapń i lobe- 
liową florą wykazują powiązania z jeziorami mezotroficznymi i eutro- 
ficznymi. Objawia się to we florze perifitonowej tych jezior. W perifitonie 
jeziora Bobięcińskiego Wlk. spotykamy już gatunki glonów scharaktery- 
zowane jako kalcifilne np. Coleochaete. Jezioro Bobięcińskie ze względu na 
swoją wielkość stwarza dosyć różnorodne warunki ekologiczne. Pod wzglę-
>>>
76 


J. Bahr 


dem charakteru perifitonu jest ono podobne do jeziora Windermer wAn- 
glii (G Ol d war d 1937). G o d war d (1. c.) wyróżniła bardzo trafnie 
dwa typy strefy litoralowej : "brzeg organiczny" z roślinnością litoralową, 
przypominającą roślinnpść jezior eutroficznych (trzcina, oczeret jeziorny 
itp.) oraz "brzeg nieorganiczny" z grubym piaskiem i głazami, z roślin- 
nością lobeliową. Perifiton obu typów litoralu różnił się podobnie jak 
w Bobięcińskim Wlk. większym udziałem gatunków glonów znanych z je- 
zior eutroficznych przy brzegu "organicznym" i więk,s:zym udziałem glo- 
nów typu kalcifobowego; acidofilnego przy brzegu "nie ograniczonym". Na 
uwagę zasługuje fakt wystąpienia w -jeziorze Pniewko i Bobięcińskim Wlk. 
sinicy Symploca sp. Gatunek ten tworzy odrębne zbiorowisko perifitono- 
we w eutroficznych jeziorach Trzesiec
o i Wielimie. Na wysitąpienie tego 
gatunku w jeziorach lobeliowych, obok innych troficznych czynników, 
mogło wpłynąć bliskie położenie wszystkich trzech jezior obok siebie; 
Grupa pierwsza jezior łączy się z jeziorami grupy II poprzez jeziora 
Bobięcińskie Wlk. i Ostrowite. Oba te jeziora są zaliczane przez limnolo- 
gów do jednego typu jezior a-mezotroficznych. Istnieją zasadnicze różni- 
ce ekologiczne pomiędzy obu jeziorami. Bobięcińskie Wlk. ma wodę kwa- 
śną pH = 6,8, Ostrowite zasadową pH = 8,2, Bobięcińskie ma zaledwie 
4,4 mglI Ca, w jeziorze Ostrowite perifiton był bogato inkrustowany 
wapniem. Zauważono jako w,spólną cec;hę dla obu omawianych jezior do- 
datnią reakcję na próbę inkrustacji żelazowych plech glonów oraz dużą 
przeźroczystość wody. Za gatunki wspólne dla obu jezior należy uznać 
Glaucócystis Nostochinearum, Chaetosphaeridium Pringsheimii i Apha- 
nochaete repens. Gatunki te w innych badanych jeziorach wystąpiły w bar- 
dzo nieznacznych ilośc
ach. 
Jakkolwiek w 1.1 grupie jezior istnieją różnice we florze perifitbnu 
poszczególnych jezior, to jednak różnice te nie są tak duże, aby można 
na ich podstawie wyróżnić zasadnicze 'podgrupy. Perifiton wSiZystkich je- 
zior grupy II jest jednolity, ma wiele elementów wspólnych w skład
ie 
gatunkowym oraz wiele wspólnych cech biologicznych jako zbiorowisko. 
Pewną odrębność wykazują w stosunku do pozostałych dwa a-mezotro- 
ficzne jeziora: Drawskie i Ostrowite. Odrębnoś'ć ta wyraża się mniejszym 
udziałem w perifitonie Cladophora glomerata'i większym udziałem ziele- 
nic epifitycznych (Chaetosphaeridium, Aphanochaete). Cladophora glo- 
merata je,st ważnym i częstym składnikiem perifitonu w jeziorach Polski 
północnej. 
Występuje w alkalicznych wodach półtwardych i twardych, co potwier- 
dza Van ci e n H O e k (1963) pisząc, że Cladophora glomerata występuje 
w wodach o pH w granicach od 7,5 do 8,5. Zauważono uzależnienie wystę- 
powania Cladophora glomerata od przeźroczystości wody, czyli od wa- 
r\lnków fotycznych. Mianowicie w miejscach dobrze naświetlonych Cla,-
>>>
Zbiorawiska glon6w perifitonawych 


77 


dophora przegrywa walkę o miejsce w perifitonie z gatunkami bardziej 
światłożądnymi, jak np. różne gatunki z rodzajów Oedogonium, Bulbo'chae- 
te, Spirogyra, Mougeotia i inne. Stąd w jeziorach mezotroficznych o du- 
żej przeźroczy,stości wody, praktycznie sięgającej w strefie litoralowej do 
dna, Cladophora nie występuje w perifitonie na makrofitach. W miarę 
zmniejszania się przeźroczystości Cladophora pojawia się przy dnie 
i w wodach bardzo nieprzeźroczystych od samej powierzchni wody. Z dru- 
giej strony Cladophora, jak wynika z obserwacji i literatury, zdobywa 
przewagę nad innymi gatunkami wśrodowLskach silnie lotycznych. Tylko 
w ten sposób' można sobie wytłuma.czyć częste dominowanie gałęzatki 
w perifitonie potoków i rzek oraz w jeziorach w strefach silnego falowa- 
nia, w litoralu pozbawionym roślinności. Cladophora glomerata jako glon 
o makr
skopowych dużych plechach i dwuletni posiada specy;ficzną florę 
epifityczną, np. Cocconeis pediculusi endofityczną, np. Ectochaete oraz to- 
warzyszącą. Obecność lub nieobecność Cladophoraw zbiorowisku perifito- 
nowym bardzo wyraźnie rzutuje na charakter całego zbiorowiska. 
W badanych jeziorach znajdowano w różnych jeziorach zbiorowiska 
perHitonowe z, Cladophora i bez niej. W jeziorach o dużej przeźroczystości 
wody, jak w śródleśnych jeziorach Krępsko Dł. (4,7 m), Trzebieszki (4,3 m), 
Zbiczno (4,0), p
zeważa typ zbiorowisk bez gałęzatki. W silnie zeutrofizo- 
wanych jeziorach, jak np. Jezioro Łasińskie gałęzatka była glonem domi- 
nującym. 

'S,zystkie glony występujące w perifitonie można zakwalifikować do 
odpowiednich grup czy typów ekologicznych. Wyróżnianie typów biolo- 
gicznych może być oparte na różnych kryteriach i różnych objawacp. bio- 
logicznych glonów. S z a fe r (1964) w odniesieniu do roślin naczyniowych 
podkreśla, że wszelki podział na typy biologiczne jest zawsze nieścisły 
i dowolny. Rzeczą istotną w doborze właściwych kryteriów podziałów 
biologicznych jest wg S z a f e r a (1. c.) uwzględnienie zjawiska ephar- 
monii, czyli harmonii rośliny,. jej morfologii w całości, lub w określonych 
organach z otoczeniem. Na tej podstawie wyróżnia się formy życiowe 
roślin. Narazie nie znamy powszechnie używanych systemów form życio- 
wych glonów. M a r g a l e f (1947) słusznie proponuje podział glonów peri- 
fitonowych na typy biologiczne w oparciu o sposób i stopień powiązania 
gatunku glonu z podłożem. Wymienia on osiem grup biologicznych, które 
mo!Żna nazwać :Dm'mami życiowymi. Są to następujące grupy glonów: 
1. Glony nitkowate, rozgałęzione lub nie, przytwierdzone do podłoża 
przy pomocy rizoidów, komórek chwytnikowych, chwytników itp. Stopień 
związania z podłożem jest bardzo ścisły. Glony te w formacjach perifito- 
nowych odgrywają kolosalną rolę. Stanowią trzon strukturalny zbioro- 
wiska i budują głównie warstwę A. 
2. Glony nitkowate, najczęściej nie rozgałęzione, bez specjalnych orga-
>>>
78 


J. Bohr 


nów przytwierdzających je do podłoża, oplatających się wokół nici glo- 
nów ż warstwy A. Typ glonów w perifitonie ważny niekiedy liczny w zbio- 
rowiskach perifitonówych, budujący warstwę At. 
3. Glony kolonialne w postaci bla(szek, kulek, naskorupień itp. Glony 
tej grupy są zdolne do zajmowania miejsca na ,substratach świeżo zanu- 
rzonych w wodzie i w warunkach szczególnie sprzyjających mogą tworzyć 
odrębne zbiorowiska (pecton wg lVI a r g a l e f a 19'49). W większości zbio- 
rowisk perifitonowych tworzą warstwę B. 
4. Glony występujące w postaci taśm, zygzaków itp. Podobnie jak glo- 
ny z typu drugiego (nitkowate, nie przytwierdzone do podłoża) oplatają 
nici glonów przytwierdzonych. Różnica w porównaniu do glonów nitkowa- 
tych polega na luźnych związkach poszczególnych komórek budujących 
taśmy czy zygzaki, na łatwości ich rozrywania się i rozpadania na frag- 
menty. 
5. Epifity przytwierdzające się do podłoża za pomocą stylików gala- 
retowatych. Typ ten odgrywa niemałą rolę w zbiorowiskach perifitono- 
wych. Dzięki ekonomicznemu wykorzystaniu miejsca przytwierdzania się 
do podłoża, maksymalnie wykorzystują warunki fotyczne i zagęszczają 
zbiorowisko glonów. 
6. Epifity bezpośrednio przytwierdzające się do podłoża rośliny gospo- 
darza - phorophytu (termin O c h s n e r a 1928 wg B ark m a n a 1958). 
Epifity mogą blYć kilku rzędów (epifity na epifitach). Glony tego typu są 
w perifitonie zwykle dość li!::zne i odgrywają dużą rolę. 
7. .Epifity fakultatywne. Przy obecnym niedostatecznym stanie wiedzy 
o biologii poszczególnych gatunków glonów bardzo często trudno określić 
stopień epifityzmu danego gatunku glonu. Jest szereg gatunków rozwija- 
 
jących się tylko w pewnYm okresie swego życia w postaci osiadłej, a na- 
 
stępnie wolno pływających, lub odwrotnie - przechodzących z planktonu 
do perifitonu w okresie podziałów itp. 
8. Glony wolno pływające, ale biologicznie wyraźnie związane z peri- 
fitonem. Związek z perifitonem może występować przez bezpośrednie, nie 
dające się zauważyć przytwierdzenie do podłoża przy pomocy wydzielin 
organicznych lub mechanicznego zatrzymywania się wśród gęstej sieci 
glonów nitkowatych. Związek z perifitonem może być też oparty na za- 
sadach bardziej złożonych, biochemicznych. Rozwój tych glonów może być 
stymulowany przez substancje innych glonów perifitonowych. 
Analiza udziału (spektrum biologiczne) poszczególnych typów biolo- 
gicznych - form życiowych w zbiorowiskach perifitonowych - pozwala 
na pełniejszą charakterystykę zespołu oraz określenie jego zharmonizowa- 
nia z otoczeniem.
>>>
Zbiorowiska glonów perifitonowych 


79 


VII. ZESPOŁY GLONOW PERFITONOWYCH 


Opierając się na przedyskutawanej w pracy a zespałach glanów peri- 
fitanawych w jeziarze Mamry (B a h r 1962) zasadzie, że glany peritana- 
we w jeziarach twarzą niezależne zespały (assacjacje) raślinne, przeana- 
lizawana zbiarawiska perifitanawe z 26 jeziar PO'lski półnacnej pad kątem 
ich przynależnaści da akreślanych zespałów. 
Istnienie zespołów glanów perifitana.wych araz mnżliwości' zastasawa- 
nia metad fitosocjalagicznych szkały francuska-szwajcarskiej da ich badań 
patwierdza między innymi M e Si s i k a m m e r (1942). Przeprawadza an 
.na ten temat bardzo. szeraki wywód aparty na abszernej literaturze i włas- 
nych obserwacjach. M e s s i k a m m m e r (1. c.) pisze, że: "papulacja nie 
jest asocjacją. Domino.wanie jest tylkO' jedną z cech, która charakteryzuje 
związki gatunku z zespałem". DO'tychczas w literaturze algolagicznej bar- 
dzo. często przy określaniu zespołów poprzestawana na daminacji jaka 
głównej i jedynej cesze akreślającej zespały. Pamijana fakt występawania 
w zbiarawisku glanów mniej licznych, ale charakterystycznych dla akreś- 
lanego. zbiarawiska i śradawiska. 
Zastasawanie metad fitasacjalagicznych da badań algalagicznych znaj- 
duje wciąż nawych zwalenników w różnych aśradkach badawczych. 
W Palsce razwijają się abecnie badania fitasacjalogiczne zbiarawisk glonów 
metodą opracowaną przez, S t a r m a c h a (1962). S t a r m a c h (1. c.) 
apracawał aryginalny; dakładny spasób ujmawania iiaściawaści zbiaru 
glanów. Główna uwaga aśradka krakawskiego. skiero.wana jest na zbiara-:- 
wiska glanów asiadłych w rzekach i z tego. zakresu apublikawali datych- 
czas prace S t a r m a c h (1961), K a w e c'k a (1964), Was y l i k (1965), 
C h u d y b a (1965). Są również pozytywne próby zastasawania tej metady 
da badań zbiarowisk fitaplanktonawych stawów (S z k l a r c z y k - G a z- 
d a w a 1965). 
W paprzednim razdziale przy pamacy analizy metadą Czekanawskiega 
przeprawadzana padział paszczególnych zbiaro
¥isk perifitanawych na 
grupy ekalagiczne. Znaleziana pewne zależnaści występawania gatunków 
glanów ad kO'nkretnych czynników ekalagicznych, jak zawartaści Ca.., ad- 
czynu wady, przeźraczystaści, ruchu wady itp. Analiza fitasacjalagiczna 
tych grup ekalagicznych wykazała zgadnaść z kankretnymi zespałami lub 
admianami zespałów. 


Zespól Hapalosiphono-Tabellarietum calcifobum 


Odrębnaść flarystyczną stwierdzana w jezi
rach dystraficznych Dury, 
Kazie i Zurawinawe. Odrębnaść ta wyraziła się wystąpieniem gatunków 
kalcifabawych i równacześnie sfagnafilnych (= acidafilnych). Tabela 4
>>>
80 


j. :Bahr 


zdjęć fitosocjologicznych, sporządzonych na podstawie materiałów peri- 
fitonowych z tych jezior, pozwala na przeprowadzenie analizy i syntezy 
fitosocjologicznej omawianego zbiorowiska. 
Okazuje się, że zbiorowisko perifitonowe na makrofitach i na zanurzo- 
nych gałęziach jest, według terminologii M a r g a l e f a (1949), typu plo- 
konu. Spektrum biologiczne wykazuje przewagę glonów nitkowatych 
uczepionych do podłoża (warstwa A). Najważniejszą rolę odgrywa ze 
względu na wysoką klasę stałości w warstwie A, sinica Hapalosiphon intri- 
catus. W warstwie A1 znaleziono poza tym sied
m gatunków glonów 
1: trzech grup systematycznych: okrzemek (2 gatunki), zielenic (4 gatunki) 
i z różnowiciowców (1 gatunek). Najwyższą klasę stałości (V) uzy;skała 
okrzemka TabelIaria flocculosa. Brak jest zupełnie glonów w warstwie B 
(z wyjątkiem jednego wypadku wystąpienia Nastoc paludosum w jeziorze 
Kozim). Natomiast w warstwie C notujemy szereg gatunków, które stano- 
wią dość pokaźną wartość ilościowości zbiorowej, a jest wśród nich kilka 
gatunków o wysokiej klasie stałości, np.Frustulia rhomboides v. saxonica, 
Eunotia veneris oraz kilka gatunków z rodzaju Pinnularia. Drugą co do 
liczebności po warstwie A jest warstwa D, w skład której wchodzą przede 
wszystkim glony z grupy Desmidiaceae, wśród których wyróżnia się Mi- 
cracterias truncata ze względu na wysoką klasę stałości (V). 
Omawiane zbiorowisko jest bardzo zbliżone do zespołu Micrasterias 
truncata-Frustulia saxonica, wyróżnionego, przez M e s s i k o m m e r a 
(1942) w wodach torfowisk wysokich i przejściowych w Alpach Szwajcar- 
skich. Spośród podanych przez M e s s i k o m m e r a (1. c.) gatunków cha- 
rakterystycznych znaleziono: Frustulia rhoboides v. saxonica(u Messi- 
kommera Frustulia saxonica), Netrium digitus, Euastrum binale f. Gutwin- 
s
ii (u ME!ssikommera varietas Gutwinskii), Arthrodesmus incus, 
Staurastrum paradoxum oraz sinicę Hapalosiphon intricatus pokrewną do 
Messikommera Hapalosiphon fontinalis. Oba gatunki . wg B u d d e g o 
(1944) mają podobne wymagania pod względem ekologicznym. 
Wszystko wskazuje na to, że zbiorowisko perifitonow'e dystroficznych 
jezior należy do zespołu wyróżnionego przez Messikommera. Wydaje się 
jednak, że na podstawie obszerniejszych materiałów (Messikommer dyspo- 
nował qwoma próbkami) należy prz.eprowadzić rewizję W ujęciu gatunków 
charakterystycznych i nazwie zespołu. Ze wzlędu na dużą. rolę w budo- 
wie zespołu, wysoką klasę stałoŚci i znaczny udział ilościowy należałoby 
w nazwie zespołu podkreślić udział sinicy Hapalosiphon, tym bardziej że 
. sinica ta wykazuje jednocześnie duży stopień wierności w opisywanym 
zespole. Większość autorów (S y m o e n s 1951, Kra w i e c ow a 1957, 
1964 i inni) podkreśla występowanie tego rodzaju w wodach torfowisk 
wysokich. Drugim gatunkiem wykazującym dużą stałość i wierność w zes- 
pole jest okrzemka TabelIaria flocculosa.Wzwiązku z tym proponujemy
>>>
gj 

 'eJ 
.b: 8, 
g "" 
........ 
:0. 0 
&G ClI 
a 
 
.
 e 
r
 

.
 
"'-O 
.g.... 
.... u 
.... o 
&G 
 
, bO .... 
C » 

if 


Tabela 4 - Tabele 4 
Zespół (Association): Hapc:doaiphono-TabeUarietum calcifobum 
variant: Frustulia rhomboides v. saxonica P.t MiCTastericJs truncata 
1234
1
789 
a a a a a a n a a 

 
 
 
 
 
 
 
 
 


Numer zdjęcia 
No ol record 


Data 
Date 
Głębakość wody cm 
Depth ol water cm 


Nazwa jeziora i substrat 
Name of lake and substrat 


Warstwa (layer) A 
ch,z Hapalosiphon intricatus 
Oedogoniumsp. div. 
Batracho8pe'rmum sp. 


chiz 


I 
chiz 


chiz 


chiz 


Warstwa (layer) At 
TabeUaria floculosa 
M ougeotia. sp. 
Gymnozyga monHiforme 
.Binudearia- tectorum 
iFragilaria vire8cens 
M icrospora 8p. 
Tribonema viride 


ClI 
.t:! 
QI' 
'ii! 
bO"" 
ClI 
CII,c 
C U 
o C 
N &G 
S-t S-t 
='.0 
s:: "CI 
tS ClI 
I bO 

 
»8 
!:;.o 
Q 
 


.+ 
+ 
+ 
4 


80 


+ 
+ 
5 


+ 
+ 


+ 
+ 


1 
+ 


r 
+ 


2 
+ 


+ 


+ 


100 


li 
.. 


g 
t! 
O 
o 
£: 
tI 
.... 
o 
Q. 
I 
» 
S-t 
=' 
Q 


+ 


4 


+. 
2 
+ 
+ 
+ 
+ 


+ 
+ 
+ 


1 


2 
+ 


r 
1 


+ 


80 


Gl 
'N 
QI' 
'ii! 
bO"" 
ClI Gl 
s::,c 

 
 

 S-t 
;.0 
N "CI 
ClI 
I
 
Gl Gl 
.t:! e 
0.0 

 
 


2 
+ 
3 


1 


+ 
+ 


+ 
+ 


1 


+ 
+ 
1 


2 


+ 


1 


+ 
+' 
1 


3 
1 
1 


r 


+ 


+ 


80 


Gl ClI 
'N ';:3 
CI' ClI' 
- - 
&G &G 
tli) bO 
ClI ClI 
s:: 6 
2 N 
S-t !:; "" 
a 
 s:: Gl 
tSu tS-5 
I f I 
 
CII.O GI.o 

 "CI 
 "CI 
o Gl o ClI 
.
 tf .
 tf 
&G e &G e 
S-t.o !:;.o 

 
 N 
 


5 
5 


+ 


2 
+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


r 


+ 


70 


40 100 100 100 


&G 
s:: 
s:: 
.
 
u.... 
:a ; 
g-a. 
l;g 
o 
&G C 
C o 
.... "CI 
:v1.!ł 
e,t 
I 8 
ClI o 
';:1 6 
o e 

 


4 
5 


+ 
+ 


-' 


l 
+ 
+ 


+ 


1 
+ 
1 


1 


r 


+ 
+ 


+ 
1 


3 
+ 


+ 
+ 


+ 


2 


+ 
+ 


1 


+ 
+ 


3 


1 


1 


3 
1 
+ 


r 


+ 


+ 


li 
.. 
l- 
ti 

 
R- 
os 

 
I 
ClI 
.
 

 


2 


+ 
2 
3 
2 
1 
+ 
+ 


+ 
+ 


1 


+ 
+ 
2 


r 


1 


+ 
1 
1 
+ 
+ 


+ 
+ 


r 


li 
.. 
l- 
ti 

 
R- 
os 

 
I 
» 
!:; 
Q 


1 
+ 


+ 
3 
+ 


+ 


+ 
+ 


r 


+ 
1 


r 


+ 


+ 


1 
1 
+ 
1 


+ 


1 


r 


'+ 


li 
.. 
l- 
ti 

 
R- 
os 

 
I 
Gl 

. 
o 
s:: 
'fi 
&G 
S-t 

 


» 
u 
s:: 
&G 
......... 
Gl II 
a c 
.
 8 
bO- 
o &G 
_ U 
o.... 
..... bO 
U o 
li 'O 
o.... 
:::: g 
:::: 
 
Ji.!
 
O.c 
-j:I, 
.$.... 
II o 
&G II 
:a II, 
_ &G 

U 


V 
IV 
III 


V 
IV 
IV 
111 
IV 
11 
I 


I 


V 
V 


V 


III 
III 
1II 


Dl 
In 
I 
I 


IV 


III 
IV 
rv' 
IV 


IV 
ID 
1II 


III 


III 


In 
11 
11 
11 
I 
I 



 
o 

 
.2 ,t 
Ji.!:;j 

 fa 
&G 
 
.... C' 
C s:: 
'2m 
J1::s 


&G 
13111 

.5 
o 
 
j:I,
 
.b: u 
'd "O 
,
 + 
N 
 
u.... 
- u 
oC);;::I 

" 

 o 
U 


Warstwa (layer) B 
Nostoc paludosum 


ch/z 


Warstwa (layer) C 
Frustulia rhomboides v. saxonica 
Eunotia vencris 
Pinnularia interrupta, legumen, brevi- 
costata, gibba, v. subundulata 
Eunotia robusta v. tetraodon, lunaris, 
, v. capitata, exigua. 
Frustulia vuZgaris v. capitata 
Dinobr1łon c1łlindricum v. palustre 
Diatomae sp. div. (Epithemia sp., 
Nitzschia amphibia, Gomphonema 
ecuminatum, Amphora ovalis, Ach- 
nanthes affinis, Neidium productum, 
Stauroneis anceps) , 
Calotrtr: fusca 
Chroococcus' obliteratus 
Onychonl!
 fHiformis 


+ 
l 


+ 
+ 
+ 


+ 


+ 
+ 


+ 


1 


+ 
+ 


+ 
+ 


2 2531 
1 2004 
1 2033 


+ 
1 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


63 
809 
422 
199 
58 
2 
1 


chlz 


Warstwa (layer) D 
MiCTaBterias truncata 
l.ftcrasterias rotata, Thomasiana 
v. notata 
Merismopedia punctata 
N etrium. dtgłtus 
Cosmarium ,pseudamoenum, humile 
Closterium uZna, ltneatum, didvmoti- 
cum, parvulum, lunula, f. błcorwezum 
Penium didymocarpum, silvae-nigrae 
Tetmemorus Brebissonii, granula"" 
StauraBtrum vestitum, gladiosum, gra- 
cile, paradoxum 
Euastrum pinnatum, binale f. Gutwin- 
skif, validum 
ScenedesmuB quadricauda, v. abundans, 
v. seto su B 
Syn d er a 4CUS 
Xanthidium a7'matum 
'PediaBtrum tetrQ.8 
Peridin£um Willei, palustł'e 
Arthrodesmus incus 


1 


194 


1 ,311 
+ 10 


,"\ 


+ 5 


+ 4 
+ 3 
1 1055 


r, 0,5' 
+ 394 
+ 2 
+ 1 


1 


485 


+ 
1 
+ 
+ 


1 
4'78 
82 
221 


'.....,.;; 


1 
+ 
+ 


893 
112 
112 


r 


1 


+ 
+ 
+. 
+ 
+ 
+ 
r 


2 



 


3 
2 
2 
1 
l 
1 


Gatunki sporadyczne (s porad i c species): Bulboichaete sp. (8), HapaloJtphon lute olu s \3), Dinob",on bavaricum (8), Ulotrix 00- 
tiabUe (3), Merismopedia glauca (8),Qtłm7lOdinium sp. (13), Pleurotaentum nodoaum, f. Borgei (5). 
Gatunki planktonowe (planctonic species): Tabellaria fenestrata, Fragilariaconstruens.
>>>
Tabela 3 - Tabele 5 


Charakterystyka zespołu (character af association) Hapalosiphono - Tabellarietum 
calcifobum, variant Frustulia rhomboides v. saxonica et Micrasterias truncata 
Liczba zdjęć (Num ber af records): 9 
Liczba taksa nów (Number od taxans): 37 
Liczba taksanów w poszczególnych zdjęciach 
(Number af taxans in particulare records) 


- 24 


max. 
średnio 
(mean) 
min. 


-- 19- 
- 14 


Spektrum flarystyczne - Floristic spectrum 


Grupa taksanomiezna Liczba Ilaściawość Suma współ- 
czynników 
Lp. (Taxanamic group) gatunków zbiarawa pokrycia 
Na Typ biologiczny Number Collective Sum of coeffi- 
(Biologicaltype) of species quantity cieflts af co- 
vering 
l 2 3 4 5 
1 Cyanophyta 5 4,5 3594 
2 Pyrrophyta 1 0.5 l 
3 Chrysomonadales 1 1 1051 
4 BaciUarioph yceae 9 4,6 458 
5 Xanthoph yceae l ,0,5 1 
6 Chlorococcales 2 1 4 
7 Ulotrzchales 2 1,5 201 
8 Oedogoniales l 1 2C04 
9 Zygnemataceae l l 809 
10 M esotaeniaceae 1 0,5 62 
11 Desmidiaceae 12 6,2 2261 
12 Rhodophyta 1 1 2083 


Spektrum bialogiczne - Bialogical spectrum 


1 


2 


3 


4 


5 


1 Glany nitkowate (przytwierdzone) 3 4 6628 
Filamentaus a1gae (sessile) 
2 Glony niltkawate (wolne) 6 3,5 1434 
Filamentous algae (free) 
3 G1any kalanialne 1 0,5 '194 
Colanial algae 
4 Glany cenobialne 2 l 122 
Caenabial algae 
5 Epifity na stylikach 1 l 1055 
Epiphytic a1gae (an gelationus feet) 
6 Epifity bezpaśrednie - - - 
Epiphytic algae (directly a:tached) 
7 Epifity fakultatywne II 4,1 731 
Epiphytic algae (facuUative) 
8 Glony wolno pływające 16 8,8 2380 
Free-flaating algae 


6 - Biologia X
>>>
82 


J. Bahr 


wprowadzenie do nazwy zespołu nazw rodzajowych obu glonów oraz uzu
 
pełnienie określeniem zasadniczej cechy ekologicznej środowiska, w któ- 
rym zespół się rozwija, tzn. ubóstwO' wapnia. Pełna nazwa zespołu brzmia- 
łaby: Hapalosiphono TabeLlarietum calcifobum (M e s s i k o m m e r 1942) 
comb. nov. 
Zespół ten może występować w przyrodzie w różnych' wariantach, 
facjach i aspektach. Na przykład w przypadku badanych zbiorowisk peri- 
fitonowych wyróżniono wariant i fację tego zespołu w jeziorach dystro- 
ficznych. 
Wariant z Frustulia rhomboides v. saxonica et Micrasterias truncata 
występuje w wodach wyraźnie związanych z torfowiskami wysokimi i od- 
powiada w dużej mierze zbiorowiskom opisanym przez M e s s i k o m m e- 
r a jako zespół. 
I'acja z Batrachospermum (zdjęcia 1, 2, 3). Krapnorost ten wystąpił 
w postaci dużych, ciemnozielonych, galaretowatych pO'rośli na makrofitach 
i zanurzonych gałęziach w jeziorze Dury (obficie) i Jeziorze Kozim (mniej). 
Nie znaleziono tego glonu w Jeziorze Żurawinowym, w którym poza tym 
perifiton był bardzo podobny. Trudno w 'tej chwili wskazać czynnik eko- 
logiczny warunkujący wystąpienie lub niewystąpienie Batrachospermum, 
sp. w perifitonie dystroficznych jezior. Jedynym gatunkiem występującym 
wyłącznie w facji z Batrachospermum jest, oprócz Batrachospermum, roz- 
wijająca się endofitycznie w galarecie krasnorostu sinica Calotrix fusca. 
Wbrew przypus:zczeniom w sześciu badanych jeziO'rach lobeliowych 
zbiorowiska perifitonu nie tworzyły odrębnego zespołu glonów. Pomimo 
dużej różnorodności środowiska i składu florystycznego perifiton roślin- 
ny z tych jezior należy zaliczyć do zespołu Hapalosiphono-TabeLlarietum 
,. calcifobum. Z gatunków i rodzajów glonów charaktery,stycznych dla zes- 
połu, w perifitonie jezior lobeliowych wystąpiły: Hapalosiphon fontinalis 
(klasa stałości IV), TabeLlaria flocculosa (klasa stałości V) oraz Binuclearia 
tectorum, Micrasterias truncata, Merismopedia puctata, Neterium difJitus, 
Oedodogonium sp. (z wyglądu identyczne z. gatunkami znajdowanymi 
w jeziorach dystroficznych), szereg gatunków z Desmidiaceae. Znajdowa- 
no mało gatunków charakterystycznych dla torfowisk wy.sakich, jak np. 
Frustulia rhomboides v. saxonica, Eunotia sp. div. i Pinnularia sp. div. 
Zdjęcia fitosocjologiczne perifitonu z jeziO'r lobeliowych zestawiono w ta- 
beli 6. 
Najbardziej typowo był wykształcony zespół Hapalosiphono-TabeLla- 
rietum calcifobum w jeziorrze lobeliowym Cietrzewie. Podobieństwo do 
zbiorowisk z jeizior dystroficznych wyraża się głównie w zupełnym braku 
gatunków kalcifilnych oraz w wystąpieniu gatunków sfagnofilnych, jak 
np. Micrasterias truncata i Binuclearia tectorum. Różni się jednak od zbio- 


I
>>>

c ",,_,;o. c;. 


Numer zdjęcia 
No of record 


Data 
Date 
Głębakaść wady cm 
Depth af water cm 


'" 
::s .
 
.!I: 
 
s::: j:J, 
.E '" 
cd..... 
lICO 
cd Gl 
s::: bIJ 
N C 
C) cd 
'60 I-t 
.9 a! 
o C) 
.u -bo 
o o 
",- 
.B .g 
.... C) 
..... o 
cd '" 
bIJ,S 
c » 
cd od 

Po. 


Nazwa jeziara, substrat 
Name of lake and substrat 


2 


Tabela 6 - Tabele 6 
Zespół (Association) HapaloMphon-TabeUarietum calcifobum 


3 


4 


5 


6 


7 


8 


9 


10 


11 


12 


13 


14 


15 


16 


17 


18 


19 


IX 
62 


--------------------- 


20 


IX IX IX 
62 62 62 


IX 
62 


IX IX 
62 62 


IX IX 
62 62 


IX 
62 


IX 
62 


IX 
62 


IX 
62 


IX 
62 


IX 
62 


IX 
62 


IX 
62 


IX 
62 


IX 
62 


IX 
62 


-------------------- 


20 


60 80 50 


70 


40 50 50 40 


40 


30 


60 


30 


40 


30 


30 


40 


5.0 


50 


30 


-------------------- 


al 
C 
s:: 
.
 
C) 
'fi 
- 
o 
c... 
-g s:: 
...... ,!!I 

 
 
.... '" 
:ul 6 
2 s:: 
I o 
GI
 
.
 
 

 8 

g 
eJ::a 


1 


5 


2 


+ 


1 
1 


+ 


1 


+ 


+ 
+ 


+ 


+ 
+ 
+ 


+ 


'.. 
.
 

 
es 
ł= 
... 
... 
o 
Q 
es 
... 
Qj 
.o 
o 
ł-:I 
I 
Gl 
.
 
Gl 
N 

 
t) 


l 


4 


l 
3 


+ 


l 


+ 


-' " 


1 


+ 


+ 
+ 


+ 


r 


+ 
+ 


+ 


+ 


... 
.
 

 
es 
ł= 
... 
... 
o 
Q 
.g 
Qj 
.o 
o 
ł-:I 
I 
Gl 
.
 
Gl 
N 
I-t 

 
t) 


1 


3 


3 
3 


+ 


1 


1 


r 


+ 


Q. 
'" 
'" 
'i:: 
es 

 
C) 
o 
ClI 
Qj 
::t: 
,I 
Gl 
.
 
N 

 
t) 


Gl 
;:3 
ClI' 
-; 
110 
Gl 
 
god 
N C) 
I-t C 
::s al 
s:: I-t 
IS
 
,g:. 
o t 

.8 
.... ::s 

 '" 
itl 


4 


5 
5 


+ 


+ 
+ 
+ 


+ 
+ 
l 
l 


1 


-;- 


+ 


+ 


1 


R. 
'" 
.S 
t 

 
G 
I 
::i 
Gl 
:;; 
'" 
-s:: 
.... 
C) 
ClI' 
:g 
p:j 


2 


2 


+ 


l 
+ 


2 3 
2 1 
+ + 


4 4 
1 2 


1 


+ 


+ 


+ 
+ 


+ 


+ 


R. 
.. 
.
 
... 
es 

 
C) 
g 
Qj 
::t: 
I 
::i 
Gl 
.... 
..!o: 
'" 
-s:: 
.... 
C) 
1)' 
:g 
p:j 


5 


5 
r 


+ 
+ 


2 


2 


+ 


+ 


+ 
+ 
r 


+ - '+ 
- - + 
r - + 


+ 


+' - 
+ 
1 


+ 


... 
'
 

 

 
ł= 

' 


,g 
Qj 
.o 
.3 
I 
o 
..!o: 

 
.... 
s:: 
Po. 


3 


3 
3 


+ 


2 
+ 


+' 


+ 


+ 
+ 
+ 


+ 


+ 


+ 



 

 
;:I 
... 
ClI 
.. 
.; 
O' 
lOiI 
J 
o 
t 

 


5 


5 
G 


1 
G 
+ 
4 


3 


1 
+ 
l 


+ 


+ 


+ 
+ 
+ 
+ 


+ 
+ 


+ 


.
 
N 
II' 
- 
al 
110 
Gl 
C '" 

 Gl 
I-tod 
::s (J 
c s:: 
cd al 
NJ) 
loa 
o g:. 
..!o: 
 

 e 
.... ,Q 
s:: ::s 
Po. '" 


cd 
.5 
- 
... 
o 
I-t 
cd... 
s:: s:: 

,!!I 
'C:; 
 

 łI2 
- ::s 
o o 
.aS 
.
oa 
l.!! 

t 
.
 B 
c e 
Po. 


5 


4 
4 


+ 
1 
1 
+ 


3 


3 
1 


+ 


+ 


... 
'ś: 
a 

. 

 
Q 
a 
... 
Qj 
.o 
.3 
I 
o 
t 
- 
c 
Po. 


5 


5 
4 


1 


+ 
1 
3 
2 


-3 


1 
1 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


R. 
'" 
a 
't 
C) 
"" 
G 
I 
o 
t 
.... 
c 
p.;, 


4 


3 
1 


2 


+ 


+ 


1 


+ 


+ 


+ 


+ 
+ 
+ 


+ 


+ 
+ 



 
a 

 
C) 

 
.. 
"" 
ł-:I 
I 

 
Gl 
.... 
C 
Po. 


III 
:3 

 .
 
I-t Qj 
al.... .o 
S s:: o 
Qj.!! ł-:I 
.... 
 I 

Ift 
'O g .!Ii 

 8 
 
..... '2 
I]. 

 8 

 
 


2 


1 
r 


+ 
2 


1 


1 
'+ 
+ 



= 
..!o: 
 

 
 
..... tS 
.*
 


 


3 


2 
3 
1 


1 


2 


+ 


+ 
+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


1 
l 
+ 


li 
'" 


ł= 
;:I 
.... 
ClI 
.. 
... 
;:I 

 
I 

 
I) 

 
'" 
-s:: 
.C:; 
II' 
:8 
o 
p:j 


2 


2 
4 
2 
2 
3 


1 
1 


+ 


2 
1 
+ 
2 
1 


+ 
1 


1 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 
+ 
+ 


.... 


.. 
ClI 
1 
es 
lo- 

 

 
I 
.!Ii 

 
Gl 
:;; .. 
"'- 
:9 
 

;:I 
.... &: 


 


3 


2 
4 
2 
3 
4 


+ 


2 


1 
3 
+ 


1 


+ 


+ 


+ 


+ 



 
 

 
 .S 
ft 
 
 
I '2 I 
. 2!' - . 

 Gl 
 
- e - 

,Q 
 
,s;1 .
... 

 I 
 i 

 
 
 
(:) Gl .... a 
.
 '13 .* £ 
.g II' ,Q
 

 i 
Q 


5 


+ 


4 


5 


1 
+ 
+ 


1 


+ 


+ 


+ 
+ 


+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


+ 


4 


3 


2 
2 
5 


'1 
+ 


1 
2 


2 


+ 


1 
+ 
+ 


+ 
+ 
+ 
+ 


+ 


+ 
+ 


21 


IX 
62 


40 



 

 
't 
.. 
- 
;:I 
O' 
lOiI 
I 
.!Ii 

 


» 
u 
..... fJ 
QI
 
a c 

g 
110- 
o cd 
'O .
 
...... l1li 
C) o 
0- 
s.2 
.. (J 
- o 
.... fi 
.... o 
-!
 
-;i 
...... 
fi o 
m ! 
- - 

() 


v 


V 
II 
II 
II 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 


II 
II 
II 
II 
I 
I 
I 
I 


IV 1 


II + 


V '+ 


IV 1 
III + 
IV + 
II + 
IV + 


III + 
II r 
III + 


I + 


II + 
I r 
I r 
I r 
I + 
I + 
III + 



 

 
o » 
.... .. 


 

 III 
cd ::s 
_et 
c c 

 81 
(1))1 


cd"" 
13 c 
»'C 
I-t Gl 

 : 
8,8 

.... 
- o 
c.. 
s:: C 
»G1 
N.... 
(,.I (,.I 
.... .... 
-et: 

GI 

8 


Warstwa (layer) A 
Oedogonium sp. div. (intermedium, 
undulatum, punctatostriatum, mi- 
chiganense, Pringsheimii) 
Bulbochaete sp. div. 
chiz Hapalostphon fontinalis 
Spirogyra sp. 
Mougeotia sp. 
Zygnema sp. 
Prasiola sp. 


chiz 


Warstwa At 
TabeUaria flocculosa 
Microspora Lauterbonii 
Desmidium cylindricum 
M icrochaete tenera 
Binuclearia tectorum 
Ulotrix variabile 
H aylotheca sp. 
Stingonema oceUatum, mamilosum 
Scytonema mirabile 
Microcoleus delicatulus 
M ougeotia sp. 


+ 


1 


3 
G 


+ 


1 


1 


+ 


+ 


+ 
+ 
+ 


+ 


+ 


2 


+ 


3 


3 
5 


+ 
+ 


+ 


+ 
+ 


3 


+ 


+ 


1 


+ 


1 
+ 


+ 
+ 


+ 


l 


1 


2 
ts 


3 
+ 


2 


1 


+ 


+ 


+ 


+ 
+ 
+ 


+ 


1 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 
+ 


+ 


Gl 
:;; 
'" 
-s:: 
13 
II' 
- 
,Q 

 


5 


2 


V 
IV 
II 
IV 
IV 
I 


4 


4450 


chi'z 


Warstwa (layer) B 
Symploca sp. 
Coleochaete pułvinatum 
Gleotrichia pisum 
COfeot'1faere $ottita' 
Coleochaete Bcuta.ta 
Nostoc. pal udo sum 


Warstwa (layer) C 
Glaucocystis nostochinearum 
Chaetosphae1'idium Pringsheimii 
Aphanochaete repens 
Lyngbya epiphitica 
Bulbochaete pygm.ea 
Oedogonium Bp. 
C/,otrix clavata 
Chamaesiphon sp. 


Warstwa (layer) D 
Cosmarium sp., botrvoides, v. tumi- 
dum, Broomei, connatum, grana- 
tum, humUe holmiense, laticeps, 
pseudamaenum, protractum, orna- 
tum, tetTaophtalmum 
Closterium sp., parvulum, v. angu- 
stum, venus 
Euastrum sp., crassum, cuneatum, 
bidentatum, binale, elegana, pin- 
, natum, pectinatum, Ve1'ucosum 
Staurastrum sp., alternas, aptcula- 
tum, arachne, arctiscon, echinua- 
tum, gladiosum, gracile, muticum, 
vestitum 
M eTismopedia punc tata 
Pediastrum Boryanum 
Pediastrum tetras 
Ceratium hirundinella 
Scenedesmus acuminatu
, bi;ugG-tuB, 
v. alte1'nas, aplicatuB, obliquUB, 
serratuB, ąuadricauda v. abund4ns 
chlz M icrasteriaa trunctata, radiata 
N etrium digitus 
Gonatozygon monotaenium, Kina- 
hanii 
Pleurotaenium Ehrenbe1'gii, v. elen- 
gatum, trabecula v. rectum 
Tetmemorus laevis, granulatus 
Triploce1'as gracile 
Spondylosum pulchellum 
Botrllococcus Braunii 
Glenodinium Penardii 
Diatomoe sp. div. 


1 


5 


2 


+ 


II 
I 
I 
I 
, I 
I 


+ 


+ 
+ 


+ 


+ 
+ 
+ 


+ 


2 
3 
2 
2 
3 
r 


2548 
33157 
595 
900 
3108 
1 


1 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
r 
+ 
+ 
+ 
r 


517 
480 
288 
382 
'11 
48 
10 
84 
24 
24 
1 


1 
+ 


'127 
202 
1 
83 
2 
83 


r 


+ 
r 
+ 


1 
1 
+ 
+ 
+ 
+ 
r 
r 


33G 
309 
228 
97 
95 
10'1 
1 
1 


490 


1 


1 


5 
3 
1 
1 
1 


1 
1 
1 


8G 


1 
1 
1 
1 
2 
2 
1 


Gatunki sporadyczne (sporadic species): TolllJlOt1'U: Iłmbata (1), Microcoleus paludosum (12), Sełgonema ,p. (19), Phonmdium lP. (15), G1/Ił'Lftozyga moniUforme (1) Schizochlamll' gelatinoaa 
(16), Tetra spora lacustrts (15), Chamae.Biphon RostafinB1cł (12), Glcocllstis ampla (15), Gleocllstil gigu (9), ChrvsoP1l
' sp. (10). 
Gatunki planktonowe (planctonic species): Golen1cinia radiata. . 


'y
>>>
Zbiorowiska glanów perifitanowy-ch 


83 


rowiska brakiem innych gatunków sfagnofilnych, charakterystycznych 
dla wariantu FTustulia Thomboides v. saxonica et MicTasterias truncata. 
Mniej odbiegają od typu perifitanowe zbiarowiska w jeziorach Pie- 
kiełkO' i BO'bięcińskie M. Oba wymienione jeziora są zaliczane przez 
S z m a l a (1959) do typu limnologicz;nego suchary. Piekięłko różni się od 
sucharów typu Cietrzewie czy też Dury lub Kozie połażeniem geologicz- 
nY!In (piaski akumulacji lodowcowej z głazami) oraz otoczeniem (lasi mie- 
szany z dużym udziałem buka). Na brzegu nie tworzy ,S[ę okrajek torfo- 
wiska wysokiego. Natomiast stosunkowo niewielkie jeziorko Bobięcińskie 
Małe jest bardzo urozmaicone. Rosną tu fragmenty lasu mieszanego i czys- 
tego lasu sosnowego, od południa brzeg graniczy z łąkami i wsią, która 
wybitnie wpływa eutrofizująco na najbliższe partie jeziora. Te różne czyn- 
niki spowodowały też, że perifiton w jeziorze Babięcińskim Małym jest 
niejednorodny. Znajduje się tu elementy sfagnofilne i elementy eutro- 
ficzne. 
Większe jeszcze cechy eutrofizacji wykazują następne dwa jeziora 10- 
beliawe: Pniewo i Pniewko, które limnologicznie są pośrednie pamiędzy 
sucharem a eutrofem. W obu jeziorach obok gatunków charakterystycz- 
nych dla omawianego zespołu występują gatunki zupełnie ahce. Takim 
gatunkiem ze zbiorowisk perifitonu wód eutraficznych i twardych jest 
sinica Symploca, która w jeziorze Pniewko była nawet dość liczna. 
W dużym jeziorze 10beliowy1m Bobięcińskim Wielkim perifiton był bar- 
dzo zróżnicowany, ale ogólny charakter zespołu Hapalosiphono-Tabella- 
1'ietum calcifobum został zachowany. Zasadniczą różnicą w stQsunku do 
innych 'jezio!r lobeliowych byłO' wystąpienie wielu gatunków glonów zali- 
czanych da typu kalcifilnych, jak np. Coleochaete. 
Na podstawie omówionych podobieństw i różnic zbiorowisk perifito- 
nowych jezior lobeliowych można przyjąć, że poszczególne fitocenozy tych 
zbiorowisk ulegają pod wpływem .czynników środowiskowych przekształ- 
ceniom w stO/Bunku do typowego zespołu dla wód miękkich - Hapalosi- 
phono-Tabellarietum calcifobum. Zmiany te polegają przede wszystkim 
na ubożeniu listy gatunków typowych dla wód miękkich i charakterys- 
tycznych dla ze,społu, a wzbogaceniu się zbiarowiska w gatunki kalicifilne, 
raczej obce ekologicznie dla tego, typu wód i zbiarowisk perifitonowych. 
Ze znanych z opisu zbiorowisk perifitonowych najbardziej podobriym 
do zespołu perifitonu badanych jezior lobeliowych jest perifiton w zbior- 
niku Heideweiher w rezerwacie "Heilige Meer" w Westfalii, opracowanym 
przez B u d d e g o (1944). Nieduży ten zbiomik wodńy, leżący wśród 
wrzosowisk, otoczony był pierścieniem wysokiego torfowiska, a w litoralu 
rozwinęła się flora lobeliowa. B u d d e (1. c.) podaje opis odrębnego typu 
zbiorowiska perifitonu, charakterystycznego według niego dla tego typu 
wód. Główny trzon strukturalny zbio,rowiska tworzą nitkowate glony
>>>
Tabela 7 


Tabele 7 


Charakterystyka z.espołu (character of association) Hapalosiphono-TabieUarietum 
calcifobum 
Liczba zdjęć (Number of records): 21 
Liczba taksonów (Number af taxons): 51 
Liczba taksanów w paszczególnych zdjęciach 
(Number af taxans in' particulare: records) 


max. - 24 
średnia 
(mean) - 18 
- 9 


min. 


Spektrum florystyczne - F1arfstic spectrum 


Grupa taksonomiczna Liczba Ilościawaść Suma współ- 
Lp (Taxonomic graup) gatunków zbiorawa czynników 
pakrycia 
Na Typ bia,logiczny Number af Collective Sum af ca- 
(Bio1ogicalltype) species quantity efficients of 
- cavering 
1 2 3 4 5 
1 Cyanophyta 12 7 4684 
2 Glaucophyta 1 1 335 
3 Pyrrophyta 2 l 3 
4 Bacillarioph yceae 2 1,5 518 
5 Chlorococcales 4 2 5 
6 Ulotrichales 4 1,6 610 
7 Chaetopho'l'ales 5 2,6 824 
8 Oedogoniales 4 7 7700 
9 Zygnemataceae 4 7
1 4604 
10 M esotaeniaceae 1 0,5 l 
11 Desmidiaceae 12 4,2 885 


Spektrum biolagiczne -' B10lagical . spectrum 
Glony nitkowate (przY'twierdzane) 7 16,5 
1 F'ilameritaus a1gae (sessile) 14959 
2 Glony nitkawate (walne) 10 3.4 1442 
Filamentaus algae (free) 
3 Glony kolanialne 6 2,7 1098 
Calonial a1gae 
4 Glony cenabia1ne l 1 517 
Coenabial aJgae 
5 Epifity na stylikach 
Epiphytic algae (an gelatinaus feet) 
6 Epiftty bezpośrednie 7 3,2 1338 
Epiphytic a1gae (directly atached) 
7 Epifity (fakultatywne) 1 335 
Epiphytic alga e (facultative) 1 
8 Glany wolna pływające 19 8,5 595 
Free-flaating alga e
>>>
Tabela 8 - Tabele 8 
Zespół (Assaciation) Oedogonio-Epithemietum litorale varjant mesotTophicum 


::t.!! 

i\ 
Sr: 
ClI.... 

o 
ClI 41 
abC 
.
 ; 

... 
_Cd 
o u 
.....- 
u III) 
o o 
.,,- 
o o 
.. ..... 
;;::g 
ClI Ul 
111)0 
.e
 
CII.r::: 
e:r;11 


Numer zdjęcia 
No of record 
Data 
Date 
Głębokość wody cm 
Depth of water cm 


I l I 2 I 3 I 4 I 5 I 6 I ? I 8 I 9 1 10 In 1 12 \13 1 14 1 15 1 16 1 17 1 18 1 19 I 20 
I I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
 
I 40 I 60 I 50 I 60 I 40 I I I I 90 I 80 I 40 I 50 I I I 80 I 90 Ino I I I 


Nazwa jeziora i substrat 
Name of lake and substrat 


chlz 


Warstwa (layer) A 
Oedogonium sp. div. 
Bulbochaete sp., Tepanda, robusta, 
intermedia, detinculata, miTabilis 
SpiTogvra sp. div. 
Mougeotia sp. 
Zygnema sp. 
Stigeoclonium sp., tenue 
Tolypotrix distorta, tenuis, 
helicophila 
Chaetophora elegans, incTassata 


chlz 


Warstwa (layer) At 
Mougeotia sp. 
FragilaTia crotonensis, viTescens, in- 
termedia, bTevistriata, constTuens + 
L.yngbya sp. 
Mi.CTOSPora pachyderma, Laute1'- 
bornii 
MicTochaete Goepertianu.m 
Oscillatoria sp. 


Warstwa (layer) B 
Coleochaete scutata, pulvinatum, di- 
vergens, v. minoT, oTbiculaTis, 80- 
luta 
Gleotrichia pisum 
Nostoc punctiformis, paludos'Um 
Gymnozyga DebaTyana 


Warstwa (layet") C 
Chaetosphae1'idium PTingsheimłi 
Aphanochaete repem 
Epłthemła lłO'f"n 
Epithemła turgida 
Epithemt4 zebro 
Epithen&ia argus 
Cymbella lanceolata 
Cymbella ventricosa 
Cymbe&la pTostrata 
Cymbella paroo, turgida, cistula 
Gomphonema, acuminatum, v. coro- 
natum, constTictum, v. capitate, 
v. Hedinłi 
Mcutogloia eUiptica 
LynQbya epiphitica, Kutzingii 
Calotrix, clavata, Braunii, parietina, 
adscendens 
MicrocyBtis paTa.sitica 
Navicula cincta,. vulpłna, peregrina, 
Tadio.a, e%igua, menisculus 
Rhopalodia gibba 
Cocconeu placentula 
Stigeoclonium farctum 
Amphora O11alu v. pediculus 
Warstwa (layer) D 
Syn€dra ulna 
Synedra acuB, capitatum 
Ceratium hirundineUa 
PediaatT'Um Boryanum 
Scenedesm.us quadricauda 
COBmarium sp. div. 
" Staurastrum Bp. div. 
Eua
m sp. div. 
OOCllBti. :Borgei 
Ch.roococcus turgidus 


ch1S 


chlz 
chlz 


IX 
62 


'" 
... 
... 
- 
'" 
;:I 

 

 
'" 

 65 
.... .c:: 

 g 
o ClI 
b- 
Ul ClI 
0::1:: 


5 


3 
4 


2 


1 


+ 
1 


3 
4 


r 


+ 
+ 
+ 
l 
1 


+ 
+ 
+ 


+ 


l 


+ 


+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


'(;I 
 
bO o() 
41 e 
!S
. ,g 

-'=' QU 
a 
 

 f 
1.0 
.'g 
.....bO 
t:1 
 

] 
!::1 
Cll'en 

I 


:!! 
.o 
ClI' 

 
I 
 
be 
ClI..... 
_ ClI 
.
 .... 
o o 
.... en 
-..... 
02 


1 


4 
1 


1 


+ 


+ 
+ 
2 


+ 
.+ 
,1 
1 
l 


1 


1 
2 
5 
2 


2 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


1 
+ 


2 


+ 


+ 
+ 


$ R. 
.... '" 

 e:! 
o
 


 
o E- 


5 


2 


+ 


3 


3 


+ 


+ 


l 
1 
1- 


1 
1 
+- 
+ 


3 
+ 
2 


+ 
1 


+ 
+ 


l 
1 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


2 
+ 
.+ 
+ 
+ 
+ 


O
 
... 
... 
'" 
;:I 
a 

 
.
 
(II ... 
.... e:! 
..... 
 

 u 
£ g 
.... - 
en ClI 
0::1:: 


3 


1 


1 


2 


1 


+ 


+ 


3 


ł 
1 
1 


1 
+ 
+ 


2 
+ 
+ 
+ 
l 


+ 
+ 


100 


'" 
.
 
;:I 

 

 
U 
'" 
CII
 
i 'E 
2 
 
- ... 
UI
 
01:1.. 


1 


+ 


2 


1 


3 
2 


4 
1 
1 
1 
l 


1 
1 
+ 


+ 
1 
+ 


1 
+ 


+ 


1 


+ 
+ 


+ 


+ 


120 


'" 
... 

 
;:s 

 

 
O 
U 
'" 
CII
 

 'E 

 C 
O e:! 
b ... 
rII
 
01:1.. 


1 


+ 


r 


3 


+ 


+ 
4 


3 
+ 
+ 


+ 


2 
+ 
1 


1 
+ 
+ 
+ 


1 
+ 
l 


+ 
1 


+ 
+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


130 


'" 
'j:; 
;:I 

 

 
O 
U 
'" 
(I) 
 

 .
 

 C 
O e:! 
b... 
rII
 
01:1.. 


'" 
.
 
.. 

 

 
O 
u 
J2 
 
N- 
.
 .
 
'2 e:! 

E 
,E-l1:I.. 


2 


3 
1 
+ 


2 
2 


+ 


4 


+ 


+ 


l 


1 


1 
+ 
+ 
1 


+ 


1 
+ 
+ 
+ 


+ 


+ 


'" 
.
 
;:I 

 

 
O 
V 
...; '" 
t:1 ClI 
- 
O ... 
.!: 
 
rII C 
Poe:! 
CII'... 
....
 

Q., 


l 


3 
1 
l 


2 
+ 


+ 


15 


+ 


+ l 

I
 


1 


2 


+ 
+ 
l 
+ 


+ 


+ 


+ 
+ 
+ 


GO 
... 
t; 
'" 
;:I 

 

 R. 
5.t :;;: 
 
O e:! t!;:I 
.!: 
 ClI- 
rII g I :E 
 


 
o;; 
.... ClI .... O' 
::t:::I:: E...d
 


1 


3 
+ 
+ 


2 


+ 


2 


+ 
+ 
1 
1 
1 


't '
+" _.. 1-'--+ . 
2 3 3 + 


+ 


1 
+ 


2 


1 


+ 
3 


+ 
+ 


+ 


+ 


1 
+ 
+ 
l 


1 


-+ 


200 


'" 
... 
... 
... 
'" 
.... 
 
.!I: e:! 
N_ 
rII 
CLI '" 
.... ;:I 

o
 
.... u 
8f'-1 


1 


1 
1 
1 


+ 
l 


+ 
1 


+ 


+ 
+- 


,.,.J.... . 


150 


'" 
.
 
;:I 

 

 
O 
U 
;g 
 
N- 
.
 .e 
'2
 

E 
81:1.. 


1 


1 
1 
1 


+ 


1 
1 


1 
l 


+ 


1 
l 
+ 


+ 


l 


l 


+ 


+ 


'" 
.
 
;:I 

 

 
U 
:;;: 
 
N... 
Ul ... 
.
 c: 
.oC 

 
. 
i::Ś: 


1 


5 
2 


+ 
1 


+ 


+. 
+ 


+ 
+ 


l 


1 


+ 


+ 
+ 
+ 


'" 
.
 
;:s 

 

 
O 
U 
'" 
I:» 
o
 
t: 
 
N C 
.
 tS 
.o ... 
N
 
1:1.. 


.. 
.
 
;:! 

 

 
u 
'" 

 
O Os 
t: Q 
tJ e:! 
.... I.. 
.o
 
Nt! 


4 


+ 
5 
1 


3 


2 


1 
2 


+ 
+ 
+ 


+ 


+ 


+ 
1 
+ 


2 
+ 


+ 


+ 
+ 
+ 


+ 


1'10 


'" '" 
"i:: "': 
- ... 
'" GO 
;:! ;:I 
v U 
,g ClI e:! 

: 

 it 
cd .!: 


 


O " 
e ;:I 
N 
 
.
 ..t; 

.
 


4 


4 


5 


1 


+ 


'l ' 
1 
l 


l 
1 
+ 


+ 


+ 


+ 
3 
+ 


+ 
+ 
+ 


+ 


+ 


150 


2 


1 


2 


l 
l 
+ 
+' 
1 
l 
+ 


+ 


+ 


l 


+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


150 


. 
u 
e 
ClI 
..... .... 
ClI ." 

 t: 
U 8 
"bń ..... 
o ClI 
'O .
 
..... bO 
g.9 
Ul o 
o ..... 

g 
.... rII 
..... o 
u- 
-en. 
o.r::: 
'(;lo. 
........ 
en o 
ClI Ul 

 en 
..... ClI 
::t: U 


v 


IV 
IV 
III 
I 
l 


V 
I 


II + 


IV + 
I + 
I + 
I + 
I + 


V 
III 
I 
II 


II 
II 
v. 
V 
III 
III 
IV 
IV 
III 
II 


V 
II 
In 


V 
III 


III 
V 
II 
I 
I 


V 
ID 
III 
III 
ID 
V 
III 
III 
I 
I 


o() 
.-en 
o 

 
o . 
..... .... 
u..... 
-en .... 
o e 
:;::: cu 
ClI ::I 
..... O' 
e e 
'2m 

== 


.
 bO 
u t: 
. ..... 
J;1 
 
o : 
c.8 
.!:.... 
..... o 
e.... 
e t: 
.G) 
N..... 
U U 
:o;;:: 
Po 'aj 

8 


+ 


1 


+ 


+ 


+ 
+ 


+ 


l 


+ 


+ 


1 


r 


+ 
+ 


+ 


+ 
+ 
l 


1 
1 
1 
+ 


3 
2 
+ 
+ 


+ 
+ 


3 


+ 


+ 


+ 
+ 


+ 


l 


1 
+ 
+ 
1 
+ 


+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


1 
+ 
+ 
+ 


+ 


- l 
l 
+ 


+ 


1 
+ 


1 


+ 


+ 


5 


5 
2 


1 


3 


+ 


2,. - 2' 
l 1 
- 1 


+ 
+ 
+ 
+ 


+ 


+ 


1 


+ 
3 
2 


+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


+ 


li 
'" 

 
o 
- 
ClI ClI 
.... c" 
.!: o 

 
 
ClI_ 
.... o 
t:11:1.. 


2 


+ 


+ 


3 


l 
l 
1 


+ 
+ 
+ 


+ 


2 


+ 
+ 


+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


2 


2588 


1 
2 
1 
+ 
+ 


990 
1745 
652 
86 
86 


2 
+ 


1761 
172 


413 


56? 
?5 


1 
337 
1 


1 
1 
+ 
+ 


1541 
1001 
1 
1 


+ 
+ 
l 
l 
l 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


502 
27 
9153 
801 
226 
'16 
229 
80 
64 
77 


1 
+ 
+ 


655 
114 
140 


l 
+ 
+ 
1 
+ 
+ 
+ 


342 
?9 


6 
603 
9 
26 
l 


l 
1 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


530 
29 
8 
5 
4 
9 
3 
1 
l 
2 


Gatunki sporadyczne (sporadic species): Asterocystis amaragdina _(7,8), Schizotrix sp. (5), Katagnymene palustris (5), Epithemia Ilydemanii (7), Cym bella tumid.a (8), Nit%Schia sp. (5), 
Glaucocllatis nostochineaTum (4), Gleothece monococca (4), Rivularia dura, (11), Nostoc sp. (12), Nitzchia sigmoidea (11), Bulbochaete mega.toma (1'1), Pediaatrum duplex (20), Pedia- 
Btrum tetraB (20). . 
Gatun1d planktonowe (planctonic specłes): Cyclotella compta, Stephanodiscus ostrCG, ABteJ'łonella formOBa.
>>>
Zbi:arowiska glonów peri'fitonowych 


85 


z radzaju Oedogonium, Mougeotia i Spirogyra. Niestety, pomimo. że B u d- 
d e prawadził obserwacje przez cały sezan, nie znajdował stadiów gene- 
ratywnych glanów i nie padaje ich gatunków, które na pewna stanawią 
adrębne typy ekalagiczne i magą być uważane za charakterystycżne dla 
zespału lub admiany zespału. Za gatunki charakterystyczne dla apisywa-. 
nega zbiarawiska glanów uważa sinice HapaIosiphon intricatus i fIexuo- 
sus araz Chroococcus turgidus. W dalszej kalejnaści za cechy charakte- 
rystyczne dla danego. zbiorawiska uważa ubóstwa przedstawicieli z grupy 
Tetrasporales i ChIorococcales, bagactwa DesmidiaIes araz wYistąpienie 
akrzemek Eunotia Iunaris, Eunotia pectinalis v. minor, FragiIaria vire- 
scens i Frustulia rhomboides v. saxonica. 
Jak widać, przytaczany apis B u d d e g a (L c.) w znacznej części pa- 
krywa się z cechami przypisywanymi dla zespału HapaIosiphono-Tabella- 
rietum caIcifobum w jego. farmie typawej i admianie z Frustulia rhombo- 
ides v. saxonica et Micrasterias truncata. 
Omawiany zespół mażna zaliczyć da związku zespałów glanów Desmi- 
dion limnobenthicum oligo- et dystroficum S y m o e n s: (1951). Użyty 
przez Symaensa termin "bentas" należy rozumieć w jego. pierwatnej, bar- 
dzo. szerakiej farmie w adniesieniu do wszystkich arganizmów asiadłych na 
dnie lub innych przedmiatach zanurzonych w wadzie. Natamiast terrrlln 
"aligo." adnasi się da wó
 typu jeziar labeliawych, które stale w literaturze 
limnalagicznej naszą miana aligo.traficznych. 


Zespól Oedogonio-Epithemietum litomIe 


I 


We ws
ystkich jeziarach a wadzie półtwardej i twardej w periafitonie 
na .makrafitach lub innych przedmiatach zanurzanych w strefie litaralu 
jezio.rnega panawał zespół Oedogonio-Epithemietum Utomle B a h r (1962). 
Zespół ten prapanawana (B a h r 1962) włączyć da związku zespałów gla- 
nów CIadophorion B o h r 1962. 
Rzecz ja:sna, że ten sam zespół perifitanu raślinnega w różnych jezia- 
rach, a nawet na różnych stanawiskach tego. samego. jeziara wykazuje wie- 
le cech indywidualnych. Niekiedy na skutek daminawania paszczególnych 
gatunków w cenazie mażna była wyadrębnić facje tego. samego. zespału, 
a niekiedy różnice były głębsze i należała l wyadrębnić admiany zespału. 
Odmianą zespału Oedogonio-Epithemietum litom Ie są fitacenazy peri- 
fitanu jeziarnega w jeziarach a dużej przeźraczystaści wady. Są ta jeziara 
a-mezatro.ficzne Ostrawite i Drawskie, mezatraficzne jeziara Zbiczna araz 
śródleśne eutro.ficzne jeziara Krępska Długie i Trzebieszki. Dwadzieścia 
zdjęć fitosocjalagicznych perifitanu z tych jeziar jest przeds,tawianych 
w tabeli 8. Za cechy charakterystyczne dla amawianej admiany zespału 
należy uznać brak CIadophora glomerata, duży udział epifitów jak Apha-
>>>
Tabela 9 


T a b e1 e, 9 


Charakterystyka zespału (character of .association) Oedogonio-Epithemietum 
variant mesotrophicum 
Liczba zdjęć (Num ber of recards): 20 
Liczba taksanów (Number of taxans): 49 
Liczba taksonów w poszczególnych zdjęciach 
(l\fumber af taxons in paI1ticulare recards) 


litorale, 


Spektrum florystyczne - Flaristic 


max. 
średnio 
(mean) 
min. 
s'pectrum 


- 29 
- 24 


- 15 


Suma współ- 
Grupa taksanomiezna Liczba llościowość czynników 
Lp. (Taxonomic group) ga tunków zbiarowa pakrycia 
Typ bialogiczny Number af Collective Sum af caef- 
(Bialogical type)' speciE's quantity ficien ts of 
covering 


I 


1 


2 


3 


4 


5 


1 Cyanophyta 10 7,5 3739 
2 Pyrrophyta 1 0,5 8 
3 BaciHarioph yceae 17 12 5009 
4 Chlorococcales 4 22.0 11 
5 Ulotrichales 1 0,5 l 
6 Chaetophorales 6 3,5 2354 
7 Oedogoniales 2 3 2578 
8 Zygnemataceae 4 4 2896 
9 Desmidiaceae 4 2 14 


Spektrum biologiczne - Biological spectrum 


1 


2 


3 


4 


5 


1 Glany nitkowate (przytwierdzone) 8 n,5 8080 
Filamentaus algae (s es sile) 
2 Glauy nitkawate (wolne) 6 3 -828 
Filamentous algae (free) 
3 Glany kolonialne 3 2,3 2543 
COilanial algae 
4 Glany cenobialne 1 0,5 567 
Coenobial algae 
5 Epifity na stylikach 2 1,5 881 
Epiphytic alga e (on ge1atinaus feet) 
6 Epifity bezpośrednie 7 4 1025 
Epiphytic algae (directly atachect) 
7 Epifity fakultatywne II 7,5 3019 
Epiphytic algae (facultative) 
B Glony walno pływające 11 6,5 593 
Free-floating algae
>>>
T a b e 1 a 10 - T a b e 1 e 10 
Zespół (Association): Oedogonio-Epithemietum Utorale variant: Symploca sp. 


Numer zdjęcia 1 
I
 
I
 6 7 8 . 9 
No of record 
Data IX IX IX' IX IX IX IX IX IX 
Date 62 62 62 62 62 62 62 62 62 
-- - - - - - - - - 
Głębakość wody cm , 
Depth of water cm 80 60 100 60 80 100 20 60 40 
- -
 - - - - ;o. 
u 
fi) ; 
::s .
 
-a 
 .., ... 
Gl fi) 
C d 
.a ft N o 
U u 
as.... 
Qj 
bIJ o 
as Gl _ u .! 1:111 
5 
 ... ... ... ... ... ... o .... 
.....1:111 U s:: 
... .
 "i1 ... ... ... u o 
u CIS Nazwa jeziora i substrat &:: = = = 0- o() :.'5 
tiós.. ;S ;s ;s 
 
 ;s fi) o ofI) J;!  
E E I E o'... o 
0- ... 
 g o o 
_ CIS g g 
 g 
 
 
 
o u .... fi) 
u 
'g'
 Name of lake and substrat ... -.9 .2 
 ,.11\.... 
u u u u u o 
» u.... .... o 
v OC; ofI) ... s::... 
fI)- ... ... o :: o :: o :: o :: Ood o s:: 
S .g l\ 1\1 o o 
5i 
fU .1: Q)
 .!Id:t;: Jd
 

 J4
 ,.11\ . ,.11\ R. ,.11\ .. ii! o. - as 
0= 
 fi! 
 fI!
 .... ::s 
]
 's K .! & .! 
 .! & .
 & fi! .. ... .... .! O' N ... 
CIS fi) '1iI es 'U; .2 .fi) o u u 
bO.9 Gi es 
 
 IJ es fi) CI fi) es fi) es 'UI t1 Gl oc: :!
 CIS fi) 
f i.... 
; . =ł l- :! l- =ł l- 
8 fi) fi) .
 
... l- N l- N 
 .!!,!! 

f ... oc: s...I: s.. oc: s.. oc: s.. oc: (:.{: (:.tj 

f 
 
. E- Q" E- Q" E- Q" E- 11. 
u 

 
u 
Warstwa (layer) A 
ch/z Oedogoium BP. div. 4 1 3 + + 3 l 2 2 V 2 2030 
Symploca sp. + 4 2 3 II II 3 2 2 V 3 4058 
Stigeoclonium sp. - 2 1 II 3 2 3 1 1 V 2 2805 
chi W CladophoTa glomerata 5 4 3 - - - - - - U 1 2083 
WaJ,"Stwa (layer) Al 
F'TagUa'Tia sp. + 1 2 + 3 2 + + + V 1 87 
DiatomG v1dga'Te v. Uftea'Te - + - - - + - - - II + 2 
\ ,. 
Warstwa (layer) B 
GongTori'Ta deba'T1lana ł ł - - - - - - - fi 1 1308 
Coleochaete scutata - - - - - - - + - I + 1 
Warstwa (layer) C 
- 
chlw Cocconeis pediculus, placentula 3 3 - + - + 2 - + IV '1 1030. 
chiz C]lmbeUa ventricosa, lanceolatcz, 
pTost'Tczta 1 l 2 + + + - - + IV 1 . 310 
Rhoicosphaenia cU'Tvata 2 + - + - - - + - m .+ 191 
Navicula sp. div. - - + - + + - - - ID + 3 
Nczvicula 'Tadiosa 2 1 - - - - - - - fi + 2110 
Navicula menisculu8 2 + - - - - - - - II + 2110 
NavicUla carl - - + - - 2 1 + - m + 21111 
Nitzschia amphib£a 3 2 - - - - - - - II + 811 
Stigeo
łonium nanum - - - - - - - + - I + 1 
LvngbJ/a Ktitzingii - + - - - - - - - I + 1 
Warstwa (layet") D 
Ceratium hiTundinella + + + + - + - + + IV + 8 
Suned'Tcz 1llnCl + 1 + - + + + + - IV + 8 
Pp.dłczst'Tum BorVIInum, duplez, tetTa + + + + + + + + + V + 10 
ScenedesmuB quad'Ticauda + + - - - + - + U + .4 
- 
Clo.terium sp., monUiferum, alwUJ;tum + - + + - + - - m + 4 
- 
CosmCl,.ium Bp., Bot'Ttltis + - + - + + + - - m + II 
Euu.st'Tum BP. + + - - - - - fi + 2 
- - 


Gatunki sporad)"czne (sporadic species): CumbeUa cistula (10). 
Gatunki planktonowe (planetonic species): StephanodisC1.oB astTea, CvGloteUa compta.
>>>
Tabela 11 - Tabele 11 
Charak.terystyka zespału (character af assaciation) Oedogonio-Epithemietum litorale, 
V'arii'a:nt Symploca sp. 


Liczba zdjęć (Number olf records);, 9 
Liczba taksanów (Number af ta
ans): 25 
Liczba taksonów w paszczególnych zdjęciach 
(Num ber af taxans in particu1are recards) 


- 18 


max. 
średnia 
(mean) 
'min. 


- 13 
- 9 


Grupa taksonomiczna Liczba Ilościawość Suma współ- 
Lp (Taxanomic gro up) gatunków zbiarawa czynników 
pakrycia 
No Typ biologiczny Number of Collective Sum of c0ef- 
(Bia10gical type) species quantity ficients af 
. covering 
1 2 3 4 5 
1 Cyanophyta 2 3,5 4057 
2 Pyrrophyta 1 0,5 8 
3 BacHlariaphyceae 11 7,5 2998 
4 Chlorococcales 2 1 14 
5 Chaetophorales 4 4 4195 
6 Cladophorales 1 1 2083 
7 Oedogoniales 1 2 2030 
8 Desmidiaceae 3 1,5 11 


Spektrum florystyczne - Floristic spectrum 


Spektrum bialogiczne - Bialogica1 spectrum 


1 


2 


3 


4 


5 


1 ' G1any nitkawate (przytwierdzane) 4 9 10974 
Filamentaus algae (sessile) 
2 Glany nitkawate (wolne) 
Fi1amen;taus a1gae (free) - - - 
3 Glany kalonia1ne 1389 
Colonial a1gae 2 1,5 
4 G1any cenobia1ne 89 
Caenabial a1gae 2 1,5 
5 Epifity na stylikach 507 
Epiphytic algae (on ge1atinous feet) 2 1,5 
6 Epifity bezpośrednie 3 1032 
Epiphytic algae (directIey atached) 2 
7 Epifity fakultatywne 5 2,5 1366 
Epiphytic a1gae (facultative) 
8 Glony wolno pływające 7 3,5 39 
Free-f1oating a1gae
>>>
88 


J. Bahr 


nochaete i Chaetosphaeridium oraz dominowanie w warstwie A glonów 
z rodzajów Spirogyra, Mougeotia i Zygnema. 
Pomimo że odmianę spotykano w jeziorach zakwalifikowanych nawet 
do typu eutroficznego (Krępsko Dł. i Trzebieszki), to jednak duża przeźro- 
czystość wody wskazuje na ich zmniejszoną produktywność fitoplankto- 
nową. W związku z tym proponuje się dla omawianej odmiany zespołu 
nazwę Oedogonio-Epithemietum litoral e variant mesotrophicum. 
W wariancie mesotrophicum, jak widać z tabeli 6, wyróżniały się na- 
stępujące facje: 
. a) facja ze Spirygyra (zdjęcia 1, 2, 3) w jeziorach Ostrowite i Kręp- 
sko Dł. 
b) facja z Tolypotrix (zdjęcia 15, 18) w jeziorach Trzebieszki i Zbiczno. 
c) facja z Chaetosphaeridium et Mastogloia elliptica (zdjęcia 4, 5, 6. 
7, 8) w a-mezotroficznym jeziorze Ostrowite. 
Przyczyny ekologiczne wystąpienia tej czy innej facji zespołu są na 
ogół zbyt złożone i subtelne, aby można je było wskazać na podstawie do- 
tychczasowych obserwacji i znajomości wymagań ekologicznych poszcze- 
gólnych komponentów. Czasami są to przyczyny przemijające i s:zybko się 
zmieniające, na które mikrofity mogą szybko reagować. 
Drugą odmianą zespołu Oedogonio-Epithemietum litoral e jest zbioro- 
wisko perifitonu, które wystąpiło w dwu jeziorach eutroficznych w po- 
bliżu Szczecinka (Trzesiecko i Wielimie). W perifitonie na makrofitach 
w obu jeziorach zanotowano wystąpienie w dość znacznej ilości, gdzie in- 
dziej nie spotykanej lub spotykanej sporadycznie, sinicy Symploca sp. 
Wariant zespołu z Symploca sp. wykazuje zubożenie gatunkowe (około 
36 gatunków) w stosunku do pozostałych zbiorowisk zespołu (około 139 
gatunków). Trudno w tej chwili określić przyczyny, które spowodowały 
pojawienie się i bujny rozwój Symplocasp. wperifitonie jezior Trzesiecko 
i Wielimie.Według danych (S t a r m a c h 1965) gatunki rodzaju Symplo- 
ca występują głównie na wilgotnej ziemi i skałach i bardzo mało jest wia- 
domości o ekologii zwłaszcza gatunków wodnych. 
Być może wystąpienie Symploca :Sp. jest związane z _ ogólną dużą żyz- 
nością omawianych jezior, o czym świadczy bujny rozwój roślinności lito- 
raIowej i częste zakwity planktonowe (według re1acji miejscowych ryba- 
ków) z równoczesnym skojarzeniem się nieznanego czynnika (mikroe
e- 
menty, substancje organiczne) silnie stymulującego rozwój tego gatunku. 
W tabeli 12 zestawiono 25 zdjęć fitosocjologicznych perifitonu z 9 je- 
zior (Partęczyny, Lipczyno, Raduń, Słone, Radodzierz, Bytyń, Łasińskie, 
Somińskie i Kruszyńskie). Zdjęcia przedstawiają zespół Oedogonio-Epithe- 
mietum litorale w formie typowej, naj częstszej w litoralu jezior Polski 
północnej. Zespół charakteryzuje się dominacją glonów nitkowatych przy- 
twierdzonych do podłoża, głównie Oedogonium sp. div., Cladophora glo-
>>>
T a b e l a 13 - T a b e l e 13 


Charakterystyka zespału (character of assaciatian) 
Liczba zdjęć (Number af records): 25 
Liczba taksa nów (Number of taxons): 58 
Liczba taksonów w paszczególnychzdjęciach 
(Number af taxons in par:ticu1are records) 


Oedogonio-Epitremietum litoral e 


max. - 36 
średnio (mean) - 28 
min. - 19 
Spektrum florystyczne - Flaristic spectrum 


Suma współ- 
Grupa taksonomiczna Liczba llościawaść czynników 
Lp. (Taxonamic group) gatunków zbiarawa pakrycia 
Typ biolagiczny Number af Collective Sum af coef- 
(Bialagical type) species quantity ficients of 
covering 
1 Cyanophyta 9 6,1 3642 
2 Pyrrophyta 1 0,5 26 
3 Xantoph yceae l 0,1 2 
4 Bacillarioph yceae 22 17,6 8383 
5 Chloroc0'ccales 3 1,5 42 
6 Ulotrichales 2 0,2 41 
7 Chaetophorales 8 5,6 3825 
8 Ocdogoniales 3 4 4880 
9 Cludophorales 1 3 4982 
10 Zygnemataceae 3 1,5 495 
11 Desmi.diaceae 4 1,2 131 
12 Rhoduphyta l 0,5 390 


Spektrum biologiczne - Bialogical spedrum 


l 


2 


3 


4 


5 


1 GJony nitkawate (przytwierdzone) 9 10,5 12836 
Filamentaus a1gae (sessile) 
2 Glony nitkawate (wolne) 7 2,7 1195 
Filamentous a1gae (free) 
3 Glony kolanialne 5 4,5 3202 
Calanial algae 
4 Glany cenobialne 2 3 1589 
Coenabial algae 
5 EpiHty na stylikach 3 2,5 1172 
Epiphytic algae (on geIatinous feet) 
6 Epifity bezpaśrednie 10 4,9 2541 
Epihytic alga e (directly atached) 
7 Epifity fakultatywne 9 9 3733 
Epiphytic alga e (facuLtative) 
8 Glony walno pływające 11 5,2 900 
Free-f10ating algae
>>>
Tabela 14 - Tabele 14 
Zestawienie zespałów glonów perifitonowych 
Camparisan of assaciatians af periphyton algae 
cyfra górna (upper numer.al) śr-ednia ilaściawaść (mean quantity) 
cyfra górna (upper numeral) średnia ilościawaść (mean quantity) 


Zespół glanów' 
perifitanowych 
(Association 
of periphyton 
algae) 


Takson 
(Taxan) 


Liczba zdjęć (Number of recards) 
Hapalosiphon sp. (intricatus, fanti- 
nalis) 


Tabellaria flocculo'sa 


Oedogonium sp. (calcifobae) 


Micrasterias truncatCl,. 


M erismopedia punctata 


N etrium digitus 


Euastrum sp. (calcifobae) 


Gosmarium sp. 


Closterium sp. 


StaU'1'astrum sp. 


M ougeotia sp. 


Binuclearia tectorum 


Frustulia rhom.boidęs v. sa:ronica 


. 
tS 
ł- 

 :j .
 
;:!

 
.
 
 
 
a 
 :j 
- & tJ 

 
.
 
.g1::
 
E-t tS :j 
I .
 CfJ ts 
o !: ....., 

 :::' 
 :j 
o .... '" tJ 

 ",- » 
 
.
 
 't! ł- 
tI) es .0 ;..:ł 
.s.g.o
 
a
 
.
 
:j 
 
 
 
::t: :j ł- '" 
tJ 


9 
2 
2631 
+ 
63 
1 
2004 
1 
485 
1 
473 
+ 
62 
+ 
2 
+ 
226 
1 
893 


r 
l' 
1 
809 
+ 
199 
1 
3U 



 
;:.1 
...., 
» 
.
 

 
Q) 
.o 
:j 
E-t 
I 
o 

 
o 
:g
 
"'.o 
.9.g 
:j ... 
p.tJ 
:j- 
::t: 
 


21 
3 
3357 
1 
517 
4 
4450 


r 
1 
+ 
3 
1 
1 
+ 
1 
1 
409 


r 
1 
+ 
71 



 
..!, ;:.1 
- tJ 


 
;:.1 p. 
..., o 
.
 t; 

 o 
» '" 

 » 

 
 
p._ 

 
 
I tS 
o.... 
..., ... 

 tS 
o : 
tJ 
 
.g
 
» d 
OB 


20 


r 
1 
1 
5 



 
;:.1 
..., 
» 
.
 
» 

 
...., 
..., 
p. 

 
I 
o 
.
 
o » 
tJ- 
.g f: 
»-2 
Q
 


:j 

 tJ 
;:.1.8 
..., p. 
.
 
 


 

+ 
:s.
 
If'
 
.
 : 

 - 
o » 

t; 
1J
 
° 
 g. 


25 


9
>>>
Takson 
(Taxon) 


Zespół glonów 
perifitonawych 
(Association 
of periphytan 
algae) 


Eunotia veneris 


Liczba zdjęć (Number of records) 


Pinnularia sp. 


Batrachospermum sp. 


Gymnozyge monHit()l/'me 


Fragilaria virescens 


Dinobryon cylindricum v. palustre 


Bulbochaete sp. (cakitobae) 


Zygnema sp. 


Cha et os phaeridi um Pringsheimii 


M ougeotia sp. . 


Spirogyra sp. 


Gleotnchia pisum 


Aphanochaete repens 


Colwl;haete sp. 


I.yngbya 
r. 



 
'-' 
;:tj
 
;:!

 

 
 Q) 

 
 g 

 
.
 
;)
S 
.o+ H 



tj 
I...... ;..:. 
g 1a ;;; g 
o : ., ;: 
i ",' ..; 1: 
... '" 
 ... 
C3,g,g '" 
t; .E, g .
 

... " .... 
tj '-' .::: 
 
:J:: 
 .... '" 
'-' 


9 
+ 
. 10 
+ 
5 
1 
2003 
+ 
432 
+ 
58 
1 
1055 


!: 
;:; 
... 
Q) 
... 
.... 

 
;) 
.o 
tj 
E-t 
I 
o 
;: 
o 


 
'" .o 
2
 
tj ... 

 '-' 
tj.... 
:J:: g 


2 
2548 
1 
309 
3 
3108 
2 
900 
2 
595 
+ 
228 


r 
1 
1 
810 
+ 
97 



 
 
'-' 
!: 
 
;:; 
 
... o 
Q) .... 
.
 'O.. 
CI '" 
.::: CI 
:';:: !: 

+ 
l't:1 Q 
I ro 
.2 .
 
;: ro 
o : 


 
'"d
 
CI 
 
Oh 


21 


20 


+ 
502 
+ 
685 
1 
652 
2 
1745 
+ 
27 
1 
1001 
1 
1541 
+ 
215 


!: 
;:; 
.... 
'" 
.
 
'" 
.::: 
... 
.
 
l't:1 
I 
o 
.
 
o '" 
0,.... 
o '" 

 .... 
'" .8 
O
 


+ 
222 
+ 
252 


r 
2 
+ 
251 
2 
2041 
1 
313 


c. d. tabeli 14 


!: g 
;:;£ 
... 
 
.
 !: 
!: ;:» 
Q)t/:2 

+ 
"R. 
 

 .;:: 
.;1 
 
S ",' 
0,- 
otj 
"g 5 
o
 


25 


9 


+ 
1 
+ 
3
>>>
Taksau 
(Taxon) 


Zespół glonów 
perifi tonowych 
(Assacia tion 
of periphyton 
algae) 


Liczba zdjęć (Number 0'[ recards) 
Calotrix sp. 


Clado'phora glomerata 


Oedogonium sp. (calC'iphilae) 


Coccdncis pediculus 


Epithemia SOIf'€X, tur gida 


Fragilaria sp. 


Cymbella lanceolata, ventricosa 


Gomphonema sp. 


Tolypotrix sp. 


Stigeoclonium sp. 


Bulbochaete sp. (calciphilae) 


Cosmarium sp. (calciphilae') 


Navicula sp. 


Staurastrum sp. (calciphilae) 


Rhopalodia gibba 


I 
t3 
!- 
tJ 

 t3 
 


.... 

 ;;:ł 
 
."" .... 

 ; a 
r-.: ł... oe-: 
Q)
8 
.o+ !i 

 
 i;1 
o .-
 . . .g 

 C!S ;;:, 1:1 
o : '" 
 

 
t
 
 
.
 ;;:ł '0 .... 
.9,o,o
 
t3 
 
 ."" 
R.."" ó !- 
tj


 
::r:: t;j !- '" 
tJ 


9 



 
;:! 
.... 
.
 
... 

 

 
.o 
t3 

 
I 
o 

 
o 
i@ 
"'.o 
,g
 
t3 ."" 
R. tJ 
tj'""' 
::r:: 1:1 


.
 
 
'""' ;;:ł 
tJ 


 
;:! R. 
.... o 

 !- 
'g 1:) 

 '" 

 
 

 
 

'E 
I C!S 
0- ..... 
."" 
 

 C!S 
o : 
o, . 
,g g. 

 '" 
°2 


21 
r 
1 


20 
l 
342 
2 
2588 


1 
1754 
+ 
309 
+ 
567 
1 
653 
2 
1761 
1 
990 
+ 
86 
+ 
9 
+ 
3 
+ 
6 
1 
603 



 
;:! 
.... 

 
.
 

 

 
.... 

 
I 
o 
.
 
o 
 
0,'""' 
o tj 
"O !- 

 .2 
O
 


25, 
1 
365 
3 
4160 
3 
4982 
1 
1568 
1 
1610 
1 
707 
2 
1077 
1 
803 
1 
2150 
+ 
501 
+ 
560 
+ 
103 
+ 
26 
+ 
68 
1 
293 


c. d. tabeli 14 



 1:1 
;:! .9 
.... R. 
.
 
 

 "" 

t12 

 
....1:: 
'p. C!S 
i::=:I .... 
I 
 
.
 
 
8 
. 
0,'""' 
o t;j 
"O !- 

 o 
o
 


9 


2 
2030 
1 
2083 
1 
1030 


1 
310 
1 
87 


2 
2805 
+ 
5 


1 
750
>>>
Zbiarowiska glonów perifitonowych 93 
c. d. tabeli 14 
Zespół glonów I 

 
perifi tan owych 
 .
 
(Assaciation 
;g
 
 I 
 
.a.
 
 ;! 
. ;3 
 
of periphyton ... '" ., 
.
 ;! Q) Q) 

 
 
 
... t: 
a1gae) 
 !: 1:1 .. 
.::! ;! 
 ;! ;! '" 

 Pz:...eo:o ... o ... ... o 
.Q) 
 S a; Q) .. Q) Q)
 
.
 13 .
 ... 
 
.g 
 H ,C E: E: 
'" Q) ., Q) Q) "" 
E; .
 g '" h 
 Q) 
 
tr.! 
I 
 
 ... 
o '" . 'ij o 'p' ... ..., 

 ;: ;: '" 
 
..., 
 s::: 
,g { ., .
 o f.::j s::: f.::j f.::j m 
.g.
 I m I I .,", 

 Q);! o .,", o (;) !- 
"E) 
 
 t; ... 1;1 ... .
 m 
... ;! 
 p. 
., ,C 5 
 
,9.g,g., £ o o Q) o 

 
.... 
 Q)
 
Takson t.i:
 
.
 8.
 o . o '" o
 

 '" " .. 

 't3 .. 't3 '" 
(Taxan) "'d

 "'
 Q) '" Q) .2 Q) 1-0 
::r: 8 o 
::r: '" .. ., 0.8 o;:; o
 
Liczba zdjęć (Number of records) 9 21 20 25 9 
-- 
Nitzschia sp. + + 
66 611 
Achnanthes sp. + 
65 
Rholcosphafe,nia curvata + + 
202 197 
Symi;Jloca sp. 1 3 
727 4056 
Syndera uZna 1 1 + 
530 476 6 
Pediasrtum Boryanum + + + + 
1 fi 28 10 
Ceratium hirundineUa + + + + 
1 8 26 8 


memta, Tolypotrix sp. div., Stigeoclonium sp. div. W ze
pole tym dużą 
rolę odgrywają okrzemki i sinice, a bardzo nie znaczną Desmidiaceae, 
z których najczęściej występują Cosmarium i Staurastrum. 
W tabeli 14 dokonano podsumowania i porównania wyróżnionych 
zespołów i odmian zespołów fitqsocjologicznych perifitonu jezior., Ze 
wszystkich tabel zdjęć fitosocjologicznych sporządzono zestawienie gatun- 
ków, które w posżczególnych tabelach uzyskały V i IV kla,sę stałości fito- 
socjologicznej i te nieliczne z III klasy, których współczynnik pokrycia 
przekroczył 5QO. Z tabeli wynika wyraźny podział na poprzednio opisane 
jednostki fi to (Socjologiczne: ' 
1. Zespół Hapalosiphono-Tabellarietum calcifobum, variant Frustulia 
rhomboides v. saxonica et Micrasterias truncata; . 
2. Zespół Hapalosiphono-Tabellarietum calcifobum, zbiorowiska z je- 
zior lobelio wy ch;
>>>
94 


. J. Bahr 


3. Zespół Oedogonio-Epithemietum litorale, wariant mesotrophicum. 
4. Zespół Oedogonio-Epithemietum litorale typ. 
5. Zespół Oedogonio-Epithemietum litoral e, facja z Symploca. 


VIII. ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI 


Zbiorowiska perifitanowe adgrywają kalosalną ralę wekasystemach 
zbiarników wodnych. W perifitonie rozwijają się duże ilaści pierwatnych 
producentów materii arganicznej, stanowiących padstawqwy paziam tra- 
ficzny całega ekosystemu. Perifiton roślinny jest pawszechny we wszyst- 
kich zbiarnikach wadnych, a niekiedy glony perifitanawe dzięki szybkie- 
mu rozwojawi i szybkiemu adnawianiu się ich populacji produkują znacz':' 
ny procent materii organicznej całega ekosystemu. Znajamaść zbiorawisk 
perifitonowych od 
rany ich składu gatunkawega, ekalogii i bialogii po- 
szczególnych komponentów i całych zbiorawisk oraz ad strany fitasocja- 
logicznej stanawi padstawę dalszega razwoju badań nad perifitanem 
jeziar. 
Z dotychczasawych badań fitasocjalogicznych perifitonu jeziar Palski 
północnej wynika, że zbiarawiska glanów perifitanawych twarzą kan- 
kretnezespały raślinne. Pamima dużej różnaradności przebadanych jeziar 
stwier
zana, że perifitan raślinny wykształca się w nich w pastaci dwu 
zespałów: 
1. Hapalosiphono.-TabeLlarietum calcifobum, 
2. Oedogonio-Epithemietum litorale. 
WY!3 t ępawanie wyróżnianych zespałów związane jest z kankretnymi 
cechami śradawiska. Znaleziona i,sItotną korelację występawania adpa- 
. wiedniega zespału zzawartaścią Ca" w wadzie. Zespół Hapalosiphono- 
-Tabellarietum cąlcifobum związany jest z wodami miękkimi, ubagimi 
w jany wapnia, jak np. jeziora dystroficzne i jeziara labeliawe Pomarza 
Zachadniega. Zespół Oedoganio-Epithemietum litorale występuje w jezia- 
rach a wadzie półtwardej i twardej, czyli bagatych w Ca". Ten typ jeziar 
jest panującym na obszarze krain jeziornych północnej Polski. 
W zależnaści ad innych czynników śradawiskawych, jak np. adczyn 
wady, światła, ruch wady itp. oba zespały mogą występawać w pastaci 
różnych admian i facji. Znalezienie ścisłych korelacji .pamiędzy występa- 
waniem adpawiedniega zbiarowiska a warunkami śradawi
ka wymaga 
dakładniejszycb ał;serwacji i badań ekologicznych.
>>>
Zbiorawiska glonów peri£itonowych 


95 


LITERATURA 


1. A s s m a n A. V., 1953. Rol vodaros1evych obrastanij v obrazowanii organi- 
ceskago Ve
cestva v Giubokom azere, Trudy Vsesoj. Gidrabiol. Ob
c., 5, 138-157. 
2. B ark m a n J. J., 1958. Phytosacialagy and Ecology af Cryptagamic Epiphytes, 
Assen. 
3. B a h r R., 1962, SO'cja1agiczne badania perifitonu roslinnega w jeziarze Mamr,y, 
Studia Soc. Scient. Tarunensis Sec. D, 6, 1, 1--44. 
4. B r i c k C. 1883, Bericht ii1;er die von 22 August bis 3 Odaber 1882 im Kreise 
Tuchel agbehaltenen Exursianen, Ber. d. Westpreuss. Bot.-ZaoL Ver. zu Dan- 
zig, 3. 
5. B u d d e H., 1929, ,Beitrag zur A1genf1ara der fliessenden Gewasser Spaniens, 
Arch. f. HydrabiaL, 20, 3, 427-470. 
6. B u d d e H., 1944, Die Benthal Algefif1ara, die Ent.wicklungsgeschichte der 
Gewasser und die Seetypen in Naturschutzgebiet ,.Heilige Meer", Arch. f. Hydra- 
bioL, 20. 189--293. 
7. C a b e j s z e k L, 1950, PlanktO'n roślinny jeziora Charzykowy, Prace badawcze 
IBL, Warszawa, 43-70. 
8. C a s p a:r y R., 1879. UntersQchung der Seen des K:reises Dt.-Kron.e, Schr. 
d. physik.-okan. Ges. i. Koningsberg, 20, 139-143. 
9. C h u d y b a H., 1965. Cladophora glomerata and' accornpaing algae in the Ska- 
wa river, Act. Hydrobial., 7, Supp. 1, 93--126. 
lO. D ą m b s k a Izabela, 1965. Raślinność litara1u jezioT lobeliawych Pajezierza 
KartuskiegO', Po,znańskie Taw. Przyj. Nauk, Wydz. Mat.-Przyr. Prace Kamisji 
Biolagicznej, 30, 3, 1-55. 
11. D e d u s e n kOi - S c e g a l e vaN. F., Matvijenka A. M., Skarbatov L. A., 1959, 
Chlarophyta: Volvocinae, Opr, Presnavod. VadoT. SSSR, 8, Maskva
Lenin- 
grad. . 
12. D a n a t A, 1927. Uber di.e Geographische Verbreitung der Siisswasser Algen 
in Eurapa, Reper. Spec. Nav. Regni Veget., Beihefte, 46. 
13. D o n a t A., 1926. Die Vegetatinn unserer Seen und die "bialogischen See- 
typen':, Ber. d. Deutsch. Bot. Ges., 44, 48-56. 
14. D u p 1 a k o! v 8. N., 1933. Materiały k izuceniu perifitona, T'rudy Limnog. Stan- 
cji v Kossinie, 16, 5-160. 
15. E 1 e n k i n A. A., 1949. Sinezelenyje vadorasli SS8R, 2, Maskva-Leningrad. 
16. G e i t l e r L., 1932. Cyanophyceae, Rabenharst's Kryptagamen-Flara, 14, 1-2, 
Leipzig. 
17. G em e i n h a r d t K., 1939. Oedogoniales, Rabenhorst's Kryptagamen-Flora, 
2, 4, Leipzig. 
18. G i e y s z t a r M., 1960. On the termai canditian of the littoTal wne af lakes, 
Pol. Arch. Hydrobial., 7 (20), 171-193. 
19. G i z i ń s k i A., M i k u l s k i J., 1965. Studies an the differentiatian af the 
battom fauna af sorne lakes in the Pajezierze Pamorskie (Pamerian Lakes 
District) and the Pajezierze Bradnickie (Brodnica Lakes District), Acta Hydra- 
biaI., 7, 2-3, 141--154. 
20. G a d war d M., 1937. An eco1agical and taxanamic investigatian ad: the littoral 
algal f10n af lake Windermere, Jour. of ,EcaL, 25, 2, 496-568. 
21. G o ł o w i n S., 1964. Glany torfowiska Chlebawa (pow.Obamiki, waj. Poznań- 
skie), Frag. Floristica et Geobat., 10, 1, 121-169.
>>>
96 


J. Bohr 


22. H u h er - P e s t a l o z z i G., 1941, 1950, 1961. Das Phytoplankton des Siiss- 
wassers, Systematic und Bia1ogie, Die Binnengewiisser, 16, część 2, 3, 5. 
23. H u s t e d t F., 1938. Systematische und okologiąche Untersuchungen iiber die 
Diatameen-Flo!ra von Java, Bali und Sumatra, Arch. f. Hydrob., 7, Supp. 15, 
638-790. 
24. K a d ł u b o W s k a J., 1951-1952. Desmidiaceae torfarwiska na Marysinie III, 
Acta So'c. Bot. Pol., 21, 425. 
25. K a d ł u b o w s k a J., 1961. Glany zbiorników wodnych Łodzi i okolic, Łódz- 
kie Torw.Nauk, Wydz. III, Sec. 3, 71, 167. 
26. K a w e c k a B., 1964. Zbio!rowiska glanów w dolnej części potaku Ragoźnik, 
.Acta Hydrobiol., 6, 2, 119-128. 
27. K i s e l e v I. A., 1954. Pirofitavije vodorosli, Opr. Presnav. Vodo!I'., SSSR, 6, 
Moskva. 
28. K n a p p R., 1958. Arbeitsmethaden der Pflanzensodolagie und Eigenschaften 
der Pflanzengeselschaften, Stuttgart. 
29. K o ss i n s k a j a C. C., 1960. Desmidiales, 1, Flora Plantarum Cryptogamarum 
URSS, 5, Conjugatae II, Moskva-Leningra
. 
30. K o s s i n s k a ja C. C., 1952, Mesotaeniales et Gonatozygales, Flora Plantarum 
Cryptogamarum URSS, 2, Conjugatae I, Moskv;a-Leningrad. 
31. Ka z ł o w s k i 1890, Przyczynek do flory wodorostów akoUc Ciechocinka, Pam. 
Fizjogr., 10, 1-15. 
32. Kra w i e c o w a A., 1936. Stan badań nad raślinnością Wielkóp01ski i zadania 
na przyszłość, Wyd. Okr. Kom. Ochr,. Przyr. na Wie1kopalskę i Pornorz.e, 6, 
7-'12. 
33. Kra w i e c a w a A., 1957.. Zrniany We flarze glonów dystroficznego jeziora 
Skrzynka w Wielkopolskim Parku Narodowym, 1929-1954, Poznańskie Taw. 
Przyj. Nauk. Wydz. Mat.-Prz.yr., Phce Mon. . nad. przyrodą WPN pod Pozna- 
niem, 3. 21-55. 
34. K u l c z y ń s k i St., 1939
1940. Torfowiska Polesia, Kraków. 
35. Kur s a n o v i inni, 1953 Voda!rosli, Opr. Nizsich Rast., 1-2, Moskva. 
36. L a.k o w i t z C., 1929. Die Algen-Flora 'der gesamten Ostsee, Danzig. 
37. L a k o w i t z C., 1931. Dle A1gen des Mariensee, Ber. d. wesppr. bat.-zool. 
Ver.. 53. 
38. L e n c e w i c z S., K o n d r a c kiJ. 1959, Geografia Fiz.yczna Polski, War- 
szawa. 
39. L ew i n R. A., 1962. Physio1ogy and Biochemisty af Algae, Academic Press, 
New York and London. 
40. L i e b e t a n z B., 1925. Hydrobliagische Studien an Kujawischen Brakwassern, 
BulI. Inter. Ak. Um., Ser. B, 1-116. 
41. L u k s R., 1907. Planktonstudien in Westpreusischen Seen, Ber. Wespr: Bot.- 
-Zoo!. Ver. Danzig, 29, 55-65. 
42. L u n d J. W. G., T a Iii n g J. E., 1957. Botanical limnologie al methads with 
specia1 reference to the alga e, The Botanical Review, 23, 8-9, 489-583. 
43. M a r g a l e f R., 1947. Limnasacialagia, Man de Cencias Madernas, 10, 1-93. 
44. M a r g a l e f R., 1949. Las assodationes de a1gas en las aqua dulces de pequens 
volumen deI Noreste Espana, Vegetatio, l, 1/5, 258-284. 
45. M a t v i j e n k o A. M., 1954. Zalotistyje vorosti, Opr. Pres. Vado!r., SSSR, 3, 
Moskva.
>>>
Zbiorowiska glanów perifitanowych 


97 


46. M e s s i k a m rn e rE., 1942. Beitrag zur Kenntnis der Algenf10ra und Algen- 
vegetation des Hachgebirges um Davos, Pf1anzen geogr. Kornm. der Schweiz. 
Naturfar. Ges., Beitrage zur geobat. Landesauf. der Schweiz, 24. 
47. M e u c h e A., 1939. Fauna im Algenbewuchs nach Untersuchungen im Litoral 
ostho1steinischen Seen, Arch. f. HydrobioL, 34, 349-520. 
48. M i g u l a W., 1907. Kryptogamen-F'lara von Diiutsch1and, Deutsch.-dsterreich 
und der Schweiz., Gera. 
49. M u s i e r Ol w i c z A., 1958. Glebaznawstwa szczegółowe, Warszawa. 
50. N a m y s ł o w s k i B., 1921. Studia hydrobi0i1agiczne I, Poznańskie Tow. Nauk., 
s. B 1, 1-;-31. 
51. O d u m E. P., 1963. Podstawy ekałOigii, Warszawa. 
52. P a s c h erA., 1913-1927. Die Siisswasserf10ra Deutsch1and, Lsterreich und 
der SChweiz, Jena. 
53. P a t a l a s K., 1954. Zespoły skorupiaków pelagicznych 28 jezior pornorskich, 
Ekologia PoL, 2, l, 1-92. 
54. P a t a l a s K., 196
. Punktowa ocena pierwotnej praduktywności je'zior akaUc 
Węgorzewa, Racz. Nauk RoI., 77-B-1, 299-.326. 
55. P a w ł o w s k i B., 1959. Skład i budowa zbiarowisk roślinnych oraz metady 
ich badania, Szata Raślinna POiIski 1, 229-263. 
56. P a w ł o w s k i B., Wal a s J., 1948. Les assaciations des plantes vasculaires 
de.s Mauts de Czywczyn, BulI. de l'Ac. Pol. des Sc., s. B, 11-182. 
57. P 
 e c z y ń s k a E., 1959., Charater od: the occurence oef free-living Nernatoda 
in various types of periphytan in Lake Tajty, Ekolagia Pal., 11, 534-545. 
58. P i e c z y ń s k a E., 1961. Investigation of the scope oef grouping oef periphyton 
Nernatoda and the factors regulating their accurence, Ekalogia Pal. A, 300- 
-316. 
59. P i e c z y ń s k a E., 1964. Investigation on co1anization af new substrates by 
Nematades (Nematoda) and sorne other periphytan organism, Eko1agia Pal., 
A, 12, 13, 185-234. 
60. Pół t o r a c k a J., 1963, Plankton roślinny jezia:r akolic Węgorzewa na tle "ich 
właściwości środawisknwych, PoL Arch. HydrOibial., 11, 2, 184-217. 
61. P r e s c a t t G. W., 1962. Algae oif the Western Great Lakes Area, Wrn. 
C. BrolWn CO', Inva. 
62. P r i nt z H., 1964. Die Chaetopharalen der Binnengewasser, Eimi Systernatische 
Ubersicht, 'Hydrabiologie, 24, 1-3, 1-376. 
'63. R u rn e k A., 1946. Okrz'ernki todowiska w Borku Fałęckim \ kała Krakowa, 
Mat. do. Fizjagr. Kraju, PAU, 2, 1-36. 
64. S c h u l z P., 1931, Die Diatomeen und Desmidiaceen des Mariensee, Be,r. 
Wespr. Bot-Zoal. Ver., 53. 
65. S i e m i ń s k a P., 1964. Chrystophyta II, BacHlariophyceae - Okrzemki, Flo- 
ra Sładkowodna Polski, 6, Warszawa. 
66. S 1 a d e c k o v a A., 1962. Lirnnołogical Investigation Methods for the pe- 
riphyton ("Aufwuchs") community, The Batanical Reniew, 29, 296-350. 
67. S t a n g e n b e r g M., 19,36. Szkic limnologiczny na tle stosunków hydroche- ' 
micznych pajezierza suwalskiegO', Spr. IBL, s. A, 19, 1-56. 
68. S t a r m a c h K., 1936. Rodzaje polskich sinic, Kosmos, 61, 2, 77-143. 
64. S t a r m a c h K., 1937. Radz.aje polskich brunatnic i krasno:rostów, Kasmas, 
62, 4, 371-401. 
70. S t a r m a c h K., 1961. Zbiorawisko glonów w potaku Piekielnik koło Jabłan- 
ki, Acta Hydrobiol., 3, 2-3, 143-150. 


'l - Biologia X
>>>
98 


J. Bohr 


71. S t a r m a c h K., 1962. Metodyka opracowań zbiarowisk wadnych (maszyn). 
72. S t a r m a c h K., 1962a. Glony żyjące na ścieżkach w nadrzecznych wi€Tzbi- 
nach, Frag. Flor. et Geabat., 8, 1, 71-88. . 
73. S t a r m a c h K., 1963. Rośliny sładkowodne. Wstęp ogólny i zarys metod ba- 
dania, Fla!ra Sładkowodna POłski, 1, Warszawa. 
74. S t a r m a c h K., 1966. Cyanophyta - sinice, Glaucophyta - glakofity, Flora 
Sładkowodna Pałski, 2, Warszawa. 
75. S y m a e n s J. J., 1950. Esquisse d'un systeme des associations algales d'eau 
douce, Inter. Ass., od' App. and Thea!r. Limnał., Praceed. 11, 395-408. 
76. S y m o e n s J. J., 1957. Les eaux dauces de L'Ardenne et des regians vaisines: 
Les milieux et leur vegetation alg,ale, Bull. de la Soc. Royale de Bot. de . 
Belgique, 84, 111-314. 
7'1. S y P n i e w s k i B., 1860. Okrzemki (Diatomaceae) okołic Poznania, Racz. 
Tow. Przyj. Nauk Pozn., 1, 493-583. 
78. S z a f e r W., 1959. Mapa geobotaniczna Polski. Szata roślinna POłski, 2, W-ar- 
szawa. 
79. S z a f e r W., 1964. Zarys geografii roślin, Warszawa. 
80. S z k l a r c z y k - G a z, d o w a C., 1965. Plankton wybranych stawów rybnych 
dorzecza górnej Wisły ze szczególnym uwzględnieniem zielenic, Manogr. Ba- 
tanicae, 19, 85-147. 
81. S zm a l Z., 1959. Badania hydrochemiczne jeziar labeliawych Pomo!rza Za- 
chodniego, Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Wydz. Mat.-Przyl'., Prace korno Bio!., 
29, 4, 1-107. 
82. S z m a l Z., S z in a l B., 1965. Badania hydrochemiczne jezior 
obeliawych 
województw gdańskiegO' i koszalil'1skiega, Pozna6skie Tow. Przyj. Nauk., Wydz,. 
Mat.-Przyr., Prace kom. BiaL, 30, 1-56. 
83. T o p a l: e v s kij o. V., O k s i juk o. P., 1960. BaciHariophyta (Diatoma- 
cae) Vizn. Prisnov. Vado!ros. URSR, Kijiv. 
84. T o r k a V., 1912. Zur Algenflora der Umgebung von Bromberg, Verh. d. Bat. 
Ver. d. Prov. Brandenburg, 54, 143-150. 
85. T o r k a V., 1915. Diatameen des grossen Jezuitensees bei Bromberg, Ber. des. 
Wespr. Bot. Zoa1. Ver., 37, 332--'336. 
86. Van den H o e k, 1963. Revisia'!l af the Eurapean Spedes ad' Cladophora, Lei- 
den. 
87. Van der We r f f, 1958-1960. Diatomeeenflora van Nederland, 1-4. 
88. W a w r z y n i a k F., 1923/24. Flora jezia!r wielkapolskich I, Poznańskie 'Tow. 
Przyj. Nauk, Prace kam. Mat.-Przyr. 2. B. Nauki Bia1., 1-30. 
89. W a w r z, y n i a k F., 1923-24a. Flura jezior wielkapalsklich II, Poznafukie 
Taw. Przyj. Nauk. Prace kam. Mat.-Przyr., 2 B, Nauki, Bialogiczne; 213-308. 
90. W a wr z,y n i ak F., 1931. Flara jezior wielkopołskich, Par.mańskie Tow. Przyj. 
Nauk, Prace kom. Mat.-Przyl'., 2, B, Nauki Bial., 75-269. 
91. Was y l i k K., 1961. Glony ta!rfawisk Kotliny Nowotarskiej, ze sz,czególnym 
uwzględnieniem desmidii, Frag. Flar. et Geobot., 7, 1, 215-288. 
92. Was y l i kK., 1965. Cammunities af algae from the Soła river and its tribu- 
tari:es, Acta Hydrabio1., 7, Supp. 1, 9-60. 
93. We l c h P. S., 1952, Limnałagy, New York-Toranta-Landan. 
94. West W., West G. W., Carter N., 1904--1923, A monograph ad' the 
British Desmidiaceae, 1-5, Landon. 
95. 'W i 11 e r A., 1920. Dber den Aufwuchs der Unterwasserpflanzen, Schr. 
d. Phys.-()kan. Ges. zu Konigsberg i. Pr., 61/62, 55-65.
>>>
Zbiorawiska glanów perifitonowych 


99 


96. W i s z n i e w s k i J., 1953. Uwagi w sprawie typalogii jeziar palskich, Pol. 
Arch. HydrabioJ., 1 (14), 11-23. 
97. Wał a s z y ń s k a J., 1911. Przyczynek do znajomaści glanów planktanarwych, 
BulI. Ak. Um., s. B, 529-530. 
98. W o ł a s z y ń s k aJ'., 1912. Planktan jezio!I' i stawów kujawskich, Rozpr. Taw. 
Przyj. Nauk w Poznaniu, 30, 1-18. 
99.- W ał a s z y ń s k a J., 1923, Rozmieszczenie glonów osiadłych na dnie Jeziora 
WigierskiegO' I, Spraw. Stacji Hydrabia1. na Wigrach, 1, 2-3, 9-66. 
1UU. W y s o c k a H., 1934. Materiały do. flary desmidji z o.kolic Warszawy, Act. Soc. 
Bo.t. Pal., 11, 119-137. 
101. W Y s o c k a H., 1952. Glony Wisły na odcinku Warszawy II, Perifiton, Acta 
Soc. Bot. Pal., 21 (3), 369-400. 
102. Z a be l i n a M. M., K is ele v A. L, P r as k in a- Lavr en ko A. J., 
S c e c u k a v a V. S., 1951. Diatomo.vyje Vadorost1i, Opr. Pres. Vodor., 4, 
Moskva. 
103. Z a c h w i e j a J., 1965. Wahania dabowe temperatury, 02, CO 2 , pH i alkalicz- 
naści w litoralu jeziora Mamry, Pał. Arch. Hydrobiol., 1, 5-27. 


SUMMARY 


Plant periphyton, being an important element in the aquatic ecosysteme, awake 
a justified interest amoug hydrobio1ogists. Periphyton in fresh water reservoirs 
became the subject of many studies and investigatians with regard ta its primary and 
secondary praduction. It is, therefore, 00£ essentia1 impo!I'tance ta get an exact pic- 
ture of periphytonic caUectians, particularly of their specific compositian, their 
quantitative conditions, their biacenotic relations etc. 
. Basing on experience with vascular flora and on certain, until the presen time 
limited investigatians an a1gae, phytasocialogy of periphytan af the lakes in Nothern 
Poland has been e1aborated. In preparing this work, the method af Freuch-Swiss 
school was used. The determinatiou of periphytouic associatiaus as the basic units 
will permit. in future the introduction of larg er synthesis ap.d gEmeralisatians re- 
garding ecology, bialogy, productivity as well as the practica1 impartance of the 
plant periphytan in the 1akes af Poland. 
Material fram 26 lakes af thei Pomeranian and Masurian Lake Districts has 
be en gathered. Fig. 1 shows the lacalities of the 1akes at the background of their 
geobotanic mape. 
For the investigations, lakes of variom; limnological types were se1ected, viz., 
representing reservairs characteristic far the given geographical regiou. particular 
dates regardingthe character of the investigated lakes have been sUIDmarized in 
tab. land are shówn in fig. 2. The number 00£ algae faund in the periphytau af 
the investigated lakes inc1udes 350 taxons which are listed in chapter 5. The parti- 
cipatiau af the particular algal groups is presented in tab. 2. Mast of the algae 
belang to the camman species, but many lacalities are newly found far this area and 
even far Palan
i. - 
In o.rder to get an introducto!I'Y general view ou the environmental differences 
in the investigated lakes a diagram af similarities between the diverse periphyto- 
nic flora, afther the methad af Czekanowski, has been prepared (tab. 3). The diagram 
shows a distinctive partition af the lakes into two basic groups. The' first group of 
lakes has sof t waters (law level of Ca. .), the secaud semi-hard and hard water
>>>
100 


J. Bohr 


(high leveI of Ca. .). Basing ai!1 the occurence in the particulargraup arf lakes, the 
algae have been devided into the species of calciphohic and calciphilic .ones. 
Follawing phytosocio1agical analysis following associatians and variants of pe- 
riphytonic associatians have been determined (tab. 14): 
1. The associatian O[ Hapalosiphono-Tabellarietum calcifobum var. Frustulia 
rhomboides v. saxonica et Micrasterias trimeata. 
2. The association af Hapalosiphono-TabeHarietum calcifobum, communities in 
Lobelia-lakes. 
3. The association of Oedogonio-Epithemietum litorale, var. mesotrophicum 
4. The association of Oedogonio.-Epithemietum litorale, var. Symplnca sp. 
5. The association orf Oedogonio-Epithemietum litoraletyp. 
The assaciatiai!1 orf Hapalosiphono-TabeHarietum calcifo'bum occured in saft-wa- 
ter lakes, i. e. in dystrophic and Lobelia-lak:es.' In dystrophic lakes (tab. 4 and 5) 
there developed a varietes af this assaciatian in whic4 participat(i!d the sfagnafi1ic 
(acidiphilio) species. In not limno1agically unifarm Labelia-lakes the cornmunities 
were rnm'e varied but kept the generaI character arf the above mentioned association 
(tab. 6 and 7). 
The assaciatian 0'[ OedogGnio-Epithemietum litoral e occured in lakes of hard 
water. A varietes of this associatian are the phytacenosis of the periphyton in la- 
kes arf great transparency (tab, 8 and 9) which are charakterized !Jy the absence arf 
Cladophora glomerata, and the damination orf Sirogyra sP" Mougeotia sp., and' Zy- 
gnema sp. The variety orf Symploca sp. (t,ab. 10 and 11), which was found in two 
lakes shawed a specific degradation in relatian to the typical communities arf this 
association. The anly species distinguisting this variety ist the Symploca sp. In 
mast orf the eutrophic lakes an assaciation of typical shape is develaped (tab. 12 
and 13). 
Further ecabgical observations and investigations are required in arder to 
find the exact corelation between the occurence of the particu1ar cammunities and 
the1r environmenta1 conditions.
>>>
0/ 

. 
b 


_ . " , : .. 8-
:f_IB" 
. ",.' ,.:;: /ł l , ,- 
;,' 
. :,', 
:; ;" :.: 
" 1(, 



 1 6 1 ;:
'" .- 
o.; "Ił 
:::. I ? 

:'
 :":' 
;; :.;". 
'\
:' "';:. 


 ;",:: 
!i " ..':
 
'2.'1 ę,. 
C 


G 


TABLICA I - TABLES OF FIGURES I 


l a, b _ Greothece monococca, 2 - Chamaes!phon R.ostaf!nsk.!, 3 a. b, c, - 5jJmploca sP., 4 - 
HapaLosiphon fontinalis, 5 -, Katagnymene pa!ustr!s, 6 a, b, c - Pras!ora sp., 7 a, b - Chaeto- 
sphaer!dium Pr!ngsheim!i
>>>
" 
. " 
: : 


TABLICA II - TABLESOF FIGURES II 


1 a, b - stigeoclonium farctum, 2 a, b, c - stigeoclonium sp., 3 - Stigeoclonium tenue, 4 a, b --'o 
stigeoclonium longipi!um, 5 - stigeoclonium sp., 6 a, b - Stigeoclonium sp., 7 a, b, c - Sti- 
geoclonium sp. (aplanosporae)
>>>
TABLICA III - TABLE OF FIGURES III 


1 a, b - Bulbochaete pygmea, 2 a,b - Bulbochaete megastoma, 3 a, b, c - Bulbochaete robusta, 

 - Bulbochaete sp., 5 a, b - Bulbochaetę intermedia
>>>
1 8 1- 



 



 


!:, 


j li. 

 O 
.," 
(L ID 
" 


rp 3vj 


Ą
r 


n 


TABLICA IV - TABLE OF FIGURES IV 


$ U .
 
&tjl
r 
j, 



\j 

 

t::J 

G 
, 


1 a, b - Oedogonium sp., 2 - Oedogonium sp., 3 a, b - Oedogonium Richterianum, 4 a, b, c _ 
Oedogonium Pringsheimii, 5 a, b, c - aedogonium sp., o a, b, c - oedógonium sp.
>>>
ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 17 - BIOLOGIA X - 1967, 


Zakład Botaniki Ogólnej 
Uniwersytetu M. Kopernika 


SŁ:A WOMIRA CIESIELSKA 


Budowa anatomiczna drewna krajowych g,atunków rodzaju 
Quercus L. (Q. robur L., Q. sessilis E h rh., Q. pubescens W i 1.1 d.) 


The anatornh
al structure of tbe wood of borne species of the genus Quercus L. 
(Q. robur L., Q. slelssilis E h r h., Q. pube$cens W i 11 d.) 


STRESZCZENIE 


W wyniku przeprowadzanych badań anatomicznych drewna z, pnia i gałęzi nie 
stwierdzono. wyraźnych' cech, które umażliwiłyby w każdym przypadku odróżnie- 
nie z całą pewnaścią drewna trzech badanych gatunków od siebie. Jednakże pew- 
ne cechy, w przypadku gdy posiadamy drewno dajrzałe, o normalnie wykształco- 
nych prz.yrastach racznych, poz,walają z mniejsz,ym lub wdększym prawdopoda- 
bieństwem adróżnić drewno tych trzech' gatunków ad siebie. Do. takich cech zali- 
czyć należy: 1. zmianę wielka,ści naczyń prz
 przejściu z dre,wna wiosennego do 
letniego, 2. ułożenie (rysunek) naczyń drewna letniego, 3. kształt nacz,yń drewna 
wiasennego, 4. ilość szeregów naczyń w drewnie wiosennym. 


1. WSTĘ'P 


Drewno dębu ze względu na swoje wartości techniczne i budowę ana- 
tomiczną było przedmiotem zainteresowań badaczy od początku badań 
anatomicznych nad drewnem (A b r o m e i t 1884). Wysokie wartości 
techniczne stały się przyczyną szerokiego zastosowania drewna dębu 
w wielu dziedzinach gospodarki i przemysłu. Twardość, łupliwość, ela- 
styczność i wytrzymałość, zarówno na powietrzu jak i w wodzie (H e g i 
1957) - to 'najważniejsze wartości techniczne tego drewna. 
Drewno dębu znalazła zastosowanie w budownictwie wodnym do 
śluz i okrętów, w kopalnictwie do wyrobu stempU, stosuje się je QO pro
 
dukcji kół dla pojazdów konnych, do beczek, parkietów, fornirów, do po-
>>>
106 


s. Ciesielska 


zyskania garbników, a także jaka materiał da suchej destylacji drewna _ 
pirolizy (To cha wic z 1951, Krzysik i inni 1957, Wanin 1953, 
G e r a l d - W y Ż y c k i 1845). 
, Szerakie zastosowanie ma także tarcica dębOowa ze względu na piękny 
pałysk pawa
awany przez szerakie pramienie rdzeniowe, Występujące 
na przekraju radialnym w pastaci tzw. luster (T a c h a w i c z 1951). 
Drewna tzw. "czarnego. dębu" ma zastasawanie w przemyśle me- 
b:tarskim (W a n i n 1953). Pachadzi ano. z pni dębów, które przez dłuższy 
akres czasu znajdawały się w wadzie, gdzie pad działaniem sali żelaza 
i garbników zawartych w drewnie przybrały kalar ciemny da czarnego.. 
Na padstawie datychczasawych badań (B r a w i c z 19,53), na terenie 
Palski stwierdzana w uprawie 29 gatunków radzaju Quercu$, w tym 6 
mieszańców i trzy gatunki krajOowe: Quercus robur L. (Q. pedunculata 
E h r h.), Quercus sessilis E h r h. (Q. sessiliflora S a l i s b.) i Quercus 
pubescens W i II d. (Q. lanuginosa T h u i 11.). Ten astatni gatunek wy_ 
stępuje tylko. w Bielinku n. Odrą (S z a f e r 1959). Razróżnienie Quer- 
cus robur i Q. sessilis na padstawie ich cech marfalagicznych, takich jak 
długOoŚć szypułki owacawej, długOoŚć aganka liściOowego., nerwacja i kształt 
liści araz abecnaść własków na dalnej stranie liścia, nie nastręcza pazar- 
nie większych trudnaści. Jednakże duża zmiennOość tych cech (H e g i 
1957, G a e t z, 1931), jak i występOowanie licznych mieszańców maże 
znacznie utrudnić ich razpaznanie. W związku z istnieniem mieszańców 
adróżnienie gatunków na padstawie budawy anatamicznej drewna napa- 
tyka także na duże trudnaści. 
Literatura datycząca badań anatamicznych gatunków radzaju Que'ł;- 
cus, a szczególnie naszych gatunków, jest bardzo. abfita i abejmuje zarów- 
na,prablem budawy anatamicznej, jak i pawstawania paszczególnych ele- . 
mentów i tkanek 
Najstarsze wiadamaści a mikraskapawej budawie drewna pachadzą ad 
M a l p i g h i e g a (1679), G r e w (1682), L e e u wen h a ,e k a (1715- 
'-1722), M a l d e n h a w e r a (1812) i Hugo. van M a h l a (1828), którzy 
adkryli i apisali najważniejsze części składOowe drewna dębOowego. (A b r 00- 
m e i t 1884). 
S a n i a (1863), apisując drewna Quercus pedunculata, padaj e, że skła- 
da bię ano. z miękiszu drzewnego, włókien zwykłych, cewek i naczyń. 
Naczynia małe ataczane są przez cewki włóknawate i przebiegają w ra- 
dialnych szeregach przez padstawOową masę złażaną z włókien. WielkOość 
naczyń wiqsennych wynasiła w drewnie 40-letniego pnia 0,29-0,34 mm, 
a dla jesiennych 0,08 mm; dane te jak padaj e S a n i a są zgadne z wiel- 
kaściami padawanymi przez M a h l a (1862). W drewnie Quercus pe- 
dunculata pierścieniawa-naczyniowaść w pierwszych przyrOostach jest za- 
znaczana bardzo. słaba, naczynia są razdzielOone włóknami, a dapiero
>>>
Budowa anatamiczna drewna 


107 


w przyr()jstach późniejszych tworzą zwarty pierścień. Ściany naczyń na 
granicy z miękiszem mają jamki lejkowate. 
Pierwsze monograficzne ujęcie rodzaju Quercus na podstawie budowy 
anatomicznej drewna daje w swojej pracy A b r o m e i t (1884). Po 
przeglądzie literatury dotyczącej pierwszych badań anatomicznych drew- 
na dębowego podaje własne wyniki badań 55 gatunków rodzaju Quer- 
cus. Wyróżnia on w drewnie dębowym następujące elementy: naczynia 
(Gefiisse), komórki przejściowe (Uebergangszellen), komórki ostre (Holz- 
spitzzellen) , komórki tępe (Holzstumpfzellen) oraz promienie rdzeniowe. 
Naczynia są dwu rodzajów i różnią się od ,siebie ułożeniem oraz wielko- 
ścią światła. Naczynia wiosenne o średnicy 0,30-0,45 mm tworzą kon- 
centryczne koła, zaś małe naczynia o średnicy 0,02-0,20 mm uszerego- 
wane są w radialne smugi. Naczynia otoczone są zawsze przez komórki 
tępe i przejściowe, a rzadziej przez komórki ostre. Najkrótsze duże na- 
czynia w drewnie wiosennym ma Quercus pedunculata. W naczyniach 
drewna wtórnego występuje perforacja z dużym wydłużonym otworem, 
jednakże w naczyniach Q. pedunculata czasami może występować perfo- 
racja drabinkowa. Nacz,ynia komunikują się ze sobą i komórkami przej- 
ściowymi za pomocą jamek lejkowatych. U większości gatunków autor 
stwierdził w naczyniach wcistki. A b r o m e i t po raz pierwszy podał 
podział dębów na podstawie ich ceich anatomicznych, a także po raz 
pierwszy stwierdził, że może z całą pewnością oznaczyć drewno Q. pedun- 
culata na podstawie ułożenia naczyń drewna letniego w kształcie litery Y 
oraz na podstawie odległości promieni rdzeniowych. 
Prace H a r t i g a (1878, 1879, 1894, 189;5) dotyczą zarówno właści- 
wości technicznych, jak i budowy anatomicznej, a zwłaszcza jej zależno- 
ści od warunków zewnętrznych. Stwierdził on, że !,zerokość słojów rocz- 
nych nie ma wpływu na wartość drewna. Według niego zasadniczą rolę 
przy wytwarzaniu drewna odgrywa stosunek między wielkością tran- 
spiracji a przyrostem. Przy większej transpiracji roślina wytwarza 
mniej sklerenchymy,- zaś przy mniejszej transpiracji substancje plastycz- 
ne zO,stają w większej mierze zużyte na wytworzenie tej tkanki. Sto- 
pień twardości drewna dębu możemy określić przez ilościowy stosunek 
naczyń wiosennych do sklerenchymy. Zależnie od miejsca pobrania pró- 
qek (na dole czy w górze pnia) znajdujemy rozmaite układy elementów 
anatomicznych. Ilość naczyń w kierunku ku górze pnia wzrasta, jednak- 
że ich wielkość równocześnie maleje, dlatego udział procentowy tych 
elementów może pozostać bez zmian. Włókna sklerenchymatyczne, które 
nie posiadają jamek lub bardzo nieliczne jamki lejkowate, autor uważa 
za słuszne nazywać cewkami włóknowatymi. H a r t i g wyróżnia na- 
stępujące tkanki w drewnie dębowym: 1. tkankę przewodzącą - małe 
i duże naczynia otoczone cewkami, 2. tkankę wzmacniającą - włókna
>>>
10'8 


s. Ciesielska 


sklerenchyma tyczne (włókna cewkowate), 3. tkankę spichrzową - pro- 
mienie rdzeniowe wąskie i szerokie oraz rozrzucony miękisz drzewny, 
który w szerokich słojach tworzy peryferycznie przebiegające linie. 
W pracy z 1895 r. podaje Ha r t i g wyniki badań nad 3D okazami Quer- 
cus pedunculata i 3D okazami Q. sessilis, które badał pod względem bu- 
dowy 'anatomicznej i właściwości technicznych. Nie stwierdził on różnic 
które pozwoliłyby odróżnić te dwa gatunki od siebie. Podobnie jak w po- 
przedniej pracy; twierdzi, że szerokość słojów nie może być cech,ą do 
określenia wartości drewna i że wartość drewna zależy od wieku drzewa, 
części z jakiej pobrano drerwno i warunków środowiskowych. 
B o Qi d l e i W o r s d e 11 (1894) stwierdzają, że rodzaj Quercus wy- 
kazuje strukturalne podobieństwo do Casuarinaceae. Naczynia mają ten- 
dencję do tworzenia różnych perforacji, szczególnie blisko protoksylemu. 
Większość z nich posiada jednakże perforację prostą. Występują cewki. 
Włókna ce:wkowate tworzą większość drewna. Miękisz.drzewnr jest bar- 
dzo dobrze rozwinięty. 
S o l e r e d e r H. (1899) wśród rodzajów należących do rodziny Cupu- 
liferae mówi o rodzaju Quercus, że nawiązuje on w swej budowie do ro- 
dzajów Castanea i Castanopsis przez tendencję do tworzenia perforacji 
drabinkowej, która jeżeli nie występuje w drewnie wtórnym, to można ją 
napotkać w sąsiedztwie drewna" pierwotnego, oraz przez występowanie 
jamek prostych i lejkowatych na ścianach naczyń, a także z powodu wy- 
stęporwaniaobficie rozwiniętego miękiszu drzewnego. 
B a i l e y (1910' 1)" E a m er s (1910') i G r o o m (19il2) zajmowali się 
powstawaniem i rozwojem promieni rdzeniowych z punktu widzenia fi- 
logenetycznego. 
G r Q! o m (1911) prowadził badania nąd rozwojem pierścienia rocznego 
i promienirdzeniorwych u dębów i stwierdził, że wszystkie dęby po(3ia- 
dają promienie rdzeniowe wąskie, a tylko niektóre posiadają także sze- 
rokie i wysokie promienie rdzeniowe. Oprócz tego istnieją stadia przejś- 
ciowe, reprezentujące albo rozkład szerokich promieni rdzeniowych, na 
wąskie, albo scalenie licznych wąskich promieni w szerokie. Według tego 
autora trudno jest ustalić, które dęby, wąsko- cży szerokopromieniowe 
są pierwotniejsze. 
H o l d e n (1912) w swoich badaniach dotyczących ewolucji promieni 
rdzeniowych u roślin naczynio!wych :stwierdziła, że w drewnie dębów 
blisko rdzenia znajdujemy promienie jednoszeregowe, które przechodząc 
ku stronie zewnętrznej, stają się dwu- albo trzyszeregowe, a to przez 
zbliżenie i eliminację rozdzielających je naczyń. W ten slposób powstają 
"fałszywe promienie rdzeniowe", charakterystyczne dla gatunków zimo- 
zielonych. 
W i e s n er r (1918) twierdzi, że budowa makro- i mikroskopowa dębów
>>>
Budowa anatarniczna drewna 


109 


jest tak jednolita, że na tej podstawie jest możliwe rozrozmenie tylko 
grup dębów białych od czerwonych, zaś w obrębie tych grup nie dają się 
prawie rozróżnić drewna poszczególnych gatunków. Podobne stanowisko 
zajmują późniejsi badacze, jak. B r o w n i P a n s h i n (1934) oraz 
B r o w n, P a n s h i n i F o r s a i t h (1949). 
W i e s n e r podając opis drewna Quercus pedunculata twierdzi, że 
nie różni się dno od drewna' dębu bezszypułkowego i omszonego, zaznacza- 
jąc przy tym, że u tego ostatniego gatunku biel i twardziel nie dają się 
wyraźnie wydzielić, a naczynia często zebrane są w grupy i nie tworzą 
wyraźnego pierścienia. 
T ip P o (1938) podaje dla Quercus charakterY1styczne występowanie 
dwu typów promieni: jednoszeregowych i złożonych (compound rays) 
bez form pośrednich, perforację prostą i drabinkową oraz cienkościenne 
wcistki. 
W latach 1936-1938, 1938-1939, a następnie 1952-1954 ukazała się 
czterotomowa monografia dębów A. C a m u s. W częśd ogólnej autorka 
wyróżnia następujące części składowe drewna: włókna drzewne, naczy- 
nia, miękisz drzewny, promienie rdzeniowe wąskie i szerokie. Czasami, 
według tej auto,rki dzięki strukturze drewna możliwe jest rozróżnienie 
gatunków stojących blisko siebie, jak np: w przypadku Quercus robur 
i Q. sessiIis. W drewnie Q. robur naczynia wiosenne tworzą 1-3 szere- 
gów, od których odchodzą skośne, radialne linie małych naczyń, o roz- 
miarach nieznacznie zmieniających się. Linie te dzielą się około środka 
przyrostu tworząc strukturę w kształcie litery Y, której każdy koniec 
składa się z drobnych naczyń, układających się w wachlarz. W drewnie 
Q. sessiIis duże naczynia wiosenne tworzą dwa, rzadziej trzy szeregi, na- 
tomiast małe naczynia tworzą rodzaj trójkątów zwróconych swoją pod- 
stawą ku granicy przyrostu. Prqmienie rdzeniowe są tu nieco szersze 
i bardziej odległe stycznie niż u Q. robur. W drewnie Q. pubescens ścia- 
ny naczyń są grubsze aniżeli u poprzednich gatunków (do 6 1-'). Szeregi 
naczyń wiosennych zaznaczone są dość niewyraźnie: bywają podwójne, 
potrójne, a czasiami poczwórne i pięciokrotne. Naczynia w radialnych' 
szeregach przechodzą dalej przez na,stęi:me przyr,olsty roczne. 
H u b e r, H o l d h e i d e i R a a ck (1941) zajmowali się w swoJeJ 
pracy różnicami 
anatomicznymi w budowie drewna Quercus roour i Q. 
sessiIis i stwierdzili, że "mimo iż nie ma bezpośredniej cechy odróżnia- 
jącej drewno dębu szypułkowego i bezszypułkowego, możliwe jest, przez 
powiązanie cech występujących przeważnie u jednego lub drugiego gatun- 
ku, odróżnienie gatunków z dość dużym prawdopodobieństwem". W wy- 
niku swoich badań wyróżnili szereg cech, dzięki którym można wyróżnić 
te dwa gatunki, a mianowicie: 
1. Stosunek szerokości pierścienia naczyń do 
izerokości przyrostu
>>>
110 


S. Ciesielska 


" .;;;tiI 


rocznego w szerokich przyrostach (powyżej 2 mm) rocznych wynosi po... 
nad 0,25; 
1'. Stosunek szerokości pierścienia naczyń do szerokości przyrostu 
w szerokich przyrostach rocznych ponIżej 0,25; 
2. Pierścienie naczyń wiasennych wielarzędawe na dobrze rozwinię- 
tych przyrostach rocznych z 4 albo więcej rzędami naczyń; 
2'. Pierścienie naczyń wiosennych mają stosunkawo niewiele rzędów 
w dobrze rozwiniętych przyrastach rocznych, tylko wyjątkowo trzy 
rzędy; 
3. Naczynia wyraźnie owalne, 
3'. Naczynia w przybliżeniu koliste; 
4. Płomienisty rysunek naczyń w drewnie późnym, 
zero!d i rozmyty; 
4. Płomienisty rysunek naczyń w drewnie późnym, wąski i wyraźny. 
Cechy 1, 2, 3, 4 są diagnolstyczne dla drewna dębu szypułkowego, na- 
tomiast 1', 2', 3', 4', dla dębu bezszypułkowego.. Mima że żadna z tych 
cech nie jest bezwarunkowa, to diagnoza Q. pedunculata przy ;becności 
wszystkich tych cech daje według autorów 90%, pewności oznaczenia, 
natomi
S1t dla Q. sessilis pewność oznaczenia wynosi zaledwie 75f!/o,. Naj- 
bardziej niepewne wypadki dotyczą, zdaniem autorów, drzew zasadzo- 
nych na nieodpowiednich stanowiskach. Według autorów cecha, na któ- 
rą wskazywał S c h m i d t (1941) jako możliwą dla odróżnienia Q. ses- 
silis, a mianawicie obecność wolnej od naczyń strefy pomiędzy drewnem 
wiosennym i letnim, maże występować u Q. pedunculata, a u Q. sessilis 
może jej w ogóle nie być, jakkolwiek trafia się częściej; podobnie roz- 
szczepienie naczyń w drewnie późnym w kształcie literYi Y trafia się 
u obydwu gatunków. Autorzy ci uważają, że małe są szanse posunięcia 
ostrości rozróżnienia tych gatunków na tej drodze, raczej dalej zaprowa- 
dzić mogłyby testy chemiczne, oraz że metody statystyczne w związku 
z kombinacją cech pazwolą na rozróżnienie nie całkiem jeszcze pod 
względem anatomii wyróżnicawanych gatunków. 
G r e g u ss. (1959) wyróżnia w drewnie dębów naczynia, cewki, cewki 
, włóknowate, włókna drzewne, miękisz meta- i paratrachealny oraz mię- 
kisz promieni rdzeniowych. Opisuje on wszystkie gatunki dębów WJt3,tę- 
pujących na naszym terenie. Jednakże należy. przypuszczać, że obserwa- 
cje dotyczące Q. sessilis prowadzone były na drewnie młodym, gdyż opis 
rozmieszczenia naczyń odpowiada budowie drewna pierwszych słojów 
rocznych przy rdzeniu, które ze względu na nietypowe ułożenie elemen- 
tów nie powinny być brane pod uwagę. Poza tym z mikrofotografii (tab. 
27) zamieszczonych w tej pracy wynika, że cecha podawana do tej pory 
przez szereg autorów (A b r o m e i t 1884, C a m u s 1938-1939,.. 
Schmidt 1941, Galewski i Korzeniowski 1958) dla Q. 
robur, a mianowicie ułożenie naczyń w strefie letniej w kształcie litery Y,
>>>
Budowa anatamiczna drewna 


Ht 


występuje w 'drewnie Q. sessilis. Nie jest to zgodne ani z danymi litera- 
tury, ani też z moimi obserwacjami. 
Różne wiadomości dotyczące budowy anatomicznej rodzaju Quercus 
i właściwości technicznych drewna badanych gatunków (najczęściej jed- 
nak Q, robur) znajdujemy w wielu pracach specjalnych, w kluczach do 
oznaczania drewna, oraz w podręcznikach, gdzie drewno dębowe jest zwy- 
kle omawiane jako przykład drewna pierścieniowonaczyniowego (R e- 
c o r d '1934, B a r n e r 1942, G a m e r m a n n, N i k i t i n, N i k 0'- 
l' aj e w a 1946, W a n i n 1953, E r m i c h 1953, 1956,' J a c e n k 0-, 
-C h m i el e w s kij 1954, W i c h r o w 1949, 1953, 1959, W i c h r o w 
i Enkowa 1953, Holz, Bruckner 1959, Malinowski 1953, 
Zach 1954, Borodina 1958, Strasburg er 1960, Esau 1962, 
N a w r u z Ol w a 1964 i inni). 
Występowanie mieszańców wśród dębów znalazło także swoje od- 
zwierciedlenie w literaturze: Dane o mieszańcowych formach dębów zna- 
leźć możemy między innymi w pracach: M a a s s (1884), A c h e r s o n ' 
i G r a e b n e r (1908-1913), M o s s (1910), W i t t m a c k (1919), 
S c h wa r z (1937), C a m u s (1938-39), K r z y ,si k (1955), We i- 
m a r c k(1947), B r owi c z (1953), He g i (1957), S i II i m a n i L e i- 
s n e r (1958), S t e b b i n s (1958), J o n e s (1959), C e l i ń s k i i F i- 
I i P e k (1959), U wyżej wy,mienionych autorów znaleźć możemy dane co 
do morfologii mieszańców oraz ich nazwy. Jednakże żaden z autorów nie 
zajmował się sprawą anatomii drewna form mieszańcowych. 
Autorzy prac anatomicznych dotyczących budowy drewna dębu mają 
różne zapatrywania co do moż
iwości rozróżniania anatomicznego Q u e r- 
cus robur i Q. sesselis. 
J'edni uważają, że .jest możliwe rozróżnienie ich na podstawie ułoże- 
nia elementów drewna, np. układu naczyń letnich w słoju rocznym, kształ- 
tu naczyń, szerokości pierścienia naczyń wiosennych (H u b e r, H o l d- 
h e i d e i R a a ck 1941). Inni zaś twierdzą, że występujące cechy nie są 
związane tylko z jednym :l gatunków, ale uzależnione są od warunków. 
siedliskowych, w jakich drzewo żyło. 
A b r o m e i t (1884) podaje, że z całą pewnością może odróżnić oby- 
dwa gatunki. Natomiast H a r t i g (1879) pisze, że "kilkakrotnie poda- 
wane różnice między Q. robur, Q. sessiliflora i Q. cerris są mniej wyraź- 
ne niż odchylenie cech u różnych drewien tego samego gatunku". J a n e 
(1956) zaś pisze "..but no certain way is known by which the wood of 
the two species can be dis:tinguished". W i e s n e r (1918) podaje, że 
. różnice w budowie anatomicznej tych dwu gatunków, które mogłyby słu- 
żyć jako cechy rozpoznawcze dla gatunku nie zostały przez niego stwier- 
dzone. 
Zagadnieniem różnic anatomicznych w obrębie sekcji rodzaju Quercus
>>>
112 


s. Ciesiel.c;ka 


zajmuje się T u m a n j a n (1953), który na podstawie swoich badań 
uważa, że możliwe jest rozróżnienie. gatunków w obrębie sekcji i wyróż- 
nia na podstawie rysunku ułożenia naczyń 7 grup. Jednakże zarówno 
Q. robur, jak i Q. sessilis zalicza do jednego typu posiadającego naczynia 
ułożone w postaci dendrytów mniej lub bardziej rozszerzonych na końcu 
słoja, ale zaznacza przy tym, że rysunek ułożenia naczyń zmienia się w za- 
leżności od szerokości słoja i warunków wzrQS!tu. 
S c h m i d t (1941) uważa, podobnie jak A b r o m e i t, że gatunki 
te można prawdopodobnie odróżnić na podstawie rozmieszczenia naczyń 
na przekroju poprzecznym drewna, a mianowicie. u Q sessili strefa naczyń 
wiosennych jest oddzielona od strefy naczyń drewna późnego strefą bez- 
naczyniową i średnica naczyń zmniejsza się nagle, podc:i!:aS gdy u Q. robur 
nie ma strefy beznaczyniowej, a średnica naczyń maleje stopniowo. 
"Prawdopodobnie jest to jedyna istotna różnioa w budowie anotomicznej 
drewna dębu szypułkowego i. bezszypułkowego" - pisze G a l e w s k i 
i Kor z e n i o w s ki (1958). S c h m i d t sugeruje, że należałob
 poda- 
ne różnice sprawdzić na szerszym materiale drewna. 
W technice drewno obydwu gatunków traktuje się jednakowo (T o- 
c h o w i c z 1951, K r z y s i k 1955), a wyróżnia isię jedynie drewno 
wąsko
 i szerokOlsłoiste. 
Celem pracy było: 
1. Zebranie materiału do badań morfologicznych i anatomicznych 
z oznaczonych okazów, 
2. Stwierdzenie różnic morfologicznych i ewentualnych anatomicz- 
nych u poszczegóinych gatunków, 
3. Podanie szczegółowej charakterystyki budowy drewna u badanych 
gatunków. 


II. MATERIAŁ I METODY PRACY 


Materiał do niniejszej pracy zbierano z trzech różnych stanowisk; po- 
bierając próbki co najmniej z trzech okazów Quercus robur i Q. sessilis 
na każdym. stanowisku i tak pobrano: z leśnictwa Piwnice z trzech 
okazów Q. robur i czterech Q. sessilisj z leśnictwa Wrzosy z czterech oka- 
zów Q. robur i pięciu Q. sessilis; z leśnictwa Kikół z trzech okazów Q. ro- 
bur i trzech Q. sessilis. Wyjątek w ilości zebranego materiału stanowi 
znajdujący się na reliktowymsrtanowiskuQ. pubescens, dla którego zebra- 
no materiał tylko z dwu typowych okazów. 
Oprócz klocków drewna, uzyskanych z pni i gałęzi, w celu dokładnego 
określenia przynależności gatunkowej badanych drzew zbierano materiał 
zielnikowy w pQ\;;taci liści, młodych gałązek i owoców. Ponieważ, jak
>>>
Budowa anatamiczna drewna 


113 


wiadomo, w rodzaju Quercus lata nasienne Występują co 3-7 lat, dla 
uzyskania pełnego obrazu cech morfologicznych gatunków materiał ziel- 
nikowy zbierano w ciągu 3 lat, z oznakowanych poprzedriio drzew, wio- 
sną i jesienią, gdyż takie cechy, jak np. występowanie włosków na dolnej 
stronie liścia można obserwować często tylko na liściach młodych. 
W zebranym materiale zielnikowym stwierdziłam obecność włosków 
gwiazdkowatych i pojedynczych na dolnej stronie młodych i starych li- 
ści Q. sessilis oraz sporadyczne włoski pojedyncze i podwójne u Q. robur; 
Włoski występują głównie na nerwach oraz w kątach nerwów. 
Poza tym badaniu poddano materiały Q. robur i Q. sessilis, znajdujące 
się w zbiorach Zakładu Botaniki Ogólnej UMK w ilości 5 krążków, oraz 
drewno Q. pubescens ze zbiorów prof. Z a b ł o c k i e g o, jednakże do 
tych zbiorów nie posiadam materiału zielnikowego. Wiek drzew, z których 
pobrano próbki wahał się w granicach 20-40 i 80 lat, a materiałów z Za- 
kładu około 180 lat. Z otrzymanego fragmentu drewna Q. pubescens nie 
mo,gę obliczyć' jego wieku, bo nie jest to, wycinek z całek pnia. Fragment 
ten obejmuje 76 przyrostów rocznych. Wiek zebranych materiałów daje 
'podstawę do stwierdzenia, że drewno jest dojrzałe, o ustalonych cechach 
anatomicznych, które przy dalszym wzroście drzewa nie ulegną zmianie. 
Wiek, w którym drewno dębów przybiera cechy charakterystyczne 
dla drewna dojrzałego, według różnych autorów jest różny i tak np. 
W i c h r o w i P i e r e ł y g i n (1949) podają 7-8 rok życia a C z i s t- 
jak o w a (1959) stwierdza,. że w zależności od miejsca występowania 
drewno dębowe może osiągnąć charakter drewna dojrzałego dopiero 
w 17
20 roku lub że charakterystyczne ułożenie naczyń może wystąpić 
już w 2 i 3 roku, co z kolei związane jest z wcześniejszym o.wocowaniem 
tych dębów. 
Zebrane próbki drewna przechowywano w 70%, alkoholu i częściowo 
na sucho. Do krajania przygotowywano klocki o. wymiarach 1X1X1,5 cm 
które na(Sitępnie krajano na świeżo lub po uprzednim gotowaniu w wodzie. 
Klocki go.towane przechowywano w mieszaninie alkoholu z gliceryną 
w stosunku 1 : 1. Preparaty krajane były na mikrotomie saneczko.wym 
i niekiedy ręcznie przy użyciu brzytwy, ponieważ wyłoniły się trudności 
z otrzymaniem odpowiednio zorientowanych preparatów z przekroju po- 
przecznego. Duże naczynia przyrostu wiosennego w czasie krajania na 
mikrotomie ulegały rozerwaniu, zakłócając ogólny obraz ich rozłożenia 
oraz utrudniając dokonywanie pomiarów. Preparaty całe z nie uszkodzo- 
nymi naczyniami otrzymywano tylko na przekrojach bardzo grubych 
35-40 !-1 lub na przekrojach ręcznych. Grubość preparatów przekroju 
stycznego i promieniowego wynosiła 15-20 1-1. Preparaty z trzech prze- 
krojów, poprzecznego, stycznego i promieniowego w ilości 50 dla każde- 
go przekroju, przechowywano w naczyńkach szklanych w 70%, alkoholu. 


8 - Biologia X
>>>
114 


S. Ciesielska 


Preparaty trwałe przygotowywano przez zatopienie w żelatynie glicery- 
nowej, barwiąc zielenią malachitową. Oprócz tegOo do barwienia używano 
floroglucyny z HCl i J + KJ. Preparaty przeglądano przy użyciu mikro- 
skopu Zeissa, korzystając z obiektywów o powiększeniu 8 i 40, oraz oku- 
laru 10x z podziałką. Dla obiektywu o powiększeniu 8x-l podziałka 
w okularze równała się 8,16 ¥-L, a dla obiektu 40x-l, 63 f..l+. Za stałą ilOość 
pomiarów przyjęto liczbę 50. Wyniki podawane są w trzech wartościach: 
minimalnej, maksymalnej i średniej, dla wszystkich dokonanych pomia- 
rów z wyjątkiem wysokości promieni rdzeniowych, gdzie' podawano tyl- 
ko wymiary minimalne i maksymalne. Wyniki pomiarów zestawiono 
w tabelach. Dla lepszego zobrazowania budowy anatomicznej drewna ba- 
danych gatunków wykonano mikrofotografie z preparatów. 


III. OGOLNA CHARAKTERYSTYKA MORFOLOGICZNO-EKOLOGICZNA 
BADANYCH GATUNKOW 


1. Morfologia 


Quercus robur L. - drzewo o wysokości 45 m, a czasem ponad 50 m, 
z s?eroką nieregularną koroną. Pień posiada korowinę brunatnoszarą 
głęboko spękaną, gałązki matowe, czasem najmłodsze lekko owłosione. 
l-roczne błyszczące, oliwkowOo- lub czerwonabrunatne czasem prawie 
srebrnoszare. Liście są zwykle szeroko klinowato Oodwrotnie jajowate 
(H e g i 1957), naj szersze powyżej środka, 8-15 cm długie i 3-10 cm 
szerokie, zatokowo łatkowane. M a l e j e w (1936) podaje, że niekiedy 
liście osiągają długość 20-30 cm. Z każdej strony liścia znajduje się 
3-5-7 tępych lub zao;strzonych łatek, oraz między nimi dość nieregu- 
lamie głębokie, wąskie wcięcia, które sięgają do 1/3 szerokości liścia. 
Liście dojrzałe są całkowicie nagie (H e g i 1957, P a kor n y 1858), 
lśniące na górnej powierzchni, a matowe na dolnej. Nasada liścia wy- 
raźnie sercowata z uszkami (H i c k e l 1932). Ogonek liściowy jest bar- 
dzo krótki lub liście są nawet siedzące. Długość ogonka wynosi około 
8 mm (8 z c z e p o. t i e w 1949) lub 10 mm (M a l e j e w i 8 o k o- ł o w 
1951) i nie przekracza nigdy połowy szerokości nasady liścia. Owocostany, 
osadzone na szypułce 3-8 a nawet 15 cm długiej, zaws,ze wielokrotnie 
dłuższej od ogonka liściowego-. Owoc-żołądź, 1,5-3,5 cm długi o średnicy 
1,5-2 cm, z podłużnymi zi
lonkawymi żeberkami. Zarówno długość szy- 
pułki owocowej, jak i wielkość oraz kształt żołędzi podlegają dużej zmien- 
ności (G o e t z 1931) i dlatego 8 c h war z (1937) uważa, że nie jest to 
cecha, która może być podawana dla odróżnienia Q. robur od Q. sessilis. 
Za jedyną wyraźną cechę uważa pokrój liścia oraz kształt wrębów i łatek.
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


115 


Okres kwitnienia dla tego gatunku przypada na koniec kwietnia lub po- 
czątek maja, a więc dwa tygodnie wcześniej aniżeli Q. sessilis. 
Quercus sessilis E h r h. - drzewo na ogół niższe od poprzedniego 
gatunku o,siąga zwykle wysokość 40 m (F o u rn i e r 1952 podaje tylko 
20-30 m). Pień smuklejszy z szeroką, nieregularną koroną, posiada korę 
szaro- do cz
rwonobrunatnej, spękaną. Liście są u tego gatunku szeroko 
odwrotnie jajowate, do eliptyczno lancetowatych (H e g i 1957), 'zwykle 
u nasady zwężone i nie sercowate, lecz zbiegające, płytko lub do połowy 
wcinane. Ilość łatek 5-8 (10) lub 7-8 (F o r n i er 1952, H i c k e l 
1932), zatoki osiągają 1/4- 1 /5 :szerokości liścia, łatki całe lub grubo ząbko- 
wane. Długość liści 8-12 cm, a {szerokość 3,5-7 cm (M a l e je w i 8 o- 
k o ław 1951). Ilość nerwÓw drugiego stopnia z każdej strony 5-7, 
uchodzących w szczytach łatek pod kątem 45 o (P o kor n y 1858). Liście 
na dolnej stronie z rzadkimi gwiazdkowatymi włoskami lub częściej na- 
gie. Ogonek liściowy 1--'-2,5 cm długi (B a m b a c i o n i M e z z e t t i 
1933), zawsze dłuższy aniżeli połowa szerokości podstawy liścia (M a l e- 
j e w i 8 o koł ow 1951). Owoc siedzący lub na szypułce, zawsze krót- 
szej od ogonka liściowego,. Zołądź bez zielonych prążków (8 z a f e r, Ku 1- 
c z y ń Si k i, P a w ł a w Si ki 1953), jajowata, zaostrzona, 16-26 mm długa 
i 8- 14 mm szeroka. Okres kwitnienia przypada zwykle na miesiąc maj. 


Quercus pubescens W iII d. - drzewo lub częściej krzew, 14-20 m 
wysoki, o koronie nisko osadzonej i nieregularnej. Co do wysokości to 
zdani.a autorów są podzielone i tak w "Drzewo?nawstwie" (B i a ł a b o k, 
H e 11 w i g,. 1955) podają tylko do 15 m, a rzadko do 20 m, zaś inni au- 
torzy (B r o w i c z 1953, M a l e j e w i 8 o koł o w 1951) tylko 8-10 m. 
Morfologicznie dąb omszony wykazuje największe podobieństwo do 
Q. sessilis (H e g i 1957). Po;siada on korę czarniawą, bardzo krótko i głę- 
boko spękaną. Liście pierzasto-zatokowo-wrębne, o bardzo zmiennej wiel- 
kości, 4-7 a nawet do 10 cm długie i 2-6 szerokie. Według H i c k l a 
(1932) osiągają d
ugość da 12 a nawet 14 cm. Ilość łatek 6-7, zaostrzo- 
nych i krótkich lub zaokrąglonych i ząbkowanych albo piłkowanych, 
wręby są różnej głębokości, od 1/3 do 1/5 szerokości blaszki liściowej, na- 
sada liścia mniej lub bardziej sercowata lub klinowata; .ogonek liściowy 
1-1,5, a nawet do 2 cm długi. Liście, pączki i młode gałązki są wojłoko- 
.wato omszone włoskami gwiazdkowatymi. Na liściach ,starszych włoski 
pozostają tylko na dolnej ,stronie (na nerwach głównych), a na stronie 
górnej ich brak. P.onadto włqski występują także na ogonkach liściowych. 
Liście Q. pubescens posiadają podłużnie lancetowate przylistki, które 
także mogą być owłosione albo nagie (H e g i 1957). Owocostan jest sie- 
dzący, niekiedy na krótkiej szypułce, żołędzie do 1/3 lub do połowy ukryte
>>>
116 


S. Ciesielska 


w- czareczkowatej filcowato owłosionej miseczce. Owoce mniejsze aniżeli 
u dwu poprzednich gatunków, do 3 cm długie, podłużnie prążkowane, ze- 
brane po 1-4. Owłosienie najlepiej widoczne na pędach jednorocznych, 
słabiej 'natomiast na pędach dwuletnich. Liście dębu omszonego, podob- 
nie jak dębu bezszypułkowego, często zostają _ na drzewie aż do wiosny. 
Okres kwitnienia przypada na kwiecień i maj. 
Q. pubescens podobnie jak Q. robur i Q. sessilis, jest bardzo zmienny 
w kształcie liści i długości szypułki co według B li s g e n a (H e g i 1957) 
uzależnione - jest w dużym stopniu od warunków zewnętrznych. 
,W materiale zielnikowym, zebranym do niniejszej pracy, stwierdziłam 
zgodność cech morfologicznych liści z danymi przytoczonymi w litera- 
turze. Długość blaszki liściowej dla Q. robur wynosiła 7-18 (13) cm 
i szerokość 3,5-10 (7) cm. Spotkałam także liście o długości 22 cm i sze- 
rokości 12,5 cm. Liczba łatek z każdej strony liścia wynosiła zwykle 
3-6 (6). Długość ogonka liściowego nigdy nie przekraczała połowy szero- 
kości nasady liścia i wynosiła od 0,2 do 1 cm, najczęściej jednak 0,5 cm, 
zauważyłam także liście zupełnie siedzące. Blaszka liściowa na górnej 
stronie naga, na dolnej zaś z rzadka występowały włoski pojedyncze 
i podwójne. Nerwy drugiego rzędu dochodzą zawsze do łatek i przynaj- 
Irmiej w dolnej części blaszki do zatok, w większości jednak przypadków 
dochodzą zarówno do łatek, jak i do zatok. Nasada liścia sercowata i za- 
wsze z wyraźnie zaznaczonymi uszkami. 
Dla Q. sessilis długość blaszki liściowej wynosi w zebranym materiale 
6-13 cm, a szerokość 3,5-9 cm. Występowały także liście o wymiarach 
większych, do 16 cm długości i 11 cm szerokości, jednak tylko spora- 
dycznie. LiCzba' łatek 4-7 (6) z każdej strony liścia. Długość ogonka liś- 
ciowego 1,5-3 (2,5) cm. Blaszka liściowa na górnej powierzchni naga, na 
dolnej stronie występują włoski trzech typów -pojedyncze, podwójne 
i gwiazdkowate. Włoski utrzymują się zarówno na liściach młodych, jak 
i starych. 
Q. pubescens - długość blaszki liściowej 6-10 (7) cm i szerokość 
3
7 ,(4) cm. Liczba łatek 4-6 (5) z każdej strony liścia. Długość ogonka. 
liściowego 0,6-1,2 cm. Górna strona blaszki liściowej naga, połyskująca, 
dolna natomiast gęsto filcowato owłosiona. Włosk,i, znacznie dłuższe ani- 
żęli u gatunków poprzednich, występują także na ogonku liściowym i na 
młodych gałązkach. 
Dane do morfologii liści otrzymałam, dokonując pomiaru 25 liści dla. 
każdej zebranej próbki, tzn. przemierzyłam łącznie 250 liści Q. robur 
i250Q. sessiIis i tylko 50 Q. pubescens, ponieważ tylko z dwóch okazów 
posiadałam materiał zielnikowy. Z b-trzymanych wyników nie oblicza- 
lam wielkości średnich, ale podałam \-"ielkości najmniejsze i największe, 
dodając w rtawiasie wymiary najczęściej spotykane (tab. 1).
>>>
Buciowa anatomiczna drewna 


'n7 


2. War u n k i w y s t ę P o w a ni a 


Wymagania naszych dębów co do charakteru siedliska są różne, jednak 
wszystkie trzy gatunki mogą żyć' w podobnych warunkach, wszystkie 
należą do drzew światłolubnych. 
Dąb szypułkowy znosi' większe ocienienie, szczególnie w młodości, 
aniżeli dąb bezszypułkowy, jednakże w wieku póżniejszym nie znosi ocie- 
nienia górnego. Dobrze rośnie na glebach głębokich, o dużej zawartości 
próchnicy, gliniastych, gliniasto-wapiennych, mulistych, nieraz zalewa- 

ych, często z dość wysokim, ale nie stagnującym lustrem wody (H e g i 
19.57, B ił r n e r 1942, C a m u s 1938-39, B i a ł o b o k i H e 11 w i g 
1955). Ważnym czynnikiem rozwoju jest poziom wilgotny na wysokości 
jego korzeni, w związku z tym jego występowanie związa:p.e jest głównie 
z równinami oraz obszarami płaskimi (M o t Y k a 1953). Rośnie zarówno 
w ubogich lasach dębowo-brzozowych, jak i w lasach łęgowych i dębowo- 
-grabowych, a także w suchych ciepłych zaroślach z Q. pubescens oraz 
w 1;orach mieszanych (D e n i s i u k 1963, Kęp c z Y ń s k i 1965, So-_ 
koł o w: s ki 1963, T o kar z 1961). * W górach Kaukazu i Krymu żyje 
na glebach skalistych, niekiedy dość suchych, oraz może występować 
w pobliżu rzek i na glebach zasolonych (M a l e j e w i S o koł o w 1951). 
Dąb szypułkowy wykazuje małą wrażliwość na warunki klimatyczne, 
rośnie zarówno w klimacie skrajnie oceanicznym, jak również w klimacie 
wyraźnie kontynentalnym (M o t Y k a 1953). 
Dąb bezszypułkowy ma mniejsze wymagania glebowe, nie znosi jed- 
nakże gleb chociażby czasowo za
ewanych. Wybiera raczej gleby lekkie, 
świeże, dobrze zdrenowane, piaszczyste, krzemieniste, krzemienisto-gli- 
niaste (C a m u s 1938-39). Występuje rzadko na wapieniach, ale czasem 
rośnie na wapieniach spękanych, zawierających w szczelinach glinę, która 
utrzymuje wilgoć. Spotyka się go na glebach suchszych niż dąb szypułkowy, 
często na kopulastych wyniesieniach (M o t Y k a 1953). Jeżeli chodzi 
o warunki klimatyczne, to rozmieszczenie dębu bezszypułkowego zdaje się 
wskazywać na powiązanie z klimatem oceanicznym (M o t Y k a 1953). 
Dąb omszony, najbardziej ciepłolubny i światłolubny spośród omawia- 
nych gatunków, najmniej wymagający co do gleby (S z c z e p o t j e w 
1949), występuje na słonecznych zboczach, na glebach suchych (B ro,- 
w i c z 1953), na luźnych wapieniach i lessach (H e g i 1957, B i a ł o b o k, 


* Należy wyjaśnić, że na Wysoczyźnie Dabrzyńskiej w barach mieszanych dąb 
szypułkawy wchadzi w-skład dJ,'zewastanu razem z sasną, a na Wysaczyźnie Elblą- 
skiej raśnie .rązem z sosną, bukiem i świerkiem. Na Nizinie Mazowiecko-Podlaskiej 
natomiast drzewostan tegO' typu lasu abak dębu szypułkowego i sosny tworzy 
jeszcze dąb bezszypułkowy.
>>>
118 


S. Ciesielska 


Lp, 


Nazwa gatunku 
Name af species 


5 E 
s: CJ 
:: 

C) ....... 
.", 
o.t:: 
.!:+ 
o'g 

 CI) 
N $o 
wP::! 


'C) + 
"VI..c: 
o bD 
bD:: 
;j CI) 
5...:1 


E €i 
'J 

 .S 


'" 
CI) 
...... 
;j 
.a 
.!: o 
CI)...... 

't3 
cd .
 

.a 
.
 S 
...:i ;j 
Z 


+ 
.... ci) 
cd p. 
1:5 ro 
"'.t:: 
!::dm 


1. 


Quercus robur L. 


Odwrotnle l 35_1O 7-18 
jajowaty , 
Obovate (7) (13) 


3-6 
(6) 


2. 


Quercus sessilis E h r h. 


3,5-9 6-13 4-7 
(8) (12) (6) 


_ I Quercus pubescens 
3. W i 11 d. 


3-7 
(4) 


6-10 4-6 
(7) (5) 


+ oznacza Występowanie danej cechy - present 
- oznacza brak danej cechy - lack 
sporo oznacza występowanie sporadyczne - sporadic 


Tabela 1 
Morfologia liści - 
Blaszka liściowa 
Nasada - Base 


"O 
CI) 
ro p. 
+ ro 
cd..r:; 
::: 
 
o..... 
CJ $o 
$o ro 
(li CI) 
UJ 
q 


's 
tS 
.!: 

 rt.I 
;j"O,:!! 
N (li ;j 
ro f;.::' 
1tS
.
 
s: I ro 
81ii:s 

 d) ....... 

 ..c: s: 


"O 
ci) 
f; 
cd..c: 
1ij '" 
s: ch 
o bD 
::"0 
..... ci) 

 ::: 


+ 


spal'. 


+ 


+ 


-I 


i H e 11 w i g 1955, C a m u s 1938-1939). Wchodzi często w skład zbio- 
rowisk kserotermicznych, gdzie rośnie razem z jałowcami, sosną i pista- 
cją, a w lasach użytkowanych przez człowieka z Paliurus spina-Christi 
(M a l e j e w i S oko ł o w 1951). 
Wszystkie trzy gatunki naszych dębów są odporne na suszę. Q. robur 
i Q. sessilis mogą się rozwijać nawet w klimacie stepowym (T o c h 0- 
w i c z 1951). Najbardziej odpornym na suszę jel3t Q. pubescens, co wy- 
raża się także w zasięgu i warunkach jego występowania. Według C a- 
m u s (1938-1939) odrębny zasięg Q. robur i Q. sessilis związany jest 
z właśćiwościami fizycznymi gleby, a w mniejszym stopniu z warunkami 
klimatycznymi. 
U w,szystkich gatunków dębów - mimo ich dużej odporności na 
slijSrzę - warunki klimatyczne, a szczególnie wilgotność gleby, mają duży 
wpływ na budowę drewna, a co za tym idzie na jego wartość techniczną 
(M o t y k a 1962). Na glebach wilgotnych wytwarza się drewno o nie- 
wyraźnych słojach rocznych, zaś na glebach wcześnie obsychających 
tworzy się tylko drewno wcz
sne, o dużych naczyniach i małej ilości
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


- T a b e le l 
Marphalogy of the le ave s 
- Lamina 
Nerwacja - Venation 


Włoski - Hairs 


E 
:. 
..... 
tU 
.ł.: 
 C) 
C!) s:: 
1a o 
..... UJ 
o
 
"O ::s 
0.0 

.8 
:. o 
+' +' 


.@' 
s:: 
C) G) Q.) 
"O .c£1 

 

 
ts: .
 .... +' 

o,
ID
 
.g,;=1
p, 

 :
 .S 6) 
 
Q)' UJ !S: tU 
.g
.s.9
 


C!) 
s:: 
:0 (1) 
ts::b 
"O ::s 
o o 
P, "O 


C!) 
+' 
Cd "O 
ts: C!) 
o P, 
.ł.: tU 
"O.c 
N UJ 
tU ., 
.... ... 
ts: tU 
10.01;; 


C!) 
od 
+' 
ts: .S 
,
 gj 
 
.g, 
 
 

 .8 .S .
 
C) UJ +' 
o 'UJ o s:: 
"O 
j
 et) 


C!) 
N 
C) 
s:: 
:. C!) 
"O_ 
C!) 10.0 
.
 s:: 
& om 


+ 


+ 


I spar, spar.1 - 



 


+ 


+ 


+ 


+ 


-I 


+ 



J__=-__
 1 


119 


a E 
C) 
C) 
 
:? .
 EJ 
o C!) CJ 
10.0 !S: .S 
C!) 
!S: o 
E C)- 
o o C!) 
.... C) ts: .
 
C) 
"" s:: 0"0 
;.=: ..-1 C!) 
C'dO :g p, 
..... +' 
.ł.: .... ::s .... 
s::
 p,::S 

p, :.
 
o.... 
.CS 
o 
,C) 'eJ 
'UJ +' 'UJ +' 
o.c ood 
10.010.0 10.010.0 
::s s:: ::s s:: 
..... C!) ..... C!) 
O
 O
 
0,2-1 I 1,5-7 
(0,5) 
1,5-3 0,2-1,5 
(2,5) 
0,6-1,2 nie mierzona 
(0,7) not measured 


tkanki mechanicznej. Przyrost na grubość jest wtedy mały, a drewno 
takie znane jest w handlu pod nazwą "miękkiego dębu" (M o t y k a 
1962). 
Badania nad odpornością na suszę i żdolnością regeneracji u dębów, 
prowadzone przez S z i P c z a n o wa (1958) w Bułgarii, wykazały, że 
najodporniejszyrni na suszę glebową są dąb szypułkowy i dąb omszony, 
a w mniejszym stopniu dąb bezszypułkowy, oraz że wszystkie trzyga- 
tunki wykazują dużą zdolność, do regeneracji. Jednakże takie czynniki, 
jak np. zmiana poziomu wody gruntowej czy wreszcie czynniki biologicz- 
ne, mogą stać się przyczyną często obserwowanego zjawiska usychania 
dębów (K o ś c i e l n y 1955). 


3. R o z m i e s z c z e n l e 


Quercus robur i Q. sessilis obejmują swoim zasięgiem: prawie całą 
Europę. Granica północnego zasięgu Q. robur przebiega od Irlandii przez 
północną Szkocję, południową część Skandynawii, gdzie przekracza 63 o 
szerokości geograficznej pn., a w Szwecji 61 0 se:erokości geograficznej pn. 
(H e g i 1957, F i r b a s 1949), ponadto w -północnej Rosji na północ od
>>>
120 


s. Ciesielska 


jeziora Ładoga przez Kirowo i Mołotow do Uralu, następnie biegnie na 
południe w kierunku Wołgogradu do ujścia Dniepru i do Mołdawii. Obej- 
muje swoim zasięgiem południowy Krym, północny Kaukaz aż do Małej 
Azji. Granica południowa biegnie wzdłuż Półwyspów Bałkańskiego i Ape- 
nińskiego do gór środkowej Hiszpanii. 
Q. sessilis (B r o w i c z 1953) obejmuje swoim zasięgiem całą środ- 
kową Europę. Granica północna przebiega wzdłuż południowej Skandy- 
nawii, a wschodnia od Kaliningradu przez Biały
tok na południe od 
'Puszczy Białowiejskiej przez Krzemieniec do ujścia Dniepru. Granica 
południowa według B r o w i c z a nie jest dokładnie poznana, a zachod- 
nia przebiega przez północną Hiszpanię. 
Q. pubescens występuje w Hiszpanii, północnej Portugalii, środkowej 
i południowej Francji, Niemczech, Austrii, Szwajcarii, północnych Wło- 
szech, na Półwyspie Bałkańskim, południowej Ukrainie, Kaukazie, Kry- 
mie, w zachodniej i północnej Azji Mniejszej. W Polsce dąb omszony 
występuje na jedynym stanowisku naturalnym w Bielinku nad Odrą 
(S z a f e r 1959, S z a f e r, K u l c z y ń s k i, P a w ł o WISI ki 1953, 
B i a ł o b o k, H e II w i g' 1955). Jest to naj dalej na północ wysunięte 
stanowisko, oddalone o 300 km od najbliższego wyspowego stanowiska 
koło Jeny (Celiński i Filipek 1959). Według Schwarza (1937) 
gatunek ten został prawdopodobnie zawleczony z obszaru górnego Renu 
lub śródziemnomorskiego, 1:tlbo pochodzi z upraw. Jednakże większość 
autorów po zapoznaniu się z warunkami występowania dębu omszonego 
w rezerwacie w Bielinku uważa, że jest on tu drzewem rodzimym (C z e- 
czottowa 1948, Czu biński 1950, Celiński, Filipek 1957). 
Quercus robur i Q. sessilis rosną na niżu i w niższych położeniach 
górskich, na różnych siedliskach. Granica pionowego rozmieszczenia tych 
gatunków jest różna w zależności od miejsca występowania i tak: I z d e b- 
s k i (1956) podaje, że w niższych piętrach gór Apenińskich Q. robur 
i Q. sessilis rosną do wysokości 1200 m n. p. m. Q. robur w Pirenejach 
występuje z kasztanami jadalnymi do 800 m, a zbukiem do 1500 m, 
w Alpach osiąga 1000 m n. p. m., zaś Q. sessilis 1360 m (E n g l er, 
P r a n t l 1894). W górach Harzu obydwa gatunki dochodzą do 500-600 
m. Na północy górna granica występowania Q. robur dochodzi tylko do 
400-600 m n. p. m. (M o t y k a 1953), zaś Q. sessilis 'według M a l e j e- 
wa i S o koł o w a (1951) swoją górną granicę wysokości osiąga przy 
H!OO m. W Polsce Q. sessilis osiąga górną granicę na wysokości 700- 
BOO'm, zaś Q. robur na wysokości 600-700 m n.p.m. (B i a ł o b o k, H e 11- 
w i g 1955). 
Quercus pubescens występuje zwykle nie wyżej niż do 1000 m. n.p.m. 
(B r o w i c z 1953), jednakże w Azji Mniejszej, w Katalonii" i w Central- 
nych Apeninach osiąga najwyższą granicę 1200-1500 m, a na Etnie sięga
>>>
\ 
Budowa anatomiczna drewna 


121 


do 2000 m (8 'c h war z 1937). W Czechosłowacji granicę piońowego 
rozmieszczenia Q. pubescens badali B l a t t ny i S z t a13i t n y (1959) 
i stwierdzili, że mieści się ona W granicach 780-560 m n. p. m. Granicę 
rozmieszczenia poziomego wszystkich trzech gatunków ilustruje załączo- 
na mapka (rys. 1). 


6 


..' 
" 



 IT!I 
...................x 2 
,:""",,0 3 


'J 


Ryc. 1. Mapka zasięgów badanych gatunków Quercus 
Fig. 1. Map showing the ranges of the Quercus species studied 
l-Q. ,robur L., 2 -Q. petmea (M a t t u s c h k a) L i e b L, 3 - Q. pubescens W i lld. 
(w.e; H e g i 1957) 


4. M i e s z a ń c e 


Zagadnienie zmienności dębów oraz występowanie licznych mieszań- 
ców znalazło swoje odzwierciedlenie w licznych pracach (C a m u s 1938- 
1939, Ascherson i Gra
bner 1908-1913, 8zafer 1921, Hegi 
1957, Wittmack 1919, Browicz 1953 i inni).
>>>
122 


S. Ciesielska 


o mieszańcach Q. robur x Q. sessilis pisze M a a s s' (1884). Podaje 
on mianowicie, że na terenach zajmowanych przez te gatunki występują 
formy, które nie mogą być zaliczone do żadnego z wymienionych gatun- 
ków, a które autor uważa za mieszańce. Podobnie M o s s (1910) podaje, 
że w Anglii występują liczne mieszańce na terenach zajmowanych przez 
obydwa gatunki. Wskutek dużej zmienności samych gatunków i mieszań- 
ców opisanie wszystkich form jest bardzo trudne. Q. robur tworzy łatwo 
mieszańce ze wszystkimi przedstawicielami grupy LepidobalaTJ,us 
(S c h war z 1937). Opisy cech morfologicznych form mieszańcowych 
podaje A s c h e r s o n i G r a e b n e r (1908-1913), zaznaczając jednak, 
że wobec dużej zmienności .samych rodziców ustalenie cech diagnostycz- 
nych mieszańców jest trudne, tym bardziej że np. mieszaniec Q. robur 
x Q. sessilis jest sam bardzo zmienny. Autorzy opisujący mieszańca 
Q. robur x Q. sessilis (A s c h e r.so n i G r a e b n e r 1908-1913, C a- 
m u s 1938-39, H e g i 1.957, Wi t t m a c k 1919) są zgodni co do tego, 
że posiada on cechy obojga rodziców i to w różnych kombinacjach, może 
mieć np. długi ogonek liściowy i sercowatą albo czasami klinowatą na- 
sadę liścia, szypułki owocowe zwykle krótsze aniżeli u Q. robur o. bardzo 
zmiennej długośCi na tym samym drzewie. We i m a r c k (1947) stwier- 
dził wyistępowanie włosków na dolnej stronie liścia, podobnie jak u Q. ses- 
silis. H e g i (1957) oprócz wymienienia cech morfologicznych podaje także 
nazwy mieszańców i tak np.: Q. sessilis x Q. robur = Q. intermedia 
B o e n n (syn. Q. brevipes H e u f f.), Q. sessilis x Q. pubescens = Q. strei- 
'mi H e u f f. (
n. Q. Kerneri S i m o n k.), Q. pubescens x Q. robur = 
,= Q. pendulina Kit. (syn. Q. Kanitziana B a rb., Q. devensis S i- 
m o n k.). Według danych z literatury mieszańce na terenie Niemiec 
występują' tylko sporady,cznie, natomiast w Skandynawii i Anglii gdzie 
okres kwitnienia obydwu gatunków rodzicielskich jest zbliżony f' o wiele 
częściej. W i t t m a ck (1919) podaje za F o c k e, że pyłek mieszańców 
jest normalny, a nasiona zdolne do kle,Kowania, co według M o s s (1910) 
jest normalne dla mieiSizańców dębów. Zdania autorów co do ilości wystę- 
powania form mieszańcowych są podzielone. J o n e s (1959) podaje za 
D e n g l e r e m (1941), że tylko 2,%1 roślin pochodzących z krzyżowego 
zapylenia produkuje płodne nasiona, sam zaś stwierdza, że jeżeli obydwa 
gatunki występują razem, to ilość form pośrednich nie przekracza 5()/0i. 
Wobec istnienia dużej zmienności gatunkowej, zarówno geograficznej 
jak i środowiskowej, oraz występowania między tymi gatunkami mie- 
szańców, a także krzyżówek mieszańców z formami rodzicielskimi (S iI- 
I i m a n i L e i s.n e r 1958), znalezienie form czystych o zdecydowanych 
cechach morfologicznych, charakterystycznych dla danego gatunku, na- 
stręcza duże trudności i wymaga bardzo długiego okresu obserwacji.
>>>
Budowa anatomićzna drewna 


123 


IV. BUDOWA ANATOMICZNA DREWNA RODZINY FAGACEAE ZE SZCZEGOL- 
NYM UWZGLĘDNIENIEM RODZAJU QUERCUS 


1. Rodzina Fagaceae 


Rodzina Fagaceae obejmuje 8 rodzajów drzew i krzewów rozmiesz- 
czonych w strefie umiarkowanej i tropikalnej z wyjątkiem obszarów tro- 
pikalnej i południowej Afryki. Drewno przedstawicieli tej rodziny cha- 
rakteryzuje się następującymi cechami (M e t c a l f e i C h a l k 1957): 
wielkość naczyń (średnica) waha się w bardzo szerokich granicach i tak 
np: u Fagus i Nothofagus 50-100 
, a u gatunków rozpierzchłonaczynio- 
wych Quercus, Castanopsis i Lithocarpus 100-200 l..!. i powyzej. Naczy- 
. nia występują zwykle grupowo (z wyjątkiem Fagus i Nothofagus). Nie- 
które gatunki strefy umiarkowanej jak Castanea, Castanopsis, Lithocar- 
pus i Quercus mają drewno pierścieniowonaczyniowe. Płytki perforacyj- 
ne w naczyniach, przeważnie drabinkowe, są charakterystyczne dla ga- 
tunków rodzaju Fagus i niektórych Nothofagus, zaś u pozostałych rodza- 
jów, szczególnie w rodzaju .Quercus, zwykle proste. Niekiedy możno spot- 
kać perforację drabinkową szczątkową. 
Jamki promieni rdzeniowych i miękiszu drzewnego typowe, duże, 
wydłużone i proste. Zgrubień spiralnych w naczyniach zwykle brak, po- 
dawano je jedynie u Nothofagus moorei. 
Promienie rdzeniowe w rodzinie Fagaceae są albo wąskie jednorzędo- 
we, jak np.. u Castanea, Castanopsis i niektórych gatunków Lithocarpus, 
albo obok jednorzędowych znajdujemy szerokie złożone z wielu rzędów 
komórek (2-60), co ma miejsce u licznych gatunków Fagus, Lithocar- 
. pus i Quercus. Promienie rdzeniowe są homogeniczne z wyjątkiem No- 
thofagus i niektórych gatunków Castanopsis i Lithocarpus, gdzie zwykle 
występują 1-2 rzędy komórek kwadratowych zewnętrznych. Wysokość 
szerokich promieni osiąga niekiedy 10 cm. Ściany włókien, od dość cien- 
kich do bardzo grubych, posiadają nieliczne jamki proste z przejściami 
do wyraźnie lejkowatych. Jamki występują liczniej na ścianach radial- 
nych aniżeli na tangencjalnych. Charakterystyczne dla wszystkich rodza- 
jów, z wyjątkiem Fagus i Nothofagus, jest występowanie tracheid przy- 
naczyniowych (vasicentric tracheids M e t c a l f e i C h a l k 1957). 


2. R o d z a j Q u e r c u s 


Rodzaj ,Quercus obejmuje przeszło 250 gatunków (Tum a n j a n 
H153, K r li Si Si m a n n 1962). Niektórzy autorzy jak M a l e j e w i S o- 
k o ł o w (1951) oraz B r o w i c z (1953) podają nawet 600 gatunków. 
Rodzaj Quercus dzielimy na dwa podrodzaje (T u m a n j a n 1953);
>>>
124 


S. Ciesielska 


Erythrobalanus, obejmujący tzw. dęby czerwone, i Lepidóbalanus, obej- 
mujący tzw. dęby białe. Różnice pomiędzy tymi podrodzajami, we- 
dług B r o w n, P a n s h i n i F o r sa i t (1'949) i H u b e r, H o l d.- 
h e i d e i R a 
 c k (1941), przedstawiaj
 się następująco: 


Erythrobalanus "Red oak" 


1. twardziel różowa lub blado- 
czerwonawo-brązowa; 
2. przejście od drewna wiosen- 
nego do letniego powolne lub 
bardziej ostre; 
3. naczynia drewna wiosennego 
w twardzieli zwykle puste; 
4. naczynia w drewnie letnim 
grubościenne, okrągłe, słabo 
widoczne pod lupą; 
5. wysokość szerokich promieni 
przeciętnie 6-12 mm, rzadziej 
wyższe niż 4 cm;. 
6. liście ostrołatkowane; 
7. dojrzewanie owoców w ciągu 
dwu lat. 


Lepidobalanus "White oak" 


1. twardziel jasno- do ciemno- 
brązowej; 
2. przejście od drewna wiosen- 
nego do letniego na ogół ostre; 
3. naczynia drewna wiosennego 
w twardzieli wypełnione wcist- 
kami; 
4. naczynia drewna letniego 
cienkościenne, bardziej lub 
mniej wieloboczne, niewy- 
raźnie widoczne pod lupą; 
5. szerokie promienie przeciętnie 
12-32 mm wysokie, często 
wy
sze niż 4 cm; 
6. liście mają łatki zaokrąglone; 
7. dojrzewanie owoców w ciągu 
. jednego roku. 


Według B a i l e y a (1910/2) w olby
dwu podrozdziałach mogą w)"stępo- 
wać włókna galaretowate oraz kryształy w komórkach miękiszowych. 
J a Ił e, (1956) wyr6żnia trzy typy dębów według budowy drewna: dęby 
białe, dęby czerwone i dęby zimozielQne, które nie są wyraźnie pierście- 
niowonaczyniowe. Według innych autorów dęby zimozielone ze względu 
na duże podobieństwo w strukturze budowy anatomicznej zalicza się do 
grupy dębów czerwonych (T u m a n j a n 1953). 
W obrębie podrodzaju Lepidobalanus wyróżniamy według T u m a n- 
j a n a następujące sekcje: Cerris, Suber, !lex, Robur i Prinus. Badane 
przeze mnie gatunki należą do podrodzaju Lepidobalanus, do sekcji Robur. 
Elementami budującymi drewno w rodzaju Quercus są: naczynia, 
cewki naczyniowe,' cewki włóknowate, włókna drzewne oraz miękisz 
drzewny i miękisz promieni rdzeniowych (T u m a n j a n 1953), 
U w,szystkich gatunków dębów jest wyraźnie zaznaczony przyrost 
roczny. U gatunków strefy umiarkowanej jasno zaznaczony biel wyraźnie 
0dcina się od ciemnej twardzieli. W naczyniach twardzieli na ogół wy-
>>>
Budawa anatamiczna drewna 


125 


stępują wc
stki, a przewodzenie wody odbywa się w bielu: ale u niektó- 
rych gatunków trafiają się wcistki także i w bielu z wyjątkiem ostatniego 
słoja. Promienie rdzeniowe są dobrze widoczne na wszystkich trzech 
przekrojach. Drewno letnie gatunków pierścieniowonaczyniowych jest 
ciemniejsze, a na jego tle występują jaśniejsze radialne lub skośne pasy 
naczyń i cewek. Naczynia drewna wczesnego i późnego są cienko- lub 
grubościenne. Człony naczyń często są zakończo
e "dzióbkiem", ich śred- 
nica może wynosić 35-450 1-1-, a średnica małych naczyń tylko 20-60 1-10.. 
(C a m u s 1936-1938). Perforacja międzynaczyniowaprosta, okrągła 
lub owalna. Jamki na ścianach naczyń rozłożone luźno, z okrągłymi lub 
owalnymi podwórkami i z wyciągniętymi lub szczelinowatymi wlotami. 
Rzadko natomiast trafiają się jamki z wlotami okrągłymi, nie dochodzą- 
cymi do brzegów podwórka, poza tYim występują także jamki proste. Na- 
c,zynia drewna późnego ułożone są zwykle w radialne szeregi, które mogą 
być rozgałęzione. W drewnie dębów zimozielonych nie ma dużej różnicy 
w wielkości naczyń, które są na ogół zaokrąglone, o niewielkich rozmia- 
rach (średnica 50-1001-1) i rozrzucone. Ważną cechą dla rodzaju Quercus 
Jest brak spiralnych zgrubień na ścianach naczyń. Długość członów na- 
czyń jest różna, a niekiedy mniejsza nawet od ich średnicy. Cewki na- 
czyniowe, główny element przewodzący wodę, są zwykle dłuższe od 
członów naczyń drewna późnego, a nieco krótsze od włókien. Jamki lej- 
kowate, podobne jak w członach naczyń, występują w dwóch rzędach. 
Podstawową masę tkanki mechanicznej stanowią cewki włóknowate 
i włókna drzewne. Cewki włóknowate mają wloty jamek ułożone skośnie, 
wyciągnięte lub szczelinowate. Włókna drzewne grubo- lub hardzo gru- 
bościenne, mają nieliczne jamki lub są ich pozbawione. Zakończenia włó- 
kien są ostre, niekiedy ząbkowane, jak np. w cewkach włóknowatych. Po- 
nieważ, jak pisze M e t c a l fe i C h a l k (1957), brak jest "ścisłego 
kryterium umożliwiającego odróżnienie włókien drzewnych od cewek 
włóknowatych, oraz wobec istnienia szeregu przejść pomiędzy nimi, bar- 
dziej wskazane i słuszne jest ujmowanie wszystkich komórek tego typu 
pod wspólną nazwą włókien drzewnych", dlatego w dalszej części będę 
używała tego terminu dla określenia obydwu typów tkanki mechaniGznej. 
Miękisz drzewny, nie powiązany z naczyniami, metatrachealny, two- 
rzy dłuż
ze lub krótsze tangencjalne szeregi. Prócz tego występuje mię- 
kisz rozproszony
 Niektórzy autorzy (C a m u s 1936-1938, G r e g u s s 
1959, G e n e v e s 1962) wymieniają jeszcze miękisz paratrachealny, wy- 
stępujący obok cewek naczyniowych zarówno w drewnie wiosennym, jak 
i w pasach naczyń drewna późnego. Ułożenie miękiszu metatrachealnego 
w falistych tangencjalny,ch liniach jest według C a m u s (1936-1938) 
charakterystyczne dla rodzaju Quercus. Komórki miękiszowe mają zwy- 
kle jamki proste, a w sąsiedztwie naczyń niekiedy lejkowate. Promienie
>>>
126 


S. Ciesielska 


rdzeniowe w rodzaju Quercus są 'tylko dwu rodzajów, bez wielkości po- 
średnich - małe jednoszeregowe i duże wieloszeregowe. Rzadko tylko 
u nielicznych gatunków występują jedynie promienie rdzeniowe wąskie. 
, W drewnie Quercus semicarpifolia S m i t h, szerokie promienie rdze- 
niowe mogą być. tylko skupieniami małych promieni rdzeniowych (M e t- 
c a l f e i C h a l k 1957). Zjawisko to jest pospolite według W i 11 i a m- 
sa (M e t c a l f e i C h a l k 1957) li gatunków zimo,zielonych. Pro- 
mienie jednoszeregowe są liczne, zbudowane z komórek leżących lub nie- 
kiedy leżących i kwadratowych; są to promienie homogeniczne. Według 
B a i l e y a ,(1910) w drewnie Quercus w pierwszych słojach rocznych 
brak jest szerokich promieni rdzeniowych. Szerokość dużych promieni 
w rodzaju Quercus może wynosić 2'50-700 I-L, a czasami nawet do 1000 1-', 
wysokość ich'. zaś 2500-7500 foL, a u Q. pubescens nawet do 12500 foL (C a- 
m u s 1936-1938), Niekiedy na przekroju stycznym promień rdzeniowy 
szeroki ulega rozdzieleniu przez wciskające się elementy wł-ókien albo mię- 
kiszu drzewnego. Sierokie promienie rdzeniowe zbliżają rodzaj Quercus 
do rodzaju Lithocarpus i Castanopsis, a odróżniają od rodzaju Castanea, 
u którego drewno dojrzałe posiada tylko promienie rdzeniowe wąskie, 
a szerokie występują tylko w drewnie młodym. Dalszymi cechami anato- 
micznymi zbliżającymi rodzaj Quercus do Castanea i Castanopsis, są: ten- 
dencja do tworzenia perforacji drabinkowej, pojedyncze i lejkowate jamki 
na scianach naczyń w sąsiedztwie z promieniami rdzeniowymi, obficie roz- 
winięty miękisz drzewny zawierający liczne kryształy oraz zanikające ra- 
dialne ułożenie naczyń (S o l e r e d e r 1899).' 
Wśród gatunków rodzaju Quercus możemy wyróżnić gatunki o drewnie 
mającym układ pierścieniowonaczyniowy, ze słabo zaznaczonym ukła- 
dem pierścieniowym oraz układ rozpierzchłonaczyniowy (T u m a n j a n 
1953). Naczynia drewna wiosennego wY;3tępują pojedynczo lub Są zebra- 
ne w grupy i mogą tworzyć we wczesnym dre:wnie jeden do czterech sze- 
regów. Przejście od naczyń drewna wczesnego do późnego może być ostre 
lub stopniowe. Ułożenie naczyń w drewnie późny;rn w kształcie płomieni 
lub dendrytów może mieć znaczenie diagnostyczne. 


. V. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA ELEMENTÓW WCHODZĄCYCH W SKŁAD 
DREWNA BADANYCH GATUNKÓW 


1. Elementy trachealne 



. N a c z y n i a 
Naczynia występują zawsze pojedynczo. Duże naczynia, tworzące 
pierścień 1-4 szeregowy w drewnie wiosennym, osiągają średnicę w kie-
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


127 


runku stycznym do 430 !-\1. Kształt ich jest zwykle okrągły lub owalny. 
Naczynia drewna letniego wielokątne, o średnicy 13-105 ""'. w kierunku 
stycznym, ułożone są w radialne pasy, rozdzielające się lub rozszerzające 
na końcu przyrostu rocznego. Grubość błon cienkościennych naczyń wy- 
nosi najczęściej 1,63 1-1 (1,63-3,26 !-\1). Przejście od dużych naczyń grewna 
wiosennego do małych naczyń drewna letniego jest ostre albo bardziej 
lub mniej stopniowe. Między naczyniami i komórkami promieni rdzenio- 
wych są liczne jamki proste i lejkowate, a między naczyniami i cewkami 
tylko jamki lejkowate. Perforacja naczyń jest zawsze prosta, umieszczo- 
na zwykle ukośnie lub równolegle względem dłuższej osi naczynia (fot. 
15). Człony dużych naczyń najczęściej wyciągnięte są w "dzióbek" (G r e- 
g u s s 1959). Na śdanach naczyń występują duże jamki pro;ste oraz 
jamki lejkowate. Kształt jamek lejkowatych owalny lub okrągły o śred- 
nicy 4,89-8,15 ""', która przy! jamkach owalnych zawsze jest dłuższa 
w kierunku poziomym. WIaty jamek szczelinowate lub eliptyczne 
nigdy nie przekraczają szerokości podwórka jamki. Na ścianach promie- 
niowych naczyń w miejscu ich skrzyżowania z promieniami rdzeniowymi 
występują przeważnie jamki proste, ale także lejkowate. 


b. Cewki naczyniowe 
Elementami zbliżonymi w budowie do naczyń drewna późnegO', a wy- 
stępującymi w badanym drewnie, są cewki naczyniowe (J a c e n k 0- 
-C h m i e l e w s kij 1954). Są ta elementy cienkościenne (ze względu 
na stosunek wielkaści światła do grubości dwu błon komórkowych 
C h a t t a w a y 1932), nie posiadające perforacji na ścianach poprzecz- 
nych. Jamki lejkawate, ułożone najczęściej w dwu szeregach, mają pod- 
wórka okrągłe i szczelinowate wloty, które nigdy nie przekraczają szero- 
kości podwórka (fot. 23). Jamki umieszczone na ścianach radialnych 
umożliwiają transport wody w kierunku stycznym dOI obwodu pnia. 
Cewki naczyniowe wraz z dużymi naczyniami budują drewno wiosenne, 
a z małymi naczyniami tworzą charakterystyczny rysunek na tle włókien 
drzewnych w drewnie późnym. Budowa cewek wskazuje na to, że są one 
nie tylkO' elementem przewodzącym, ale także wzmacniającym (O b m i ń- 
s k i 1953). 


c.. W ł ó k n a d r z e w n e 
Włókna drzewne, stanowiące główny składnik drewna, tworzą większe 
zwarte partie pomiędzy elementami przewodzącymi. Drewno badanych 
gatunków dębów posiada włókna grubościenne, których ściany są gładkie 
lub pOIsiadają nieliczne jamki lejkowate i proste. Drobne jamki lejkowate 
rozmies,zczone są głównie na ścianach pramieniowych, a tylko wyjątko;.
>>>
128 


s. Ciesielska 


wo na stycznych. Wewnętrzne wloty jamek są umieszczone skośnie do 
długiej osli włókna i przekraczają zwykle średnicę podwórka jamki. Wiel- 
kość jamek lejkowatych wynosi 1,63 p" a tylko niekiedy osiąga 2,49 p,. 
Jamki lejkowate obserwowano najczęściej na ścianach włókien znajdu- 
jących 
ię na końcu słoja rocznego. 
Włókna drzewne przylegają ściśle do siebie, nie pozostawiając prze- 
stworów międzykomórkowych, w związku z tym zarys ich na przekroju 
poprzecznym jest zwykle wieloboczny. Ilość włókien wydaje się często 
zmniejszona na skutek wzrostu ilości naczyń drewna letniego. 
Włókna drzewne mają decydujący wpływ na jakość i mechaniczne 
właściwości drewna, przy czym oprócz ilości odgrywa tu jeszcze rolę gru- 
bość ścian włókien i wielkość światła. Drewno o szerokich przyrostach 
posiada zwykle dużo włókien grubościennych o małym świetle, a w związ- 
ku z tym jest cięższe i twardsze od drewna wąskosłoistego, w którym 
ilość włókien zostaje zredukowana do minimum. Tkanka mechaniczna 
zbudowana z włókien zabezpiecza cienkościenne elementy przewodzące 
przed zgnieceniem, rozerwaniem lub innymi odkształceniami i dlatego 
R a z d o r s kij (1949) nazywa ją tkanką "armaturową" (zbrojeniową). 


d. W ł ó k n a g a l a r e t o wat e (fot. 25). 
Włókna galaretowate występować mogą u dębów zarówno w drewnie 
pni, jak i gałęzi, w różnych miejscach i na różnych wysokościach (E s a u 
1958). Występowanie włókien galaretowatych może być związane z two- 
rzeniem tzw. tension wood (R e n d l e 1937, E s a u 1962, R a z d o r- 
s kij 1949), czyli drewna napięciowego. Włókna galaretowate posiadają 
grubsze błony i mniejsze światłó niż włókna drzewne. Charakteryzują się 
tym, że wewnętrzna warstwa błony komórkowej jest nie zdrewniała, 
higroskopijna, o konsystencji galaretowatej dzięki zawartości gum i pek- 
tyn. W czasie suszenia drewna w miejscach występowania włókien gala- 
retowatych powstają pęknięcia, obniżające jego wartość techniczną. 


2, E l e m e n t y m i ę k i s z o w e 


a. M i ę k i s z d r z e w n y 
Miękisz drzewny występuje głównie jako pozanaczyniowy (apotr
- 
chealny). Rzadko natomiast występują komórki miękiszu przynaczynio- 
wego (paratrachealnego). Miękisz pozanaczyniowy tworzy tangencjalnie 
przebiegające faliste, na'jczęściej jednorzędowe warstwy złożone z 3-6 
komórek. Warstwy miękiszu przebiegają. skośnie lub równolegle do gra- 
nicy przyrostu pomiędzy promieniami rdzeniowymi i pasami naczyń 
(mi
kisz metatrachealny). Poza tym występuje miękisz rozproszony (dy-
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


129 


£uzyjny). Komórki miękiszuprzynaczyniowego są stosunkowo nieliczne 
i występują zarówno w drewnie wiosennym, jak l pomiędzy naczyniami 
i cewkami w dr
Wnie letnim. Niektórzy autorzy (B r o w n i P a n s h i n 
1934, Record i Hes:si 1943, Galewski i Korzeniowski, 
1958, C a m u s 1936-38 j inni) podają występowanie licznych komórek. 
miękiszu przynaczyniowego, a G e n e v e s (1962) pisze nawet, że ko- 
mórkimiękiszu jak mufka otaczają naczynia. Na podstawie własnych 
obserwacji danych .tych potwierdzić nie mogę, ponieważ w moim ma- 
teriale komórki miękiszu przynaczyniowego rozproszone między naczy- 
niami i cewkami występowały nielicznie. Natomiast często obserwowane 
komórki miękiszowe przy naczyniach należą do promieni rdzeniowych, 
omijających naczynia. Komórki miękiszowe są cienkościenne o dużym 
świetle i licznych jamkach prostyćh. Na przekroju radialnym i stycznym 
tworzą jednorzędowe pasy, rozdzielone cewkami naczyniowy;rni i włókna- 
mi drzewnymi. Swiatło komórek wypełnione jest często przeż ziarna 
skrobi, a czasem spotyka się kryształy szczawianu wapnia. Cienkościenne 
komórki miękiszowe z jednej strony zwiększają plastyczność drewna, 
z drugiej zaś zmniejszają jego. odporność i zwartość. 
b. P r o mi e n i e r d ze n i o w e 


Promienie rdzeniowe zróżnicowane są na dwa typy: s'żerokie, złożone 
z wielu szeregów komórek, i wąskie, zwykle jednoszeregowe. Promienie 
rdzeniowe szerokie są nieliczne, a odległość między nimi na' przekroju 
poprzecznym wynosiła w moim materiale 0,8-5,7 mm. Pomiędzy dwoma 
szerokimi promieniami występuje 9-66 promieni wąskich. Promienie 
rdzeniowe na przekroju poprzecznym przebiegają prosto, a tylko jedno- 
szeregowe, przebiegające w pobliżu dużych naczyń, wyginają się łuko- 
wato. Granica przyrostu rocznego przebiegająca przez szerokie promie- 
nie rdzeniowe wygina się w kierunku rdzenia, a równocześnie promień 
rdzeniowy rozszerza się. Ten typ ułożenia elementów drewna w końcu 
przyrostu rocznego tłumaczy T u m a n j a n (1953) tym, ż
 kambium 
w promieniu rdzeniowym wcześniej kończy swoją . działalność aniżeli 
w pozostałej części przyrostu rocznego. Komórki promieni rdzeniowych 
są wielokrotnie dłuższe (w kierunku radialnym) niż szerokie, ze ścianami 
poprzecznymi ułożonymi skośnie (szczególnie w dużych promieniach) lub 
równolegle do granicy przyrostu rocznego. Szerokie promienie rdzeniowe 
są bardzo często szersze od średnicy naczyń drewna wiosennego. Na 
przekroju stycznymnajliczniej wy:stępują promienie rdzeniowe wąskie, 
jednoszeregowe, Promienie rdzenio,we szerokie są wrzecionowate i mają 
10-30 szeregów komórek. W badanym materiale w jednej próbce drew- 
mi Q. robur spotkałam dość liczne promienie dwuszeregowe na całej ich 
wysokości bądźtYllko częściowo. Ilość komórek na wysokość w promie- 


9 - Biologia X
>>>
130 


S. Ciesielska 


niach rdzeniowych jednoszeregowych wynosi 2-28. Komórki promieni są 
jednorodne, w zarysie okrągławe, a tylko czasami komórki końcowe są 
nieco wydłużone. Promienie, wieloszeregowe (o szerokości 8-30 komó- 
rek) są bardzo wysokie i rzadko mieściły się całe na prepar,acie (wielkość 
preparatu 
X1 cm). Często promienie te są poprzecinane przez włókna 
drzewne i miękisz drzewny (fot. 17 i 18). 
N a przekroju radialny]'m promienie rdzeniowe szerokie tworzą porz:io- 
me pasy różnej wysokości, tzw. "lustra". Promienie rdzeniowe są homo- 
geniczne (K r i b s 1935 typ I), tzn. zbudowane są z komórek leżących, 
wśród który.ch spotkać można nieliczne komórki kwadratowe (fot. 16). 
W miejscu skrzyżowania komórek pr,omienia rdzeniowego z naczyniami 
występują jamki proste i lejkowate. 


c. Wcistki 
Cechą charakterystyczną na.szych gatunków dębów jest występowa.;. 
nie wcistek w naczyniach wiosennych twardzieli. Mogą one niekiedy 
występować również w. naczyniac:h bielu. Według najnowszych badań 
(E r m i c h 1964) wcistki w drewnie Quercus robur powstają najczęściej 
z komórek promieni rdzeniowych, rzadziej natomiast z komórek miękiszu 
drzewnego. Wrastanie wcistek w naczynia wyklucza je z systemu prze- 
wodzącego. Jednakże, jak wykazał W i c h r o w (1950), nie wszystkie na- 
czynia twardzieli są wypełnione wcistkami i chociaż nie przewodzą, mogą 
stać się rezerwuarem wody na okres deficytu wodnego. Wcistki są zwykle 
cienkościenne i często z jamkami prostymi. 
Obecność wcistek w naczyniach ma duże znaczenie praktyczne. Dzięki 
nim drewno dębów jest mało przesiąkliwe oraz nieprzepuszczalne dla 
gazów, dlatego stosuje się je do wyrobu beczek, na filary mostów, kon- 
strukcje podwodne i progi kolejowe. Poza_ tym wypełniając naczynia za- 
bezpieczaj'ą drewno przed inwazją grzybów i bakterii, które tą drogą nie 
mogą przenikać w głąb drewna. 


d. P l a m y r d z e n i o w e 
Drewno niektórych gatunków drzew liściastych charakteryzuje się 
występowaniem tzw. pl,am rdzeniowych (pith flecks). Występują one 
w drewnie takich rodzajów, jak 'topole, olchy, brzozy, wierzby. Są to 
ciemne partie, przebiegające na przekroju poprzecznym równolegle do 
obwodu pnia (na przekroju podłużnym tworzą sznurowato wydłużone 
ciemne pasy, przebiegające wzdłuż pnia), złożone z hieregularnych 
omó- 
rek miękIszowych. Plamy rdzeniowe powstają przez ro.zrost komórek 
promieni rdzeniowych, które wypełniają chodniki w miazdze, wydrążone 
przez larwę muchówki z rodzaju Agromyza (S o k 0.1 o w s k i 1927, C o m-
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


131 


m i tt e e o n N o m e n c l a t u r e 1933, B r o w n, P a n s h in i F o r- 
s a i t h 1949, K r z y s i k 1957). 
W dostępnej mi literaturze nie spotkałam danych o występowaniu 
plam rdzeniowych u dębów. Stwierdziłam ich obecność w jednej próbce 
drewna Quercus pubescens i Quercus sessilis (fot. 26). 


VI SZCZEGOŁOWY OPIS BUDOWY ANATOMICZNEJ DREWNA BADANYCH 
GATUNKOW 


1. Quercus robur L. - Dąb szypułkowy 
Przekrój PQprzeczny. Naczynia drewna wiosennego występują w 2-4, 
'a w drewnie gałęziowym w 1, rzadziej natomiast w 1-3 sIleregach. Sred- 
:nica pojedynczych naczyń mierzona w kierunku stycznym wynQsi 163,20- 
--'-:'269,45-424,32 P- *, zaś w kierunku promieniowym 171,15-319,22- 
-440,10 f.l,. Naczynia drewna gałęziowego są zawsze mniejsze, a ich śred- 
nice wynoszą odpowiednio73,44-183,44-252,9
p- i 73,44-193,23- 
-285,60 f.l, (tab. 2). Zarys naczyń w drewnie pnia jest przeważnie owalny, 
zwykle z średnicą promieniową dłuższą od stycznej, a w drewnie gałę- 
ziowym okrągławy. Naczynia drewna letniego są w zarysie krawędziste 
2Jarówno w drewnie z pnia, jak i z gałęzi, a ich średnice mierzone w kie- 
runku stycznym wynoszą: w drewnie z pnia 17,93-39,70-105,95 P- 
i w drewnie gałęziowym 17,9;3-25,68-57,05 P- (tab. 3). Tworzą one wraz 
z cewkami radialne smugi, zwykle rozszerzone wachlarzowato na końcu 
przyrostu rocznego, lub biegną równolegle przez całyprzyrorsrt (fot. 1 i 2). 
Zmiana wielkości naczyń przy przejściu z drewna wiosennego do letniego 
jest stopniowa lub C2Jasem ostra, (w tym samym przyroście), jednakże 
częściej obserwuje się stopniową zmianę ich wielkości(fot
I).'1:a,ld cha- 
rakter ułożenia naczyń zaciera się w drewnie ,o przyrostach bardzo wą- 
skich (fot. 4) oraz częściowo w drewnie gałęziowym (fot. 13). W tym 
ostatnim mogą występować obydwa przypadki, tzn. zmiana wielkości na- 
czyń może być zarówno ostra, jak i stopniowa, a ilość naczyp jest znacz- 
nie zredukowana. W części twardzielowej naczynia drewna wiosennego 
wykazują obecność licznych wciste
. 
Cewki naczyniowe znajdujemy w drewnie wiosennym, oraz w drew- 
nie letnim. Razem z naczyniami i miękiszem drzewnYiID- tworzą one cha- 
rakterystyczny ryslinek' drewna. Miękisz drzewny metartrachealny tworzy 
pasma jednorzędowe, złożone z 2-6 komórek, ułożonych tangencjalnie 
i falisto. Oprócz tego występuje miękisz rozproszony oraz komórki mię- 
kiszu przynaczyniowego. Promienie rdzeniowe są jedno- i wieloszerego- 


* Podane trzy wymliary oznaczają ko1Jejna wielkości najmniejszą, średnią' i naj- 
większą.
>>>
T a b e l a 2 - T a be l e 2 


Średnica naczyń drewna wiasennego u badanych gatunków (w mikronach) 
Diameters af sprnig waad vesse1s (in micrans) 


Drewna pnia Drewna gałęzi 
Trunk waod Branch waod 
Średnica Średnica ŚreCinica Śrcdnica 
Nazwa gatunku w kierunku w kierunku 
Name af species w kie'runku pramienio- w kierunku promienia-, 
stycznym wym stycznym wym 
Tangential Radial Tangential Radial 
diameter diameter diameter diameter 
163,20* 171,15 73,44 73,44 
Quercus robur L. 269,45 319,22 , 183,44 193,23 
-- -- 
424,32 440,10 252,96 285,60 
130,40 146,88 65,20 81,60 
Quercus sessilis Ehrh. ?43,01 249,85 151,61 164,51 
-- -- 
, 342,76 367,20 211,90 228,48 
114,24 163,20 nie mierzanO' 
Quercus pubescens WWd. 248,88 260,63 tlat measured 
-- -- 
334,56 342,72 


. Podane trzy wymiary oznaczają kolejno wielkości najmniejsze, średnie' i największe. 
The tree measurements indicate the minimum, medium and maximum quantities. 


Tabela 3 - Tabele 3 


Średnica naczyń drewna letniegO' u badanych gatunków 
(w mikronach) 
Diameters of summer wood wessels (in microns) 


Nazwa gatunku 
Name oi species 


Drewna pnia 
Trunk woad 
Średnica w kierunku 
stycznym 
Tangenltia1 diameter 


Drewno gałęzi 
Branch wood 
Średnica w kierunku 
stycznym 
Tangenrtial diameter 


Quercus roburL. 


17,93 
39,70 _ 
105,95 
16,30 
30,28 
-- 
57,05 
27,74 
42,87 
89,65 


17,93 
25,68 
57,05 


Quercus sessilis E h r h. 


14,67 
32,55 
-- 
70,09 


nie mierzono 


Querc:us pubescens W i 11 d. 


not measured
>>>
E 
,.., 
t:: 
a; 
't) 
t:: 
Q) 
b.O 
t:: 
ca 
- 


'i 


::I 
...., 
o 
I- 
..!: 
.
 c: 
I- o 
cł:;j 
ca (,J 
c: 
 

...... 
..o .
 

d 
E
 
ca c: 
b.O$ 
fi c: 
,.., .... 
c: m 
ca . 
'O ca 
ca I- 
,o.!:i 
::I- 
Q) 'p. 
:?: Q) 
0_ 
b.O ca 

 .
 

 .
 
m c: 
,2.:: 
Q) 

 
O 
"d 
Q) 
N 
'O 
I- 
Q) 
'EJ 
QJ 
.s 
O 
I- 
r.l. 


QJ 
QJ 
,o 
al 
E-ł 


"'" 


al 


.Q) 
.c 
ca 
E- 


.!:i 

 
O 
.... m 
c: . 
Q) ca 
.f3 I- 
I-,.c: 
'.... 
 
ai p. 
'8 
 
0_ 
I-,.c: 
p.b.O 


 "Q) 

p:: 
O 
m 

 


:i. 

 


'EJ :i. 
.Q) 
's .S 
8
 
12.- 
Q) 
..!: (,J 
Q) 
,tJ 
 
E I- 
O'H 
..!: O 
.u Q) 
"" N 

U3 
...... 
Q) 

 


.u 
.m 
O 
.ł: 
O 

 
N 
rJ1 


. 


'() 
.m 
O 
.!i 
O 
m 
. 

 


- 
.u 
.m 
O 
al i3: 
c: O 
.!i,!:j 

 .
. 
"O 
 
S 'u 
O .m 
.!i O 
.!i 
ca O 
,o m 

 
 


:i. 
i3: 


.u 
.m 
O 
.!i 
O 
m 
. 

 


m 

 .
 
EJ 
 
- p. 
ro m 
b.O'H 
ca O 

 E 
ca CI! 
zz 


.!:i 
- 
'O 
CI! 
(]) 
I- 
iY! 


(]) 
O 
 .!:i 
F:1 . ';:3 u 

 (I)' 
 '8 


&5
 


O 

ca
'O 
f: 'EJ 8 g 

 p. E- 
 


- 
.!:i 
b.O 
'aJ 
II: 


Q) 
O 
 .!:i 

 .
 Q 
(]) 2' 
 '8 


&5
 


O 

. .!i 

 .
 5 '8 
I- c: I- O 

 p. E- i$: 


m 
..... 
..... 
Q) 
U 
'H 
0_ 
1iJ
 
,o .... 
S Q) 
::I.!:i 
Z .S 


(]) 
O i3: .!:i 
t:: .
 u 'O 
i3: (I)' c: O 
(]) .... ca 


&1
 


O 

ca
'O 
f: .;:: 8 g 

 p. E- i3: 


:i. 
.S 
- 
.!:i 
b.O 
'aJ 
p::. 


'O. 
O 
O 
Q) i3: 
O 
.!:i 
f;: .... u 
p N c: 
(])2f! 

 gb iY! 


'O 
O 
O 
O i3: 
t:: .!i 

 ca c: 
QJ.... ::I 
I- s= I- 

 p, E- 


..... ":I 
d
 l 
 
.... 
.... 


00 O 


 I ; 
16 
.... 


.... on 
d @l I 
 
..... 
.... 


.... IQ 
d
 l 
 
".: 
..... 


"" 
C\1 
I 
C\1 


O 
C\1 
I 
"'" 


o 
O 
..; 
.... 
":I 
l 
o 
..; 
'I' 


o 
O 
r:£ 
, 00 
"'" 
i 
O 
O 
cO 
"'" 



,j 
;:: 
 
CI,o 
OS O 
Q
 


00 O 
.... on 
r:£ ;1 
 


..... on 
;
;g l 
 
16 
.... 


.... '" 
;g l 
 
16 
.... 


.... O 
d te l 
 
6 
.... 


00 
"" 
I 
C\1 


10 
C\1 
I 
":I 


'" 
C\1. 
.... 
C 
"'" 
I 
O 
00 
'16 
":I 


o 
00 
cO 
"'" 
T 
"'" 
O 
C'i 
":I 


.ci 
I- 
.!:i 
riI 


., 


 
CI ., 
OS ., 
Q
 


O 'O 
t:: (]) 
O I- 
N 
 
.
 
 +a'J 
s:: 's g S 


.... '" 

 .... 
::: ;g l ci 
6 
.... 


O 'O 
c: Q) 
O I- 
N ::I 
I- m 
Q) Q) +' 18 
'EJ 's g S 


"'" o 


 I 
 
".: 
.... 


o 'O 
c: Q) 
O ... 
N 
 
1iJ CI$ 
.!!! 'C; Ć Q) 
Q I:; s:: S 


"'" 
C\1 
I 
"'" 


o 
c: 
O 
N 
1-. 
Q) 
.
 . S '" 
Q 


'g 
I- 
::s 
m 
.ca 
+ Q) 
g S 


00 
"'" 
C'oi' 
":I 
"'" 
I 
IN 
.... 
ł:: 
on 


rd 
..... 
..... 
.... 



 


., 
., 
 
OS CI 
'-' '-' 
t 
 
OS-g 
Q p"
>>>
134 


s. Ciesielska 


we. Szerokość dużych promieni osiąga wymiary 81,16 f-I. w drewnie gałę- 
ziowym a do 436,18 !-t W drewnie z pnia. Odległość między nimi waha się 
w granicach 897-5260 fl,. Między dwoma duż
i promieniami rdzenio- 
wymi ilość promieni jednoszeregowych może wynosić 9-64. Komórki 
szerokich promieni rdzeniowych są wydłużone radialni e i posiadają ścian- 
ki poprzećzne umieszczone skośnie lub równolegle do granicy przyrostu; 
są one obficie jamkowane na ściankach promieniowych i stycznych. Ko- 
mórki promieni jednoszeregowych są mniej wydłużone, a na granicy słoja 
nieznacznie rozszerzone, ściany poprzeczne na ogół równoległe lub nieco 


Tabela 5 - Tabele 5 
Średnica jamek lejkowatych na ścianach naczyń i cewek 
u badanych gatunków. (w mikranach) 
Size af bordered pits in the walls af vessels 
and tracheids (in microns) 


Jamki lejkawate Jamki lejkawate 
. Nazwa gatunku na ścianach naczyń na ścianach cewek 
Name af species Bardered pits in the Bordered pits in the 
walls of vessels walls of tracheids 
4,89 4.89 
Que1'cus robur L. 
 6,78 
8,15 8,15 
4,89 4,89 
Quercus sessilis Ehrh. 6,88 6,00 
8,15 8,15 
Quercus pubescens 4,89 4,89 
W i 11 d. 6,78 6,03 
8,15 8,15 


skośne do granicy przyrostu. Promienie jednoslZeregowe w pobliżu dużych 
naczyń wiosennych są silnie łukowato wygięte. Granica przyrostu dobrze 
widoczna, złożona z 2, 3, 4 a nawet 5 warstw komórek spłaszczonych 
i. -grubościennych, wygina się w szerokich promieniach rdzeniowych 
w kierunku rdzenia. 
P r z e k rój s t Y c z n y. Promienie zazwy;czaj jedno- i wieloszere- 
gowe, jednakże w jednym wypadku spotkałam dość liczne promienie 
dwu
zeregowe na całej wysokości lub tylko częściowo (fot. 21 i-24). Śred- 
nia szerokość promieni dwuSizeregowych wynosiła 29,46 !-t. Wysokość 
jednoszeregowych promieni jest bardzo różna i wynosi w drewnie pnia 
48,96-489,60 1-1-, a w drewnie gałęziowym 44,01-374,90 !-t. Liczba komórek 
na wysokość promienia wynosiła 4-26 i 2-22. Komórki promieni są 
okrągławe o wymiarach (w dreiWnie pnia) 11,41-17,31-24,45 X 9,78-
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


135 


-15,09-19,56 !Jo, a w drewnie gałęziowym 11,41-17,02-24,45 X 11,41- 
--11,64-16,30 !-l średnicy (tab. 4). Pasma miękiszu drzewnego są jedno-, 
rzadko dwurzędowe. W komórkach promieni rdzeniowych obserwowałam 
liczne kryształy szczawianu wapnia (fot. 21 i 22). 
Wielkość jamek na ścianach naczyń wynosi 4,89-6,13-8,15 
 (tab. 5). 
Cewki naczyniowe o średnicy 16,30-24,45 
, ich ściany mają grubość 
2,49 
. Są to więc elementy cienkościenne (C h a t t a w a y 1932). Jamki 
lejkowate w cewkach, ustawione w dwu, rzadziej w jednym szeregu, są 
Tabela 6 - Tabele 6 
Włókna drzewne u badanych gatunków (w mikronach) 
Woad fibres (in microns) 


Średnica światła 
Grubaść błon włókna 'Średnica włókna 
Nazwa gatunku 
Name af species Thickness ar Diameter o[ the Diameter of the 
wallS' lumen of the fi- fibre 
bre 
Quercus 3,26 3,26 9,78 
repbur L. 4,97 5,67 15,61 _ 
-- 
6,52 8,15 21,19 
Quercus 4,075 2,445 14,67 
sessilis E h r h. 5,55 4,76 16,30 
7,335 6,52 22,82 
Quercus 4,075 3,26 11,41 
pubescens W i 11 d. 5,28 4,43 15,66 
-- -- 
8,15 8,15 22,82 


okrągłe ze szczelinowatymi wlotami jamek, dochodzącymi prawie do 
brzegów podwórka (fot. 23). W ścianach sąsiadujących ze sobą cewek 
wloty jamek są zawsze skrzyżowane. Średnica jamek w cewkach wynosi 
4,89-6,78-8,15 
 (tab. 5). Włókna drzewne są grubościenne (grubość ich 
błon 3,26-4,97-6,52 tJ., światło 3,26-5,67-8,15 !A, a średnica 9,78- 
-15,61-21,19 
 (tab. 6). 
. P r z e k rój p r o m i e n i o w y. Promienie rdzeniowe tworzą szersze 
lub węższe pasy na tle przebiegających podłużnie elementów. Zbudowane 
są z komórek leżących, wydłużonych poziomo, a tylko nieliczne komórki 
są kwadratowe. Długość komórek promieni rdzeniowych waha się w gra- 
nicach 19,56-53,24-110,78 
. 
Na ścianach włókien widoczne bardzo nieliczne jamki lejkowate o za- 
nikających podwórkach, oraz szczerinowatych i skośnie ustawionych 
wlotach, które zawsze przekraczają średnicę podwórka. Średnica jamek 
wynosi na ogół 1,63 tJ., a sporadycznie 2,45
.
>>>
136 


S. yiesielska 


2. Quercus sessilis E h r h. - Dąb bezszypułkowy 


-" -.......,,«1' 


Pr z e kr ó j p o p r z e c z n y. --'- Naczynia wiosenne w drewnie pnia 
występują w 1-2, rzadziej w 3 szeregach, a w drewnie gałęziowym, po- 
dobnie jak w drewnie Q. robur, w 1, rzadziej 2 szeregach. Srednica naczyń 
drewna wiosennego pnia, mierzona w kierunku styczny(m, wynosi 130,40- 
-243,01
342,76 IJ., zaś w kierunku promieniowym 14f),88-249,85-'- 
-367,20 !-t. Srednica naczyń w drewnie gałęziowym wynosi odpowiednio 
65,20
151,61
21l,90 !-t i 81,60-164,51-,-228,48 !-t (tab. 2). Zarys naczyń 
przeważnie okrągławy, rzadziej owalny i to zarówno w drewnie pnia, jak 
i gałęzi. Naczynia w drewnie letnim pnia są w zarysie krawędziste, a ich 
średnica, mierzona w kierunku stycznym, wynosi 16,30-30,28-57,05 !-t, 
a w drewnie gałęziowym 14,67-32;55-70,09 IJ. (tab. 3). Naczynia drewna 
letniego wykazują mniejszy stopień zróżnicowania wielkości w przyroście 
letnim aniżeli naczynia w drewnie Q. robur. Wraz z cewkami tworzą ry- 
sunek mniej lub bardziej regularnych trójkątów zwróconych swoją pod- 
stawą do granicy przyrostu rocznego (fot. 5, 6, 7, 8) albo też radialnych 
pasów rozszerzających się ku końcowi przyrostu. Zmiana wielkości na- 
czyń przy przejściu zdrewha wiosennego do letniego je,srt na ogół ostra. 
Niekiedy pomiędzy strefą naczyń wiosennych i letnich znajduje się wąska 
strefa beznaczyniowa, zbudowana z włókien drzewnych. Charakter uło- 
żenia naczyń w drewnie letnim pnia zaciera się, podobnie jak uQ, rob:u,r) 
w przyrostach bardzo wąskich oraz w drewnie gałęziowym (fot. 14). 
W tym ostatriim przytpadku zmiana wielkości naczyń może być wyraźnie 
stopniowa, co utrudnia rozróżnienie na tej podstawie drewna gałęziowego 
Q. robur od Q.. sessilis. W twardzieli naczynia :drewna wiosennego wy- 
pełnione są licznymi wcistkami. 
Cewki naczyniowe, podobnie jak u' pozostałych gatunków, występują 
w drewnie wiosennym i letnim. Miękisz drzewny metatrachealny wystę- 
pujew jedno-, rzadko dwurzędowych faUstych pasmach, złożonych z 2-,-5 
komórek. Poza tym występuje miękisz rozproszony i miękisz przynaczy- 
niowy. Promienie rdzeniowe, podobnie jak u Q. robur, są jedno- i wielo- 
szeregowe. Szerokość tych ostatnich promieni wynosi 81,60-326,40 !-t, 
El odległość między nimi 1468,80-5712 !-t. Ilość wąskich promieni rdzenio- 
wych pomiędzy dwoma szerokimi może wynosić 16-66. Komórki pro- 
mieni rdzeniowych szerokich są wielokrotnie dłuższe niż szerokie, a ich 
ściany poprzeczne są umieszczone skośnie w stosunku do granicy przy- 
rostu. Promienie rdzeniowe jednoszeregowe mają komórki szersze i mniej 
wydłużone, a ich ściany. poprzeczne są równoległe lub nieco skośne do 
granicy przyrostu. Wą,skie promienie rdzeniowe wyginają się łukowato 
W pobliżu dużych naczyń drewna wiosennego; 
Granica przyrostu rocznego złożona jest na ogół z 1-3 warstw komó-
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


137 


rek spłaszczonych promieniowo. Niekiedy w strefie naczyń drewna . letnie- 
go brak wyraźnej granicy przyrostu rocznego i występuje bezpośrednie 
przejście do cewek następnego przyrostu wiosennego. W szerokich pro- 
mieniach rdzeniowych granica prżyrostu rocznego jest, wygięta w dół 
w kierunku rdzenia. Główną masę drewna stanowią włókna drzewne, 
tworzące ciemne skupienia pomiędzy pasami naczyń drewna letniego. 
p r z e k rój s t Y c z n y. - Promienie jedno- i wieloszeregowe. Wy- 
sokość jednoszeregowych promieni w pniu wynosi 32,64-448,80 !-L; 
a w drewnie gałęziowym 35,86-461,29 !-L. Ilość komórek na wysokość 
(piętrowość) promienia w pniu wynosiła 3-26, a w drewnie gałęziowym 
2-28. 
omórki promieni rdzeniowych są okrągławe o wymiarach 11,41- 
-16,76-19,56 X 11,41-15,58-24,45 !-L w pniu, a w drewnie gałęziowym 
11,41-15,00-21,19 X 9,78-15,80-19,56 !-L. Miękisz drzewny występuje 
na ogół w jednoszeregowych pasmach. W komórkach promieni rdzenio-. 
wych dość często występują kryształy szczawianu wapnia. Cewki naczy- 
niowe o średnicy 14,60-24,45 !-L mają błony o wymiarach 1,63-3,26 !-L. 
Jamki lejkowate na ścianach cewek ustawione są w jednym albo dwu 
szeregach, są one okrągłe, że szczelinowatymi wlotami dochodzącymi do 
brzegów podwórka. W ścianach sąsiadujących ze sobą cewek wloty jamek 
są zawsze skrzyżowane. Srednica jamek w cewkach wynosi 4,89-6- 
-8,15 !-L (tab. 5). 
Włókna drzewne są grubościenne (grubość ich błon 4,075-'-5,55- 
-7,33 
L, wielkość światła 2,445-4,76-6,52 !-L, a średnica 14,67-16,30- 
-22,82 !-L (tab. 6). 
Pr ze k rój p r o m i e n i Q w y. - Promienie rdzeniowe tworzą 
węższe lub SZers.ze pasy na tle podłużnie przebiegających elementów. 
Zbudowane są one podobnie jak u Q. robur, z komórek leżących i poje- 
dynczych komórek kwadratowych. Długość komórek miękiszowych waha 
się w granicach 19,56---'51,15-117,36 !-L. Sciany włókien są gładkie lub 
występują na nich nieliczne jamki proste i lejkowate o zanikających pod- 
wórkach oraz szczelinowatych i skośnie ustawionych wlotach przekracza- 
jących szerokość podwórka jamki. Srednica jamek, podobnie jak u Q. ro- 
bur, wynosi przeważnie 1,63 !-L. 


3. Quercus pubescens W i 11 d. - Dąb omszony 


P r z e k rój p o p r z e c z n y. - Drewno pierścieniowonaczyniowe. 
Naczynia drewna wiosennego ułożone w 1-3, a w drewnie młodszym 
3-5 szeregach. Srednica pojedynczych naczyń mierzona w kierunk
 
stycznym wynosi 114,24-248,88-334,56 !-L, zaś w kierunku promienio- 
wym 163,20-260,63-342,72.!-L (tab. 2).. Zarys naczyń, podobnie jak 
u Q. sessilis, jest przeważnie okrągławy. Naczynia drewna letniego w Za-
>>>
138 


S. Ciesielska 


rysie krawędziste mają średnicę mierzoną w kierunku stycznym 27,74- 
-42,87-89,65 Jl.- (tab. 3). 'Naczynia w drewnie letnim układają się po- 
dobnie jak u Q. sessilis, w 
s!Ztałcie trójkątów (fot. 11 i 12), natomiast 
w szerszych przyrostach rocznych naczynia wiosenne tworzą mniejsze lub 
większe grupy, które stopniowo przechodzą w radialne skośne lub faliste 
smugi naczyń drewna letniego (fot. 9 i 10). Przejście od dużych naczyń 
drewna wiosennego jest ostre lub w drewnie młodszym stopniowe, przy 
czym duże naczynia znajdują się także i w dalszej odległości od granicy 
przyrostu. W twardziel
 nie wszystkie naczynia wypełnione są wcistkami. 
Cewki naczyniowe znajdują się w drewnie wiosenny,rn oraz w drewnie 
letnim. Razem z naczyniami i miękiszem drzewnym tworzą one charak- 
terystyczny rysunek drewna. Miękisz drzewny metatrachealny tworzy 
jedno-, dwu- i wieloszeregowe faliste pasma. Oprócz tego występuje 
miękisz rozproszony i przynaczyniowy. Promienie rdzeniowe jedno- 
i wieloszeregowe. Szerokość dużych promieni osiąga wymiary 163,20- 
.-261,12 ł-t, odległość między nimi 1346-4700 p,. Pomiędzy dwoma dużymi 
promieniami rdzeniowyini ilość promieni jednosiZeregowych m(Jrie wyno- 
sić 9-60. Granica przyrostu rocznego dobrze widoczna, złożona z 2-3 
sźeregów spłaszczonych grubościennych komórek. 
P r z e k rój s t Y c z n y. - Promienie rdzeniOjwe jedno- i wielosze-' 
regowe. Wysokość jednoszeregowych promieni bardzo różna, od 57,12 do 
432,48 !L. Ilość komórek na wysokość: 4-24. Komórki promieni rdzenio- 
wych są okrągławe, o średnicy' 13,04-17,51-32,60 X 11,41-15,56- 
-21,19 Jl. (tab. 4). Pasma mięk1szu drzewnego są jedno- i dwu- a czasem 
nawet trzy- i czteroszeregowe. W komórkach promieni rdzeniowych wy- 
stępują liczne kryształy szczawianu wapnia (fot. 22). Wielkość jamek na 
ścianach naczyń wynosi 4,89-6,78-8,15 Jl. (tab. 5). 
Cewki naczyniowe o średnicy 16,30-24,45 Jl. i grubości błon 2',49- 
-3,26 p, 'są elementami cienkościennymi (C h a t t a w a y 1932). Jamki 
lejkowate na ścianach cewek ustawione są w dwu- rzadziej w jednym 
rzędzie, okrągłe ze szczelinowatymi wlotami jamek, dochodzącymi pra- 
wie do brzegów podwórka. Średnica ich wynosi 4,89-6,29-8,15 Jl. (tab. 5). 
Włókna drzewne grubościenne; grubość ich błon 4,075-5,28-8,15 Jl., 
światło 3,26-4,43-8,15 Jl., a średnica 11,41-15,66-22,82 Jl. (tab. 6). 
Przekrój promieniowy. "- Promienie rdzeniowe tworzą 
węższe lub sze'l'Sze pasy na tle przebiegających podłużnie 'elementów; 
zbudowane są z komórek leżących, wydłużonych poziomo, a tylko nielicz- 
ne komórki są kwadratowe. Długość komórek miękiszowych promieni wa- 
ha się w granicach 23,22-53,88-146,701-1. Na ścianach włókien widoczne 
małe jamki lejkowate o zanikających podwórkach i' szczelinowatych 
ukośnie ustawionych wlotach, które zawsze przekraczają średnicę pod- 
wórka jamki. Średnica jamek waha się w gr.anicach 1,63-2,45 Jl..
>>>
'C 
g 

 
..!: 
.
 S 
&
 


o . 


 
'"' 
o aJ 
.'0 
.
 S 
.o '" 
.g .
 
o 
Q) 
fe 



 
'0 
o!: 
Co!: 
::s 
 
I:- 1;; o 
1)J)Q) 

 -5 .:J 
Q) :...... 
.o ; o 

'ggj 
.o EJ 
-51;; 
:.
 
I:- !;j..... 
.
 
 

 13'8 
Q).BS 
.o 
 1;; 
'" '" :a 

 ,Q.... 
o C 
(I) '" 
ot: 
,Q o 
o Ot. 

'S:: 
'" .= 
"4; Q) 
"a 
 
'N' o 
'" S 
!i: Q) 
Q)£ 
'a 
Q) 'a 
.
 
"'-;;; 
....
 
gj 
N
 


Q) 
iS '" 
o id' 
'a '"' 

Q),Q 
'E
=s. 
Q).g Q) 
°8 ar 1ii 
Q) N ..... 
.... !:; a! 
8 1 .
 
'"' 'C c I 
A. .
 P 


::! 
?; 
'0 
-m 
o 
o!: 
aj 
f 
Q) 
c:: 

 
Q) 
N 
'"' 
'C 
'" 
c 
o!: 
'0 

 


3. 



 
'" 
o 
.... 
c:: 
'C 
Q) 
'"' 

 


'" 
'a 

 
o 
'" 
Z 


'" 

$ 
c::a1 
7j 
 
;S
 
..... 
o 
'" '" o 
 a! '" 
'a'cc
Q)s aj 
'C 
 
 ."" S S '8 '
 

 
 
 E .
::s 
 
wc'C
'C({J
' 


.eJ 
.", 
o 

 
o 
'"' 
.... 
Q)' 
's. 


oC,) 
"" 
o 
o!: 
o 

::!. 

 
 


Cii' 
c 
o 
'"' 
o 
's 
.S 


'" 
o 
'a 
'C 
Q) 
'"' 
.", 


oC,) 
.'" '" 
0_ 

1;; 
.
 .
 
s: .", 


'" 
Q) 
'"' 
:9 
..... 
'C 
o 
o 

 


oC,) 
.", 
o 
.g S 
'"'- 
tlIJ.o 



 
- 
.... 


.S 
'"' 
Q) 
+' 
Q) 
S 
'" 
:g 
'" 
a; 
'IJ 
'" 
Q) 
: 


o tlIJ 
tlIJ c:: 
Q) .... 
.c c:: 
, 
:. c:: '" 
N Q)..... 

rgo
 
;'
 
 
 
.
 
 
 : 
'C
E'C 

 
 .
 g 
w'COS: 


'" 
.
 
o 
Q) 
1t 
::s..... 
'" o!: o 

 c:: Q) 
N ::s 8 
'" 
 '" 
Z tlIJ Z 


..... 
o 
a1 I:: .... 
.o .... ,Q 
S :!1 tlIJ 
;:J Qj Od) 
l::o,Q 


.... 
t:i. 
'cv Q 
,Q .... 
..... 
o 
a! 
 

:9 

': 
.... ,Q 
'CI .... 
..... 
o 

 
a! E 

 ::s 
S..... 

 Q) 
:0£ 


I 
o 
.
 
Os CiS 
o "':o 
t2. 
 
 


:3 

d 
tJ t 
1 :.1:: 
.... '" 
"'.... 


'" 
"" 
I 
"'" 


o 
'" 
a 
co 
"'" 
I 
'" 
O 
aS 
"'" 



 I 
 
..... . 
O '" .... 
. IN 
"" 
.... 


'" 
IN 
"" ... I 
 
'" co 
.o 



 ! 
 
.. 1:-- . .. 
C'I:I O '" 
"",' 


"" 

 I 
 
"'o lO 
1:-1:- 0 
.....ł ..'1""'1 
O 
C'I:I 


"" o 
-:. IN , --=- 
.... IN o 
I:- . "'" 
.... O "'" 
.... 
C'I:I 


o IN 
"'!."" ! 
 
C'I:I "'" .... 
'" . IN 
.... O "'" 
'" 
IN 



,.;j 

 I- 

.E 
&
 


co 
IN 
I 
C'I:I 


o 
co 
co 
"'" 
"'" 
I 
"'" 
'" 
N 
CO': 


fO ' \ 
 
. o . 
.... C'I:I IN 
.... . IN 
'" 
.... 


"" 
.g: I 
 
. '" . 
IN I:- '" 
.; 


IQ IQ 
S I 
 
. "" . 
"'" "" I:- 
.o 



 I 
 
es,; co r:-"' 

 IN "" 
Q 
C'I:I 


co o 
'
:fó l 
 
"'" . '" 
.... O CO': 
"'" 
IN 



 I 
 
Q
 N 
CO': . dO 
.... CO': C'I:I 
"'" 
IN 


.ci 
'"' 
,Q 
Pz:1 


'" 


 
I) '" 
;:! 
 
Qo '" 


"'" 
IN 
I 
"'" 


co 
"'" 
N 
C'I:I 
.... 
I 
IN 
.... 
.... 
"" 


.... IN 
:. "' I 
 
.... '" IN 
oC 
.... 


'" "" 
N .... 
"" 
j aS 


IQ 

 CO l 
 
"'" '" cO 
tn
 


, 
"'" IQ 

. 1:- 1 ci 
IN co co 
N 
"'" 


o IN 
IN. C'I:I I to: 
C'I:I co IN 
'" . "'" 
.... o C'I:I 
co 
"" 



 ! :g 
. co . 
"" co .... 
'1""""1 .. 
 
.... co C'I:I 
"'" 
IN 


-ci 
..... 
..... 
.... 



 


'" 
'" 
 
;:! 
 
.J '" 
I- I) 


 
Q p,
>>>
140 


S. Ciesielska 


VII. ZESTAWIENIE WYNIKÓW BADA
 


W wyni
u przeprowadzonych badań anatomicznych na materiale 
drewna Quercus robur, Q.sessilis i Q. pubescens nie stwierdzono wyraź- 
nych cech, które umożliwiłyby' w każdym przypadku odróżnienie z całą 
pewnością drewna tych trzech gatunków od siebie. Jednakże istnieją dane 
wskazujące na to, że pewne cechy spotyka się częściej u jednego z 'ga- 
tun
ów niż u pozostałych, u których są one rimiej wyraźne lub w ogóle 
nie występują. Dla lepszego prześledzenia' tych właściwości przeprowa- 
dzono badania anatomiczne drewna, zarówno pnia jak i gałęzi, i stwier- 
dzono, co następuje: 
1. Dla Quercus robur częstsze jest występowanie stopniowego przej- 
ścia od dużych naczyń drewna wiosennego do małych drewna letniego, 
natomiast u Q. sessilis częstsza wydaje się być nagła zmiana wielkości, 
przy czym różnice w wielkości średnicy naczyń drewna letniego są nie- 
wielkie. 
, 2. Naczynia drewna letniego Q. robur układają się w radialne, często 
skośne pasy rozszerz.ające się lub rozwidlające na końcu przyrostu rocz- 
nego. U Q. sessilis zaś najczęściej są ułożone w kształt bardziej lub mniej 
wyraźnych trójkątów lub też w równoległe radialne palsy różnej Szero- 
kosci.- UQ. pubescens, w, przypadku gdy naczynia wiosenne są zebrane 
, W grupy i nie tworzą vvyraźnych pierścieni, zmiana ich wielkości przy 
przejściu do drewna letniego jest stopniowa. Natomiast w węższych przy
 
rostach rocznych, gdzie pierścień naczyń wiosennych składa się z jednego 
ilub dwu rzędów, naczynia drewna letniego układają się podobriie jak 
w drewnie Q. sessilis. 
3,. W drewnie o' przyrostach bardzo wąskich i także bardzo szerokich 
nie uwidacznia się wyraźnie rysunek drewna, ponieważ albo cały przy- 
:rost jest zajęty przez n;aczynia drewna wiosennego (przyrosty wąskie), 
albo naczynia drewna letniego ułożone są ,bez wyraźnych wzorów (przy- 
ro
ty bardzo szerokie). 
4. W drewnie Q . robur większość naczyń wiosennych ma kształt owal- 
ny o średnicy promieniowej dłuższej od stycznef U dwu pozostałych zaś 
gatunków naczynia są n;:tjczęściej w zarysie okrągławe. 
5. Pierścień naczyń wiosennych u Q. robur jest zwykle złożony z 2
4 
::;zeregów, u Q. sessilis z 1-2, a u Q. pubescens naczynia wiO/senne bądź nie 
tworzą wyraźnych pierścieni i występują w grupach, bądź ułożone są 
1-2-3 szeregach. 
. 6., W przypadku drewna gałęziowego, które ma zredukowaną wielkość 
'elementów, wszystkie wymienione powyżej cechy (zmiana wielkości na- 
czyń przy przejściu z drewna wiosennego do letniego, ry,sunek drewna, 
kształt naczyń, ilość szeregów naczyń w pierścieniu wiosennym) zatra-
>>>
. Budowa anatomiczna drewna 


141 


cają swój charakter: Głównie dotyczy to kształtu naczyń oraz ilości sze- 
regów naczyń wiosennych. Zarys naczyń w drewnie gałęziowym zarówno 
u Q. robur, jak i Q. sessilis jest zawsze okrągławy, a ilość szeregów na- 
czyń drewna wiosennego ogranicza się zwykle do jednego, a tylko w nie- 
licznych przypadkach występują 1-3 szeregi. W s
erszych przyrostach 
rocznych drewna gałęziowego można spotkać zarówno 
topniową zmianę 
wielkości średniej naczyń przy przejśCiu z drewna wiosennego do letnie- 
go, jak i zmianę ostrą, przy czym można to zaobserwować często nie tylko 
w tym samym okazi
' drewna:, ale także i w tym samym przyroście rocz- 
nym. 
7. Cechy wymienione w punktach 1-5 nie dają jednak pewnych pod- 
staw do odróżniania badanych gatunków (a zwłaszcza do odróżnienia 
Q.robur odQ. sessilis), ponieważ niejednokrotnie wszystkie one mogą 
wystąpić u każdego z nich. Być może, że sugerowane przez . Ę:u b e r a, 
R o l d h e i d a i R aa c k a zastosowanie szczegółowej analizy statys- 
tycznej lub też testów chemicznych dało by tutaj pewne wyniki. 
8. W przypadku gdy mamy do czynienia z drewnem dojrzałym, onor- 
maInie wykształconych przyrostach rocznych, prawdopodobieństwo wła- 
ściwego bznaczenia gatunku na podstawie budowy anatomiCznej drewna 
wzrasta. Natomiast zarówno w drewnie bardzo młodym, jak l w drewnie 
o bardzo wąskich lub zbyt szerokich przyrostach jest czasem niemQżliwe. 
9. Wielkości otrzymane z pomiaru pozostałych elementów, takie jak 
średnica cewek, średnica i grubość błon włókien drzewnych, średnice ja- 
melc na ścianach naczyń, cewek i włókien, wysokość jednoszeregowych 
promieni rdzeniowych, odległość między dużymi promieniamirdzenio- 
wymi na przekroju poprzecznym, nie różnią się według moich stwierdzeń 
między sobą. u badanych gatunków, dlatego nie mogą być użyteczne przy 
ich oznaczaniu. 
10. Nie udało się znaleźć cech charakterystycznych dla drewnaQ. pu- 
bescens, zbliżonego swoją budową anatomiczną najbardziej do
rewna 
Q. sessilis, ponieważ po.siadałamzbyt skąpy i.niejednolity materiał. Uzys- 
kanie większego materiału jest trudne ze względu na stosunkowo małą 
ilość egzemplarzy tego gatunku w Polsce. r
 " '. ' 
Wobec wiatropylności naszych dębów i stwierdzonego występQwania 
mieszańców dębów i ich krzyżówek zwrotnychWY,daje się możliwe, że, 
trudności, na jakie przy diagnOstyce drewna naszych dębów spotykamy, 
pochodzą z tych właśnie przyczyn. ' 
Panu Prof. dr Janawi Zabłockiemu składam serdeczne padziękorwanie za pomac 
oraz udastępnienie mi swojegO' prywatnego księgozbioru. Panu Doc. dr Klemensawi 
Kępczyńskiemu dziękuję .za stałe i życzliwe interesawanie się moją pracą. Miła mi 
także padziękawać koL dr Jerzemu Berndtawi za pomoc wzbieraniu materiałów 
i 'tłumaczenie niektórych pazycji z literatury, araz kol mgr. Andrzejawi Notyśkie- 
wiczowi za wykonanie mikrafatografii.
>>>
142 


S. Ciesielska 


LITERATURA 


1. A'b r om e i t J., 1884. Dber die Anatomie des Eichenhalzes. Jahrb. f. wissen- 
schaftliche Ba'
anik, B. XV, 209-281. 
2. A s c h e r s o n P., G r a e b n e rP., 1908-1913. Synopsis der Mitteleuropa- 
ischen Flara. B.- IV. Leipzig. 
3. B a i l e y I. W., 1910/1. Reve'l'sianary characters alf traumatic aak woods. Bat. 
Gaz. 50; 374--380. 
4. B a i l e y I. W., 1910/2. Notes an the wood structure of the Betulaceci.e and 
Fagaceae. F'orestry Quarterly, VIII, 2; 178-185. 
5. ' B a m b a c i o n i M e z z e t t i V., 1933. Contributa an' anatomia comparata 
dene Querce Italiane. Annali di Botanica, 20; 274-314. 
6. B ił r n e r J., 1942. Die Nutzh01zer der We1t. B. I. Neudamm. 
7. B i a ł o b o k 8., H e' II w i g Z., 1955. Drzewaznawstwol Warszawa. 
8. B l a t n y T., 8' z t a s t n y T., 1959. Prirodzene rozszirenie 1esnych drevin 
Slovensku. Br,atislava. Slav. vyd. padahosp.lit. (według Referatiwnyj Zurnał. 
Biołagija. 1960. po
 99133). 
9. B o a d l e L. A., War s d ell W. C., 1894. On the comparative anatomy af the 
Casuarinae, with special reference to the Gnetaceae and Cupulijerae. Annals 
of Botany Vol. VIII. N. XXXI; 231-264. 
10. B a r o d i n a N. A., 1958. Izmiencziwast duba Quercus robur L. w usłowijach 
jugo-wastaczno,j granicy jego areała. Nauczn. dokł. wyssz,. szkoły. Biol., n., 3; 
135-140. 
11. B r o w i c z K., 1953. Dęby uprawiane w Polsce. Racz. Sekcji DendraL Po1sk. 
Taw. Bot, IX:. 
12. B r o w n H. P., P a n s h i n A. J., 1934. Identification af the commercial tim- 
bers af the United States. New Yark, Londan. 
13. B r o w n H. P., P a n s h i n A. J., F' o r s a i t h C. C., 1949. Textbaok af waod 
technology. Vol. I, New York, Ta'ronto, Landon. 
14. C a m us A., 1936-38, 1938-39, 1952-54. Les chenes. Monagraphie du genre 
Quercus. I, II, III. Paris. 
15. C e li ń s k i F., F i 1 i p e kM., 1957. Rezerwat leśna,-stepawy w Bielinku nad 
Odrą. Ochrana Przyr., 24; 221-271. 
16. Ce 1 i ń s k i F., F i 1 i P e kM., 1959. Inwentarz zabytkowych drzew i krzewów 
rezerwatu w Bielinku nad Odrą. Przyrada Polski Zach. III, 1/2; 79-93. 
17. C h a t t w a y M. M., 1932. Propased standards far numerical values used in 
describing waads. Trop. Woads, 29; 20-28. 
18. C o m m i t t e e a n N o m e n c l a t u r e, I n t e r n a t i o n a l A s Si a c i a- 
tion af Wood AnatomiiJts, 1933. Trap. Waods"36, 1/12. 
19. C z e c z o t t o w a H., 1948. O rezerwacie leśna-stepawym w Bielinku nad 
Odrą. Chrońmy Przyr. Ojcz. IV. 5/6. 
'20. C z i s t jak o w a O. N., 1959. O wozniknawenii kolcesosudis,tosti. u duba cze- 
reszczatago (Quercus robur L.). Naucz. dokI. wyssz. szkoły. Bio1. n., 1; 124-128. 
21. C z u b i ń s k i Z., 1950. Zagadnienia geobotaniczne Pomarza. Pozn. Taw.Przyj. 
Nauk. Ser. B. T. II. z. 4. 
22. D e n g l erA., 1944. WaJJ.dbau. Berlin. 
23. D e n i s i u kI., 1963. Roślinność lasów liściastych w okoldcach Leśnej Pod": 
laskiej. Pazn. Taw. Przyj. Nauk. 27, 2; 1-132. 
24. E a m e s A. J., 1910. On the origin of the broad ray in Quei'cus. Bot. Ga
. 49; 
161-167.
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


143 


25. E n g l erA., P r a n t l K., 1894. Die natiirlichen Pf1anzenfamilien. B. III. 
Leipzig. 
26. E r m i C' h K., 1953. Wpływ czynników klimatycznych na przyrost dębu szy- 
pułkowegO' (Quercus robur L.) oraz sosny zwyczajnej (Pinus silvestris L.). 
Próba ana1iz,y zagadnienia. Prace ralniczo-1eśne, nr 68. Kraków. 
27. -E r m i c h K., 1956. Badania nad dynamiką przyrastu grubaści u Pinus si!- 
vestris L. i Quercus robur L. w ciągu akresu wegetacyjnego. Doniesienie tym- 
czasawe. Ekalogia Polska. Seria A. IV, 7. 
28. E r m i c h K., 1959. Badania nad sezanowym przebiegiem przyrostu grubości 
pnia u Pinus siLvestris L. i Quercus robur L. Acta S:oc. Bot. Pal. XXVIII, 
1; 15-63. 
29. E r m i c h K., 1964. The arigin of tylases in trunks af growing oak trees 
(Quercus robur L.) Ekologia Polska. Seria A. XII, 29; 505-528. 
30. E s a u K., 1958. Plant anatorny. New Yark, Londan. 
31. E s a u K., 1962. Anatomy of seed plan ts. New York, Londan. 
32. 
. i r b a s F., 1949. Waldgeschichte Mitteleuropas. I, Jena. 
33. F o u r n i e rP., 1952. Arbres arbustes et f1eurs de pleine terre. T. II. Paris. 
34. G a l e w s k i W., Kor z e n i o w s k i A., 1958. Atlas najważniejszych gatun- 
ków drewna. Warszawa. 
35. G a m m e r m a n A., N i k i t i n A. A., N i kał a j e waT. L., 1946. Opredie- 
litiel drewiesin po mikroskopoczeskim priznakam s albamam mikrofotografij. 
Moskwa, Leningrad. 
36. G e n e v e s L., 1962. Manipulations de Botanique. Paris. 
37. G e r a l d - W Y ż Y c k i J.. 1845. Zielnik Ekonorniczno-Techniczny. T. I. Wilno. 
38. G a e t z J., 1931. Zmienność owoców dębu szypułkowegO' (Quercus peduncu- 
Lata E h r h.). Rocz. Pol. Tow. Dendr., 4. Lwów. 
39. G r e g u s s P., 1959. Ho1zanatomie der europaischen LaubhOlzer und Straii- 
cher. Budapest. 
40. Grew, ]'.J., 1682. The anatomy af p1ants (według Abromeit J., 1884). 
41. G r a o m P., 1911. The evo1utian of the annual ring and medullary rays of 
Quercus. Ann. Bat. 25; 983-1003. 
42. G r o om P., 1912. The medullary rays of Fagaceae'. Ann. Bat. 26; 1124--1125. 
43. H a r t ig R., 1878.. Die Zersetzungserscheinungen des Ho1zes der Nadelholz- 
baume und der Eiche in farstlicher botanischer und chemischer Richtung. 
Berlin. 
44. H a r t i g R., 1879. Die Unterscheidungsmerkmale der wichtigeren in,Deutsch- 
land wachsenden HOlzer. Miinchen. 
45. H a r t i g R, lR94. Untersuchungen iiber die Entstehung und die Eingenschaften 
des Eichenhalzes. Forst. Naturw. Zeits. Jahrg., 3, Heft 1, 2, 4, 5. 
46. H a 1" t ig R., 1895. Untersuchungen des Baues und der technischen Eingeschaf- 
ten des Eichenholzes. Fors
. Naturw. Zeits. Jahrg. 4, Heft2; 49-82. 
47. H e g i G., 1957. Illustrierte Flora van Mittel-Europa. Bd. 3, 1. Miinchen. 
48. H i c keI R., 1932. Dendrologie farestiere. Paris. 
49. H a l d e n R., 1912. Reduction and reversian in the North American SaLicaLe$. 
Ann. Bat. 26; 165-173. 
50. H a l z D. von und B r u c k n e r K., 1959. tJber gemeinsame und unterschie- 
dliche Eigenschaften von Stiel-, Trauben- und Rateichenhalz; Hoilz-Forschung 
und Ha[z-V'erwertung. Jahrg. 11, Heft 4; 88-99. 
51. H u b e r B., H a l d h e i d e W. und R a a c kK., 1941. Zur Frage der Unter-
>>>
144 


S.Ciesielska 


scheidbarkeit des Holzes vOn Stiel- und Traubeneiche. Holz AIs Roh- und 
Werkstoff. Jahrg. 4, Heft 11; 373-380. 
52. I z d e b s k i K., 1956 (1959). Wstępne badania nad rozmieszczeniem dębu szy- 
pułkowego (Quercus rabur) w Polsce. Ann. Univ. M. Curie Skłod. Val. 11; 
415-506. 
53. J- a c e n k a - C h m i e l e w s kij A. A., 1954. Osnowy i metody anatomiczeska-: 
go issledowanija drewiesiny. Maskwa. 
54.J a n e F. W., 1956. The structure af waad. London. 
55. J a n e s E. W., 1959. Bialogical flora af the British Is1es, Quercus L. Jour. 
Ecal. 47, l; 169-222, Oxfard. 
56. Kęp c z y ń s k i K., 1965. Szata raślinna Wysaczyzny Dobrzyńskiej. Toruń. 
57. K O ś c i e In y L., 1955. Usychanie dębów. Racz. Sekcji Dendrd1. PaIs. Tow. 
Bat. 10, Warszawa. 
58. K r i b s 'D. A., 1935. Salient lin es of structura1 spedalizatian in the Waad 
rays of Dicatyledons. Bot. Gaz. 96; 547-557. 
59. K r ii s s m a n n G., 1962. Handbuch der LaubgehOlze. Bd. 2, Berlin. 
60. K r z y s i k F., 1955. Fizyczne i mechaniczne własnaści drewna jodły dębu 
szypułkawegO'. Warszawa. 
61. K r z y si k F., 1957. Nauka o drewnie. Warszawa. 
62. L e e u wen h o e k, 1715-1722. Opera omnia (według A b r a m e i t a 1884). 
63. M a a s s. G., 1884. Quercus robur X Quercus sessilijlora. Bot. Cent. 18, 12; 
367. 
64. M a l e j e w W. P., 1936. Dub-Quercus L., Flara SSSR, Vol. 5; 322-353, Ma- 
skwa. 
65. M a l e j e w W. P., S o kał a w S. J. 1951. Quercus L.-Dub, Dierewja i Ku- 
starniki SSSR. Va1. 2; 422-493. Maskwa, Leningrad. 
66. M a l i n a w s k i E., 1953. Anatomia roślin. Warszawa. 
67. M al pi g h i, 1679. Anatomia plantarum (według A b r O m e i t a 1884). 
68. M e t c a l f e C. R. and C h a l kL., 1957. Anatomy of Dicatyledons. Val. 2. 
Oxford. 
69. M o h l H. v., 1828. Ueber die Paren des Pflanzenzellgewebes (według A b r o- 
m e i t a 1884). 
70. M o l d e n h a w er, 1812. Beytrage. zur Anatomie der P.f1anzen (według 
A b r a m e' i t a 1884). 
71. M a s s C. ;E., 1910. British Oaks. Jaur. Bot. 48, Londan. 
72. M o t y k a J., 1953. Geobatanika. Warszawa. 
73. M a t y k a J., 1962. Ekologia roślin. Warszawa. 
74. N a w r u z o waZ. A., 1964. Strojenije driewiesiny lesaobrazujuszczich w-idow 
duba w Azerbejdżanie w swjazi s ich ekologiej. Bot. :Żurnal 49, 8; 1106-1167, 
Maskwa, Leningrad. 
'75. O b m i ń s k i Z., 1953
 Batanika leśna. Warszawa. 
76. P a kar n y A., 1858. tJber die Nervatian der Pflanzenb1atter. Wien. 
77. R a z d a r s kij W. F'., 1949. Anatamija rastenij. Maskwa. Gasudarstwennoje 
izdatielstwa "Sowetskaja Nauka". 
78. R e c o r d S. J., 1934. Identificatian of the t.imbers of temperate Narth Ame- 
rica. New Yark, Landan. 
79. R e c o r d S. J., H e s s R. W., 1943. Timbers af the New World. New Ha- 
ven. 
80. R e n d 1 e B. J., 1937. Gelatinaus woad fibres. Trap.. waods 52, 11. 
81. S a n i a C., 1863. Vergleichende Untersuchungen iiber- die Zusammensetzung 
des HaIzkorpers. Bat. Zeitung Bd. 21.
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


145 


'82. S c h m i d t E., 1941. Mikraphotographischer Atlas der mitteleurop
ischen 
HOl zer. Neudamm. 
83. S c h war z O., 1937. Monagraphie der Eichen Eurapas und des Mittelmeer- 
gebietes. T. I, Berlin-Dahlem. 
84. S i 11 i m a n F. E., L e i s n er R. S., 1958. An analysis af a co1any of hybrid 
aaks. Amer. J. Bat. 45, 10: 730-736. 
85. S o koł o w s k i A., 1963. Zespały leśne południowa-wschadniej części Niziny 
Mazawiecko-Pod1askiej. Manogr. Botanic. Vol. 16. 
86. S o k ol o w s k i S., 1927. Budowa raślin drzewiastych. Lwów. 
87. S o l e r e d e r H., 1899. System,atische Anatomie der Dicotyledonen. Stuttgart. 
88. S t e b b i n s G. L., 1958. Zmienność i ewolucja roślin. Warszawa. 
89. S t r a s b u r g e rE., 1960. Botanika. Warszawa. 
90. S z a f e r W., 1921. Flora Palska. T. 2, Kraków. 
91. S z a f e r W., 1959. Szata roślinna Polski. T. 1, 2, Warszawa. 
92. S z a f e r W., Kul c z Y ń s k i S., P a w ł a w s k i B., 1953. Rośliny polskie. 
Warszawa. 
93. S z i p c z a n o w I., 1958. Prouczwane suchaustojcziwostta na mestnite lista- 
padni d'bawe i na amarikanskija czerwen d'b. Gorsko stapanstwo, 14. Na. 7; 
24-30. 
94. S z c z e p a t i e w F. L., 1949. Dendrologija. Maskwa, Leningrad. 
95. T i p P o O., 1938. Camparative anatomy of the Moraceae and their presumed 
allies. Bot. Gaz. 1ÓO, 1-1000. 
96. T o c h o w i c z H., 1951. Dąb. Warszawa. 
97. T o kar z H.. 1961. Zespoły leśne Wysocz.yzny Elbląskiej, Acta Biol. et Medic. 
Sac. Scient. Gedan. 7; 121-244. 
98. T u m a n j a n S. A., 1953. Srawnitielno-anatomiczeskoje. iss1edawanije drie- 
wiesiny priedstawitielej roda Quercus L. Trudy Inst. Lesa, 9; 39-69. 
99. W a n i n S. J., 1953. Nauka o drewnie. Warszawa. 
100. We i m ar c.k H., 1947. De nordiska ekarna. Quercus petraea och Q. petraea 
X Robur jamte en systematisk ach v1ixtgeografisk overblick. Botaniska Nati- 
ser. Hafte 2: 105-134. Lund. 
101. W i c h r ow W. E., 1949. Makroskopczeskaje strojenije i fizyka'-mechaniczeski- 
je swajstwa driewiesiny duba w swiazi s usłowiami rosta. Trudy Inst. Lesa. 
4; 108-131. 
102. W i c h r o w W. E., 1950. Strojenije i fizyko-mechaniczeskije swojstwa drie- 
wiesiny duba w swiazi susławijami proizrastanija. Moskwa, Leningrad. 
103. W i c h r o w W. E., 1953. Strojenije i fizyko-mechaniczeskije swajstwa rannej 
i pazdniej driewiesiny duba. Trudy Inst. Lesa, 9, 29-38. 
104. W i c h r o w W. R 1959. Diagnosticzeskije priznaki driewiesiny gławniejszich 
lesachazjaistwiennych i 1esopromysz1ennych porad SSSR. Maskwa. 
105. W i c h r aw W. E., E n k o w a E. U" 1953. Dinamika wegetacjonnogo prirasta 
driewiesiny rana- i pazdnoraspuskajuszczichsja form duba w swjazi s usławi- 
jami proizrastanija. Trudy Inst. Lesa, 9; 5-28. 
106. W i c h r o w W. E., P i e re ł y g i n L. M., 1949. O formirowanii driewiesiny 
duba. Trudy Inst. Lesa, 4; 91-97. 
107. W i e s n e r J., 1918. Die Rohstoffe des Pflanzenreiches. Bd. 2, Leipzig. 
108. W i t t m a c k, 1919. Untersehiede unserer beiden Eichenarten. Mitt. Deutsch. 
Dendrol. Ges. Ner. 28; 82...:.....84. 
109. Z a c h O., 1954. Die Anatamie der Bliitenpflanzen. Stuttgart. 


10 - Biologia X
>>>
146 


S. Ciesielska 


SUMMARY 


As a result af anatarnical studies on the woad af Quercus robur, Q. sessilis and 
Q. pubescens no' distinct characters have been faund which wauld make it 
passible in every case' to distinguish with certainty these three species from one 
another. However, some data seem to indicate that certain characteristics are more 
frequent with one species than with the twa athers, in which they are either less 
prcnounced ar altcgether absent. The author studied the waod fram the trunk and 
from the branches ar these caks trying ta find these characteristics and reached 
the foUowing canelusicns: 
1. In Quercus robur it is mare frequent far the large vessels ar spring waod 
ta pass graduaUy intc the smalI ones of summer waad, while in Q. sessilis a rapid 
passage seems ta be more frequent, the differences in diameter amcng the vessels 
af summer wccd being slight in the latter. 
2. The vessels of summer waod in Q. robur are arranged in radial, aften diago- 
nal bands,widening ar bifurcating at the periphery af the annual ring. In Q. sessi- 
lis they usuaUy form more ar less distinct triangles ar paraUel bands varying in 
width. In Q. pubescens, in case the spring vessels are arranged in graups and do 
nat form distinct rings, the change in size in passing fram spring to summer woad 
is gradual. In narrcwer annual rings, where the ring af spring vessels cansists cf 
only cne O!r twc rows ,the vessels of summer wood are arranged similarly as in 
the wood of Q. sessilis. 
3. In waod with very narrcw cr very brcad annual rings the waad pattern is 
not elear, as the whole annual ring is accupied by the vessels af spring waod 
(nalTow rings) or the vessels af summer wobd da nat fO!I'm distinct patterns (very 
braad annual rings). 
4. In the wocd af Q. robu1. the majarity of spring vessels are aval in shape 
with their radial diameters lcnger than tangentiaI. In the other twa species the 
vessels are ,mastly raundish in outline. 
5. The ring of spring' vessels in Q. robur usuaUy consists af 2----4 raws, in 
Q. sessilis af 1-2, in Q. pubescens the spring vessels either da not form distinct 
rings and occur in graups, or are arranged in 1-2-3 raws. 
6. In branch waad, where the elements are reduced in size, aU the abave-men- 
tianed features (change in size of vessels in passing fram spring ta summe'r wocd, 
W!Ood pattern, shape of vessels, number af rows of wessels in spring ring) became 
changed. This it true in the first place of the shape af the vessels and af the 
number cf raws af spring vessels. The cutline af vessels in branch waod in bath 
Q. robur and Q. sessilis ls, always roundish, and the number af vessels raws in 
spring waad is usually limited ta one with only a few exceptions with 1--3 raws. 
In the broader annual rings af branch waad are faund bath a gradual and a sharp 
change in the size af vessels in passing fram spring tO' summer woad, bath crten 
accurring nct only in the same specimen af wood but even in the same annual 
ring. 
r/. The features listed in points 1-5 dO' nat, hawever, constitute reliable criteria 
for distinguishing the speciles in questicn (particularly Q. robur fram. Q. sessilis), 
far nct infrequently aIl of thern mąy accur in each species. It is passible that 
a elose statistical analysis ar chemical tests, as suggested by H u b e r, H a l d- 
h e i d e and R a a c k might be applied with positive results. 
8. With ripe wcad passessing narmaUy developed annual rings there is mare, 
chance cf correctly determining the species on the base af its anatomical structure;
>>>
Budowa anatomiczna drewna 


147 


but in very youngwoad and in wood with very narraM/' and very broad rings it is 
sametimes impassible. 
9. The quantities abtained in measuring atheT elernents, such as the diameters 
of the tracheids, the diameter and wall thickness af the waod fibr es, the diameters 
of the pits in the walls al the vessels, tracheids and fibres, the height of the uni- 
seriate pith rays' and the spaces between the broad pith rays on a cross section have 
nat been faund to differ in the three species in questian and so cannot be used for 
their determinaman. 
10. The author failed to find any features characterizing the wo"ad of Q. 'pu- 
bescens, whose anatomical 'structure is nearest ta that of Q. sessilis, the material 
available being too scarce and unhomogeneaus. It was difficult toóbtain mare ma- 
teria1, as the species in questian is comparatively Tare in this country. 
It seems possible that the difficulties in diagnosing the wood Ol aur oaks 
spring from the fact that being anemophilaus they produce hybrids, and these in 
tum cross with the parent species.
>>>
Fot. 1 


Fot. 3 


Fot. 2 


Fot. 4 


Fot. 1-4. Quercus robur, przekrój paprzeczny. Zarys i razmieszczenie naczyń (50x). 
Phata 1-4. Quercus robur, cross sectian. Outline and dislacation af vessels (50x).
>>>
Fio,t. 5 


Fot. 7 


Fot. 6 


Fot. 8 


Fot. '5-8. Quercus sessilis, przekrój poprzeczny. Zarys irazmieszczenie nacz.yń (50x). 
Photo 5-8. Quercus sessHis, cross sectian. OutUne and dislacation of 
essels (50x).
>>>
Fat.9 


Fot. 11 


Fbt. 10 


F9t. 12 


Fat. 9-12. Quercus pubescens, przekrój paprzeczny. Zarys i rozmieszczenie naczyń 
(50x). 
Phato 9-12. Quercus pubescens, crass sectian. Outline and dislocation of vesse1s 
(50x).
>>>
Fot. 13. Quercus robur, przekrój pa- 
przeczny. Drewna gałężiawe (50x). 
Phato 13. Quercus ro,bur', cross section. 
Branch woad (50x). 


Fot; 14. Quercus sessUis, przekrój pa- 
przeczny. Drewno gałęziowe (50x). 
Phato 14. Quercus sessilis, cross sec- 
tian. Branch wood (50x). 


Fot. 15. Quercus robur, przekrój pfa
 
mieniawy. Perfafacja naczyń drewna, 
letniegO' (400x). 
Phato 15. Quercus robur, radial sec- 
tian. Perforation of the summer waad 
vessels (400x). 


Fat. 16. Quercus robur, przekrój prO'- 
mieniawy. Fragment budawy promie- 
nia rdzeniowegO' (270x). 
Phata 16. Quercus robur, radial section. 
Fragment af the pith-ray structure 
visible (270x).
>>>
l"at. 17., Qu€rcus sessilis, przekrój stycz- 
ny. Szeroki promień rdzeniawy raz- 
dzielany przez komórki miękiszU 
drzewnego (140x). 
Phata 17. Quercus sessilis, tangential 
section. Braad pith ray divided by 
cells af waad parenchyma (140x). 


Fot. 19. Quercus robur, przekrój stycz- 
!).y. Wielaszeregawy pramień .rdzenio- 
wy (65x) 
Phata 19. Quercus robur, tangentia1 
section. Multiseriate pith ray (65x). 


Fot. .18. Quercus pubescens, przekrój 
styczny. Szeroki prornień rdzeniawy 
rozdzielany 'przez komórki miękiszu 
drzewnegO' (140x). 
Phota 18. Quercus pubescens, tangen- 
tial sectian. Broad pith ray divided 
by cells of wood parenchyma (140x). 


Fot. 20. Quercus robur, przekrój stycz- 
ny. Pramienie rdzeniowe jednoszere- 
gowe (140x). 
Phato 20. Quercus robur tangential sec- 
tion. Uniseriate pith rays (140x).
>>>
Fot. 21. Quercus robur, przekrój stycz- 
ny: Promienie rdzeniowe jednO'- i dwu- 
szeregawe (140x). 
Phota 21. Quercus robur, tangential 
section. Uniseriated and biseriated 
pith rays (140x). 


Fot. 22. Quercus pubescens, przekrój 
styczny. Kryształy szczawianu wapnia 
w kamórkach pramieni rdzeniowych 
(270x). 
Photo 22. Quercus pubescens, tangen- 
tia1 section. Crystals of calcium axala
 
te in the cells af pith rays (270x). 


Phata 23. Quercus robur, przekrój stycz- 
ny. Jamki lejkawate na ścianach ce- 
wek (400 x). 


Phota 23. Quercus robur, tangential 
sectian. Bordered pits in walls of tra- 
cheids (400x).
>>>
- '
JlI"""T'
MI\ f 11 

"'''
T
 

.y! :., i'JI!
 
i ::: 
 

'! 1 '1(' ,. p. 
 
Iii: · 
 '
 ł i;: i,i . , -!i .:ł 
 
[' " 
 . 
 
- :
\-& 'l.r , ' ..
 .. 
- 

 I ; 


ł!li i

 : t J 
1- u
: t l' ,,,.,!; i 
: ::'
,
 ::: '::
 ';
. ti
 '
 ;.
 
\ L f 
 :' I .d, l \' [  1 ;';'1 ;: ł;
 
 
 
 ' 
L . . """ (I , 
., __.r. "' I ' li- ,i" . . 
 
. j -, ;' l:;:' "' I 
}.ł ł
-
ł 
. h '
: I 

' 't" '
 
;;1 ' 
,;
 
 J 
'
 t 
. 

 
 

,,:em



'Q.:'

 


Fat. 25. Quercus. sessHis, 
przekrój poprzeczny. Włók- 
na galaretowate (270x). 
Phata 25. Quercus sessilis, 
crass - section. Gelatinous 
fibres (270x) 


Fot. 24. Quercus robur, przekrój stycz- 
ny. Prornienie rdzeniowe jedno- i dwu.-. 
szeregawe (140 x). . 
Phata 24. Quercus robur, tangential 
sectian. Uniseriated and biseriated 
pith rays (140x). 



7

""""'
-
:"' 

 
'''''
''!"

''


' _''' 

 


, 

 

 

 
Ł . .
 . ,
1. !. '" " : 
f"';'
. -
 ...., 

 . '" ":l .li r 
.
 
, :},;: 
:a ....L '::.
, ..;:
":" '-'£1' 
r
 
. 
 :j"' .. t t\. 
;. Jt
 ;. :'; 'I 

 \ i. 
Q; .#. '" 
.J!; L 
::i:.
r, ;. ::
,,
" l ' -
 " 
ł 1«1:

.: E
, _ ... _, _ 

:£,o .
. ,J,,"LIJ..'N..}. 
_.
,r"'" - 



.. 


8,......... 
!1"
; 
.. 


ł;
 


. . 


f; i. 


fi 


I 
I 
1 
l 
l . 

- 
: .!AkAj 



" 
 

II 

 



 
... 



 :;.; 
- f'1 r 't 
L !..:) 
- - 
['; o..:J 
.'to}}: -..: 
,...'X)' "0.1 'T. 
r'1 
.
 
 'ao'" 
 '::'j:!b!. 
' 
 
!r. v., r.G C "r.".1 

'-\ ] .

 "I 

it rł 
 

 ' c; i
 
 .. il I 
,:,;{"E.L!L_...!i;,l..--
 

___ 


:;.1 


Fat. 26. Quercus sessilis, 
prz.ekrój paprzeczny. Plama 
rdzeniawa (I40x) 
Phata 26. Quercus sessilis, 
crass section. Pith fleck 
(140.x)
>>>
ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORU
UU 
NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 17 - BIOLOGIA X - 1967 


Zakład Systematyki i Geografii RośLin 
Uniwersytetu M. Kopernika 


MIROSŁAWA CEYNOW A 


Ostnica Jana (Stipa Joannis C e 1.) i innegatUłlki stepowe 
w okolicy Gajtowa 


Federgras (Stipa Joannis C e 1.) und andere Steppenpflanzen bei Gajtowo 


STRESZCZENIE 


Podczas badań florystycznych w latach 1961-1962 na terenie leśnictwa Ustro- 
nie stwierdzana istnienie bogatych stanowisk astnicy Jana i innych rzadszych ga- 
tunków kserotermIcznych tego typu, co: Oxytropis pilosa,Alyssum montanum i Ve- 
ronica austriaca. Stanowiska te skupiają się głównie w akolicy leśniczówki Gajtowa, 
pamiędzy tarami 1mlejawymi a szosą Bydgoszcz-Taruń. Najbagatsze skupienia ost- 
nicy Jana obserwawano w następujących addziałach leśnych: 157/158, 158/159, 
200/199. 180 i 196. Sumę kęp ostnicy Jana ze wszystkich stanawisk zanatowanych 
w okalicy Gajtowa acenia się na kilkanaście lub kilkadziesiąt tysięcy. Zgadnie 
z abserwacjami, przeprawadzanymi w Gajtowie, wyżej wspamniany gatunek astnicy 
zaliczony został wyraźnie do reliktów wędrujących. . 


Ostnica Jana (Stipa Joannis) i inne gatunki stepowe rozmieszczone są 
w całym obszarze leśnym okolic Torunia (S c h o l z 1896, A b ro m e i t 
1898, P r e u s s 1912). Jednakże do najbogats;zych i najbardziej intere- 
sujących pod względem występowania tego elementu nalezą tereny Gaj- 
towa.Szczególne zainteresowanie botaników budzi tu: przede wszystkim 
jedyne w Polsce stanowisko turzycy poznańskiej Carex posnaniensis * 
oraz podawane 
tamtąd takie osobliwości, jak: pluskwica europejska Ci- 
micifuga europaea, śnieżyczka przebiśniegGalanthus nivalis, lepnica zie- 
lona Silene chlorantha, leniec pospolity Thesium linophyllon, zawilec 
wielkokwiatowy Anemone silvestris i inne '(P r e u s s 1912, Wo dz i c z- 
k o 1925). 


* Nomenklatura roślin naczyniowych według: W. S z, a f e r, S. K u l c z y ń- 
s k i, B. P a w ł o w s ki, Raśliny pa1skie. Warszawa 1953.
>>>
15'6 


M. Ceynawa 


Przy porównaniu danych z literatury z aktualnym stanem rozmiesz... 
czenia roślinności w terenie można jednakże zauważyć różnice. Uwidacz- 
niają się one wyraźnie na przykładzie ostnicy. Przesrzło 50 lat temu 
w Gajtowie ostnicę Jana zanotowano w oddziałach 157/158, 178/179 i 161. 
Dzisiaj posiada ostnica w Gajtowie bardziej rozproszone i zarazem licz- 
niejsze stanowiska. Występuje nadal w oddziałach 157/158 i 178/179, brak 
jej jednak w oddzi.ale 161. Bogate skupienia ostnicy znalazłam natomiast 
we wskazanych mi przez miejscowego leśniczego oddziałach 200, 199, 180 
i 196, poza tym mniejsze skupienia złożone zaledwie z kilkunastu lub kil- 
kudziesięciu kęp, zanotowałam w oddziałach: 156, 181, 196 i 198. Poje- 
dyncze kępy ostnicy Jana widziałam również w oddziałach: 91, 120, 125, 
127, 128, 201. Wymienione stanowiska zgrupowane są koło leśniczówki 
w pobliżu linii kolejowej Bydgoszcz-Toruń, około 5 km na południowy 
wschód od najbliższej stacji kolejowej w Przyłubiu (ryc. 1). 
Samo występowanie światłolubnych gatunków stepowych w zwar- 
tym komplek.sie leśnym Gajtowa jest dla botanika niespodzianką. Znany 
jest boWiem fakt istnienia wyraźnego antagonizmu między zbiorowiska- . 
mi leśnymi a roślinnością odsłoniętych muraw kserotermicznych. Dzięki 
sprzyjającym warunkom mikroklimatycznym las od dawna zwycięża 
zbiorowiska stepowe. Spycha je na stanow
ska ciepłe (suche), mniej do- 
stępne cieniolubnym gatunkom leśnym, a sprzyjające bardziej gatunkom 
kserotermicznym. Tylko wyjątkowo, w miejscach skrajnie kis'emtermicz- 
nych, np. na zboczach do:liny Wisły koło Chełmna, roślinność stepowa 
z dawnych cieplejszych' okresów klimatycznych nie ustąpiła do dzisiej- 
szego dnia zwartym zbiorowiskom leśnym. Natomiast równinne tereny 
Gajtowa szybko opanowane zostały przez, zbiorowiska leśne i zaroślowe. 
Roślinność stepowa zdana jest tu więc zasadniczo na niechybną zagładę. 
Przeciwdziałają jednak temu zręby i pożary leśne, o których informują 
w Gajtowie nie tylko leśnicy, lecz również ślady uwidocznione w profi- 
lach glebowych. Z łatwością można także zauważyć, że występująca lo- 
kalnie poprawa warunków świetlnych nie tylko umożliwia utrzymywanie 
się roślin stepowych na starych stanowiskach, lecz również sprzyja ich 
wędrówce. Przypuszcza się więc, że udane wędrówki w kierunku lepszych 
warunków świetlnych przebiegały niekiedy kilkakrotnie na tym samyql 
miejscu. Główną przyczyną utrzymywania slię elementów stepowych 
we florze Gajtowa są zatem periodyczne zmi.any w rozwoju zbiorowisk 
leśnych. Nie bez znaczenia są również: położenie terenu, naturalna za- 
sobność gleb i warunki klimatyczne. Teren, na którym skupia się opisy- 
wana roślinność, znajduje się bowiem w obrębie wyspy, zaliczanej do 
najbardziej kontynentalnych pod względem klimatycznym obszarów 
w naszym kraju. Przeciętna roczna opadów nie przekracza tu 500 mm, 
natomia,st przeciętna roczna temperatura wynosi 7,5 0 c.
>>>
Ostnica Jana i inne gatunki stepawe, 


157 


0.6' at m 
I 


11." 
1%'1 
130 
..It... 1 
. ....... 
... .... 
a b 
" .z o 
 !16 
a lf x _5 
fj 6 0 -1 


Ryc, 1. Rozmieszczenie stanowisk niektórych gatunków kserotermicznych w akolicy 
Gajtawa 
Abb. 1. Verhreitung der Standorte einige kseratermen Pflanzen bei Gajtowa 
1 - Stipa Joannis, a - pojedyncze kępy (einzelne Exemplare), b - skupienia (Anhiifungen); 
2 - Oxytropis piL'osa; 3 - Atyssum montanum; " '- Hieracium echtotdes; 5 - Inuta hirta; 
6 - Verontca austrtaca; 7 - Eptpactis atropurpurea 


Pod względem geomorfologicznym obszar Gajtowa zaliczany jest do 
pradoliny toruńsko-eberswaldzkiej. Położony jest na ereozyjnej terasie 
zbudowanej z różnorodnych piasków, kamieni i żwiru. W głębszych par- 
tiach profilów tutejszych gleb spotyka się 'Często. piaski bogate w CaC03. 
Odczyn gleby na stanowisku ostnicy Jana we wszystkich warstwach 'jest 
zasado.wy (pH mier'zono w oddziałach 178 i 157) Wewnątrz zwartych la- 
sów sosnowych pH-7 utrzYmuje się jednak najczęściej tylko w głębszych 
warstwach gleby. 


"'"
>>>
158 


M. Ceynawa 


QstnicaJana i inne gatunki o charakterze stepowym tej miary, co 
ostrołódka kosmata Oxytropis pilosa, smagliczka pagórkowa Alyssum mon- 
tanum, driakiew wonna Scabiosa canescens, przetacznik ząbkowany Ve- 
ronica austriaca, leniec pospolity i inne, występują w Gajtowie jedynie 
w miejscach o najbardziej sprzyjających warunkach świetlnych i glebo- 
wych. Najczęściej, spotyka się je' na granicach oddziałów, w miejscach 
odsłoniętych od strony południowej. Ponadto po zrębie w oddziałach 
obserwuje się częste wkraczanie inicjalnych roślin stepowych na świeżo 
odsłonięte warstwy gleby, przy czym uderzający jest fakt szy\bkiego opa- 
nowywania przez ostnicę świeżych lejów pohombowych z ostatniej woj- 
ny, dzięki czemu powstało niewątpliwie najpiękniejsze, nie notowane 
dotychczas zgrupowanie gatunkQw stepowych w oddziałach 200 i 199. 
, W okresie kwitnienia ostnicy oddziały te zdobi, kilka tysięcy falujących 
srebrnych pióropuszy (ryc. 2). Z przyjkrością stwierdza się jednak, że tak 
piękne stanowisko nie jest zdolne utrzymać się bez pomocy czło
eka. 
Jednolite płaty zbiorowiska ostnicy rozcięto bowiem rzędami ,niedawno 
posadzonych sojs.en. Porozdzielane w ten sposób kępy ostnicy utrzymują 
się wpr
wdzie, wśród kilkuletnich sosen, w starszych kulturach jest ich 


Ryc, 2. Ostnica Jana w
ród sIewek sosny 
Abb. 2. Federgras inmitten von Kiefersamlingen 
(Fot. M. Ceynowa)
>>>
Ostnica Jana i irine gatunki stepowe 


159 


. jednak niestety coraz mniej. Znikają całkowicie w gęstwinie kilkunasto- 
letnich lub kilkudziesięcioletnich .drzew. Tylko na granicy oddziałów nikt 
chwilowo nie przerywa ich rozwoju. Tworzą tu zatem mniejsze lub więk- 
sze płaty muraw, odgraniczonych na ogół dość wyraźnie od ściany leśnej. 
Struktura tych muraw odpowiada w znacznym stopniu budowie południo- 
wych stepów O!stnicowych. Różnica polega na znacznym zubożeniu na-. 
szego zbiorowiska, prócz tego znamienną cechą tutejszych murawo cha- 
rakterze stepowym jest ich wyraźne powiązanie z zespołami pia,s:zczysty- 
mi rzędu Corynephoretalia (K l i k a 1934). Poza tym w skład muraw 
kserotermicznych Gajtowa wchodzi także szereg gatunków właśc;iwych 
suchym lasom sosnowYm. Za przykład powyższych gatunków służy wę- 
żymord niski Scorzoriera humilis. Wymiana roślinności zachodzi również 
w odwrotnym kierunku. Takie gatunki, jak wężymord stepowy Scorzo- 
nera purpurea, driakiew wonna i sasanka łąkowa Pulsatilla pratensis, 
przechodzą bardzo często z muraw w suche zbiorowiska leśne. 
Analiza florystyczna tutejszych lasów wskazuje, że niektóre miejsca 
dzisiejszych monokultur sosnowych zajmowały dawniej lasy ze związku 
Quercion pubescentis-sessiliflorae (B r. - B 1. 1931). Świadczy o tym wy- 
stępowanie tak charakterystycznYjch dla tego związku gatunków, jak 
pięciornik biały Potentilla alba, .miodunka wąskolistna Pulmonaria an- 
gustifolia, bodziszek czerwony Geranium sanguineum i masowo pojawia- 
jąca się, zwłaszcza w oddziałach 157/158, naparstnica zwyczajna Digitalis 
grandiflora. W sąsiedztwie wyżej wymienionych roślin, w lukach drze- 
wostanu, pojawiają ,się także dalsze gatunki ciepłolubne Gajtowa. Są to 
między innymi oman szorstki [nula hirta, gorysz siny Peucedanum cer- 
varia, koniczyna długokłosa Trifolium rubens, kruszczyk rdzawoczerwony 
Epipactis atropurpurea i ciemię
ykbiałokwiatowy Vincetoxicum offici- 
nale. Powyższe gatunki zaroślowe występują również często łącznie z ga- 
tunkami odsłoniętych muraw stepowych. Miejsca dawnych, naturalnych 
zarośli kserotermicznych ułatwiały bowiem najbardziej utrzymywanie 
się elementów stepowych w danym terenie. Przez zalesienie powierzchni 
rozrzedzonych zarośli zmniejszono w znacznym stopniu możliwość utrzy- 
mywania się gatunków stepowych. Dowodem tego jest brak niektórych 
roślin kserotermicznych, obserwowanych w Gajtowie przed zalesieniem 
zboczy doliny Wisły. 
Fragmenty nie zniszczonych muraw z roślinnością stepową na terenie 
Gajtowa dostarczają cennego materiału naukowego do opracowania cha- 
rakterystycznych zespołów kserotermicznych w Polsce zarówno z uwagi 
na stosunkowo skąpe występowanie stanowisk roślinności stepowej na 
PomOirzu, jak również ze względu na jej specyficzny, reliktowy cha- 
rakter. 
Z uwagi na pierwszorzędne wartości naukowe, miejsca bogatych sku-
>>>
160 


M. Ceynawa 


pień roślinnosci stepowej winny być jak najszybciej zabezpieczone. Na- 
leżałoby ogrodzić przynajmniej niewielkie części oddziałów z płatami 
ostnicy Jana i wyłączyć je i normalnej gospodarki leśnej. Takie zabez- 
pieczenie eliminowałoby bezpośrednie, niekorzystne zmiany wprowadza- 
ne ręką człowieka i tym samym ułatwiło przeprowadzenie właściwych 
badań nad roślinnością kserotermiczną. 


LITERATURA 


1. A b r a m e i t J., 1898.' Flora von Ost- und Westpreussen. Preussischen Bota- 
nischer Verein EV. Berlin. 
2. Wad z i c z k a A., -1925. Ochrana pierwotnej szaty raś1innej na Pomarzu.Ochro- 
na Przyrady, z. 6. 
3. P r e u s s H., 1912. Die pantischen Pflanzenbestande im Weichse1gebiete. Bei- 
trage zur Naturdenkmalpflege Bd 2. H. 2. 
4. S c h a l z J., 1896. V'egetationsverhiHtnisse des preussichen WeichselgeIandes. 
Mitteilungen des' Copernicus-Vereins fur Wissenschaft und Kunst zu Tharn, 
H.11. 


ZUSAMMENFASSUNG 


In den Jahren 1961-1962 wurden in der Forsterei Ustronie viele Standarte des 
Federgras (Stipa Joannis C e 1) und de:r; anderen interessanten Steppenpf1anzen 
festgestellt. Diese Pf1anzen hiiufen sich bei Gajtawo zwischen dem Bahndamm und 
der Strasse Bydgaszcz
Toruń zusammen. Die reichsten F'edergras-Standorte befin- 
den sich in folgenden Jagen: 157/158, 178t179, 199/200, 180 und 196. Weniger Feder- 
grasbiische1 wurden in den Jagen: 156, 181, 196 1,lnd 198 festgestellt, einze1ne E,xem- 
p1are dagegen treten in den Jagen: 21, 120, 125, 127, 128 und 201 auf. .Insgesamt 
wurden wahrend der Beobachtungen in der Nahe van Gajtawo tausende van Feder- 
grasexemp1areh festge$tellt.
>>>
ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 17 - BIOLOGIA X - 1967 


Katedra Fizjologii Roślin 
Uniwersytetu M. Kopernika 


HELIODOR CZARNOLEWSKI 


Wpływ kwasu giberelinowego i chlorku 2-chloroetylotrójmetyloamo n iowego 
(CCC) na zawartość chlorofilu i wzrost liści siewek morwy białej (Morus 
alba L.) 


The influence of gibbereUic a'cid and 2-chloroethyl-trimethylammonium chlo- 
ride on the chlorophyn content and growth of leaves of mulberry seedlings 
(M orus alba L.) 


STRESZCZENIE 


Dwumiesięczne siewki morwy (Mor'lJ,s alba L.), rasnące w warunkach kan tra- 
lowanych, apryskiwano trzykrotnie O,Olij/o kwasem g,iberelinowym (GA), 0,05% 
i 0,1"/0 chlorkiem chlamcha1iny (CCC) oraz łącznIe 0,01'% GA + 0,1'% CCC. 
Liście traktawane GA charakteryzowały się zmniejszaną grubością blaszek 
które uległy chlorazie, oraz wydłuż,onymi agonkami liściowymi. 
" CCC hamował wzrast blaszek liściowych wywałując ich zgrubienie przy jed- 
naczesnym zmniejszeniu ogólnej powierzchni liści i agonków liściawych. Liście te 
pasiadały intensywnie zie1ane zabarwienie. 
W przypadku łącznegO' stosowania obu preparatów, GA znosiła hamujący wpływ 
CCC. Stwierdzana obniżenie intensywnaści chlorozy w porównaniu z roślinami 
traktawanymi samą GA. 
Badania spektrofatokolorymetryczne wykazały, że stosowane regulatary wzrastu 
nie wywaływały istotnych zmian w jakościowym składzie barwników, natamiast 
CCC w adróżnieniu od GA wyraźnie zwiększał zawartość chlorofilu. 
Pod wpływem GA i CCC nie stwierdzono istatnych zmian ani w świeżej, ani 
w suchej masie liści roślin daświadczalnych. Biorąc pod uwagę ten fakt mażna 
wnioskować, że GA nie wpłynęła na syntezę chlorafilu, natomiast CCC stymulował 
ten praces. 
O'bserwawana ch1aroza wywołana dżiałaniem GA mogła być spowodowana 
zmianą optycznych własnaści cieńszych ad kontrolnych blaszek liściowych. Inten- 
sywnie zielony kol ar liścI paddanych działaniU' CCC spawadawany by! natomiast 
zarówno zwiększaną syntezą chlorDfilu, jak i zwiękSzeni,em grubości blaszek liścia- 
wych. 


11 -- Biologia X
>>>
162 


H. Czarnolewski 


l. WSTFJP 


W poprzednich pracach stwierdzono, że giberelina' (GA) wpływa do- 
datnio na zwiększenie powierzchni liści morwy, przy czym nie wy)Wołuje 
działania toksycznego na wzrost i rozwój jedwabnika morwowego (C z a r- 
n o l e w s k i i L e w a n d o w s k a 1965, C z a r n o l e w s: k i 1966). Za- 
obserwowano jednak, że efektem działani,a GA była "chloroza liści"., 
Zjawisko to obserwowane było przez wielu badacży (S t o w e i Y a m a- 
k i 1957, Wo 1£ i H a b er 1960, K o ri1 i s a r o v 1961, D a n k a n i t s 
i H a r i n g 1963, E r m o ł a e v a i B e l d e n k o v a 1963, L a b o r i e 
1963), ale jego mechanizm nie został dotąd dostatecznie wyjaśniony. Nie 
wiadomo przede wszystkim, czy preparat ten wpływa hamująco na bio- 
syntezę chlorofilu (U 11 m a n n iKr e k u l e 1958, S est a k i U 11- 
m a n n 1960), czy zjawisko chlorozy wy/wołane GA jest tylko efektem 
zwiększenia powierzchni blaszki liściowej (B o u i 11 e n n e - Wal r a n d 
i B o u i 11 e n n e 1960, Kor o h o d a i A n g e l u s: 1960, B i 
i h o P 
i W h i t t i n g h a m 1961, C h o t i a n o v i c 1961, L a b o r i e 1963, 
W h e e l e r i H u m p h ri e s 1963). 
Związkiem, który wywołuje przeciwne działanie do gibereliny, jest 
chlorek 2-chloroetylotrójmetyloamoniowy (CCC), należący do grupy re- 
tardantów (M i c h n i e w i c z 1965). Rośliny traktowane CCC charakte- 
ryzuje skrócony pęd, intensywna zieleń oraz' znacznie zredukowana po- 
wierzchnia blaszek liściowych (L a b o r i e 1963, L e h 1964, M i c h- 
nie wic z 1964, Sachs 'i Wohlers 1964). 
'.-,'b 
I w tym przypadku nie ma zgodności co do przyczyn. wywołujących 
intensywnie zielony kolor liści. Zdaniem jednych autorów jest to spowo- 
dowane tylko zwiększeniem grubości przy jednoczesnym zmniejszeniu 
powierzchni blasz'ek liściowych (T o l b e r t 1960, L a b o r i e 1963). Inni 
natomiast uważają, że CCC ma wpływ na biosyntezę chlorofilu i innych 
barwników (C a t h e y i S t u a r t 1961, H u m p h i e r s: 1963, L a b 0- 
ri e 1963, S u p n i e w s k a 1966). 
Celem pracy była więc próba przyczynienia się do wyjaśnienia tego 
zjawiska przez porównanie wpływu GA i CCC na zawartość chlorofilu 
i wzros\t liści morwy. 


II. METODY , . 


Materiał doświadczalny stanowiły dwumiesięczne siewki morwy (Mo- 
rus alba L.). Rośliny uprawiano w kulturach żwirowych na PQżywce 
Knopa z dodatkiem mikroelementów A-Z według Haasa i Reeda. Wazony 
utrzymywano w 'termoluminostacie własnej konstrukcji, przy natężeniu 
oświetlenia około 4600 luksów, z zachowaniem 16-godzinnego dnia oraz 
temperaturze 23 oC. Siewki opry
kiwano trzY!krotnie wodnymi roztwora-
>>>
Wpływ kwasu giberelinowego 


163 


mi preparatów w. odstępach dziesięciodniowych. Stosowano następujące 
stężenia regulatorów wzrostu: GA - 0,01'%" CCC - 0,05'0/0, i 0,1'0/0" oraz 
łącznie GA - 0,010/0 + CCC 0,1'0/0,. 
Analizę widma lamp fluore,scencyjnych typu "White" wykonano 
w Zakładzie Fizyki Dośw.iadczalnej UMK w Toruniu i przedstawiono na 
ryc. 1. 
Pomiary rozkładu przestrzennego natężenia oświetlenia przeprowa- 
dzono, wprowadzając do termoluminostatu płytę o wymiarach przestrze- 
ni roboczej komoTY, na którą naniesiono. siatkę o wyp:niarach 21 X 24 cm. 
Luksomierz umieszczono na wszy,stkich punktach węzłowych, które ozna- 
czano wzdłuż płyty literami a, b, c, d, e, f, zaś ws,zerz cyframi 1, 2, 3, 4. 
Pierwsze pomiary wykonano na poziomie hi, odpowiadającym wysokości 
doniczek, następne na pOlZiomie h2, h3, h4, h5, kolejno co 10 cm. Wyniki 
pomiarów przedstawiono w tabeli 1. 


E 


150 


200 


150 


,.. #'
 
.. l;::j 
 , 
:
/ 
3 


o 


370 


550 600 650 100 
Dtuqość (ali w m/J - WOlfe length
 In mp 
Ryc. 1. Rozkład widmowy pramieniowania lamp fluorescencyjnych 
1 - lampa nr 1, 2 - lampa nr 2, 3 - lampa nr 3 
Fig. 1. Spectra1 distributian af the radiatian af fluarescence himps 
1 - lamp No 1, 2 - lamp No 2, 3 - lamp No 3 


400 


450 


Sao
>>>
164 


H. Czarnalewski 


Tabela 1 


Rozkład przestrzenny natężenia aświetlenia w luksach 
Spatial distributian af light intensity in 1uxes 


Wysakaść 
wrm 
Height 
in cm 


Wszerz 
kam ary 
Broadwise 
af the 
chambre 


Wzdłuż kam ary 
Lengtwise af the chambre 


e 


Wartaśćśred- 
nia aświetlenia 
A verage value 
af light in ten- 
sity 


a' 


b 


c 


d 


f 


I 
1 
h 1 =10 2 
3 
4 
l 
h 2 =20 2 
3 
4 
1 
h a =30. 2 
3 
4 
l 
h 4 =40 2 
3 
4 
1 
h 5 =50 2 
3 
I 4 


I I 
3200 3600 '4000 4000 3800 3300 
3100 3900 4200 4300 3900 3200 3687 
3100 3800 4200 4300 3900 3100 
3100 3700 4000 4000 3800 3000 
-- --_----: 
3600 4000 4400 4400 4100 3500 
3300 4100 4600 4600 4200 3200 4000 
3400 4100 4600 4600 4200 3100 
3500 4100 4400 4500 4200 3400 
-- --- 
3800 4500 5000 5000 4700 4000 
3500 4800 5400 5400 4800 3300 4512 
3500, 4800 5400 5500 4900 3100 
3800 4500 5100 5000 4700 3800 
-- ---- 
4200 5100 5400 5300 4900 4200 
3400 5400 6100 6100 5700 3000 4970 
3400' 5400 6400 6500 5900 2800 
4400 5500 6000 6000 4800 3400 
-- --- 
4600 5800 6100 6200 6000 4900 
3400 6100 7100 7100 6600 4200 5670 
2900 6200 7300 7400 6600 2900 
4700 I 5800 6700 I 6700 6000 I 4800 


Srednia wartość natęzenia oświetlenia dla całej komory' = 4568 luksów 
Average value of light intensity in the wholechambre = 4568 lux 


Badano wpływ GA i CCC o:raz efekt jednoczeSlllego dzi
łama obu pre- 
, paratów na wzrost liści morwy, zawartość chlorofilu oraz charakter jego 
widma absorbcyjnego. 
Do analizy pobierano 100 cm 2 ' blaszek liściqwych. Materiał ten rozcie- 
rano w moździerzu z acetonem i niewielką ilością piasku kwarcowego 
i węglanu wapnia. Homogenat odsączano, a następnie przenoszono do 
lejka rozdzielczego z 15 mI eteru dwuetylowego, do którego powoli wkra- 
plano 150 mI wody destylowanej. War,stwęeterową żawierającą barwniki
>>>
Wpływ kwasu giberelinowegO' 


165 


pa adwadnieniu bezwodnym si.arczanem sodu, daprowadzano eterem da 
stałej objętaści 15 mI. Dziesięciakratnie razcieńczany wyciąg barwni- 
ków analizawano. uniwersalnym spektrafotakolorymetrem Zeissa w za- 
kresie fal ad 350 da 750 mil;. Względną zawartość chlarafilu (a + b) 
w przeliczeniu na chlarofil (a) padano w mg/100 cm 2 i w mg/g świeżej 
masy (Sm i t h i B e n i t e z 1955). Zebrane wyniki przecllsltawiana w ta- 
beli 2' zaś spektra absorbcyjne na ryc. 2. 
Wykanana również analizę morfolagiczną liści siewek marwy, mierząc 
ich długaść, szerakaść, dług aść oganków liściawych araz pawierzchnię 
blaszek liściawych. Oznaczana, także świeżą i slUchą masę liści z jednej 


1 
2 
3 


I 
/ 
, 
I 
I 
; 
I 
, 
, 
,I 
I 
. 
, 
I 
-...1 
I 

 , 
.,'..1 
, 
, 
, 
I 
, 
, 
,.....' 


, 
, I 
, I 
I I 
I , 
I , 
. 
, 
\ 
I 


01 


I 
I 
\ 
, 
'. 
-', 
, 
\ 
. 
t-\ "\ 
/ \ \ 
l i 
 
/
 ! \ 
,. \ \ 
i \......-.' 
o/I \ \ 
./ \. 
 
\ \ 
\. \ 
\ \ 
\. \ 
\ \ 
\. \ ,- 
""',.', - ,/.," 
.:\. ...- - ---- , , _ - . -- . -- :':'.':::':.J'-'- 
-.-..... . _. 


I 
I 
I 
, 
I 
, 
I 
I 
, 
( 
( 
, 
( 
......-; 



-'- 


a 


400 45tJ 500 550 6(10 S50 ,!OO 
DługDść fali' w mit" 
Ryc. 2. Charakter widma absorpcyjnego. chloro.filu w liściach morwy 
patraktnwanych kwasem giberelinowym i CCC 
1 - K (kontrola), 2 - GA 0,01'10 3 -' CCC 0,1'10 
Fig. 2. The absarption spectrum of ch1araphyll in 1eaves nf mu1berry seedlings 
treated with gibberellic acid and CCC 
1 - K (Control), 2 - GA 0.01'10, 3 - CCC 0.1'1,
>>>
166 


H. Czarnalewski 


Tabela 2 
Wpływ kwasu gibereUnawego i chlorku 2-chloroety1otrójmetyloamoniowego CCC na 
zawartość chlarafilu (a + b) w liściach siewek morwy 
The influence of gibberelHc acid and 2-chloroethyl-trimethy1amanium ch10ride (CCC) 
an the cantenlt oi chlarophyll (a + b) in leaves af mulberry seedlings 


R 


odzaj i stężen
elE przy A max Zawarość I 
chlorofilu Ofo do kan- Zawartaść Ofo do kan- 
preparaJtu w Ofo 430 m
L mg/IDO cm 2 troli chlorofilu troli 
Conc. of the ap- E by A ma}! Content af in p.c. ta w ing/g in p.C. to 
plied substance 430 m chlorophyll control Content of controI 
mg/l00 cm 2 chlarophyll 


O 0,275 1,506 100 2,20 100 
GA 0,01 0,240 1;365 90 2,12 96 
CCC 0,05 0,410 2,338 155 3,22 150 
CCC 0,01 0,500 2,856 189 3,60 163 
GA 0,oI + 0,280 1,596 105 2,64 120 
CCC 0,1 


siewki oraz ciężar 100 cm 2 blaszek liściowych. Pomiary prowadzono trzy- 
dziestokrotnie, zaś świeżą i suchą masę oznaczano w dwudziestokrotnYrł:: 
powtórzeniu, a uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej, oblicza- 
jąc najmniej'szą różnicę udowodnioną dl,a P = 0,05. 


III. WYNIKI 


Wpływ kwasu giberelinowego na zawartość chlorofilu wzrost liści 
morwy 


Liście roślin poddanych działaniu GA charakteryzowały się bladozie- 
lonym zabarwieniem blaszek. Analiza eterowych wyciągów takich liści 
(podobnie jak we wszystkich innych wariantach doświadczenia) wykaza- 
ła, że główne maksima widm absorbcyjnych układały się przy długości 
430 ID]..\, mniejsze zaś przy 625 m"",. Pewne drobne zmiany zaobserwowano 
jedynie przy długościach od 443 m"", do 473, m"", (ryc. 2). 
J ak wynika z tabeli 2, giberelina nie wywoływała istotnych zmian 
w zawartości chlorofilu (a +b) w liściach bez względu na to, czy zawar- 
tość ta była przeliczana na powierzchnię blaszek liściowych, czy w świe- 
żej masie. 
J ak widać z danych przedstawionych, w tabeli 3, cechy morfQilogiczne 
liści roślin traktQiwanych GA różniły się istotnie od kontroli. Wyniki do- 
świadczeń uzyskane w optymalnych warunkach termoluminostatu wska- 
zują, że pod wpływem tej substancji nastąpiło istotne wydłużenie ogonków 
liściowych oraz zmniejszenie szerokości blaszek liściowych. Preparat ten
>>>
'" 
10 

 
.
 'eJ 
dl C!) 
..... (]) 
CIS '" 
:E » 
... 
» ... 

 CI) 
...;9 
o ::! 
EJ EJ 
.!j'H 
CI) o 

 '" 
.
 1J 
"UJ 
 
..- CI) 
c...-. 


 
.-.1j 
t;,!:1 
0- 

 
 

 8 
10 
rn 
r::lJ 
--: - 
U r:: 
U o 
U 

G 

u 
l! U 


 
.8 
 
c: .
 
o o 
EJ'- 
C':), CIS,!:1 
o '-' 
CIS . S 
Q) 1i) .8 
.a .@, 8 
CIS 'o EJ 
E- .)j CIS 
o 
 
.
 
- + 
(]) CI) 
8 S 
r9 .
 
'5! 

E 

b) 
.!j o 
... ... 
o o 
.-. .- 
,!:1,!:1 
c.. c.. 
I 
'.- N 
o 'eJ 
1Or:: 
CI) CIS 
:::'eJ 
O ..- 
:5 
 
d) CJ 

;S 
.a CI) 
..- ... 
10 CI) 
;:;;:g 
'" ..- 
CIS bJ) 

'H 
.!j O 

 8 
',Q 
 
p. ;:; 
. ts: ą:1 
.s 
dl 
,!:1 
E- 


I 
:m '5 

 '" 
"" . : 
 
EJ fi: o CIS 

 .8 -ł :o 
° c.. 'H 
CI 'm O ą.., 
H
-i-=I
 
....!j,!:1.- 
.
 CI) .

 
Ql' N a. O 
"'i- 
Q ,..... 


I 
CIS,!:1 
.-. '-' 
.a » 
.
 
 m 
!:: .9 
 
,!:1 c.. 
C...J 

 tt-I 

.-.m 
CI)
...4 
.
 N 
o UJ 
P-. 



 
'o 1iJ 
.!j ,!:1 CI) 

 c:; ........ 00: 
J&, 
 ą.., 
 
O 
 o .8 
0__ 


 'EJ .r..: Q) 
o 'tn 'c..,) 
 
'o.O;=: C 
;:; Q) 
S ...4 


.!j 'H 
Q) CIS 
N CI) 

,!:1'-' Q) 

 
 1j CIS 
'c.. !$: ... J:: 
'
 .9 2 "g 
.!jc..Q)CIS 
o

EJ'- 
... - CIS 

 i5 
rn. 


.!j 'H 
Q) CIS 
t;J,!:1
 
CIS c.. Q) 
'-»'HCIS 
.a 
 o r:: 
..o_'s 
'
 :
 .£: (tS 
bO.
 bO........ 
;:; .-. 
 
S ...4 


'I"'ł (3 
o (3 a 
 
'eJ .;:; ci r:: 
o;o.c: o 

 Ja .S 
 
- 


Q!) 


.-. 
..- o 
ooc3Jj 
'eJ .)j ci r:: 
'" r:: o 

 o .S to) 

 o 
- 


"" 
S 
EJ 


.-. 
;..:: o 
.g8
Jj 
.... p. r:: 
'" r:: o 

 
.S 
 
- 


EJ 
EJ 


........ 
.-. 
o o 
'eJ.... 
- 
'" r:: 

 o 
.!: 


'O 
cJ.Jj 
ci r:: 
o 
.S t) 
o 
- 


EJ 
EJ 


.-. 
..- o 
o'OcJ
 
'eJ'" ci 'i:: 
CI 15 o 

- 
 .S 
 
- 


EJ 
EJ 


Q) '" I 
...... __ 
 rJ) 

 '" CIS c.. 
.
 
 Q) g 

::ł=5
 
UJ
 .c 
'I"'ł e 13 
 
"2 C1:i . 

g
'g 
o 5-1 o ....-{ 
rr. p. u "- 


g 
 :fn:ng I 
..... .......... 


t:'\ICOC:OOM 
t-t-o
O':I o 
COlO t-co LQ C'\1 
o o o o o" o 


. 


g
fg

 I 
..... 


I:- 
ł:-COM:t-t- o 
In" In" C"J" cv5' aS ci 
tG"","M(;'\JM ....... 


g



 I 
..... ..... ..... 


..... 
IOOOMIO cc 
oę:i r:J5 ......... 
.. r.D N 
,.....C\J..............C'\J 


g 
 
 
. Cd I 
..... 


M 
LQQO'd'łCO..... t:- 
O:sr:ł;
e)M M 
C'\JC'\JC'].......t:\J 


g



 I 
..... 


..... 
co 00':1 'Id"' M o::t' 
eJ;) r.s5 r:t5 cą" 
.. tO 
MC'fJC'\JC"lM 


....... .,!.I ctł U";) 
o' r:: ° 
'''1 g o 
u'0'81O 
1f:) U 
 'eJ o. II 
;;o.......uNOOP-. 
o' ° o + .
 
 II + 

 8 8 ;; .
 .g P-. CIS 
° o u u o' EJ ;:; CIS q 

 .
 
 ::o rI:1 
oz
>>>
168 


H. Czarnalewski 


nie wpłynął natomiast w sposób istotny na długość blaszek liściowych 
i ich ogólną powierzchnię. W doświadczeniu tym ujawniono również 
mniejszy ciężar 100 cm 2 blaszek liściowych, co pośrednio świadczy 
o zmniejszeniu ich grubości. 
Wyniki zebriane w tabeli 4 wskazują, że stosowanie 0,01'% roztworu 
GA zmniejszyło świeżą !pasę liści i wywołało niewielki i nieistotny wzrost 
suchej masy. 


Tabela 4 
Wpływ kwasu giberelinowego i CCC na świeżą i suchą masę liści siewek morwY 
The influence af gibbereUic acid and CCC on fresh and dry matter 
contents in 1eaves of mulberry seedlings . 


Radzaj i stężenie 
preparatu w DJo 
Canc. af he aplied 
substance 


o 
GA 0,01 
CCCO,05 
CCC 0,1 
GA 0,01 + CCC 0,1 
Najmniejsza różnica uda- 
wodnia'l1a dla P = 0,05 
L.S.D. at P = 0.05 


Świeża masa liści 
z jednej rośliny 
Fresh weight of levaE's 
per 'plan t 


°/0 do kontroli 
g in p.c. ta con- 
tra1 


0,485 
0,415 
0.350 
0,188 
0,364 


100. 
85 
72 
39 
75 


Sucha masa liści z jednej 
rośliny 
Dry matter af leaves per 
plant 


w % świeżej 
masy 
in p.c. af fresh 
weight 


°/0 da kontroli 
in p.C. ta can- 
trol 


0,25 


17.68 
18,55 
16.08 
16,17 
16,48 


100 
105 
90 
91 
93 


3.37 


Wpływ chlorku chlorocholiny na zawartość chlorofilu i wzrost 
liści morwy 


Jak wynika z tabeli 2, CCC o stężeniu 0,05 iO jo powodował zwiększenie 
zawartości chlorofilu w 100 cm 2 blaszki liściowej (55'%,). Przy zastosowa- 
niu 0,1'%, roztworu preparatu różnica ta była jeigzcze wyższa i wy;nosiła 
89 0 j(JI. 
Chlorek chlorocholiny o stężeniu 0,05'%, wywoływał statystycznie 
istotne zmniejszenie długości i szerokości liści oraz ogólnej powierzchni 
blaszek liściowych. Zmniej,szeniu uległa również długość ogonków liścio- 
wych. Różnice te w przypadku stosowania stężenia 0,1'%' były jeszcz
 
większe. Stwierdzono również, że CCC w stol30wanych stężeniach wpły- 
nął na zgrubienie blaszek liściowych i ich intenls:ywniejsze zabarwienie.
>>>
Wpływ kwasu giberelinawego 


169 


1 


Ryc. 3. Efekt działania wysokich stężeń CCC na liście morwy bIałej 
1 - CCC 0,15'10, 2 - CCC 0,25'10 3 - CCC o, 30'10 
Fig. 3. The effect af high cancentratians of CCC on mulberry leaves 
1 - CCC 0.15'10, 2 - CCC 0.25'10, 3 - CCC 0.30'10 


Wyższe stężenia CCC okazały się w roznym stopniu toksy,czne. Liście 
opryskiwanie 0,15'0/ 0 i 0,25'Ofo, roztworami preparatu charakteryzowały się 
chlorozą brzegów liści. Stosowanie 0,3 '0 /0 roztworu CCC powodowało wy- 
sepkową koncentrację chlorofilu, intensywną chlorozę oraz deformację 
blaszki liściowej (ryc. 3). 
U wsz)'1stkich roślin traktowanych CCC stwierdzono zmniejszenie 
" 
. świeżej i suchej małsy liści. Analiza statystyczna nie potwierdziła istot- 
ności tych różnic. Jedynie w przypadku stosowania stężenia 0,1% stwier- 
dzono istotne obniżenie świeżej masy liści (tab. 4). 


Wpływ łącznego działania gibereliny i CCC na, zawartość chlorofilu 
i wzrost liści morwy 


W przypadku łącznego działania' GA + CCC stwierdzono, że zawartość 
chlorofilu w liściach s[ewek morwy wzrosła zarówno w stosunku do liści 
siewek traktowanych gibereliną, jak i kontrolnych. Zaobserwowano rów- 
nież zmniejszenie chlorozy w stosunku do liści traktowanych samą. gibe- 
reliną. 
Pod wpływem działania obu regulatorów wzrostu zmniejszyła się 
w nieznacznym stopniu długość oraz ciężar 100 cm 2 bla,siZek liścio-wych. 
Wpływ ten okazał się statystycznie nieistotny. Preparaty te wywołały 
natomiast istotne zwiększenie długości ogonków liściowych oraz zmniej- 
szenie szerokości liści.
>>>
170 


H. Czarnalewski 


IV- OMOWIENIE WYNIKOW 


Dane uzyskane w niniejszej pracy wykazały, że giberelina nie ma 
istatnega wpływu na zawartaść chlarafilu (a + b) w liściach siewek marwy. 
Obserwowana chlaraza, wywałana działaniem GA magła być spowadawa- 
na zmianą aptycznych własnaści bl
szek liściawych, które akazały się 
cieńsze ad ko.ntralnych. Stwierdzona dalej, że atrzymane wyniki nie pa- 
twierdzają rezultatów atrzymanych w paprzednich daświadczeniach wa- 
zanawych, gdzie siewki uprawiane w mniej karzy,stnych warunkach 
szklarni, charakteryzo.wały się znacznie zwiększoną pawierzchnią liści 
(C z a r n a l e w s k i 1966). Wyniki badań wskazują, że preparat ten nie 
wywałał statystycznie istatnych zmian w zawartaści świeżej i suchej 
masy. 
Dane w literaturze datyczące tegO' zagadnienia są rozbieżne. Wal f 
i H a b e r (1960) w daświadczeniach na pszenicy wykazali, że chlo.roza 
nie musi tawarzy;w:yć wzro.stawi Po.budzanemu przez GA w pierwszym 
akresie kiełkawania, gdzie rezerwy w ziarnie pazwalają na dastateczne 
adżywianie. Chloro.za u ro.ślin starszych występuje na skutek złegO' ad- 
żywiania mineralnegO'. Stwierdzają ani, że żółknięcie liści u mło.dych 
raślin następuje wskutek nienadążania syntezy chlarafilu za zbyt szyb- 
kim wzrastem raślin. Wymienieni autarzy wYi8lUwają wniasek, że GA nie 
wpływa ani na syntezę, ani na rozpad chlorofilu. Padają, że stasunek 
chlarafilu a db b został u raślin daświadczalnych zachawany. 
K Q r a h a d a i A n g e l u s (1959) farmułują padabną hipatezę celem 
wyjaśnienia zmniejszenia stężenia chlorafilu (a + b) w akreślanej pa- 
wierzchni liści 28-dniawych raślin grachu. Autarzy sugerują, że ta sama 
'ilaść chlarafilu jest jak gdyby razprawadzana na więk,s:zą pawierzchnię 
bardziej wyraśniętej raśliny. 
B a u i 11 e n n e - Wal r a n d i B a u i 11 e n n e (1960), parównując 
rezultaty atrzymane na admianach normalnej i karłowatej kukurydzy, da- 
chadzą da wnio.sku, że GA nie addziaływuje na metabalizm chlarafi
u. 
W daświadczeniu tym stasunek chlarafilu a da b nie uległ zmianie. 
Stwierdzili ani również, że chlaraza liści warunkawana była razmieszcze- 
niem barwników i maże być zmniejszana przez abfite adżywianie, se;cze- 
gólnie slOlami magnezu. 
B i s h a'p i W h i t t i n g h a m (1961) uważają, że pojawienie się 
chlarazy w materiale daświadczalnym nie jest związane z ilaścią chlara- 
filu, lecz jest zjawiskiem pazarnym, wynikającym z działania GA w pro.- 
cesie intensywnegO' wzrastu liści grachu. Nadmieniają, że liczba kamórek 
w jednastce' pawierzchni i grubaści liści raślin traktawanych GA była 
mniejsza. Autarzy wykazali, że draga aptyczna absarpcji pramieni świetl- 
nych była krótsza w parównaniu z liśćmi raślin kantralnych. Da padab-
>>>
Wpływ kW1łSU giberelinowego 


17i 


nych wniosków doszedł 'c h o t i a n'o v i c (1961) w doświadczeniach na 
siewkach dębu czerwonego, stwierdzając jednak obniżenie zawartości 
chlorofilu w roślinach traktowanych GA oraz różnicę w optycznych 
własnościach liści. 
Rezultaty badań przedstawione w niniejszej pracy potwierdzają 
w pewnym stopniu wyniki uzyskane przez wymienionych autorów, a jed- 
nocześnie pozwalają na dokładniejszą analizę zmian morfologicznych 
u liści roślin' doświadczalnych. 
Odmienny pogląd na to zagadnienie reprezentują S e s t a k i U 11- 
m a n (1960), którzy badając zawartość chlorofilu (a + b) w etiolowanych 
ośmiodniowych kiełkach pszenicy i kukurydzy stwierdzili, że ilość barw- 
ników u roślin doświad
zalnych uległa zmniejszeniu. Zjawisko to tłu- 
maczą . ograniczeniem syntezy chlorofilu, która prawdopodobnie zależna 
jest od braku prekursorów barwników (lecz nie protochlorofilU), które 
zużytkowane są na tworzenie elementów strukturalnych podczas nasilo- 
nego wzrostu organów wegetatywnych. 
Zupełnie odmienne efekty; morfofizjologiczne stwierdzono w przypad- 
ku traktowania roślin chlorkiem chlorocholiny. Autorzy cytowani we 
wstępie są zg?dni co do faktu, że preparat ten powoduje zwiększenie za- 
wartości chlorofilu w liściach roślin. Istnieją jednak pewne rozbieżności 
poglądów w sposobie interpretacji danych dotyczących poziomu chloro- 
filu z cechami morfologicznymi analizowanych liści, które jak wynika 
z badań przedstawionych w tej pracy, są z sobą ściśle skorelowane. W ba- 
daniach tych stwierdzono bowiem, że intensywnie zielony kolor liści 
roślin traktowany,ch CCC, spowodowany był zarówno zwiększoną syntezą 
chlorofilu, jak i powiększeniem grubości blaszek liściowych. 
Wyniki moich doświadczeń potwierdzają w pewnej mierze dane sze- 
regu autorów cytowanych niżej. I tak H u m p h r i e s (1963) traktując 
CCC rośliny gorczycy, rzodkiewki i tytoniu stwierdził, że pod wpływem 
tego preparatu ilość chlorofilu w przeliczeniu na jeden liść i w 100 cm 2 
uległa zwiększeniu. 
S u p n i e w s k a 1966) podaje, że CCC spowodował wzrost zawar- 
tości chlorofilu u badanych roślin. Wyższe stężenia tego preparatu wy- 
wołały zwiększenie zawartości barwników antocjanowych u hipokotyli 
rzodkiewek. Autorka doszła do wniosku, że stężenia CCC 10- 1 -10- 3 mola 
są toksyczne dla roślin pszenicy i rzęsy wodnej. Zagadnienie to było rów- 
nież przedmi9tem badań C a t h e y i S t u a r t a (1961). Zaobserwowali 
oni czasowe blednięcie (chloroza) między nerwami liści roślin poddanych 
działaniu CCC. Wyniki moich badań wskazują, że górna granica stężeń 
preparatu wprowadzonego przez opryskiwanie liści morwy wynosi O,l°j(). 
Dane L a b o r i e (1963) mówią, że zwiększenie intensywności zieleni 
pod wpływem CCC ohserwowane nie uzbrojonym okiem moża przypisać
>>>
172 


H. Czarnolewski 


zmniejszeniu powierzchni i pogrubieniu blaszki liściowej, jak rówmez 
większej koncentracji chlorofilu. Zdaniem autorki chlorek chlorocholiny 
powoduje również szybszą odnowę chlorofilu a i b, karotenoidów oraz lu- 
teiny u pszenicy, co wskazuje na zakłócenie przez CCC metabolizmu 
ważniejszych pigmentów. Rośliny pomidora były mniej wrażliwe na dzia- 
łanie tego preparatu. Zwięk:szenie szybkości odnowy chlorofilu (a) łączy 
autorka z okresem intensywnej zieleni liści pomidora. 
W przypadku łącznego wprowadzenia GA + CCC w niniejszej pracy 
stwierdzono, że giberelina w dziesięciokrotnie niższym stężeniu zniwelo- 
wała hamujący wpływ CCC na wzrost liści siewek mOirwy. Uzyskane re- 
zultaty zbliżone są do danych otrzymanych przy zastosowaniu 
amej 
gibereliny. Zwiększenie zawartości chlorofilu jest prawdopodobnie wy- 
wołane konkurencyjnym działaniem CCC. 
Wyniki tej pracy nie upoważniają do wyprowadzenia uogólnień do- 
tyczących wpływu omawianych preparatów na zawartość chlorofilu 
i wzrost roślin, mogą jednak siłużyć jako punkt wyjścia do, dalszych badań 
biochemicznych. Praca taka jest przedmiotem moich dalszych doświad;.. 
czeń i dotyczy określenia wpływu gibereliny i chlorku chlorocholiny na 
zawartość azotu, fosforu, potasu, wapnia, cukrów i tłuszczy or,az wita- 
miny C w liściach morwy. 


LITERATURA 


1. B i s h op P., W h i t t i n g h a m C. P., 1961. Gibberellic acid and chlorophyl1 
cantent '::Jf leaves af MeteaT Peas. Nature, 192, 4802; 576-577. 
2. B a u i 11 e n n e - Wal r a n d M., B o u i 11 e n n e R., 1960. Substances de crois- 
sance et chloraphyl1e. Bu11. Soe. ray. Sciences, Liege, 29, 9-10: 239-253. (Ref. 
Żur. 61: 10), 
3. C a th e y H. M., S t u a r t N. W., 1961. Comparative plant growth-retarding 
activity af Amo - 1618, phosfon, and CCC. Bat. Gaz. 123: 51-57. 
4. C h o t i a n o. v i c A. V. Izmienenie opticeskich svojstv listiev duba Quercus 
rubraL. pod vlijaniem gibberellinovaj kisloty. Bat. Żur. 4: 131-132. (Ref. Żurn. 
61, 17:, 3). 
5. C z a r n 0.1 e w s k i H., L e w a n d o w s k a T., 1965. Wpływ kwasu giberelino- 
wego na wzrast i wartość paszową liści morwy (Morus alba L.). Roczniki Nauk 
Roln. 90-13: 44:1-447. 
6. C z a r n a l e w s k i H., 1966 Wpływ kwasu giberelinowego na wzrast siewek 
morwy (Morus alba L.). Zeszyty Naukawe UMK Torruń, Biologia VIII: 285-294. 
7. D a n k a n i t s E., H a r i n g P., 1963. Contributti pria!nd unea giberelinei 
si a streptamadnei as upr a . pnietilov de. pin negri (Pinus nigra Arn.). studii 
si cercetavi biachim. Acad. P. P. R. G., 3: 395-401 (Ref. Żurn. 2, 65: 15). 
8. E r m o. ł a e v,a E. Ja.. B e l d e n k o vaN. A., 1963. Dejstvie gibberełłovoj kisła- 
ty na formirovanie chloroplastów i fatosintez. Sb. Gibberelliny i ich dejstvie na 
rast. M.A N. S.S.s.R,., 1963: 149-155 (RJef. Żurn. 7, 64: 10).
>>>
Wpływ kwasu giberelinowego 


173 


9. H u m p h r i e s E. C., 1963. Effect af (2 chloraethy1) trimethyl amonium ch1adde 
an plant growth, leaf ania, and net assimi1atian rate. Ann. Bot. 27, 107: 517
 
-532 (Ref. Zurn. 10, 64: 16). 
10. K a m i s a r o v D. A., 1961. Vlijanie gibberellinovoj kisloty na drevesnuje ra- 
stienija. Dakłady Akademii Nauk S. S. S. R., 136, 5: 1241-1244. 
11. K Q r o. h Q d a J., A n g e 1 u s. W., 1959. Wpływ kwasu giberelinowego. na stęże- 
nie chlarafilu w liściach grochu. Zeszyty Naukawe UMK Toruń, BioL 4: 113- 
--116. 
12. L a b a.r i e M. E" 1963, Contribution ił. l'etude des actions de la gibberelline et 
du chlorure de chlorocholine sur le metabolisme des pigments foliaires. 1. Mise. 
au point: Intervention de la gibbereUine dans le metabalisme. Ann. PhysioL 
vego 5 (I): 51-63. 
13. L a b a r i e M, E., 1963. Contribution a l'etude des actians de la gibberelline 
et du chlarure de chlorachaline sur le metabolisme des pigments foliaires. II: - 
Actions de la gibberelline et du C. C. C. sur les teneurs et sur les vitesses de 
renolivellement des pigments ch1oraplastiques. Ann. PhysiaL veg., 5 (2): 89-113. 
14. L e h H. O., 1964. Die Wirkung einiger quaternarer Ammonanium und Phospha- 
nium Verbindu!1gen auf Wachstum und Entwicklung der Pf1anzen. Ang. Bot. 
37, 6: 312-334. 
15. M i c h n i e w i c z M., 1964. Stan badań nad chlorkiem chlorocholiny (CCC) 
i związków pokrewnych ze szczególnym uwzględnieniem efektów i mażliwości 
stosowania w ralnictwie. Post. Nauk Roln. 6 (90): 25-38. 
16. M i c h n i e w i c z M., 1965. Uwagi adnośnie da nomenklatury dotyczącej re- 
gulatarów wzrastu roślin. Past. Nauk Ra1n. 4 (94): 113-116. 
17. S u p n i e w s k a J. H., 1966. Obserwacje nad działaniem chlorku trójmetyla- 
ch1aroetyloamoniawego. na rośliny. Zeszyty Naukawe UMK Toruń, 8: 235-236. 
18. S a c h s R. M., W a h l e r s M. A, 1964 Inhibition af cell proliferatian and 
expansion in vitrO' by Hirre stem growth retardans. Amer. J. Bot. 51, l: 44-48. 
19 Ś e s t a k Z., U 11 m a n n J., 1960. The effect af gibberel1ic .8;cid on the dyna- 
mics of chloraphyll syntesis in etiolated seedlings. Bia1. Plantarum, Acad. Scient, 
bohemaseal: 43-47. (Ref. Zurn. 61, 17:3-4). 
20. S m i t h J. H. C., B e n i t e z A, 1955. Chlaraphylls-Analysis in Plant Ma- 
terials. Peach K., Tracey M. V., Maderne Methoden der Pflanzenanalyse 4, 
4: 142-196. Springer-Ver1ag Berlin-Gottingen. Heidelberg. 
21. S t o v e B. B., Y a m a k i T., 1957. The history and physiolagical action af 
the gibberellins, Annu. Rev. Plant. PhysiaL 8: 181-216. 
22. T a l b e r t N. E., 1960. (2 Chloroethyl) Trimethylammonium Chloride and re- 
lated compaunds as plant grawth substances. II Effect an growth af wheat. 
Plant Phys. 35-380. 
23. U II m a n J., K rek u l e J., 1958. Wliv kuseliny giberetlo.ve na obsah chloł'o- 
fyló v klićnich rastlimkh salśtu. Ceskas10venska Bia10gia 7,.2 : 160-161. 
24. W h e el e r A W., H u m p h r i e s E. C., 1963. Effect af gibberellic acid an 
growth gibberellin content and chlorophyll eon tent alf leaves. of potato (SoZa- 
num tuberosum) Jaur. Exp. Bot. 14, 40 : 132-136. 
25. Wal f F., H a b e r A., 1960. Chlorophyll cantent orf gibberellin treated wheat 
seedlings. Nature 186, 164720; 217-21'8. (Ref. Z urn. 61, 17: 3).
>>>
174 


H. ezarnolewski 


SUMMARY 


Two mon
hs old seedlings o.f the white mulberrytree (Morus alba L.), growing 
in Knop's nutrients in a thermoluminQstat (abaut 4.600 lux) far 16 hours day in 
a temperature of 23°C, were treated three times with 0'01°/'0 GA, 0'05°1'0 and 0'1% eee 
and with a combined salution containing O'ol % GA + 0'1% eee. 
ehlorosis was abserved in leaves treated with gibberellin, whereas leaves tre
 
a1ed with eeehad an intensive green eolour. eec, whieh has been applied simul- 
taneously with gibberellin, caused a decrease in the intensity of chlorasis. 
An analysis of the spectral curves from extracts of leaves treated with GA, 
eee and GA + ecc did not show any essential differences 'in the quality of pig- 
ments. Gibberellin didnat effect any significant changes in the chloraphyll eontent. 
eee, however, increased the amount of chlorophyll (a + b) expressed in mg/l00 cm 2 
of leaves surface and ca1culating in mg/g of fresh weight. 
Leaves treated with gibberellin were characterized by thinner leaf laminae and 
elongated petioles. eee inhibiited the growth of leaf !amina, eaused an enlarged 
thickness and reduced their surface. The l\ength aI petioles was also reduced. 
When the both substances were applied simultaneously gibberellin supressed the 
inhibiting influence of eec. The morphologie features of these leaves were similar 
to those treated with gibberellin anly. 
Statistically, na essential changes have been noticed neither in fresh nar dry 
weight af leaves af the experimental plants under the influence of gibberellin and 
cee. 
Taking into cónsideration the fact that both growth substances did nat cause 
'any significant changes in the fresh and dry weight of leaves it may be cancluded 
that gibberelin did not affect in any way the synthesis OI chlorophyll, whereas eee 
stimulated abviously this process. 
The abserved chlarasis caused by the actian of GA might have been effected 
by the change of optic PTaperties af the leaf laminae, which were thinner than tha- 
se of the contral plan ts. The intensive green colaur aI leaves subjected to the ac- 
Hau of eee has been caused bath, by the increased synthesis af chlaraphyll as well 
as the increased thickness af the leaf laminae.
>>>
ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 17 - BIOLOGIA X - 1967 


Zakład Botaniki, Ogólnej 
Uniwersytetu M. Kopernika 


KLEMENS KĘPCZYŃSKI 


Rzadsze rośliny na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej 
C:Łęść IV 


Seltenere Pf1anzen des Diluvialplateau von Dobrzyń 
Teil IV 


STRESZCZENIE 


Praca zawiera wykaz stano.wisk rzadziej spotykanych roślin, które autor za- 
obserwował w 1963 i częściowo w 1964 roku na Wysoczyźnie Dabrzyńskiej. Wśród 
wymienionych gatunków na szczególną uwagę zasługują: Thuidium lanatum, Scor
 
pidium scorpioides, Equisetum ramosissimum, Cucubalus baccifer, Stellaria crassi- 
folia, Euphorbia dulcis, Isopyrum thalictroides, Corydalis fabacea, Potentilla verna, 
Medicago minima, Vicia lathyroides, Daphne mezereum, Hydrocotyle vulgaris, Pul- 
monaTia angustifolia, Linaria repens, Utricularia neglecta., Campanula sibirica, Se- 
necio paludosus, Carlina acaulis, Scorzonera purpurea, Hieracium sabaudum, Alisma 
lanceolatum, Scheuchzeria palustris, Lilium martagon, Galanthus nivalis, Carex 
arenaria, C. ligerica, LipaTis Loeselii, Lemna gibba i Wolffia arrhiza. 


Niżej zamieszczony wykaz zawiera stanowiska rzad
zych gatunków 
roślin zaobserwowanych przeze mnie na terenie Wysoczyzny Dobrzyńskej, 
głównie w 1963 i częściowo w 1964 roku. 
Nomenklaturę i układ gatunków (z wyjątkiem mchów) opieram na 
"Roślinach Polskich" W. S z a f e r a, S. K u l c z y ń s k i e g o i B. 
P a w ł o w s k i e g o. 


Thuidiaceae 


Thuidium lanatum (S t r o e m) M o e n k. Rzadko, na torfowisku ni- 
skim w miejscach zakrzewionych, w odległości około 0,5 km na północ od 
miejscowości Brzuze w powiecie rypińskim.
>>>
176 


K. Kępczynski 


Amblystegiaceae 


Scorpidium scorpioides (L.) L m p r. Rzadko, w płytkich rowach po 
zachodniej stronie miejscowości Podole w powiecie lipnowskim. 


Ophioglossaceae 


Ophioglossum vulgatum L. Dość rzadko, na średnio wilgotnych łą- 
kach w pobliżu miejscowości Trutowo w powiecie lipnowskim. 


Polypodiaceae 


Phegopteris dryopteris (L.) F e e. Niewielkie skupienia w liściastym 
lesie mieszanym po północnej stronie miejscowości Michałki w powiecie 
rypińskim. 
Dryopteris cristata (L.) A. G r a y. Rzadko, wśród zarośli na torfowi- 
skach obok miejscowości Zbytków, Barany - pow. Lipno, Płociczno pow. 
Żurom in. 
Dryopteris austriaca (J a c q.) W o y n ar. Doś rzadko, w olszynach 
. w .pobliżu miejscowości Czumsk Duży, Kretki Małe, Lisiny, Okonin, Trą- 
bin - pow. Rypin, Chrapoń pow. Żuromin, Szczuto,wo, Zambrzyca - 
pow. Sierpc, Lubowiec pow. Lipno. 


Equisetaceae 


Equisetum pratense E h r h. Niewielkie skupienia w lasach liścia- 
stych w pobliżu miejscowości Steklin pow. Lipno oraz obok Warpalic 
pow. Rypin. 
Equisetum hiemale L. Dość duże płaty na zboczu doliny Wisły obok 
miejscowości Grabówiec pow. Toruń, oraz wśród zarośli na obrzezach 
jeziora Steldin pow. Lipno. 
Equisettum ramosissimum D e s f. Dość rzadko, na aluwiach nadwi- 
ślańskich. Murzynowo, Uniejewo - pow. Płock, Glewo, Zarzyczewo Sta- 
re - pow. Lipno. 


Lycopodiaceae 


LYCbpodium annotinum L. Dość rzadko, w lasach sosnowych. Okonin, 
Okalewo- pow. Rypin, Ławiczek, pow. Lipno, Rodzone pow. Goluh-Do- 
brzyń.
>>>
Rzadsze rośliny na Wysaczyźnie Dobrzyńskiej 


177 


Betulaceae 


Alnus incana (L.) M n c h. Nieliczne okazy obok strumyka w pobliżu 
miejscowości Szpiegowo pow. Lipno. 


Salicaceae 


Salix nigricans S m. Rzadko, na torfowiskach niskich. CzumskDuży, 
Brzuze, Rumunki Rogowo, Wierzchowiska - pow. Rypin. 


Chenopodiaceae 


Salsola Kali L. Rzadko, miejsca piaszczyste nad Wisłą. Dobrzyń n. Wi- 
słą pow. Lipno. 


Ca,ryophyllaceae 


Tunica prolifera (L.) S c o p. Rzadko, na suchych zboczach doliny 
Wisły w pobliżu miejscowości Tulibowo, Zarzyczewo Stare - pow. Lipno, 
Kulin pow. WłocŁawek oraz na zboczu doliny Drwęcy - Lubicz, Krobia, 
Młyniec, Brzozówka, Bywka, Mierzynek, JózefowO - pow. Toruń. 
Dianthus arenarius L. Rzadko, miejsca suche, piaszczyste. Grabówiec, 
Obrowo, Stajęczynki - pow. Toruń. 
Gypsophila fastigiata L; Rżadko, na podobnych stanow
kach jak po- 
przedni gatunek. Obrowo, Stajęczynki - po!w. Toruń. 
Cucubalus baccifer L. Rzadko, wilgotne zarośla wierzbowe nad Wi- 
słą. Bachorzewo, Glewo, Tulibowo - pow. Lipno. 
Silene otites (L.) W i b. Dość rzadko, w miejscach suchych, piaszczy- 
stych na zboczach doliny Drwęcy i jej dopływów. Bywka, Brzozówka, 
Grabówiec, Józefowo, Krobia, Lubicz, Mierzynek, Młyniec - pow. To- 
ruń. 
Silene tatarica P e r s. Rzadko, na suchym zboczu doliny Wisły. Ba- 
chorzewo, Gołyszewo - pow. Lipno. 
Stellaria crassifolia E h r h. Bardzo rzadko, na torfowiskach niskich. 
Wólka Duża pow. Lipno, Ruda pow. Rypin. 


Euphorbiaceae 


Euphorbia dulcis L. Dość rzadko, w ciemnych lasach liściastych. War- 
palice pow. Rypin, Brudzeń pow. Płock. 


12 - Biologia X
>>>
1'78 


K. Kępczyński 


Ranunculaceae 


Isopyrum thalictroides L. Rzadko, w wilgotnym lesie. Steklin pow. 
Lipno, Brudzeń pow. Płock, Płonne pow. Golub-Dobrzyń. 
Actaea spicata L. Dość rzadko, wilgotne lasy liściaste. Warpalice pow. 
Rypin, Brudzeń - pow. Płock. 
Pulsatilla patens (L.) M i 11. Rzadko w widnych la,sach sosnowych. 
Bobrowniki, Rumunki Jankawo - pow. Lipno, Lubowidz pow. Dział- 
dowo. 
Pulsatilla pratensis (L.) M i 11. Rzadko, w miejscach suchych, dobrze 
nasłonecznionych. 'Bobrowniki pow. Lipn
, Obrowo, Dobrzejewice - 
pow. Toruń. 


Papaveraceae 


Corydalis cava (L.) S c h w. et K. Rzadko, w wilgotnych lasach w po- 
bliżu strumyków. Brudzeń pow. Płock, Warpalice pow. Rypin. 
Corydalis fabacea (R e t z) P e r s. Na podobnych siedliskach jak 
poprzedni gatunek. Steklin pow. Lipno, Warpalice pow. Rypin, Brudzc::ń 
pow. Płock, Płonne pow. Golub-Dobrzyp. 


C1'uciferae 


Teesdalea nudicaulis (L.) R. B r. Rzadko, miej,sca suche, piaszczyste. 
Lubicz, Krobia, Mierzynek - pow. Toruń. 


Crassulaceae 


Sedum sexangulare L. Dość rzadko, miejsca suche, piaszczyste, dobrze 
na,słonecznione. Nasięgniewo pow. Lipno, Bywka, Lubicz, Krobia, Młyniec, 
, Mierzynek - pow. Toruń. ' 
- Sedum reflexum L. Rzadko, miejsca suche, najczęściej piasz
zyste, na 
zboczach doliny Drwęcy. Bywka, Krobia, Lubicz, Młyniec - pow. Toruń. 


Saxifragaceae 


Saxifraga granulata L. Rzadko, na podobnych stanowiskach jak po- 
przedni gatunek. Krobia, Lubicz, Mierzynek - pow. Toruń. 
Fragaria viridis D u c h. Dość rzadko, w miejscach suchych dobrze 
nasłonecznionych. Uniejewo pow. Płock. Bachorzewo, Glewo, Tulibowo-
>>>
Rzadsze rośliny na Wysaczyźnie Dabrzyńskiej 


179 


pow. Lipno, Lubowidz pow. Działdowo, Bywka, Krobia, Lubicz, Mierzy
 
nek, Młyniec, Józefowo - pow. Toruń. 
Potentilla verna L. Rzadko, na słonecznych zboczach. Białkowo pow. 
Golub-Dobrzyń, Dobrzyń, n. Wisłą pow. Lipno. 


Papilionaceae 


Cytisus ratisbonensis S c h a e f f. Niezbyt często, w widnych lasach 
. i zagajnikach .sosnowych. Okalewo, Skrwilno, Skudzawy - pow. Rypin. 
Medicago minima (L.) G r u f b. Rzadko, na suchych, słonecznych 
zboczach doliny Wisły. Bachorzewo, Gołyszewo, Glewo, Zarzyczewo Sta- 
re - pow. Lipno. 
Trifolium fr
giferum L. Na wilgotnych łąkach. Grabówiec, Złotoria _ 
pow. Toruń, Brzuze, Kleszczyn - pow. Rypin, Nowogród, Paliwodzizna, 
Sitno - pow. Golub-Dobirzyń. 
Astragalus cicer L. Rzadko, na zboczach doliny Wisły, w miejscach 
suchych dobrze'nasłoneczniony;ch. Myśliborzyce, Uniejewo - pow. Płock, 
Tulibowo pow. LiprlO.. . . 
Astragalus arenarius L. Na 'piaszczystych, suchych wzgórzach oraz 
w widnych lasach i zagajnikach sosnowych. Złotoria, Grabówiec - pow. 
Toruń. 
Vicia cassubica L. Niezbyt często, w suchych lasach soStnowych. Duży 
Brudzeń pow. Płock, Giżynek, Nadróż - pow. Rypin,Paliwodzizna pow. 
Golub-Dobrzyń. 
Vicia lathyroides L. Rzadko, w miej,scach widnych i suchych. Unie- 
jewo pow. Płock, Nasięgniewo pow. Lipno. 


,I, 


Th yme laeapeae 


Daphne mezereum L. Rzadko, w cienistym lesie liściastym. Lubo- 
widz pow. Działdowo. 


Malvaceae 


Malva alcea L. Dość rzadko, na suchym zboczu doliny Wisły. Bacho- 
rzewo, Gołyszewo, Tulił)owo - pow. LipnO. 


Polygalaceae 


Polygala amarella C r. Rzadko, na wilgotnych łąkach. Turka, Wóllra 
Mała - pow. Lipno.
>>>
180 


K. KęPCZYI1Ski 


Celastraceae 


Evonymus verrucosa S c o p. Dość rzadko, w lasach liściastych i za- 
roślach. Nowogród, Paliwodzizna, Płonne, Węgiersk - pow. Golub-Do- 
brzyń, Okonin pO/w. Rypin. 


Araliaceae 


. Hedera helix L. Niewielkie skupienia na zboczu w lesie liściastym 
obok jeziora. Paliwodzizna pow. Golub-Dobrzyń, Karnkowo pow. Lipno. 


Umbelliferae 


Hydrocotyle vulgaris L. Na todowiskach niskich i łąkach. Giżynek, 
Okalewo - pQW. Rypin, Moczadła pow. Lipno, Mala:nowo Nowe pow. 
Sierpc. i I i i .: 
Eryngium planum L. Przydroża, miedze, miejsca słoneczne. Bachorze- 
wo, Bielica" Czernikowo, Dąbrówka, Glewo, Krojczym, Liciszewy, Lubi- 
nek, Steklin, Steklinek, Walentowo, Wola, Wygoda - pow. Lipno, Byw- 
ka, GrabóWiec, Józefowo, Krobia, Lubicz, Mierzynek, Młynięc, Złotoria - 
pow. Toruń, Adamki, Klonowo, Nowogród, Wojnowo, Zbójno - pow Go- 
lub-Dobrzyń. 
Falcaria vulgaris . B e r n h. Rzadko, przydroża, miedze, zbocza, 
w miejscach suchych, dobrze nasłonecznionych. Adamki, Klonowo, No- 
wogród, Ruże, Wojnowo, Zbójno - pow. Golub-Dobrzyń, Józefowo, 
Krobia, Młyniec, Mierzynek - pow. Toruń, Glewo pow. Lipno, Kulin 
pow. Włocławek. 
Seseli annuum L. Rzadko, na słonecznych zboczach doliny Wisły. Gle- 
wo, Tulibowo, Zarzyczewo Stare 
pow. Lipno, Kulin po-w. Włocławek. 


Primulaceae 


Androsace septentrionalis L. Rzadko, na suchych zboczach doliny 
Drwęcy i Wisły. Bywka, Grabówiec, Józefowo, Krobia, Mierzyne
, Mły- 
niec, Złotoria - pow. To:ruń. 


Pirolaceae 


Chimaphila umbellata (L.) N u t t. Dpść rzadko, w widnych, suchych 
lasach sosnowych. Witowąż, Wylewy - pow. Lipno, Obrowo, Struga - 
pow. Toruń, Zofiewo pow. Rypin, Lubowidz, Zieluń- pow. Działdowo, 
Koziebłotko, Nowyświat - pow. Brodnica, Brudzeń pow. Płock.
>>>
Rzadsze rośliny na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej 


181 


Ericaceae 


Oxycoccus quadripetalus d i l i b. Na torfowiskach, zwykle o cha- 
rakterze przejściowym. Brzeźno, Rumunki Komorowo - pow. Lipno. 
Andromeda polifolia L. Rzadko, na podobnych stanowiskach jak po- 
przedni gatunek. Duża Wólka, Koziołek, 'Moczadła - pow. Lipno, Oka- 
leiWO pow. Rypin. 
Arctostaphylos uva-ursi. L. Dość rzadko, w larSHch i zagajnikach sosno- 
wych, w miejscach suchych i nasłonecznionych. Gnojno, Zieleniewszczy- 
zna - pow. Lipno, Skudzawy pow. Rypin, Lubowidz pow. Działdowo. 


Boraginaceae 


Pulmonaria angustifolia L. Rzadko, w widnych lasach mieszanych. 
Nowyświat pow. Brodnica. 
Lithospermum officinale L. Rzadko, na suchych zboczach doliny Wi- 
sły. Bachorzewo, Dobrzyń n. Wisłą, Glewo, Tulibowo, Zarzyczewo Sta- 
re - pow. Lipno. 
Lappula myosotis M n c h. Dość rzadko, na podobnych stanowiskach 
jak poprzedni gatunek. Bachorzewo, Glewo, Dobrzyń n. Wisłą - pow. 
Lipno, Uniejewo pow. Płock, Kulin pow. Włocławek. 


Solanaceae 


Datura stramonium L. Rzadko, obok zabudowań i w ogrodach. Maj- 
dany pow. Lipno. 


Scrophulariaceae 


Linaria repens (L.) M i 11. Rzadko, nad Wi,sil:ą w pobliżu miejscowości 
Zarzyczewo Stare pow. Lipno. 
Lathraea squamaria L. Rzadko, w lasach liściastych. Warpa lice pow. 
Rypin, Steklin pow. Lipno. 


Lentibulariaceae 


Utricularia neglecta L e h m. Rzadko w dołach potorfowych. Brzuze 
pow. Rypin. 
Utricuiaria minor L. W zarastających dołach potorfowych oraz w ob- 
niżeniach na podmokłych torfowiskach. Brzuze, Giżynek, Nadróż, Rogo- 
wo, Rumunki Rogówka - pow. Rypin.
>>>
182 


K. Kępczyński 


Utricularia intermedia H a y n e. Rzadko, na podobnych stanowiskach 
jak poprzedni gatunek. Brzuze, Rogowo, Rumunki Rogówka - pow. Ry- 
pin, J amielnik pow. Działdowo. 


, Lqbiatae 


EIsholtzia Patrini (L e p e c h i n) G a r c k e. Rzadko, przy drodze 
w miejscowości Grabówiec pow. Toruń. 


Plantaginaceae 


Plantago pauciflora G i l i b. Dość rzadko, na wilgotnych polach. Ba- 
chorzewo, Dobrzyń n. W
słą, Glewo - pow. Lipno. 
Plantago indica L. Dość rzadko, w miejscach suchych, piaszczystych. 
Bywka, Krobia, Młyniec - pow. Toruń. 


Gentianaceae 


Gentiana cruciata L. Rzadko, na łące w pobliżu zboczy doliny Wisły. 
Nasięgniewo - po,w. Lipno. 


Rubiaceae 


Asperula tinctoria L. Rzadko, na suchych, CZęSClOWO zakrzewionych 
zboczach doliny Wisły. Uniejewo pow. Płock, Gołyszewo, Tulibowo, Wy- 
szyny, Zarzyczewo Stare - pow. Lipno. 


Caprifoliaceae 


Sambucus racemosa L. Rzadko, w lasach sosnowych z domieszką 
drzew liściastych. Giżynek, Paproty, Warpalice - pow. Rypin, Nowogród 
pow. Golub-Dobrzyń. 


Dipsacaceae 
Scabiosa canescens W. K.Rzadko, na suchych zboczach dolin, w miej- 
scach częściowo zakrzewionych. Szpetal Dolny pow. Włocławek, Lubicz, 
Młyniec - porw. Toruń. 


Campanulaceae . 


Campanula sibirica L. Rzadko, na zboczach doliny Drwęcy i Wisły. 
Lubicz, Mierzynek, Młyniec - pow. Toruń, Gołys.zewo, Tulibowo - pow. 
Lipno, Kulin pow. Włocławek.
>>>
Rzadsze raśliny na Wysoczyźnie Dabrzyńskiej 


183 


Senecio paluster (L.) DC. Dość rzadko, w zarastających dołach potor- 
fowych w pobliżu miejscowości Białkowo w powiecie Golub-Dobrzyń, 
oraz na brzegu Jeziora Kikolskiego w powiecie lipnowskim. 
Senecio paludosus L. Rzadko, na brzegu rzeki wśród zarośli. Poniato- 
wo pow. Zuromin. 
Inula hirta L. Bardzo rzadko, na suchym zboczu doliny Wisły w po- 
bliżu miejscowości Kulin w powiecie włocławskim. 
Peta,sites spurius (R e t z) R c h b. Rzadko, w sk
pieniach na brzegu 
Wisły, zwykle wśród zarośli. Bachorzewo, Glewo, Gołyszewo, Tulibowo, 
Zarzyczewo Stare - pow. Lipno, Kulin pow. Włocławek. 
Carlina acaulis L. Rzadko, pojedynczo na brzegu lasu sosnowego. Bo- , 
browniki pow. 
ipno. 
Cirsium acaule (L.) Web b. Rzadko, na suchych zboczach doliny 
Wisły. Bachorzewo, Dobrzyń n. Wisłą, Glewo - pow. Lipno. 
Scorzonera purpurea L. Rzadko, pojedynczo na zboczach doliny Wisły 
w miejscach suchych dobrze naświetlonych. Bachorzewo, ,Dobrzyń 
n. Wisłą, Glewo, Zarzyczewo Stare - pow. Lipno, Kulin pow. Włocławek. 
Picris heracioides L. Dość rzadko, pojedynczo, na suchych zboczach 
doliny Wisły. Bachorzewo, Dobrzyń n. Wisłą, Glewo, Gołyszewo, Tuli- 
bowo, Zarzyczewo Stare - pow. Lipno. 
Chondrilla juncea L. Rzadko, obok dróg, w miejscach suchych. Unie- 
jewo pow. Płock, Grabówiec, Złotoria - pow. Toruń. 
Hieracium echioides L u ID n i t z e r. Rzadko, w miejscach suchych, 
dobrze naświetlonych. Dobrzyń n. Wisłą, Gołyszewo - pow. Lipno. 
Hieracium sabaudum L. Rzadko, w lasach sosnowych i liściastych. 
Kretki Małe, .Sadłowo, Trąbin - pow. Rypin, Barany, Nasięgniewo, Ru- 
munki Komorowo - pow. Lipno. 


Alismataceae 


Alisma lanceolatum W i t h. Rzadko; na, brzegu łachy wiślanej. Zło- 
toria pow. Toruń. 


Scheuchzeriaceae 


Scheuchzeria palustris L. Rzadko, na torfowisku obok zarastającego 
jeziora Płociczna pow. Brodnica. 


Potamogetonaceae 


Potamogeton comp7'essus L. Dość rzadko, doły potorfowe. Wierzcho- 
wiska pow. Rypin.
>>>
184 


K. Kępczyński 


Liliaceae 


Lilium martagonL. Rzadko, w lasach liściastych oraz sOiSnowych 
z domieszką drzew liściastych. Warpalice pow. Rypin, Nowy DwÓr, Pia- 
. seczno - pow. Działdowo. 
Ornithogalum umbellatum L. Rzadko, na brzegu młodego zagajnika 
sosnowego. GrabÓwiec pow. Toruń. 
Asparagus officinalis L. Rzadko, na suchych zboczach. Uniejewo pow. 
Płock, Glewo, Gołyszewo - pow. Lipno, GrabÓwiec pow. Toruń, Tom- 
kowo pow. Rypm. 


Amaryllidaceae 


Galanthus nivalis L. Bardzo rzadko, w postaci dość dużych płatÓw 
w lesie liściE\istym na zboczu doliny Skrwy. Brudzeń pow. Płock. 


Juncaceae 


Juncus capitatus W e i g. Dość rzadko, na piaszczystych, wilgotnych 
po1ach, często wśrÓd zboża. Suminek, Turza Wilcza-pow. Lipno, Rogowo, 
Rumunki RogÓwko, Rojewo - pow. Rypin. 


Cyperaceae 


Cyperus fuscus L. Dość rzadko, w miejscach mulistych, okresowo 
zalewanych, na brzegach jezior, stawÓw i rzek. Obrowo, GrabÓwiec ---'- 
pow. Toruń, Steklin, Dębiny - pow. Lipno. 
Eriophorum vaginatum L. Dość rzadko, w miejscach zatorfionych. 
Płociczno pow. Brodnica, Okalewo pow. Rypin, Rumunki Czarne pow. 
. Lipno. 
Bulboschoenus maritimus (L.) P alI a. Rzadko, w pOistaci niewięlkich 
skupień na brzegach Wisły. Gołyszewo, Tulibowo - pow. Lipno, Unie- 
jewo pow. Płock. 
Car ex dioica L. Rzadko, niewielkie skupienia na t6rfowisku obok 
szosy na przedmieściu Lipna. 
Carex praecox S c h I' e h. Rzadko, suche słoneczne zbocza. Uniejewo 
pow. Płock, Bywka, JÓzefowo, Krobia, Mierzynek, Złotoria - pow. 
Toruń. 
Carex brizoides L. Rzadko, w miejscach ocienionych. Złotoria pow. 
Toruń. 
Carex arenaria L. Rzadko, na suchych pia,skach w pobliżu miejsco- 
wości GrabÓwiec, Złotoria - pow. Toruń.
>>>
Rzadsze rośliny na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej 


, 185 


Carex ligerica J. G a y. Rzadka, na padobnych stanowiskach jak po- 
przedni gatunek. Byrwka, Grabówiec, Złataria - paw. Toruń. 
Carex disticha H u d s. Rzadko, na torfawisku niskim połażanym wod- 
ległości 1 km na półnacny zachód ad miejscawaści Brzuze paw. Rypin. 
Carex paradoxa W i 11 d. Torfawiska niskie w pabliżu miejscawaści 
Brzuze, Giżynek, Ruda - paw. Rypin, Sitna pow. Galub - Dabrzyń. 
Carexdiandra Sc h r a n k. Tarfawiska w pabliżu miejscawaści Brzu- 
ze w pawiecie rypińskim. 
Carex montana L. Rzadka, las dębowy w pabliżu miejscawaści Nowy- 
świat paw. Bradnica. 
Carex silvatica H u d 8. Rzadka, w lasach liściastych z dużym udzia- 
łembuka w drzewostanie. Kretki Małe, Trąbin - paw. Rypin. 


" 


Gramineae 


Phleum Boehmeri W,ib. Daść rzadka, na zbaczach dalin i brzegach 
lasów w miejscach suchych dobrze nasłonecznianych. Nawyświat paw. 
Bradnica, Brzazówka, Bywka, Józefowa, Krobia, Lubicz, Mierzynek, Mły- 
niec - paw. Taruń. 
Calamagrostis neglecta '(E h r h.) G a e r t n. Daść rzadka, na tarfa- 
wiskach niskich. Brzuze, Giżynek, Kleszczyn - paw. Rypin. 
Holcus moHis L. Rzadko l , w lesie obak miejscawaści Trąbin w po- 
wiecie rypińskim. 
Deschampsia flexuosa (L.) T r i n. Rzadko, w suchych lasach sasna- 
wych. Brudzeń paw. Płack, Nawa Wieś, Dabrzejewice -' paw. Taruń. 
Koeleria polonica D om. Daść rzadko, w lasach sasnawych. Bywka, 
Dabrzejewice, Opalnica, Nawa Wieś - pow. Taruń. 
PuccineHia distans (J a c q.) P ar 1. Rzadka, na brzegu Wisły. Kulin 
paw. Włacławek. 


Orchidaceae 


Liparis Loeselii (L.) R i c h. Rzadka, na tarfawisku wadległości akała 
1 km na półnacny zachód ad miej,s'COwaści Brzuze paw. Rypin. 


Lemnaceae 


Lemma gibba L. Rzadka, w stawach. Klanawa paw. Golub -- Dobrzyń, 
Raściszewo paw. Sierpc. 
Wolffia arrhiza(L.) W i m m. Bardzo. rzadko, w acienianych dała ch 
patarfawych. Trutawa, Leciszewy - paw. Lipna.
>>>
.186 


K. Kępczyński 


Sparganiaceae 


Sparganium mzmmum F r. Dość rzadko, w płytkich dołach potorfo- 
wych oraz w zagłębieniach na podmokłym torfowisku. Bednarka pow. 
Lipno, Giżynek pow. Rypin, Malanowo Nowe pow. Sierpc, Sitno pow. 
Golub - Dobrzyń. 


ZUSAMMENFASSUNG 


Die ArIJeit enthalt ein Verzeichnis der Fundorte seltener Pflanzen, welche 
vam Verfasser im Jahre 1963 und teils 1964 auf dem Di1uvialplateau von Dobrzyń 
festgestel1t warden sind. 
Unter den angefiihrten Pflanzenarten verdienen folgende besondere Beachtung: 
Thuidium lanatum, Scorpidium scorpioides, Dryopteris cristata, D. austriaca, 
Equisetum ramosissimum, SaLix nigricans, SiLene tatarka, Euphorbia dulcis, Iso- 
pyrum thaLictroides, PuLsatiUa patens, P. pratensis, CorydaLis fabacea, Sedum 
refLexum, PotentiLla verna, Cytisus ratisbonensis, Medicago minima, Vicia, Lathy- 
roides, Daphne mezereum, HydrocotyLe vuLgaris, Chimaphila umbellata, Arctosta- 
phyLos uva-ursi, PuLmonaria angustifolia, Lithospermum officinaLe, Linaria repens, 
Limosella aquatica, UtricuLaria negLecta, U. intermedia, Sambucus racemosa, 
. Scabiosa canescens, Campanula sibirica, Senecio paLudasus, 1niaa hirta, CarLina 
acaulis, Scorzonera purpurea, Alisma LanceoLatum, Scheuchzeria palustris, LiLium 
martagon, GaLanthus nivaLis, Juncus capitatus, Cyperus fUSc1tS, Bulboschoenus 
maritimus, Carex praecox, C. arenaria. C. Hgerica, C. montana, Koderia poLonica, 
PuccineUia distans, Liparis Loeselii, Lemna gibba, WoLffia arrhiza, Sparganium 
minimum.
>>>
ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 17 - BIOLOGIA X - 1967 


Zaklad Botaniki Ogólnej 
Uniwersytetu M. Kopernika 


KLEMENS KĘPCZY
SKI I JADWIGA WILKO
-MICHALSKA 


Roślinność rezerwatu Ostrów Panieński koło Chełmna 


Vegetation of the forest reserve Ostrów Panieński near Chelmno 


STRESZCZENIE 


Rezerwat leśny Ostrów Panieński leży na prawym brzegu Wisły, w odległaści 
około 1,5 km na północny zachód ad Chełmna. Powierzchnia jego wynosi 14,43 ha. 
Wyróżniano tu zespół lasu łęgowego (Fraxino'-Ulmetum), w którego drzewa- 
stanie abak panującego Ulmus campestris rasną Quercus robur, Fraxinus excelsior, 
Acer campestre i inne. Na szcz.ególną uwagę zasługuje Acer campestre, który 
posiada tu kreso,we stanowiska. 
W warstwie krzewów największą ralę odgrywają: Ulmus campestris, Acer 
campestre, Sambucus nigra, Padus avium i Cornus sanguinea. 
W daść ubagim, lecz bujnie rozwiniętym runie daminuje Ficaria verna, Ane- 
mon e ranunculoides, Gagea Iutea, Glechoma hederacea, Aegopodium podagraria, 
Circaea lutetiana, Galium aparine i Rubus caesius. Miejscami, głównie w południawej 
częSci rezerwatu, w płatach z jesionem obserwuje się rozprzestrzenianie się SOlidago 
serotina. 
Z rzadszych roślinzanatawana Platanthęra chlorantha, Allium scorodoprasum 
Achinea salicijoUa. 


WSTĘP 


Kępa Panieńska leży na terasie zalewowej Wisły, w odległości około 
1,5 km na północny zachód od Chełmna. Na znacznej długości otacza ją 
ramię Wisły, zwane Trynką, łączącą się z licznymi, częściowo już zani- 
kającymi starorzeczami. Od strony rzeki osłania Kępę przed zalewami 
wał przeciwpowodziowy. 
Pierwsze wzmianki w literaturze dotyczące roślinności tego terenu 
odn.aleźć można w pracach S ch o l z a (1896, 1905). Autor ten podaje, że 
niemal cała Kępa o powierzchni 226 ha porośnięta była lasem mieszanym, 
w skład którego wchodziły topole, dąb szypułkowy, o1,sze, wiązy i miej-
>>>
188 


K. Kępczyński i J. Wilkań-Michalska 


scami sosna. Nie występował tu zupełnie grab i je,slion, chociaż zdaniem 
autora siedltsko odpowiadało tym gatunkom. Las odznaczał się intensyw- 
nie zieloną barwą w ciągu całego okresu wegetacyjnego oraz gęstym pod- 
szyciem wiązu pospolitego, czeremchy, kaliny, kruszyny, bzu czarnego, 
lipy drobnolistnej, paklonu i leszczyny. W runie nie występowały spe- 
cjalnie rzadkie gatunki roślin. Na brzegach Kępy panowała roślinnaść 
zaroślowa, a trudno dostępne wnętrze lasu parastały w dużym zwarciu 
wysokie byliny, wśród których dominowała pokrzyjwa. Las znany był 
w okalicy z występowania w nim rzadka spatykanej, jadalnej trufli 
(Tubermesentericum V i t t a d.), wyszukiwanej pod dębami przez spe-' 
cjalne ekspedycje. 
Godny uwagi jest fakt, że już w owym czasie wzięto pod ochronę 
część lasów pora.stających Kępę, co przyczyniło się w dużym stopniu do 
wspaniałego rozwoju drzewastanu. W roku 1922 utwarzono na tym tere- 
nie rezerwat Ostrów Panieński, który pierwotnie obejmował 168,54 ha 
powierzchni. Na celowość utworzenia i utrzylmania tutaj rezerwatu zwra- 
cali między innymi uw.agę Wo d z i c z k o (1922) i S z a f er (1932). Po 
wojnie, w myśl zarządzenia Ministerstwa Leśnictwa (zarz. 191 z dnia 
30 IV 1956 r. Monitor 40 poz. 516), uznano Ostrów Panieński za reze,t"wat, 
jednakże o. znacznie zmniejszonej powierzchni, bo wynoszącej zaledwie 
14,43 ha.. Da rezerwatu włączono oddział 133 z pododdziałami a, b, c, d, 
e, f, g w leśnictwie Ostrów Panieński, nadleśnictwa Chełmno (ryc. 1). 
Jest to zachodnia część Kępy Panieńskiej, obejmująca najbardziej natu- 
ralny i dość jednolity fragment lasu łęgowego.. 


1. OPIS FLORYSTYCZNY REZERWATU 


U., rr"'--:;"
.".:r"-;:':"3-'C-J-
""""- 


Na terenie rezerwatu występuje las łęgowy z dużym udziałem wiązu 
pospolitego (Ulmus campestris) i kresowym stanowiskiem paklonu (Acer 
campestre). Już na pierwszy rzut oka daje się zauważyć wielowarstwo- 
wość zbiorowiska i bardzo. bujny wzrost rOślin. Drzewo;stan budują za- 
sadniczo dwie warstwy; w skład najwyższej osiągającej wysokość około. 
26 m wchodzi dąb szypułkawy (Quercus robur) i wiąz pospolity, miejsca- 
mi jesion (Fraxinus excelsior) oraz pojedyncza topola biała (Populus 
alba). Niższe piętro tworzą głównie: wiąz pospolity, miejscami wiąz 
szypułkowy (Ulmus laevis) i wiąz górski (Ulmus' scabra) oraz paklon. 
Dęby, zwłaszcza stare okazy, rasną na miejscach wyżej położonych oraz 
na brzegach rezerwatu. Osiągają one ponad 2 m obwodu, wiek ich wy- 
nosi akoło200 lat. (fot. 1). Większe skupienia wiązów, zwłaszcza wiązu 
paspalitego., mażna spatkać w półnacna
wschadniej i śradkawej części 
rezerwatu w padaddziałach a 'i b. Wiązy asiągają tutaj wy,gokaść akała
>>>
.......... 


l 


.-.-,-.... 


2 


,) 


Ryc. 1. Rezerwat leśny Ostrów Panieński 
1 - Granica rezerwatu, 2 - granica oddziałów, 3 - granica pododdziałów 
Fig. 1. Nature reserve Ostrów Panieński 
1 - boundary of reserve, 2 - boundary of the divisions, 3 - boundary of the subdlvisionłi
>>>
190 


K. Kępczyński i J. Wilkań-Michalska 


25 m, obwód pni dochodzi do 1,7 m. Wiek drzewostanu wiązowego waha 
się w granicach od 90 do 110 lat. 
Jesion występuje głównie w południowo-wschodniej (;zęści rezerwatu 
(c, f, g), gdzie osiąga przeciętną wysokość 22 m i wiek ponad 50 lat. 
Prawdopodobnie został on, tu wprowadzony przez człowieka, o czym 
świadczy notatka S c h o l z a, wykazująca brak tego gatunku w drze- 
wostanie Kępy Panieńskiej. 
Paklon występuje pod okapem najwyższych drzew na terenie całego 
rezerwatu, omija tylko wilgotne zagłębienia. Szczególnie wysokie o roz- 
łożystych koronach okazy rOjSIlą na brzegach rezerwatu od strony wału 
przeciwpowodziowego. Wiek starych egzemplarzy wynosi ponad 100 lat. 
Na szczególną uwagę zasługuje dobrze rozwini
ta i zwarta warstwa 
podszycia, utrudniająca miejscami wejście do rezerwatu. W skład jej 
wchodzą głównie wiąz pospolity, paklon (obydwa gatunki, niekiedy 
z listwami korkowymi na gałązkach), bez czarny (Sambucus nigra), cze- 
remcha (Padu s avium), dereń świdwa (Cornus sanguinea), rzadziej 
trzmielina zwyczajna (Evonymus europaea). Na brzegach rezerwatu spo- 
tyka się ponadto wierzbę wiciową (Salix viminalis), wierzbę kruchą (Salix 
fragilis) i gruszę polną (Pirus communis). 
W związku z silnym ocienieniem dna lasu runo jest ubogieflorystycz- 


F'ot. 1. stary dąb szypułkawy (Quercus robur) na terenie rezerwatu (Fat. J. Walas) 
Phato l. The ald comman aak (Quercus ro'bur) iIl the reserve
>>>
Nr kalejny zdjęcia 
Successive number ol 
record 


Nr Oddziału 
No of forest sectian 
Data 
Date 


1 


2 


3 


4 


Tabela 1 - - Tabele I 
Fraxino-Uhnetum (T. X apud L () h m. 1952) O b er d. 1953 


li 


6 


7 


8 


9 


lO 


12 


13 


14 


15 


18 


17 


, 
------------------ 


18 


11 


19 


133a 133b 133b 133b 133a 133b 13Śb 133b 133b 133b 133d 133b 133b 133a 133d 133g 133c 133c 133t 133d 


----------------- 


, 26 IV 31 vn 31 VII 31 vn 26 IV 31 vn 31 vn 11 IX 31 vn 11 IX 11 IX 11 IX 26 IV 31 vn 11 IX 11 IX 11 IX 31 vn 21 IX 28 IV 
M 
 
 
 M 
 
 
 
 
 
 
 M 
 n 
 
 " " M 


Zwarcie warstwy 
drzew at + a2 w % 
Closeness at tree layer 
at + a2 in '/0 


Zwarcie warstwy krze- 
wów w % 
Closeness of bush layer 
in % 


Pokrycie roślinności 
zielnej w % 
Cover ot the herb layer 
in % 


Pokrycie warstwy 
mszystej w % 
Cover of the moss 
layer in % 


Powierzchnia zdjęCia 
wm 2 
Surf ac e of the record 
in m 2 


Gatunki charaktery- I 
styczne związku 
Alno-Ulm.ion 
Species characteristic 
of the alliance Alno-Ul- 
mion 


Ulmus campestris 


" 
Ulm'Us laevis 
Padus, avium 


----------------------- 


95 


75 


75 


'15 


'15 


85 


85, 85 


80 


96 


80 


100 


85 


75 


80 


gO 


90 


85 


------------------ 


al 
at 
b 
c 
at 
b 
c 


Circaea lutetiana 
Ficaria verna, 
Festuca gigantea 
Stach1ls silvatica 
Gagea lutea 
SteUaria nemarum 
AgroP1lron caninum 
Mnium unduJ.atum . 
'. 
''''
_..'
.. i),'k.'''''. 
,;, ,
" 
c
akterystyczne 
,I m:du Populet4lia 
Specles 'characteristlc 'Ot 
the arder Papuletalia 
Populus alba c 
Poptdus nigra c 
RubuB ,caesiw 
HumuluB lUpu1UB 
EurhJlftchłum Swartzii 


Gatunki charaktery- 
styczne rzędu Fageta- 
Ha i klasy Querco-Fa- 
getea 
Species characteristic ot 
the order 
Fagetalia and ot the 
ela ss Querco-Fagetea 
FraxinuB exebior at 
" at 
b 


" 


Acer campestre 


" o" 


" 
Ulmus scabra 


" 
Camus Banguinea 


" C 
E1HmvmUB europaea b 
" c 
Crataegusmonog1lna b 
Rhamnw cathartica b 
Vibu",
 OmtI1:&B' b 
Ribes SchlechtendaU b 
Aegopodium pod4graria 
Geum urbanum 
Anemone ranunculoides 
PariBquadrifolia 
Adoxa mo.chateUina 
Poa nemoraliB 
Scrophularia nodo.a 
Brach1lpodium si,lvati- 
cum 
Gagea minima 


Gatunki towarzyszące 
.ccompanying speeies 
Quercus robur al 
SambuCUł nłgra b 
Qlechoma hederacea 
Urtiea d
ołća 
Galium aparine 
SoUdagó serotina 
HubuB idaeus 
AUiaria officinali. 
Lapsana communiB 
Platanthera cfl.lorantha 
L1Isimachia nummularia 
Lamnium maculatum 
I'i.
dens taxifoUu. 


c 
a2 
b 
c 
a2 
b 
b 


45 


75 


5 


30 


80 


5 


45 


70 


70 


'15 


5 


25 


65 


5 


70 


'10 


45 


'115 


40 


50 


'10 


35 


5 


'15 


60 


5 


40 


50 


5 


55 


85 


5 


300 



 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


4.4 
2.2 
2.2 
2.1 


2.2 
+ 
+ 
3.3 
+2 


1.2 


:i:
 
..;/,
 ,Ii;' 
,
. 


+ 


1.2 


+ 


12 


, 1.2 
1.1 


3.2 3.2 
2.2 2.2 
+ 


1.2 1.2 


1.2 1.1 
+ + 
+.2 . 
+ 


+2 


+ 


+2 
+2 1.2 


2.1 


3.2 
1.1 
+ 
+ 
+ 
1.2 


+2 


3.3 


U 
l.2 
1.2 
2.2 
1.2 
+ 


+ 
+2 


80 


65 


+ 


3.3 
2.2 
1.2 


1.2 


+'2 
+ 


+ 


3.2 3.2 
2.2 + 
+ 
1.2 


2.1 2.1 
. + 


+ 


1.2 + 


.,;, i.".,',.;"i 


. + 
+ 


+.2 . 


. +.2 


+.2 . 


1.1 


1.2 
+ 
1.2 
+ 


1.1 


+ 


+ 


3.2 
1.2 
1.2 
+ 
+.2 
+.2 
3.2 


+ 


+ 


1.1 


1.1 


2.2 
1.2 
U 
+ 


1-1 


3.2 
+ 
+ 
+ 


3.2 


1.2 
+ 
1.2 


2.2 
1.1 "- 
, 


90 


50 


30 


'15 


70 


80 70 


+ 


+ 


+ 


3.3 


1.2 


. , 


1.2 


'Gatunki sporadyczne: Cirsium palustre (18).Convallariamał/lU' (16), Galeopm pube.cen. (18), Polvponum 
C)nvolvulus (9), 
{SPoradic species): ,Ribe. nłgrum ('1), Veronica loRQłfolia (18), Viola 
ta (18). ' 


1.1 
1.1 


1.2 
+ 
U 


+ 
1.2 


2.2 
l.2 
U 


+.! 


,. 


6 


5 


1.1 


3.2 
. 3.2 
1.2 + 


1.2 
. + 
2.2 '+ 
+ 3.2 
+'2 
+ 
. 1.2 


" :."1'- j- \lo" ",,_'
i1
, _
 I 


2.2 


1.2 +'2 


+ 


1.1 1.2 


1.2 


U 
1.2 


1.2 
1.2 . 
2.2 1.1 
. + 
. l.2 
:ł- ,1.1 
+ 


1.1 


. , 


1..1_ . 


+ 
+ 
+ 


+' 2.2 
+ -+ 
. 2.2 
+ + 
+ + 


2.2 


. 2.1 


2.2 
1.2 
3.2 
3.2 
U 


3.3 
3.3 
1.2 
1.2 
1.2 


2.2 
+ 
+ 


3.2 
+ 
+, 
+ 
1.2 


+ 


40 


6 


2.2 
2.2 


4.4 
3.2 2.2 
1.2 2.2 
1.2 


+ 


1.2 
+ 
2.2 
+ 


i.l . 
+ 
1.2 1.2 
+ + 
+.2 +.2 
+ 


+.2 


,,
. k
łt"o:-' 



  


1.2 


. 1.2 
+'2 U 
+'2 4.3 


3.3 


1.1 


1.1 


22 


2.2 
1.2 
).1 


3.2 
1.2 
U 


1.1 


1.2 


1.1 


3.3 
+ 
+- 
+ 
+ 


1.1 
1.2 


+ 
+ 


+ 


+ 


3.3 
3.3 
2.2 
2.2 
+.2 


2.2 


2.2 


1.2 
2.2 
1.2 
1.1 


+.2 


+ 


u 


g6 


70 


5 


6 


20 


1.1 2.2 2.2 
. U 2.2 . 
2.2 2.2 1.2 1.2 
+ + 1.1 .. 


2.2 . . 


+ 
1.2 2.l + 2.l 
+ ' + 3.2 + 
. +.2 
. + 
+'2 
+ . 


+ . 
+.2 . 


",' ..
 I,. 
, I ',
,',-'.f
 


. U 1.2 1.2 
+.2, . . 
1.2 +'2 2.2 


1.1 .- 


1.1 
1.1 1.1 
'U 22 
2.1 
+ 1.1 
. 1.1 


2.2 
2.1 


1.1 
J.1 


1.2 
+ 


1.2 1.1 
++ 


1.2 
+ + 


1.2 
+ 


1.2 2..
 


1.2 


1.2 U 
+ + 
2.2 + 
+.2 . 


, . 


+ 


. + 


+.2 . 


1.2 . 


U 
1.1 
:).4 


u 


U 
1.2 
1.2 


3.2 
3.2 
3.2 
+2 
2.2 


2.2 
+ 


+.2 
+., 


+.2 
1.2 


.' 


.+ 


+ 


+ 


, 1.2 


1.2 3.3 
4.2 2.2 
+ + 


+ 1.2 
. + 
+.2 1.2 


+ 
+ + 
. +.2 


r'A c" " 


+ . 
+ 


+.2 . 
+.2 1.2 


1.1 


1.1 
1.2 


+ 


+ 


1.1 


1.2 
+ 
+ 
+ 


+'2 


1.2 


4.3', 


+.2 
+ 


3.3 
2.2 
+ 
+ 


,'ł,',-_ 


+'2 


1,1 2.3 


1.1 1.1 
?1 + 
2.2 2.2 
2.2 


1.2 1.2 
+ + 
. + 


2.2 + 
1.1 1. l 
+ . 


. + 
1.2 . 


1.2 +'2 


3.3 
. ' 
2.2 
1.1 


+2 


+ 
+'1 
+2 
+ 


3.2 
2.2 
+ 


2.2 
+ 
2.2 
+ 


+ 
+'2 


2.2 
1.2 
1.2 


2.2 


3.2 
1.2 


u 


--r.2 
+'2 
+ 


10 


65 


10 


1.2 


1.1 
+ 
1.2 
+ 
+2 


+ 
+ 
+'2 


+'2 
2.2 


4.3 


+ 
+ 
1.1 
1.1 


1.2 
+ 
+ 


2.2 
+ 
+ 
+ 
1.2 
+ 


1.2 
+.2 
+2 
4.4 
1.2 


+ 
+'2, 
+2 
+ 
1.2 


100 


65 


60 


10 


300 


2,2 
1.2 
+ 


2.2 
+ 
1.2 
1.1 


+ 
+'2 
" 


+ 


2.2 
+.2 
2.2 


4.3 
1.2 


+ 
1.1 
2.1 
+ 


1.2 
+ 


2.2 
1.1 
+ 


+ 


+ 


1.1 
1.2 
1.2 
+.2 
\ 


+.2 


+'2 
+2 
+ 
1.2 


20 


95 


55 


86 


10 


300 


ł 
S=-. 
.... u 
: c 
GloS 
łg 
mo 


2.2 
2.2 
l.2 
+ 


I: 


3.3 
+ IV 
+ V 
3.3 V 
+2 Ul 
+ II 
+'2 I 
I 
I 
+.2 II 
"."f.: 


,.
_. :.",;'..", '. ł 


I 
I 
1.1 III 
III 
2.2 V 


U 
1.2 


Iv 
}IV 
} I 
}IV 
} 111 
I 
I 

 
I. 
V 
IV 
IV 
III 
III 
II 
II 


+ 
2.2 
2.2 


1.2 
+ 
1.2 
+ 


2.2 
J.1 
1.1 
1.2 
1.2 


1.2 


II 
I 


1.1 
1.2 
3.2 
+'2 
+'2 


V 
lU , 
V 
tv 
IV 
III 
tII 
II 
II 
II 
II 
II 
XII 


+'2 


+.2 
+2 
+ 
+ 


,
' , 


:\; ;.
>>>
Roślinnaść rezerwatu. 'Ostrów Panieński 


191 


nie, ale pomimo tego rośliny osiągają tu bujny wzrost. Wiosną zakwitają 
na terenie rezerwat
: złoć żółta (Gagea lutea), zawilec żółty (Anemone 
ranunculoides), ziarnopłon wiosenny (Ficaria verna). Gatunki te tworzą: 
wczesnowiosenny aspekt o barwie żółtej. Ponadto w tym samym czasie 
rozkwitają bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea), czworolist po- 
. spolity (Paris quadrifolia) jasnota biała (Lamium album), jasnota purpu- 
rowa (L. purpureum), piżmaczek wiosenny (Adoxa moschatellina) i inne. 
W' ciągu lata urozmaicają monotonię zieleni białe kwiaty obficie tu 
występującej czartawy pospolitej (Circaea lutetiana), podagrycznika po- 
spolitego (Aegopodium podagraria), jeżyny popielicy (Rubus caesius) i in- 
nych. Pod koniec lata rzadko spotyka się już kwitnące okazy roślin. Je- 
dynie w miejscach silnie naświetlonych kwitną łany mi.włoci późnej 
(Solidago serotina). 
Z ciekawszych roślin runa, zasługujących na uwagę, wymienić należy 
podkolan zielonawy (Platanthem chlorantha), występujący w południo- 
wej części rezerwatu , czosnek wężowy (Allium scorodoprasum) i krwaw- 
nik wierzbolistny (Achillea salicifolia). Ponadto w otoczeniu rezerwatu 
trafiają się jeszcze takie gatunki, jak czosnek skalny (Allium montanum), 
wiechlina łąkowa w odmianie bulwkowatej (Poa pratensis var. bulbosa), 
ambrozja (Ambrossia artemisifolia). Ostatni gatunek występuje gromad- 
nie w pobliżu mostu drogowego, przy wale przeciwpowodziowym. 
Warstwa mszysta rozwija się stosunkowo słabo na terenie rezerwatu. 
Miejscami spotyka się płaty mchów, w skład których wchodzą najczęściej 
dzióbkowiec (Eurhynchium schwarzii), merzyk (Mnium undulatum) 
i skrzydlik (Fissidens taxifolius). 


II. STOSUNKI FITOSOCJOLOGICZNE 


Cały obszar rezerwatu Ostrów Panieński porasta las, który można 
zaliczyć do zespołu Fmxino- Ulmetum (T x. apud L o hm. 1952) O b e r- 
d o l' f e r 1953 (tabela 1). Łęg jesionowo-wiązowy jest już dzisiaj w Pol- 
sce dość rzadkim zbiorowiskiem leśnym .Fragmenty tego typu lasu opi- 
sywali: W i i z e k (1935) z okolic Wrocławia, C e l i ń s k i (1957) z Bie- 
linka nad Odrą, M a t u s z k i e wi c z (1956) z Puław nad Wisłą, M e d- 
we c k a- Kor n a ś (1952) z Jury. Krakowskiej, Woj t e r s k i (1960) 
z dorzecza rzeki Mogilnicy w zachodniej Wielkopolsce, D e n i s i u k (1963) 
i S o koł o w s k i (1963) z Podlasia, Kęp c z Y ń s ki (1965) z Ziemi Do- 
brzyńskiej, oraz U r b a n e k (1966) z województwa łódzkiego. 
Wszyscy autorzy podkreślają dość zgodnie, że tego rodzaju zbiorowi- 
ska leśne wykształcają się fragmentarycznie i wykazują dużą zmienność 
pod względem składu florystycznego. Optymalnie las jesionowo-wiązowy
>>>
192 


K. Kępczyński i J. Wilkoń-Michalska 


rOZWIJa się na żyznych glebach leśnych typu czarnych ziem, o dość 
wysokim poziomie wód gruntowych. Spotyka się go również zarówno na 
glebach bardzo wilgotnych, nawet na terenach podtapianych (U r b a n e k 
1966), jak również na glebach o dość głębokim poziomie wód grunto- 
wych, odpowiednich dla zbiorowisk grondowych. 
W Ostrowie Panieńskim, podobnie jak na pobliskiej Kępie Osrtromec- 
kiej, położonej w Fordonie koło Bydgoszczy (K ę P c z y ń s k i, W i l k o ń- 
-M i c h a l s k a 1967), las jesionowo-wiązowy rozwija się na madach nad- 
rzecznych. Poziom wody gruntowej jest zmienny i wyraźnie uzależniony 
od stanu wody w Wiśle: Wody powodziowe Wisły nie zalewają obecnie, I 
,tj. od czasu wybudowania wału ochronnego, badanego terenu. Niemniej 
jednak obserwuje się podczas wysokiego stanu wody w rzece podtapiarlie 
Kępy i to głównie od strony Trynki. W profilu glebowym, wykonanym 
w środkowej części rezerwatu, zaznacza się wyraźne warstwowanie; wy- 
stępują tu na przemian' warstwy gliny lekkiej i piasku średnio- lub 
mocno gliniasitego. SzczegółolWą analizę mechaniczną zaryslOwujących się 
warstw przedstawia tabela 2. Gleba wykazuje odczyn obojętny (pH 6,6- 
-7), zawartość węglanów nieznaczna (od 0,07 do 0,5 iO /o l ). Warstwa próch- 
niczna sięga do 30 cm. Duży opad liści i bujne runo wzbogacają glebę 
w czynne subsrtancje próchniczne. 
Kępa wykazuje dość monotonne ukształtowanie terenu (wysokość 
n.p.m. wynosi 26,3 m), obserwuje się jednak lekkie pochylenie terenu 
w kierunku północno-wschodnim, zgodnie z biegiem Wisły. Poza tym 
występują tu niewielkie lokalne zagłębienia, głównie w części południo- 
wo-zachodniej, co niewątpliwie wpły;wa na pewne zróżnicowanie flory- 
styczne. Należy podkreślić, że w 
iemal całym rezerwacie największą 
rolę odgrywa Ulmus campestris oraz Quercus robur. Jedynie w obniże- 
niach przeważa w drzewostanie Fraxinus excelsior. Ponadto w otulinie 
rezerwatu od strony północno-wschodniej wyróżniają się dość wyraźnie 
płaty z Alnus incana, których skład obrazuje poniżej załączone zdjęcie 
fitosocjologiczne,wykonane dnia 26 IV 1965 r. na powierzchni okQło 
300 m 2 . 
Warstwa a1: Alnus incana 4.4, Alnus glutinosa 1.2, Ulmus campestris 2.2. 
Populus nigra 2.2, Warstwa b: Sambucus nigra 3.2, Pad'us avium 2.2, 
Ulmus campestris 1.2, Alnus glutinosa 1.2. Warstwa c: Ficaria verna 3.3, 
Anemoneranunculoides 2.2, Urtica dioica 2.2, Gagea lutea 1.2, Gagea 
minima 1.2, Glechoma hederacea 1.2, Galium aparine 1.2, Solidago sero- 
tina 1.2, Aegopodium podagraria 1.2. Warstwa d: Eurhynchium schwarzii 
4.3. Można by więc i na terenie Kępy Panieńskiej doszukać się trzech 
wariantów zespołu Fraxino- Ulmetum, opisywanych o,statnio w literatu- 
rze, a mianowicie wariant z Ulmus campestris, wariant z Fraxinus excel- 
sior i wariant z Alnus. Ze względu jednak na niewielką powierzchnię,
>>>
13 - Biologia X 


M 
If:) 
O 
..... 


od 
1-1 
Ci 
,Q 
O 



 
,,
 
O 
..... 


C'I 



 
 


 
H Q) 

 
"'S 
::I I 
AO 
tS 
 
. 'H 
X t:! 
t,Jt 
.s 

- 
..-ł .0 
Q) Ul 

 (l) 
S:oS 
I 
o.... 
'" o 
eH 
t:! 
Jt 


Ci 
- 
oC 
CO 
E-i 


C'I 


tS 
- 
Ci 
,Q 
CO 
E-i 


.
 
Ul 
:, 
Cd 
Ci s:: 
_ CO 
0_ 
A tS 
Ul tJ 

 .8 


 
tJ 
:.Ci 
.g
 
"bo 
:. 
s:: 
N 
tJ 
'ś:: 
CO 

 
tJ 
Ci 
t! 
'" 
rn 
.... 
,!!/i 
UJ. 


Raślinność rezerwatu Ostrów Panieński 


co 
-- 
co 
 

C 
.s 


(l) 
..., 
Ul Ul 
.13 1a 
.
 A 
..... .i:: 

t: 
gs&1 
U 


'" 
s::
 
-ej -i .E c: 
1fl..
 (l) -...; 
"I"!t: a; Ul 
Ę)1;1,!!/it: 
UJ. & 


-u 
"" 
o 
,!!/i 
o 
,Q 
Q)' 
(5 


I 
..... 
.... 
:. 
Ul 
CO 
- 
,!!/i 
10 
.Eó 
]E-i 

p.. 


..... 

.
 
.g 
 
b'o,!!/i 
,!!/i 
(l) 
s:: 
::I 
+- 
CO 
Ó 


o 
U 
co 
U 

 


"" 
o 
613 

 S 
o 
o 
"" 
o 
os 
I S 
..... 
° 
..... 
° 
l 
 
"" 
_o 
ar. 
"" 
013 
I S 
If:) 
o 


E:oS E 
tJ A tJ 

 Q.S 


CJ 
E-i 
p.., 
:;) 
+- 
10 
lO: 
:a 
... 
o 
tJ 
tJ 
CO 


CO" tS" 
s:: s:: 
o o 
N N 
CJ tJ 
N N 
Ul Ul 
CO CO 
.s. .s. 
Ul Ul 


o o 
,Q ,Q 

 
 
Ul Ul 


- 
.6 
Ul 
.... 
o 
'" 
s:: 
g 


et! ar 
,!!/i ,!!/i 
,l;CO.!l 



 
tS:;'
 
.s Pt..... 
- - 
10 
 


co 
o 
o 
o 


"" 
g S 
oS 
V 


co 
'fi 
.,: 
..... 


00 
..... 

 
..... 


c- 
..... 
r:£ 
"" 


O 
'fi 
ctS 


c- 

 
..... 


10 
013 
I S 


o 
.a 
..... 


..... 


co 
ro 


o 
..... 


tS et! 
 cd' 

tS55 o
s:::: 
05 NN tJtJ2 

N

 N:;,tJ 
NtJ(/)[f.1 
 N 

 
 .!S .!S :...... A 
 
?.

 A A 5 
.
.s. 

""AUlUlO .!IUl 
S 
 
.
.
 EL8]j.
 
"
,Q.s.s"- s:: 
:"'"')..ł...4 as............ 
.
 
= 

m
UJtf.I[/1 t;rn 
.
 li tS" tS- ar.
 ar.
 cd" 
:E.!I.!I

:E
:E
 

;:

::;::;

 
:;,
 s:: s:: s:: s:: 
 s:: 
 s::'., 

ctS....-4.r-4."""
 (ti-P'4 ctS
 C4 
il:6t56óil:6C::ó 


c- 
..... 
c:: 
o 


D:) Q:) CO.-ł 
COocoo l 

2d2 


'fi 
i g I 
o 


co 
co 
.,.: 
..... 


COCOOOet:loę:tlC\lCOIn...,.. 
O...ł....-4C'r.1CW'J-.:::tIC'\IcY':IO 
-4ctSci

etSt:':i'c)o 
W"""'4P""'1C"JY-"41""""'11""""'1........ C'\ł 


'fi 
10 
.a 


I:- co c- M- "" ..... co c- If:) 
OOlOl:'-lQłQC)et:lł-łCO 
.ar:£r:£
":ć-io.o.o 
..... ,....; 


co 
O 

 
M 


lOoę:tIICICC...-4CJ:1t-OC\l 
co cY:IC'r.IroCOC'l':)'d'ICJ)"'d"ł 
O....4.,..4u;coł='iC'ił::
 
M""C'I""""C'IcY:C'IC'I 


'fi 
co 
r:£ 


It':)IOOt-CC"t:)OCilO 
co IQ co -ł o C'r.I.o co ...... 
o.a
or:£r:£ror:£
 
r1'1"""'4......C\lC'1C\1C"JCilC\I 


'fi 
... 
.a 
..... 


'd'I co lO. C'\I C\I ł-ł C1,) o oę;fł 
......0;) co 00 O) O';) COCQ C) 

q;)..o.n
rD"';
""; 
...........1""""'1............1""""'1............1""""'1 


M 
co 
.o 
, ..... 


M co C-M MM co 'fi 10 
O).....łO).....C\Joę:tIC"Io)o) 
ot--:'eJ5
C'i'cia)
C'J" 
C"I........................1""'i ............ 


co 

 


.....M COO""O o 'fi..... 
COł::-l.OCOO)t-ł:-ł-ł"'d"ł 
.o.o
o........
rot:li 


o 
"" 


000000000 
M 'fi co COOC'l 'fi co O 
......ł-ł....ł-ł...... 


193
>>>
194: 


K. Kępczyński i J. Wilkań-Micbalska 


Fat. 2. Fragment lasu łęgo- 
wegO', jesianowo-wiązowe- 
go w Ostrawie Panieńskirn 
(fot. J. WaJas) 
Phato 2. Part of the ash- 
-elm forest in reserve 
Ostrów Panieński 


jaką zajmują płaty z Fraxinus excelsior i Alnus incana, oraz niezbyt wy- 
raźne ich ekologiczne zróżnicowanie nie opisuje się ich osobno. 
W skład drzewostanu wchodzą poza wiązem pospolity;m, dębem slzy- 
pułkowym i jesionem wyniosłym równIeż inne gatunki drzew, nie od- 
grywające tu dużej roli, jak np. klon polny, wiąz górski, wiąz szypułko- 
wy, topola biała, topola czarna i topoLa osika (tab. 1). Ogólne zwarcie ko- 
ron drzew w pełni ulistnienia dochodzi często do 95%. Podobnie zwarcie 
warstwy krzewów jest miejscami dość duże i osiąga w niektórych płatach 
wartość 75%. W skład tej warstwy wchodzą: Ulmus campestris, Padus 
avium, Acer campestre, Cornus sanguinea, Sambucus nigra, Evonymus 
europaea, rzadziej Rhamnus cathartica i Viburnum opulus. Miejscami wy_ 
stępują dość obficie pnącza chmielu (Humulus lupulus). 
Pokrycie ubogiego w gatunki runa waha slię w dość szerokich grani-
>>>
Roślinność rezerwatu Ostrów Panieński 


195 


cach od 50 do 950/0. Wczesną wiosną dominują gatunki o małym stosun- 
kowo wzroście, np. Ficaria verna, Gagea minima, Gagea lutea i Glechoma 
hederacea. W późniejszym okresie większość tych gatunków traci ezęści 
nadziemne, a pojawiają się wysokie byliny, jak np. Urtica dioica, Aego- 
podium podagraria, Galium aparine, R'llbus idaeus i inne. W zwartych 
płatach z nawłocią późną obserwuje się znikomy udział gatunków pospoli- 
tych w pozostałych częściach rezerwatu. W północno-zachodniej partii 
rezerwatu występują płaty z dużym udziałem ConvaHaria maialis. Skład 
florystyczny tych płatów obrazuje niżej załączone zdjęcie fitosocjologicz- 
ne, wykonane 3 V 1965 r. na powierzchni oko
o 300 m 2 . 
Warstwa al: Ulmus campestris 3.2, Fraxinus excelsior 1.2. Warstwa a2: 
Quercus robur 3.2, Ulmus campestris 2.2. Warstwa b: Acer campestre 3.2, 
Sambucus nigra 3.2, Evonymus europaea 1.2, Cornus sanguinea 1.2. War- 
stwa c: ConvaHaria maialis 4.3, Ficaria verna 2.2, Adoxa moschatellina 
. 1.2, Gagea minima 2.2, Gagea lutea 1.2, Anemone ranunculoides 1.2, Viola 
silvestris + .2, Paris quadrifolia 1.2, Galium aparine 1.2, Platanthera 
chlorantha +, Glechoma hederacea + .2, Fraxinus excelsior +, Urtica 
dioica +, Padu s avium +, Rubus idaeus +, Sambucus nigra +, Geum 
urbanum +, Melandrium rubrum +, Acer campestre +, Lapsana com- 
munis +, ChaerophyHum temulum +, Circaea lutetiana +, Allium sco- 
rodopmsum +. 2, Rosa canina +, SteHaria media +. 
Spośród gatunków charakterystycznych dla. zespołu i związku Alno- 
-Union najwyższy stopień stałości osiągają Ulmus campestris (V), Circaea 
lutetiana (V), Ficaria verna (V), Padus avium (IV) oraz Festuca gigantea 
(III). Poza tym w znacznie mniejszych ilościach, a nawet sporadycznie, 
rosną Stachys silvatica, SteHaria nemorum, Agropyron caninum, Mnium 
undulatum oraz Gagea lutea. Ten ostatni gatunek wymaga jednak pew- 
nej inteTpretacji. W tabeli ma on tylko I stopień stałości, co nie odzwier- 
ciedla jego udziału w runie, ponieważ większość zdjęć była wykonana 
w okresie letnim, gdy pokrycie tego gatunku spada do minimum. Obser- 
wacje przeprowadzone wczesną wiosną wskazują, że jest to roślina po- 
spolita na całym terenie. To samo odnosi się do Gagea minima (gatunek 
charakterystyczny dla klasy). 
Negatywnie zbiorowisko to charakteryzuje się brakiem gatunków ta- 
kich, jak Ranunculus cassubicus (podawanym z Wysoczyzny Dobrzyń- 
skiej i Podlasia) oraz ChaerophyHumaromati
um, Carex remota i Chry- 
sosplenium alternifolium, występujących w innych regionach w łęgu je- 
sionowo-wiązowym. 
Z gatunków charakterystycznych dla rzędu PopilIetaliiI największy 
stopień stałości osiąga Eurhynchium swartzii (V) oraz z roślin zielnych 
Rubus caesius i Humulus lupulus. 
Na uwagę zasługuje prawie zupełny brak gatunków rzędu Fagetalia,
>>>
196 


K. Kępczyński i J. Wilkań-Michalska 


takich jak: Acer pseudoplatanus, Carpinus betulus, Galeobdolon luteum, 
Stellaria holostea, Mercurialis perennis i innych. Przemawia ta za przy- 
należnaścią tegO' zbiarawiska da rzędu Populetalia. Liczną natamiast gru- 
pę twar:zą gatunki charakterystyczne klasy Querco-Fagetea. Najwyższy 
stapień stałaści asiągają tu: Fraxinus excelsior (IV), Acer campestre (IV), 
Cornus sanguinea (IV), Aegopodium podagraria (V), Geum urbanum (IV), 
Anemone ranunculoides (IV), Paris quadrifolia (III) i inne. Należy zwró- 
cić uwagę na fakt wy,stępawania na badanym terenie tylko zawilca żół- 
tegO' (Anemone ranunculoides), brak tu paspalitegO' na innych abszarach 
zawilca gajawega (Anemone neinor?sa). Panadta brak tu takich gatun- 
ków, jak Pulmonaria obscura, Ranunculus lanuginosus, Moehringia tri- 
nervia i innych. 
Spaśród gatunków tawarzyszących największą ralę adgrywa Quercus 
robur, wchadzący w skład najwyższej warstwy drzew i osiągający V 
stapień stałaści. W warstwie krzewów częsty jest Sambucus nigra (III), 
z raślin zielnych Glechama hederacea, twarząca miejscami dosć zwarte 
płaty, Urtica dioica, Galium aparine, Solidago serotina i Rubus idaeus. 
Ogólnie można stwierdzić, że zespół Fraxino-Ulmetum, rozwijający się 
, na terenie Ostrawu PanieńskiegO', charakteryzuje się stasunkawa dużym 
udziałem gatunków łęgawych, a znikomym gatunków grandowych, które 
da
ć licznie reprezentawane są na innych abszarach w tym zbiorowisku. 


III. WNIOSKI I ZALECENIA 


1. Porównując skład flarystyczny lasu łęgawega w Ostrowie Panień- 
skim zapisanymi datychczas zespałami tegO' typu z innych regianów, 
należy stwierdzić znaczne zubażenie gatunkowe. Niemniej jednak zasłu- 
guje na uwagę piękny i czysty drzewostan wiązawa-dębawa-jesianawy 
z dużym udziałem paklanu, cO' niewątpliwie gO' wyróżnia. 
. 2. Na uwagę zasługuje duża żywatnaść i adparnaść zhiarawiska leś- 
negO' na tym terenie na grażącą mu inwazję gatunków abcych ad strony 
zaraśli i łąk. Jedynie w części pałudniawa-zachadniej rezerwatu, gdzie 
zwarcie drzewa stanu jest stasunkowa mniejsze, wkracza da runa leśnegO' 
Solidago serotina, twarząc miejscami daść duże płaty. Wydaje się więc 
słuszne częściawe wykaszanie nawłaci zarówna w rezerwacie, jak i w naj- 
bliższym sąsiedztwie, w celu umażliwienia rozwaju siewek drzew i in- 
nych raślin łęgawych. 
3. W niektórych latach mażna zaabserwawać usychanie koran wią- 
zów, zwłaszcza górnych gałęzi. Przypuszcza się, że akazy te zastały zaata- 
kawane przez grafiazę. Należałaby więc przedsięwziąć jak najprędzej ad- 
pawiednie środki zaradcze, ażeby nie dapuścić da razszerzania się tej 
graźnej choraby w drzewastanie wiązawym.
>>>
Roślinność rezerwatu Ostrów Panieński 


197 


WYKAZ GATUNKÓW ZAOBSERWOWANYCH NA TERENIE 
REZERWATU OSTRÓW PANIENSKI 


Equisetaceae 


Equisetum arvense L. Dość rzadko, na brzegach rezerwatu. 
Equisetum hie:male L. Niewielki
 skupienie w południowej części 
rezerwatu. 


Betulaceae 


Betula verrucosa E h r h Pojedynczo, głównie w południowo-zachod- 
. niej części rezerwatu. 
Alnus incana (L.) M n c h. Pojedyncze okazy w północnej części rezer- 
watu, większe zaś skupienia w otulinie po stronie wschodniej. Rośnie 
w zagłębieniach w miejscach wilgotnych. 
Alnus glutinosa (L.) G a e r t n. Rzadko, na podobnych stanowiskach 
jak Alnus incana. 


Fagaceae ' 
Quercus robur L. Często, na obszarze całego rezerwatu wchodzi 
w skład najwyższej warstwy drzewostanu. 


Salicaceae 


Populus alba L. Rzadko, pojedynczo, na skraju rezerwatu po stronie 
południowo-zachodniej. 
Populus tremulą L. Niezbyt liczna. 
Populus nigra L. Sporadycznie, siewki oraz okazy w wieku około 60 lat 
we wschodniej i południowej części rezerwatu. 
Salix fragilis L. Pojedynczo, po południowej stronie rezerwatu. 
Salix triandra L. Niewielkie skupienie na południowym skraju rezer- 
watu. 
Salix caprea L. Dość rzadko, na brzegach rezerwatu. 
Salix viminalis L. Nieliczne okazy na południowym brzegu rezerwatu 
oraz często w otulinie od strony Trynki. 
Salix purpurea L. Dość często w otulinie rezerwatu w pobliżu Trynki. 


Cannabaceae 
. Humulus lupulus L. Dość często; w brzeżnych partiach, głównie w po- 
łudniowo-wschodniej części rezerwatu oraz w otulinie od strony Trynki. 
Oplata zarówno drzewa, jak i krzewy.
>>>
198 


K. Kępczyński i J. Wilkoń-Michalska 


U rticaceae 


Urtica dioica L. Pojedynczo i w niewielkich skupieniach na terenie 
całego rezerwatu. 


Ulmaceae 


[Jlmus laevis P o 11. Bardzo rzadko, w północnej części rezerwatu. 
Ulmus scabra M i 11. Nieco częściej niż poprzedni gatunek. 
Ulmus campestris L. em. H u d s. Jeden z głównych składników za- 
równo w drzewostanie, jak i w warstwie krzewów. 


Polygonaceae 


Rumex obtusifolius L. Pojedynczo na całym obszarze rezerwatu: 
Polygonum hydropiper L. Dość często, w miej
cach wilgotnych na 
terenie całego rezerwatu. 


Caryophyllaceae 


Saponaria officinalis L. . Dość rzadko., w obniżeniach na wilgotnym 
podłożu. 
Cucubalus baccifer L. Rzadko, na południowym brzegu rezerwatu oraz 
wśród zarośli wierzbowych tworzących otulinę. , 
Melandrium rubrum (We i g.) G a r ck e. Dość rzadko, rozproszony na 
terenie całego rezerwatu. 
Melandrium album (M i l L) G a r ck e. Pojedynczo, głównie na brzegu 
rezerwatu. 
Stellaria nemorum L. Sporadycznie w środkowej części rezerwatu. 
Stellaria media V i 11. Często, w postaci niewielkich skupień na całym 
badany;m terenie. 
Cerastium vulgatum L. Pojedynczo na północnym brzegu rezerwatu 
oraz dość często w otulinie na łące obok nasypu przeciwpowodziowego. 
Malachium aquaticum (L.) F r. Niezbyt często, w miejscach wilgot- 
nych, rozproszona na terenie całego rezerwatu. 


Ranunculaceae 


Anemone ranunculoides L. Często, pojedynczo i w skupieniach w ca- 
łym rezerwacie. 
Ranunculus acer L. W otulinie rezerwatu obok nasypu przeciwpowo- 
dziowego.
>>>
Raślinność rezerwatu Ostrów Panieński 


199 


Ranunculus repens L. Często, na łące po północnej stronie rezerwatu. 
Picaria verna H u d s. Często, w skupieniach na całym badanym te- 
renie. 


Papaveraceae 


Chelidonium maius L. Pojedynczo, głównie w brzeżnych partiach re- 
zerwatu. 


Cruciferae 


Cardamine pratensis L. Niezbyt często, w otulinie po północnej stronie 
rezerwatu. 
Rorippa silvestris (L.) B e s s. Na podobnych stanowiskach jak po
 
przedni gatunek. . 
Alliaria officinaHs A n d r z. Dość często na całYm badanym terenie. 
Erysimum cheiranthoides L. Pojedynczo na brzegu rezerwatu. 


Violaceae 


Viola odorata L. Rzadko, na południowym brzegu rezerwatu. 
Vio.la silvestris R c h b. Pojedynczo, w niewielkich ilościach na całym 
badanym terenie. 
Viola Riviniana R c h b. Dość rzadko, głównie w brzeżnych partiach 
rezerwatu. 


Guttiferae 


Hypericum perforatum L. Pojedynczo, na południowym brzegu rezer- 
watu. 


Saxifragaceae 
Ribes grossularia L. Pojedynczo, na całym terenie rezerwatu. 
Ribes nigrum L. Rzadko, pojedynczo w południowej partii badanego 
terenu. 
Ribes Schlechtendalii L g e. Dość rzadko, rozproszona na całej po- 
wierzchni rezerwatu. 


Rosaceae 


Filipendula ulmaria (L.) M a x i m. Niezbyt często, pojedynczo, na 
brzegach rezerwatu oraz w jego otulinie. 
Rosa canina L. Rzadko, pojedynczo, w południowej części rezerwatu.
>>>
200 


K. Kępczyński i J. Wilkoń-Michalska 


Rubus caesius L. Często, W skupieniach w całym rezerwacie. 
Rubus idaeus L. Dość często, w postaci niewielkich płatów na całym 
badanym terenie. 
Potentilla erecta (L.) H a m p e. Niezbyt często, rozproszony w brzeż- 
nych partiach rezerwatu i w jego otulinie. 
Potentilla anserina L. Dość często, w otulinie po północnej i wschod- 
niej stronie. 
AI.chemilla pastoraIis B u s. Dość rzadko, w otulinie rezerwatu obok 
nasypu przeciwpowodziowego. 
Geumurbanum L. Często, pojedynczo, na terenie oałego rezerwatu. 
Crataegus monogyna J a c q. Niezbyt często, pojedynczo w brzeżnych 
partiach rezerwatu. 
Pirus communis L. Jeden okaz w południowej części rezerwatu. 
Prunus spinosa L. Hzadko, na południowym brzegu rezerwatu. 
Padus avium M i l L Często, pojedynczo i w skupieniach. Jeden z głów- 
nych składników podszycia. 


Papilionaceae 
Medicago falcata L. W otulinie rezerwatu od strony nasypu przeciw- 
powodziowego. 
Trifolium pratense L. Często w otulinie obok nasypu, rzadko na pół- 
nocno-wschodnim skraju rezerwatu. 
Lotus corniculatus L. Pojedynczo, obok ścieżek i w otulinie rezerwatu 
od strony nasypu przeciwpowodziowego. 
Vicia cracca L. Dość rzadka, w brzeżnych partiach rezerwatu i W otu- 
linie obok nasypu przeciwpowodziowego. 
Lathyrus pratensis L. Dość często, na łące tworzącej otulinę rezerwatu 
od strony północnej. 


Oenotheraceae 


Epilobium hirsutum L. Niezbyt często, pojedynczo, w otulinie od stro- 
ny południowej re'zerwatu. 
Circaea lutetiana L. Gatunek po,spolity w całym rezerwacie. . 


Tiliaceae 


Tilia cordata M i l L Nieliczne egzemplarze od strony wału. 


Oxalidaceae 


Oxalis acetosella L. Rzadko, północny brzeg lasu. 
Oxalis stricta L. Kilka okazów na brzegu lasu od strony północno- 
-wschodniej.
>>>
Raślinnaść rezerwatu Ostrów Panieński 


201 


Geraniaceae 
Geranium pratense L. Rzadko, na skraju rezerwatu od strony wału 
ochronnego. 


Aceraceae 


Acer platanoides L. Nieliczne okazy rozproszone po. całym rezerwacie. 
Acer campestre L. Dość często, zwłaszcza w północnej części rezer- 
watu. 


Celastraceae 


Evonymus europaea L. Pojedynczo, rozproszony na całym badanym 
terenie. 


Rhamnaceae 
Rhamus cathartica L. Rzadko, tylko w południowo-zachodniej części 
rezerwatu. 


Cornaceae 


Cornus sanguinea L. Często, w skupieniach, rośnie zarówno w war- 
stwie krzewów, jak również w runie. 


Umbelliferae. 
Aegopodium podagraria L. Często, w całym rezerwacie. 
Primulaceae 


Lysimachia nummularia L. Dość często, w miejscach wilgotnych na 
całym badanym terenie. 
Lysimachia vulgaris L. Dość rzadko,' na podobnych stanowiskach jak 
poprzedni gatunek. 


Convolvulaceae 
Calystegia sepium (L.) R. B r. Dość r?:adko, w otulinie wśród zarośli 
wierzbowych oraz w południowej części rezerwatu. 
Boraginaceae 


Symphytum officinale L. Pojedyncze egzemplarze na południowym 
brzegu rezerwatu oraz w otulinie od strony Trynki. 


Linaria' vulgaris (L.) M i 11. Na północnym brzegu rezerwatu oraz 
w otulinie od strony wału ochronnego.
>>>
202 


K. Kępczyński i J. Wilkoń'-Michalska 


Scrophularia nodosa L. Dość często, w miejscach wilgotnych głównie 
w południowej części rezerwatu. 
Veronica chamaedrys L. Często, zwłaszcza w brzeżnych partiach re- 
zerwatu oraz w otulinie. 
Veronica longifolia L. Dość często w otulinie i brzeżnych partiach ba- 
danego terenu. 


Labiatae 


Glechoma hederacea L. Często, w skupieniach na całym terenie. 
Prunella vulgaris L. Pojedynczo, na północnym brzegu rezerwatu oraz 
w otulinie od strony wału ochronnego. 
Galeopsis pube'scens B e s s. Pojedynczo, w brzeznych partiach rezer- 
watu. 
Lamium album L. Dość rzadko, wśród zarośli zarówno w rezerwacie, 
jak i w otulinie. 
Lamium maculatum L. Pojedynczo, na podobnych stanowiskach jak 
poprzedni gatunek. 
Stachys silvatica L. Rzadko, rozproszony na całym terenie. 
Lycopus europaeus L. Niezbyt często, w miejscach wiigotnych, głów- 
nie w południowej części lasu. 


Plantaginaceae 
Plaritago. maior L. Dość częsta obok dróg i ścieżek. 
Plantago lanceolata L. Na podobnych stanowiskach jak poprzedni ga- 
tunek oraz w otulinie rezerwatu od strony wału. 


Oleaceae 


Fraxinus excelsior L. Często, zwłaszcza w południowej i wschodnj.ej 
części rezerwatu. 


Rubiaceae 


Galium mollugo L. Na brzegu rezerwatu i w jego otulinie. 
Galium aparine L. Dość często, zwłaszcza w środkowej części. 


Caprifoliaceae 


Sambucus nigra L. Dość często, w skupieniach, wchodzi w skład war- 
stwy krzewów. 
Viburnum opulus L. Nieliczne okazy w środkowej części rezerwatu.
>>>
Roślinnaść rezerwatu Ostrów Panieński 


203 


Adoxaceae 
Adoxa moschatellina L. Dość często, na całym terenie. 
Compositae 


Eupatorium cannabinum L. Rzadko, wśród zarośli w miejscach wil- 
gotnych. 
Solidago serotina A i t. Tworzy duże zwarte płaty w południowej 
części rezerwatu oraz w otulinie od Sltrony Trynki. 
Achillea millefolium L. Obok dróg i ścieżek oraz na brzegach lasu. 
Chrysanthemum leucanthemum L. Dość często, w otulinie rezerwatu 
I 
od strony wału. 
Tanacetum vulgare L. Na brzegu rzerwatu i w otulinie zwłaszcza od 
strony Trynki. 
Artemisia vulgaris L. Rzadko, na brzegu lasu od strony północno- 
-wschodniej. 
Tussilago farfara L. Rzadko, na południowym brzegu lasu oraz w otu- 
linie od strony Trynki. 
Petasites spurius (R e t z.) R c h b. Wśród zarośli wierzbowych, two- 
rzących otulinę rezerwatu. 
Senecio jacobaea. L. Rzadko, na brzegach rezerwatu oraz w jego otu- 
linie. 
Arctium tomentosum M i 11. Pojedynczo w południowej części lasu. 
Cirsium oleraceum (L.) S c o p. W otulinie od strony wału. 
Cichorzum intYibus L. Obok drogi na brzegu rezerwatu. 
Lapsana communis L. Rozproszona na całym terenie. 
Taraxacum officinale Web. W brzeżnych partiach rezerwatu oraz 
w jego otulinie. 


Liliaceae 


Alliumscorodoprasum L. Rzadko, w północnej części badanego ob- 
szaru. 
Gagea lutea (L.) Ker. - G a w. Dość często na całym terenie. 
Gagea minima Ker. - G a w. Nieco liczniej niż poprzedni gatunek, 
w całym rezerwacie. 
Convallaria maialis L. Duży płat w północno-zachodniej części rezer- 
watu. 
Paris quadrifolia L. Dość często, zwłaszcza w miejscach wilgotnych. 
Juncaceae 


Juncus bufoniu,s L. W otulinie rezerwatu od sitrony wału. 
Luzula campestris (L.) D C. W otulinie po północnej strome rezerwatu.
>>>
204 


K. Kępczyński i J. Wilkoń-Michalska 


Gramineae 


Phalaris arundinacea L. W otulinie po południowej stronie lasu. 
Phleum pratense L. W otulinie od strony. wału. 
Alopecurus pratensis L. Rośnie razem z Phleum pratense. 
Calamagrostis canescens (Web.) R o t h. Rzadko, wśród zarośli po po- 
łudniowej stronie rezerwatu. 
Dactylis glomerata L. Rzadko, na brzegu rezerwatu i w jego otulinie 
głównie od strony wału. 
Poa nemoralis L. Dość często, zwłaszcza w miejscach nieco suchszych. 
Festuca gigantea (L.) V i 11. Rozproszona w całym rezerwacie. 
Brachypodium silvaticum (H u d s.) R o e m. e t S c h u H. Dość rzad- 
ko, głównie w brzeżnych partiach badanego terenu. 
Agropyron caninum (L.) P. B. Rzadko, na brzegach rezerwatu. 


Orchidaceae 


Platanthera chlorantha (C u s t e r) R c h b. Dość często, w południo- 
wej i południowo-wschodniej części rezerwatu. 


LITERATURA 


1. C e l i ń s k i T., Fi l i p e kM., 1957. Rezerwat leśna-stepawy w Bielinku nad 
Odrą. Ochro Przyr. 22. Kraków. 
2. D e n i s i u k Z., 1963. Roślinność lasów liściastych w akolicach Leśnej Pod- 
laskiej. Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Wy dz. Mat.-Prz.yr. Prace Kam. Biologii, 27: 
: 1-132. 
3. Kęp c z y ń s k i K., 1965. Szata raślinna Wysaczyzny Dabrzyńskiej. Wyd. UMK. 
4. Kępczyński K., Wilk oń-M ichalska J., 1967. Stosunki flarystyczno- 
-fitasocjoliczne rezerwatów leśnych Wielka Kępa Ostromecka i Las Mariall- 
ski. Stud. Sac. Science. Tor. Sect. D (Bota nica) v:al. VII nr' 6. 
5. Ma t u s z k i e w i c z W., M a t u s z k i e w icz A.. 1956. Pflanzensozjalogische 
Untersuchungen im Farstr'evier "Ruda" bei Puławy (polen) Acta SO'c. BaL Pal. 
Vol. 25, 2. Warszawa. 
6. M a t u s z k i e w i c z W., B o r o w i k M. 1957. Materiały da fitasocjalogiczne I 
systematyki lasów łęgowych w Polsce. Acta. Bac. Bat. Pol. Val. 26, 4: 719-756. 
7. M e d w e c k a - Kor n aś A., 1952. Zespały leśne Jury Krakowskiej. Oc hr. 
Przyr. 20. Kraków. 
8. M e d w e c k a - Kor n a ś A., 1959. Zespoły leśne i, zaroślowe. W dziele "Szata 
roślinna Polski" opracowanie zbiaTowe pad red. W. Szafera. Warszawa. 
9: O b e r d o r f e rE., 1953. Der europaische Auenwald. Beitr. 3. NaturkundI. 
Forsch. in Sudwestdeutschland. Bd. 13, H. 1. 
10. S c h a l z J. B., 1896. Vegetatiansverhaltnisse des pr'eussischen Weichselgelan- 
des, Toruń. 
11. S c h o l z J. B., 1905. Die Pflanz.engenassenschaften Westpreussens. Schrift. 
d. Naturfarst. Gesell. Gdańsk. 11; 49-278.
>>>
Roślinność rezerwatu Ostrów Panieński 


205 


12. S a kał o w s k i A., 1963. Zespoły leśne południawo-wschadniej części Niziny 
Mazowiecka-Podlaskiej, Manogr. Batan. Vo1. 26. 
13. U r b a n e k H., 1966. Zespoły leśne wajewództwa 'łódzkiegO' ze szczególnym 
uwzględnieniem mszaków, Act. Sac. Bot. Pal. vo1. 35, 1 : 79-110. 
14. Wo d z i c z k a A, 1922. Ochrona pierwotnej szaty raślinnej na Pomorzu. Ochra- 
na Przyrady. 6. 
15. Woj t e r s k i T., 1960. Lasy liściaste darzecza Magilnicy w zachadniej Wielko- 
paIsce, Pazn. Tow. Przyj Nauk. Wydz. Mat.-Przyr. Prace Biologii, 23, 3 : 1-231. 
Poznań. . 
16. W i 1 z e k F.,' 1935. Die Pflanzengesellschaften des mittelschlesischen Odertales. 
Bialagie der Pflanzen, 23, 1. 


SUMMARY 


. The forest reserve Ostrów Panieński is situated in the right aha['e area af the 
river V'istula at a distance of about 1.5 km NW af Chełmno. Its area is 14.43 ha. 
There exists an association of Fraxino-Ulmetum within which besides the da- 
minating Ulmus campestris, Quercus robur, Fraxinus excelsior, Acer campestre and 
other trees are present. A special attention should be called ta Acer campestre, 
which grows here at limit af its distributian. 
Amang bushes'. the most iimpartant part play Ulmus campestris\ Acer cam- 
pestre, Sambucus nigra, Padus avium and Cornus sanguinea. 
'Within the flaristic paor but richly developed herb layer dorninate Ficaria 
veTTta, Anemone ranunculoides, Gagea lutea, GlechOl/na hederacea, Aegopodium po- 
dagmria, Circaea lutetiana, Galiu,m aparine and Rubus caesius. At same places, 
mastly at the sauthern part of the farest reserve, among ash tree prevails Solidago 
serO'tina. 
As Tather rare species of plants of this reserve Platanthera chlorrantha, Allium 
scorodoprasum and AchWea salicifolia have been na,ticed.
>>>
ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 17 - BIOLOGIA X - 1967 


'1:akład Bótaniki Ogólnej 
i Zakład Systematyki i Geografii Roślin 
Uniwersytetu M. Kopernika 


KLEMENS KĘPCZYŃSKI, MARIAN BOIŃSKI, 
MIROSŁAWA CEYNOW A 


Stosunki florystyczno-fitosocjologiczne rez
rwatu leśnego z brekinią 
(Sorbus torminalis (L.) C r.) w Wąwelnie na terenie Borów Tucholskich 


Floristisch-Pflanzensoziologische Verhiiltnisse des Waldnaturschutzgebietes mit Els- 
beere (Sorbus torminalis (L.) C r.) in Wąwelno auf dem Gebiet der Tuchola-Heide 


OJ.. 


STRESZCZENIE 


Podczas badań fitosocjalogicznych na terenie rezerwatu Wąwelno wyróżniana 
i opisano cztery zespoły leśne: a) Galio-Carpinetum T r a c z y k 1962 b) M elico.- 
-Fagetum K n a p p 1922) c) Fraxina-Ulmetum (T x. apud L a h m 1952) O b e r d a r- 
f e r 1953. d) Circaeo-Alnetum O b e r d a r f e r 1953. Brzęk (Sorbus torminalis (L.) 
G r.) . odnawia się tu, według po,czynionych obserwacji, wyłącznie w sposób wege-' 
tatywny. Przywiązuje się wyraźnie do grądu typowegO' (Galio-Carpinet.um typieum), 
wykształconegO' na najbardziej wyniesionych miejscach terenu. W czasie inwenta- 
ryzacji roślinnaści rezerwatu Wąwelno w czerwcu 1965 r. stwierdzona' obecność 23 
żywych drzew brekinii. 


I. WSTĘP 


Rezerwat leśny Wąwelno położony jest w powiecie wyżyskirp. około 
16 km na północny: wschód od Więcborka. Wchodzi w skład zwartego - 
komplekSIU lasów leśnictwa Wąwelno (oddział 162, pododdział f), przy 
drodze z Sośna do Wierzchucina Król$Vskiego (ryc. 1). 
Rezerwat ten zatwierdzony został w dniu 15 wrześma 1958 r. (Zarzą- 
dzenie Minisltra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego nr 297). Powierzchnia 
jego wynosi 4,78 ha. Ze względu na obecność w nim stosunkowo bogatego 
skupienia brekinii w naturalnych zbiorowiskach leśnych zasługuje on 
w pełni na ochronę. 
Mimo iż brekinia podawana była na terenie tego rezerwatu już niejed- 
nokrotnie przez wielu autorów (G o et z 1929, B r o wi c z, G o S t Y ń-
>>>
208 


K KępczyiIski, M. :BaiiIski, M. Ceynowa 


Ryc. 1. Mapka okolic Wąwelna 


Abb. 1. Karte der Gegend von Wąwełno 


s k a - Jak u s z e ws k a 1966) to jednak żaden z nich nie pokusił się 
o szczegółowe, fitosocjologiczne opracowanie jego zbiorowisk 
W do,tychczasowej literaturze brak jest również fitosocjologicznych 
opracowań podobnych skupień brekinii z innych terenów Polski. 
Zadaniem niniejszej pracy była inwentaryzacja stanowisk brekinii 
w wyżej wspomnianym rezerwacie, poznanie charakteru i warunków 
ekologicznych brekinii oraz określenie jej udziału w naturalnych zbioro- . 
wiskach leśnych. I 
Przy opracowaniu zespołów posługiwano się powszechnie 'przyjętą 
metodą B r a u n - B l a n q u et a. Strukturę biologiczną drzewostanu 
przedstawiono według P a c z o s k i e g o (1930). Skład mechaniczny 
gleb oznaczono metodą C a s s a g r a n d e w modyfikacji P r ó s z Y ń- 
s k i e g o, odczyn gleby przy pomocy,pH-m.etru elektrycznego z elektrodą 
szklaną i kalomelową, zawartość CaC03 aparatem S c h e i b l e r a, za- 
wartoś
 substancji organicznej przez spalanie w temperaturze 550 oC.
>>>
I 


;: 



 

 


Stosunki f1orystyczna- fitosO'cjolagiczne 


209 


II. GEOMORFOLOGIA I KLIMAT 


Opisywany rezerwat leży na o.bszarze mo.reny dennej, wykazującej 
w najbliższych o.ko.licach tego. terenu bardzo. duże zróżnico.wanie mo.rfo.- 
Io.giczne. W jednych miejscach Po.siada charakter pagórko.waty, w innych 
płaski lub falisty (G a-l Q n 1953). Mo.renę tę przecina sieć płaskich, naj- 
częściej zato.rfio.nych do.lin rzecznych. Gdzieniegdzie spo.tyka się na niej 
również zagłębienia bezo.dpływo.we. Głównym materiałem budującym 
wSPo.mnianą mo.renę są mniej lub bardziej piaszczyste gliny. MiążSZo.ŚĆ 
ich do.cho.dzi niekiedy do. 5 m. Po.d gliną mo.reno.wą występują zwykle 
żwiry i piaski fluwio.glacjalne Q równym, przemytym ziarnie. Rzadziej 
sPo.tykamy tu piaski zwałowe z głazikami; Po.d którymi wy
tępuje margiel 
Io.do.WCo.wy z licznymi narzutniakami, a Po.d nimi z ko.lei zalega piasek 
grubo.ziarnisty (G a l Q n 1953). Sam rezerwat Wąwelno. zajmuje jeden 
z pagórków wyżej wSPo.mnianej mo.reny dennej. Oto.czo.ny jest płaskim, 
zato.rfio.nym o.bniżeniem. 
Klimat badanego. o.bszaru Po.siada charakter przejściQwy, Po.zo.
tający 
Po.d wpływem klimatu atlantyckiego i ko.ntynentalnego.. 
Suma ro.cznych o.padów atmo.sferycznych za o.kres .40-letni (1891- 
1930) waha się w o.ko.licach badanego. terenu o.d 507 do 549 mm (tab. 1). 
Suma o.padów Po.dczas głównej Po.ry rozwo.ju ro.ślin (V, VI, VII) wyno.si 
Po.niżej 200 mm, nato.miast suma o.padów lata (VI, VII, VIII) w sto.sunku 
do. o.padów zjmy (XII, I, II) waha się w granicach 100-20010/0 (wg Atlasu 
Po.lski R. R Q m e r a 1947). 
Srednie temperatury rzeczywiste dla 6 miesięcy charakteryzujących 
klimatyczne Po.ry roku, przedwio.śnie (III), wio.snę (V), lato. (VII), jesień 
(IX), przedzimie (XI), zimę (I), przedstawiają się następująco: w marcu 


Tabela 1 - Tabelle 1 


Miesięczne i roczne sumy opadów w mm (średnie 40-letnie 1891-1930 
wJi; W. Smasarskiego 1947) 
Monate- und Jahressumen der Niederschliige in mm (Mittelwerte fUr 40 Jahre 
1891-1930 nach W. S m o s a r s ki 1947) 
Miesiąc - Monat 


vnlvm I Q) 
Miejscawość ca Ul 
ca s:: Q) S 
I II III IV V VI IX X XI XII E N r-. S 
t) .Q 
(Ort) ::I o '" ::I 
U.J r-. t-: Ul 
Chojnice 38 28 33 38 52 51 71 65 52 39 41 141 549 
Debrzno Wieś 35 28 32 34 46 55 72 61 48 38 40 140 529 
Krajenka 36 27 29 32 48 53 71 61 43 35 35 37 507 


14 - Biologia X
>>>
210 


K. KępczyfJski, M. Boiński, M. Ceynawa 


od +1 ° do +2°, w maju od +12° do +13°, w lipcu od +17° do +18°, 
we wrześniu od +12° do +13°, w listopadzie od +2° do +3°, w styczniu 
od -3°do -2 oC (na podstawie danych Atlasu Polski - Klimat 1954). 


III: OGOLNA CHARAKTERYSTYKA FLORYSTYCZNA REZERWATU 


Rezerwat Wąwelno wchodzi w skład zwartego kompleksu lasów liś- 
ciastych. Tylko gdzieniegdzie spotyka się tu sztucznie wprowadzone drze- 
wostany szpilkowe, w .skład których wchodzi sosna i świerk. Wyżej 
wspomniane lasy liściaste odznaczają się dość dużym zróżnicowaniem 
zarówno pod względem fitosocjologicznym, jak i florystycznyl;rn. W za- 
klęśmęciach terenu, w miejscach wilgotnych rozwijają się przeważnie 
różnórodne zbiorowiska łęgowe, jedynie w niektórych miejscach, okre- 
sowo zalewanych, można spotkać niewielkie fragmenty olesów. Suche 
i umiarkowanie wilgotne partie terenu porastają grądy i buczyny. Po- 
międz\)T zbiorowiskami leśnymi, w licznych zaklęśnięciach terenu wystę- 
pują często łąki i wilgotne pa,stwiska. 
Większość z wyżej wspomnianych zbiorowisk wchodzi również w skład 
opisywanego rezerwatu. W drzewostanie jego spotyka się najczęściej lipę 
drobnolistną (Tilia cordata), dąb szypułkowy (Quercus robur), dąb bez- 
szypułkowy (Q. sessilis), brzozę brodawkowatą (Betula verrucosa), buk 
zwyczajny (Fagus silvatica) (fot. 1), nieco rzadziej jesion wynios:ły (Fraxi- 
nus excelsior), topolę osikę (populus tremula), brekinię (Sorbus tormina- 
. lis) i grab zwyczajny (Carpinus betulus), rzadko olszę szarą (Alnus inca- 
na), olszę czarną (A. glutinosa), gruszę' pospolitą (pirus communis) , wiąz 
pospolity (Ulmus campestris), klon zwyczajny (Acer platanoides) i jawor 
(A. pseudoplatanus). Na uwagę zasługuje stosunkowo, mały udział gatun- 
ków krzewiastych. Jedynie leszczyna (Corylus avelIana) występuje tu 
do
yć często, natomiast takie krzewy jak: dereń świdwa (Cornus san- 
guinea), wiciokrzew suchodrzew (Lonicera xylosteum), trzmielina zwy- 
czajna (Evonymus europaea), głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna) 
i głóg dwuszyjkowy (C. oxyacantha), spotykane są tu tylko sporadycznie. 
W przeciwieństwie do wyżej wymienionych krzewów w pods1zyciu niniej- 
szego rezerwatu rozwija się dość dobrze podrost drzew, zwłaszcza lipy 
i buka, hrekinii i w niektórych płatach jesionu. 
Pod okapem drzew i krzewów wykształca się dość bujne, wielowar- 
stwowe runo. Dominuje w nim najczęściej gwiezdnica wielkokwiatowa 
(Stellaria holostea), marzanka wonna (Asperula odorata), groszek wio- 
senny (Lathyrus vernus), konwalia majowa (Convallaria maialis), kon- 
walijka dwulistna (Majanthemum bifolium), przylaszczka pospolita (He- 
patica nobilis), gajowiec żółty (Galeobdolon luteum), a z traw - wiech- 
lina gajowa (Poa nemoralis), prosownica rozpierzchła (Milium effusum),
>>>
Stosunki f1orystyczno-fitosacjolagiczne 


F'ot. 1. Fragment rezer- 
watu (część zachadnia) 
F'ot. 1. Ein Fragment des 
N a tursch u tzgebietes 


211 


perłówka zwisła (Melicanutans) i kostrzewa różnolistna (Festuca hetero- 
phylla). 
Wiosenny' aspekt tworzą: zawilec gajowy (Anemone nemorosa), zawi- 
lec żółty (A. ranunculoides), miodunka ćma (Pulmonaria obscura) i gdzie- 
niegdzie, w miejscach wilgotnych, ziarnopłon wiosenny (Ficaria verna), 
śledzienica skrętolistna (Chrysosplenium alternifolium), złoć żółta (Gagea 
lute a) i złoć mała (G. minima). 
Szczególną uwagę zwraca w rezerwacie szereg gatunków chronionych 
i rzadkich, np. jarząb brekinia, wawrzynek wilczełyko (Daphne meze- 
reum), gnieźnik leśny (Neotia nidus-avis), orlik pOl3ipolity (Aquilegia vul- 
garis), perłówka jednokwiatowa (Me lica uniflora), kostrzewa różnolistna, 
wydmuchrzyca zwyczajna (Elymus europaeus) i stokłosa Benekena 
(Bromus Benekeni), ponadto w bezpośrednim otoczeniu rezerwatu spotkać 
można również tak rzadkie gatunki, jak: buławnik czerwony (Cephalan- 
thera rubra), podkolan zielonawy (platanthera. chlorantha) i lilia złotogłów 
(Lilium martagO'łi).
>>>
212 


K. Kępczyński, M. Boiński, M. Ceynowa 


t 


Od strony północnej graniczy z rezerwatem przeważnie łęg olszowy, 
natomiast od strony zachodniej, południowej i wschodniej łąki (fot. 2). 
W zbiorowiskach łąkowych najczęściej występują nas1tępujące gatun- 
ki: z traw - rajgras wyniosły (Arrhenatherum elatius), kłosówka weł- 
nista (Holcus lanatus), tymotka łąkowa (Phleum pratense), śmiałek dar- 
niowy (Deschampsia caespitosa), tomka wonna (Anthoxa,ntum odoratum), 
trzęślica modra (Molinia coerulea), ko,strzewa czerwona (Festuca rubra), 
kostrzewa łąkowa (F. pratensis), wiechlina łąkowa (Poa pratensis), z tu- 
rzyc - turzyca prosowata (Car ex panicea), turzyca żółta (C. flava), turzy- 


Fot. 2. Za,chodni brzeg reze'rwatu 
Fot. 2. Der westrand des Naturschutzgebietes 


ca pospolita (C. fusea), turzyca błotna (C. aeutiformis), z innych roślin - 
QSJtrożeń warzywny (Cirsium oleraeeum), ostrożeń błotny (C. palustre), 
mlecz zwyczajny (Sonehus oleraceus), złocień właściwy (Chrysćmthemum 
leucanthemum), barszcz syberyj.ski (Heracleum sibirieum), marchew zwy- 
czajna (Daucus carota), kozłek lekarski (Valeriana offieinalis), olszewnik 
kminkolistny (Selinum earvifolium), rutewka wąskolistna (Thalietrum 
lueidum), groszek żółty (Lathyrus pratensis) i, skrzyp błotny (Equisetum 
palustre).
>>>
Stosunki f1arystyczna- fitosocjologiczne 


213 


WYKAZ SYSTEMATYCZNY 
GATUNKOW ZAOBSERWOWANYCH NA TERENIE REZERWATU 


Rodzina: Ophioglossaceae 


Ophioglossum vulgatum L. Gdzieniegdzie na łące otaczającej rezerwat. 
BotrJjchium lunaria (L.) S w. W kilku egzemplarzach mniej więcej 
w środkowej części rezerwatu w pobliżu skupienIa brekinii. 


Rodzina: Polypodiaceae 


Dryopteris spinulosa (M ulI.) O. K u n t z e. Dość rzadka, w miejscach 
średnió wilgotnych i zacienionych, głównie w pasie otaczającym rezerwat. 
Pteridium aquilinum (L.) K u h n. Rzadka, w miejscach najbardziej 
wyniesionych i prześwietlonych. 


Rodzina: Equisetaceae 


Equisetum palustre L. W miejscach wilgotnych, najczęściej w otulinie 
. rezerwatu. 


Rodzina: Betulaceae 


Betula verrucosa E h r h. Dość częsta na terenie całego rezerwatu. 
Betula pubescens E h r h. W miejscach obniżonych i wilgotnych na 
skraju rezerwatu, dość częsta. 
Alnus incana (L.) M n c h. Tworzy skupienia w miejscach wilgotnych 
w pasie otaczającym rezerwat. 
Alnus glutinosa (L.) G a e r t n. Pospolita, na podobnych siedliskach 
co gatunek poprzedni. 
Carpinus betulus L. Na terenie całego rezerwatu, zwykle w warstwie 
drzew. 
Corylus avellana L. W niewielkich ilościach na terenie całego rezer- 
watu. 


Rodzina: Fagaceae 


Fagus silvatica L. Dość częsty we wszy,stkich warstwach na terenie 
całego rezerwatu. 
Quercus robur L. Jeden z głównych składników drzewostanu, głów- 
nie w obniżonych partiach terenu. 
Quercus sessilis E h r h. Na terenie rezerwatu Wąwelno częstszy niż 
poprzedni gatunek.
>>>
214 


K. Kępczyński, M. Boiński, M. Ceynawa 


Rodzina: Salicaceae 


Populus tremula L. Dość częsta na terenie całego rezerwatu. 


Rodzina: Urticaceae 


Urtica dioica L. Pospolita w łęgach przylegających do rezerwatu. 


Rodzina: Ulmaceae 


Ulmus scabra M i l L DoJŚć rzadki. 
Ul mus campestris L. em H u d s. Na terenie całego ;rezerwatu, znacz- 
nie częstszy niż gatunek poprzedni. 


Rodzina: Caryophyllaceae 


Moehringia trinervia (L.) C l a i r v. 'Dość częsta w skupieniach, w wil-. 
gotnych miejscach. 
Stellaria nemorum L. Gdzieniegdzie w łęgach na skraju rezerwatu. 
Stellaria media W i l L Trafia się prży drodze biegnącej wzdłuż rezer- 
watu. 
Stellaria holostea L. Częsta w skupieniach na terenie całego rezerwatu. 


Rodzina: Ranunculaceae 


Actaea spicata L. Dość rzadka, w zachodniej części rezerwatu. 
Aquilegia vulgaris L. Dość rzadki, w miejscach prześwietlonych w po- 
łudniowo-zachodniej części rezerwatu. 
Anemone nemorosa L. Częsty składnik runa. 
Anemone ranunculoides L. Częsta, podobnie jak gatunek poprzedni, 
lecz w miejscach nieco wilgotniejszych. 
Hepatica nobilis G a r S a u l t. Częsta w skupieniach, w miejscach 
ocienionych na terenie całego rezerwatu. 
Ranunculus repens L. Rzadki, w miejscach wilgotnych na skraju re- 
zerwatu. 
Ranunculus auricomus L. Rozproszony na terenie całego rezerwatu. 
Ranunculus lanuginosus L. Dość rzadki, w miejscach wilgotnych. 
Ficaria verna H u d Si. Pospolity na skraju rezerwatu w miejscach 
wilgotnych. 
Thalictrum aquilegiifolium L. Rozproszona na terenie całego rezer- 
watu. 
Thalictrum lucidum L. Dość częsta na skraju rezerwatu.
>>>
Stosunki flarystyczno-fitosacjolagiczne 


215 


Rodzina: Cruciferae 
Alliaria officinalis A n d r z. Gdzieniegdzie na skraju rezerwatu. 


Rodzina: Violaceae 
Viola mirabilis L. Dość częsty, zwłaszcza w wilgotniejszych miej- 
scach. 
Viola silvestris R c h b. Rozproszona na całym terenie. 
Viola Riviniana R ch b. Pospolita w całym rezerwacie. 


Rodzina: Guttiferae 
Hypericum perforatum L. Trafia się na skraju rezerwatu, w miejscach 
prześwietlonych. 
Hypericum maculatum C r. Dość rzadka,.w miejscach wilgotnych. 


Rodzina: Saxifragaceae 
Chrysosplenium alternifolium L. Dość rzadka, w miejscach wilgot- 
nych w północnej części rezerwatu. 


Rodzina: Rosaceae 


Filipendula ulmaria (L.) M a x i m. Dość częsta w łęgach otaczających 
rezerwat. 
Rubus saxatilis L. Sporadyczna, w świetlistych i suchych miejscach. 
Rubus idaeus L. Dość rzadka, w podobnych miejscach co gatunek po- 
przedni. 
Rubus caesius L.. Dość rzadka, w miejscach wilgotnych na terenie 
całego rezerwatu. 
Fragaria vesca L. Dość rzadka w całym rezerwacie. 
Geum rivale L. Pospolity w łęgach i na łąkach otaczających rezerwat. 
Geum urbanum L. Dość pospolity w grądach rezerwatu. 
Crataegus monogyna J a c q. Rzadki, w miejscach prześwietlonych. 
Crataegus oxyacantha L. Rzadki, w podobnych miejscach co gatunek 
poprzedni. 
Pirus communis L. Tworzy niewielką domieszkę drzewostanu. 
Sorbus aucuparia L. Rozproszona, w runie. 
Sorbus torminalis (L.) C r. Rozproszona, w miejscach wyniesionych. 


Rodzina: Papilionaceae 
Astragalus glycyphyllos L. Rzadki, w miejscach prześwietlonych. 
Vicia dumetorum L. Rozproszona, w miejscach wilgotnych.
>>>
216 


K. Kępczyński, M. Boiński, M. Ceynawa 


Vicia silvatica L. Gdzieniegdzie w dość wilgotnych miejscac:ą w pół- 
nocnej cżęści rezerwatu. 
Lathyrus pratensis L. Trafia się na skraju rezerwatu. 
Lathyrus vernus (L.) B e r n h. Pospolity w całym rezerwacie. 
Lathyrus niger (L.) B e r n h. Dość pospolity w miejscach bardziej 
prześwietlonych niż gatunek poprzedni. 


Rodzina: Thymelaeaceae 


Daphne mezereum L. Rozproszony w północnej części rezerwatu. 


Rodzina: Tiliaceae 


Tilia cordata ,M i 11. Główny składnik drzewostanu. 


Rodzina: Geraniaceae 


Geranium Robertianum L. Tworzy dość duże skupienia w łęgach na 
skraju rezerw
tu. 


Rodzina: Aceraceae 


Acer platanoides L. Rozproszony w całym rezerwacie. 


Rodzina: Balsaminaceae 


Impatiens noli-tangere L. Na skraju rezerwatu, w zespole Circaeo- 
-Alnetum. 


Rodzina: Celastraceae 


Evonymus europaea L. Rzadka, w dość wilgotnych miejscach. 


Rodzina: Rhamnaceae 


Frangula alnus M i 11. Rozproszona, w łęgach przylegających do re- 
zerwatu. 


Rodzina: Cornaceae 


Cornus sanguinea L. Na skraju rezerwatu, dość rzadki. 
Rodzina: Umbelliferae 


Sanicula europaea L. W kilku egzemplarzach, wewnątrz płatów z Me- 
lica uniflora. 
Aegopodium podagraria L. Pospolita na całym terenie badań.
>>>
Stosunki f1orystyczna-fitasacjolagiczne 


217 


Chaerophyllum temulum L. Gdzieniegdzie na skraju rezerwą.tu. 
Chaerophyllum hirsutum L. Trafia się w bardziej wilgotnych miej- 
scach. . 


Rodzina. Primulaceae 


Primula officinalis (L.) H i 11. Rzadka, w miejscach prześwietlonych. 
Lysimachia nummularia L. Dość częsta, w miejscach wilgotnych 
w brzeżnych partiach i w otulinie rezerwatu. 
Lysimachia vulgaris L. Dość częsta, w podobnych miejscach co gatu- 
nek pop!zedni. 


Rodzina: Boraginaceae 
Pulmonaria obscura D u m. Pospolita na terenie całego rezerwatu. 


Rodzina: Scrophulariaceae 


Scrophularia nodosa L. Dość rzadka, głównie w wilgotniejszych miej- 
scach. 
Veronica chamaedrys L. Rozpro.szona na terenie całego rezerwatu. 
Lathraea squamaria L. D,OŚć rzadki, w grądzie. 


Rodzina: Labiatae 


Scutellaria galericulata L. Częsta w łęgach otaczających rezerwat. 
Glechoma hederacea L. Dość rzadki, w otulinie rezerwatu. 
Prunella vulgaris L. Trafia się w podobnych miejscach co gatunek 
poprzedni. 
Galeopsis pubescens B e s s. Dość częsty na całym terenie badań. 
Galeobdolon luteum iI u d s. Pospolity w całym rezerwacie. 
Siachys silvatica L. Dość częsty w wilgotnych miejscach. 
Lycopus europaeus L. Dość Gzęsty w łęgacp otaczających rezerwat. 
Mentha longifolia (L.) H u d s. Rzadka, w miejscach wilgotnych. 


Rodzina: Oleaceae 


Fr
xinus excelsior L. Wchodzi w skład drzewostanu, głównie w zespo- 
. łach łęgowych. ' 


Rodzina: Rubiaceae 


, Asperula oClorata L. Częsta, w skupieniach na terenie całego rezerwatu. 
Galium boreale L. Dość rzadka, w otulinie. 
Galium aparine L. Dość częsta w miejscach wilgotnych.
>>>
218 


K. Kępczyński, M. Baiński, M. Ceynowa 


Rodzina: Caprifoliaceae 
Lonicera xylosteum L. Rzadki, w północno-zachodniej części rezer-. 
watu. 


Rodzina: Adoxaceae 


Adoxa moschatellina L. Pospolita na całym terenie. 


Rodzina: Ccimpanulaceae 


Phyteuma spicatum L. Częsta, zwłaszcza w suchych partiach rezer- 
watu. 
Campanula rapunculoides L. Niezbyt częsty, w miejscach prześwietlo- 
nych. 
Campanula trachelium L. Rozproszony na całym terenie badań. 
Campanula persicifolia L. Rzadki, w suchych i prześwietlonych miej- 
scach. 


Rodzina:Compositae 


Solidago virga-aurea L. Rzadka, w miejscach wyniesionych i nasło- 
necznionych. 
Arctium nemorosum L e j. et C o u r t. Dość rzadki, w miejscach za- 
cienionych. 
Cirsium palustre (L.) S c o p. Trafia się w miejscach wilgotnych. 
Cirsium oleraceum (L.) S c o p. Dość częsty w zespołach łęgowych. 
Lapsana communis L. Rozproszona na całym terenie. 
Taraxacum officinale Web. Na skraju rezerwatu. 
Mycelis muralis (L.) D u m. Rzadki, we wschodniej części rezerwatu. 
Hieracium sabaudum L. Rozproszony w miejscach prześwietlonych. 


Rodzina: Liliaceae 


Gagea lutea (L.) Ker. - G a w. Dość częsta w miejscach, wilgotnych. 
Gagea minima Ker. - G a w. Częsta, w podobnych miejscach co ga-: 
tunek poprzedni. 
Majanthemum bifolium (L.) F. W. S c h m. Pospolita na całym terenie 
rezerwatu. 
Polygonatum multiflorum (L.) M i 11. Częsta w zespole Galio-Car- 
pinetum. 
Polygonatum odoratum (M i 11.) D r u c e. Dość rzadka w miejscach 
suchych i prześwietlonych.
>>>
Stosunki f1ar:ystyczna-fitasocjologiczne 


219 


Convallaria maialis L. Pospolita na całym terenie. 
Paris quadrifolia L. Dość częsty, zwłaszcza w miejscach wilgotnych. 


Rodzina: Iridaceae 
Iris pseudoacorus L. Bardzo rzadki, w miejscach wilgotnych na skraju 
rezerwatu. 


Rodzina: Juncaceae 


Luzula pilosa (L.) W i 11 d. Rozproszona na terenie całego rezerwatu. 
Luzula multiflora (R e t z.) L e j. Rzadka, w miejscach prześwietlo- 
nych. 


Rodzina: Cyperaceae 


Carex elongata L. Dość rzadka, w łęgach przylegających do rezerwa- 
tu. 
Carex digitata L. Częsta, na terenie całego rezerwatu. 
Carex silvatica H u d s. Trafia się we wschodniej części rezerwatu. 
Carex acutiform.is E h r h. Dość rzadka, w łęgu otaczającym rezer- 
wat. 


Rodzina: Gramineae 


Phalaris arundinac:ea L. Przy rowie na skraju rezerwatu. 
Milium effusum. L. Pospolita w całym rezerwaCie. 
Calamagrostis canescens (Web.) R o t h. Częsty, w łęgach przylega- 
jących do rezerwatu. 
Calamagrostis arundinacea (L.) R o t h. Rozproszona, głównie w su- 
chych i prześwietlonych miejscach. 
Deschampsia caespitosa (L.) P. B. Tu i ówdzie w miejscach wilgot- 
nych. 
Phragmites com.m.unis T r i n. Dość rzadka, w łęgach przylegających 
do rezerwatu. 
Melica uniflora R e t z. Rozproszona, w mniejszych i większych sku- 
pieniach. 
Melica nutans L. Dość pospolita na całym terenie. 
Dactylis glomerata L. Na skraju rezerwatu od strony łąki. 
DactylisAschersoniana G r a e b n. Częsta na terenie całego rezer- 
watu. 
Poa annua L. Trafia się przy ś
eżkach. 
Poa nemoralis L. Bardzo pospolita na całym terenie badań. 
Poa trivialis L. Trafia się w łęgach przylegających do rezerwatu.
>>>
2.20 


K. Kępczyl'iski, M. Boiński, M. Ceynowa 


Bromus Benekeni (L a n g e) S y m e. Dość rzadka, w zachodniej 
części rezerwatu. 
Festuca heterophylla L a m. Rozproszona na całym terenie vi zespole 
Galio-Carpinetum. 
Festuca gigantea (L.) V i l L Tu i ówdzie, zwłaszcza w miej,scach wil- 
gotnych. 
Brachypodium pinnatum (L.) P. B. Rzadka, w miejscach suchych 
i prześwietlonych w południowo-zachodniej części rezerwatu. 
Agropyron caninum (L.) P. B. Pospolity w łęgach otaczających rezer- 
wat. 
Elymus europaeus L. Bardzo rzadka, w miejscach prześwietlonych. 


Rodzina: Orchidaceae 


Cephalanthera rubra (L.) R i c h. Trafia się w lasach przylegających 
do rezerwatu. 
Neottia nidus-avis (L.) R i c h. Rozproszony na terenie całego rezer- 
watu. 


IV. CHARAKTERYSTYKA FITOSOCJOLOGICZNA REZERWATU 


Na terenie rezerwatu Wąwelnowyróżniono następujące zespoły: 
A. Galio-Carpinetum T r a c z y k 1962, B. Melico-Fagetum K n ap p 
1942, C. Fraxino
Ulmetum (T x. apud L o h m. 1952) O b e r d o r f e r 
1953. Ponadto z otuliny rezerwatu opisano D. Circaeo-Alnetum O b e r- 
d o r f e r 1953. ' ' 


T a b e l a 2 - T ab e 11 e 2 
Przynależność wyżej wymienianych zespałów da wyższych jednosItek 
fitasocjalogicznych 
Angehorigkeit der Assoziatianen zu hoheren phytosaziologischen Einheiten 


Klasa 
Klasse 


Rząd 
Ordnung 


Związek 
Verband 


Zespół 
Assaziation 


Popnletalia B r.- 
-B 1. 1931 


L-llno-Ulmion 
Oberd.1953 


1. Circaeo-Alnetum 
O b er d. 1953 
2. Fraxino- Ulrnet1
m (T x. 
apud L a h m. 1952) 
O b er d. 1953 
3. Gali.o-Ca'rpinetum T r a- 
c z y k 1962 
4. M elico-Fagetum 
Knapp 1942 


Querco-Fagetea 
B r.-B l et V l i e- 
g er 1937 


Fagetalia (P a wł. 
1928 n.p.) 
'I' x. et D i e- 
m a n t 1936 


Carpinion betuli 
O b e r d. 1953 " 
,Fagion P a w ł. 
1928
>>>
Stasunki Ilorystyczno-fitasocjolagiczne 


221 


A. Zespół Galio-Carpinetum T r a c z y k 1962 
W skład zespołu grądowego w Wąwelnie v:rchodzi szereg gatunków 
uznawanych przez T r a c z y k a (1962) za charakterystyczne i wyróż- 
niające zachodnio-europejski zespół Galio-Carpinetum. W związku z tym 
zbiorowisko to przydzielono do tego zespołu, a nie potraktowano jako 
szeroko pojętą asocjację Querco-Carpinetum mediol}uropaeum T x. 1936. 
Opisywany zespół wykształca się tu w dwóch podzespołach: a) Galio- 
-Carpinetum typieum, b) Galio-Carpinetum stachyetosum. 
a. Galio-Carpinetum typicum zajmuje wśród zbiorowisk rezerwatu 
Wąwelno największą powierzchnię. Rozwija się na stosunkowo suchych, 
najbardziej wyniesionych miejscach pagórka. Gleby jego należą do typu 
gleb brunatnych. W celu poznania stosunków glebowych tego zbiorowiska 
wykonano dwa profile glebowe, z których pobrano próbki do ściślejszych 
analiz laboratoryjnych. 
Pierwszy profil wykopany został w płacie brekinii, na wyniesieniu we . 
wschodniej części rezerwatu. Układ i charakter warstw tego profilu 
przedstawia się następująco: 


0- 15 cm - warstwa próchniczna o żabarwieniu czarnabrązowym, 
15- 35 cm - szarobiała warstwa z małą ilością próchnicy (glina lekka, silnie 
spiaszczona), 
35-110 cm - glina o częrwonob:runatnym zabarwieniu, 
110--120 cm - warSitwa słabo. gliniastego, różnoziarnistego piasku z dużą ilaścią 
tlenków żelazowych, 
120-140 crn - utwór węglanawy warstwowany na przemian z mułkiem, 
140-170 cm - utwór węglanowy z bardzO' licznymi głazikami i konkrecjami CaCO
. 
W profilu tym zaznacza się pewne oglejenie odpowierzchniowe. Od- 
czyn w górnych warstwach jest kwaśny, a w głębszych zasadowy. War- 
stwa węglanowa na głębokości 125 cm stanowi tu wyrażną zaporę dla 
wielu korzeni. 
Układ warstw drugiego profilu, w płacie podzespołu Galio-Carpine- 
tum typieum, w zachodniej części rezerwatu przedstawia się następująco: 
0- 1 cm - cienka warstwa razkładającej się ściółki lipowo-dębowej, 
1- 15 cm - szara warstwa próchniczna, silnie przerośnięta knrzeniami, 
15- 30 cm - szarabrunatna warstwa przejściawa, 
30- 80 cm - żółtobrunatna glina z śladami odgórnego aglejenia, 
80-100 cm - utwór Wapnisty z licznymi gła'zikami a średnicy dochadzącej da 
5 cm, 
100-150 cm - glina średnia z licznymi konkrecjami wapiennymi (wapń przechodzi 
zaciekami z górnej warstwy) i żelazistymi, 
150-180 cm - piasek gliniasty z licznymi kankrecjami żelazistymi i głazikami. 
Odczyn gleby w powierzchniowych warstwach tego profilu jest bar- 
dziej kwaśny niż w profilu pierwszym; w głęhsilych warstwach wartości 
pH układają się jednak w obu profilach bardzo podobnie. Zarówno w jed-
>>>
222 


K. Kępczynski,M. Bainski, M. Ceynowa 


nym, jak i w drugim przebadanym profilu w głębszych warstwach wystę- 
puje dość duża ilość CaCOg. Skład mechaniczny gleby opisanych profi- 
lów oraz niektóre własności fizyczne przedstawia tabela 3. 
N a wyżej opisanym typie gleby rozwinęło się czterowarstwowe zbio- 
rowisko leśne. Drzewostan jego ma charakter dwuwarstwowy. W górnej 
warstwie dominUje w niektórych płatach Quercus robur, Populus tremula, 
Betula verrucosa, w innych zaś Quercus sessilis i Tilia cordata. Poza tym 
w warstwie tej trafia się również Sorbus torminalis, Carpinus betulus 
i Acer platanoides. Warstwę niższą drzewostanu tworzy zwykle Tilia cor- 
data (fot. 3) i Sorbus torminalis. . 
W podszyciu dominuje najczęściej podrost lipy, rzadziej buka, jesio- 
nu, graba i brekinii. Prócz tego wy,stępują tu rQwnieżkrzewy leszczyny. 
Ogólne pokrycie krzewów waha się w szerokich granicach (od 10-50'01'0). 
W dość dobrze rozwiniętym runie panują Stellaria holostea, Hepatica 


Tabela 3 
Wyniki niektórych analiz gleb w płatach 
Ergebnisse einiger Bodenanalysen im 


Zawartaść frakcji w % 
Głębokość Fraktianinhalt in % 
Nr w cm 1,0-/ 0,5- 0,02 
praf. Tiefe Części 0,25 - 0,1- 0,05- 
in cm szkielet. w % 0,5 I 0,25 0,1 0,05 0,02 
Skelet in % mm mm mm mm mm mm 
8 3,5 7,00 16,25 22,75 15 14 25 
25 1,17 4,55 14,50 26,75 15 21 18 
50 - 2,25 4,00 11,75 17 17 54 
I 
92 6,79 9,75 25,50 21,75 13 6 24 
120 4,9 4,75 14,25 23,00 11 11 36 
160 10,64 11,75 26,75 35,05 14 1 11 
5 - 7,92 19,05 23,03 12 21 8 
25 6,0 5,35 14,43 29,22 18 12 21 
II 70 5,06 4,83 21,99 10,18 20 10 33 
120 6,94 7,69 33,44 41,87 8 2 7 
135 - 4,20 5,88 10,92 10 13 56 
160 10,11 5,38 8,65 12,97 13 13 47
>>>
Stasunki Ilorystyczno-fitosocjalagiczne 


223 


nobilis, Asperula odorata, Poa nemoralis, Milium effusum, Anemone ra- 
nunculoides, Lathyrus vernus i Anemone nemorosa. W warstwie mchów 
najczęściej występuje Atrichum undulatum. 
b. Galio-Carpinetum stachyetosum zajmuje niewielką powierzchnię 
w północnej części rezerwatu, na pograniczu grądu typowego i łęgu. Roz- 
wija się na glebach żyznych o dość dużej zawartoś
i próchnicy, w miej- 
scach obniżonych i stosunkowo wilgotnych. Miąższość poziomu próch- 
nicznego dochodzi tu niejednokrotnie do 50 cm. 
Warstwę drzew opisywanego fragmentu podzespołu Galio-Carpine- 
tum stachyetosum buduje głównie: Fraxinus excelsior i Tilia cordata. Nie- 
wielką domieszkę stanowi Quercus robur. Wysokość drzew dochodzi tu 
do 20 m, wiek 75 lat. 
W podszyciu panuje również Tilia cordata i Fraxinus excelsior. Runo 
tego podzespołu jest bardzo bujne. Zwykle Qsiąga pełne (1000/0) pokry- 


- Tabele 3 
zespału Galio-Carpinetum t'Ypic1lm 
Galio-Carpinetum typicum A s s. 


Gatunek gleby pH llaśc Strata na ża- 
wg klasyfikacji CaC0 3 rzeniu w temp. 
PTG (1959) w% 550°C w % 
Badenart nach der w KCL w H 2 0 Inhalt Gliihverlus 
Klassifikatian CaC0 3 in % 
P. T. G. 1959 in % I 
glina lekka, silnie 
sp
astlczona, pylasta 3,9' 4,8 -. 7,59 
piasek gliniasty 3,75 4,75 2,21 
mocny, pylasty - 
glina ciężka, pylas,ta 5,7 6,9 - 2,99 
glina lekka, 7,5 7,7 18,21 1,80 
silnie spiaszczona 
glina średnia 7,5 7,65 8,97 1,47 
piasek gliniasty, 7,5 7,6 9,76 0,73 
lekki 
piasek słabo gliniasty, 5,5 6,1 5,04 
pylasty - 
, glina lekka, silnie 
spiaszczana, pylasta 4,3 5,1 - 1,71 
glina lekka 4,2 5,5 2,23 
słabo spiaszczona - 
piasek słabo 7,4 7,5 8,04 0,91 
, gliniasty 
glina ciężka 7.,6 7,7 23,49 3,11 
glina średnia, pylasta 7,55 7,7 16,49 1,97
>>>
224 


K. Kępczyński, M. BOiński, M. Ceynawa 


cie. Największą rolę odgrywają w nim następujące gatunki: Stachys sil- 
vatica, Stellaria holostea, Anemone nemorosa, A. ranunculoides. Ponadto 
dość często można tu spotkać takie gatunki, jak Ficaria verna, Pul'mo- 
naria obscura, Geum urbanum, Viola mirabilis, Arctium nemorosa, 
Adoxa moschatellina i Polygonatum multiflorum. 
Dość dobrze rozwiniętą warstwę mchów tworzą: Eurhynchium Swartzii, 
Atrichum undulatum i Mnium undulatum. 
Dokładny skład florystyczny omawianego podzespołu ilustruje zdjęcie' 
10 tabl. 4. 
Największą wartość systematyczną osiąga tu, jak widać z wyżej przy- 
toczonej tabeli, grupa gatunków klasy Querco-Fagetea. Dość dużą war- 
tość ma również grupa gatunków rzędu Fagetalia i związku Carpinion, co 
przemawia za słusznością zaszeregowania płatów danego zbiorowiska do 
zespołu grądowego, tym bardziej że udział obserwowanych tu gatunków 
łęgowych ze związku Alno- Ulmion jest stosunkowo niewielki. 


Fot. 3. Fragment rezerwa- 
tu (lipa odroślowa) 
Fat. 3. Ein Fragment. des 
Naturschutzgebietes. Linde 
aus Wurzelstecklingen
>>>
Tabela 4 - Tabele ł 
Zespół Galio-Carpinetum T r a c z y k 1912 - Galio-Carpinetum A ss. '1' r a c z y k 1962 


, , 


Nr zdjęcia 
Nr der Aufnahme 
Data 
- Datum 
Zwarcie warstwy al w °l, 
Schichtdeckung a2 Ufo 
Zwarcie warstwy b w 0J0 
Schichtdeckung 
Zwarcie warstwy 
(
 wOlo 
Schichtdeckung 
Zwarcie warstwy 
d wOlo 
Schichtdeckung 
Powierzchnia zdjęcia 
Aufnahmef1ache mi 
IloŚĆ gat. w zdjęciu 
Artenzahl in der Wegetationsaufnahme 


,- 


Gatunki charakterystyczne j wyróżniające zespołu oraz 
związku Carpinion betuli 
Charakterarten und Trenarten fur AssoziatiO'n und Verband 
Carpinion bet'Uli 
TUia cordata al 
" " 82 
b 


""'i 


c 



 . 


Carpinus betulus al 
" " a
 
b 


.. 


.. 


, 
#.., 
, 


" " c 
SteUarta holvstea 
Lath'Uru8 niger 
Dact'Ultś Aschersoniana 
Ranunculus auricomus co U... 
Festuca heteroph'Ull a 
Campanula persicifol ia 
Lathraea squamaria 



t; I 


,t- 
, 


" 
. . 


Gatunki charakterystyczne 
związku Alno-Ulmioo 
Charakterarten des Verbandes Alno-Ulmion 
Ulmus campestris b 


c 
c 


Rubus caesius 
Stachys silvatica 
Festuca gigantea 
AgroP'Uron caninum 
Mnium undulatum d 
Eurhllnchittm Swartzti 


d 


Gatunki charakterystyczne rzędu Fagetalia 
Charakterarten der Ordnung Fagetalia 


Fagus silvatica al 
b 


" " c 
H epatica nobilis 
Milium effUBUm 
Lath'Urus vemus 
Asperula odorata 
Adoxa moschateUina 
Pol'Ugonatum, multiflorum 
Carex digitata 
Ph'Uteuma sJ'icatum 
Galeobdolon luteum 
Atrichum undulatum d 


1 2 3 I 4 5 6 7 8 I 9 1 10 
\ 26 VI 1 23 VI \ 27 VII \ 27 VII \ 27 VII127 VII 1 27 VII 1 27 VII I 26 V \ 23 VI 
1965 1965' 1964 1964 1964 11964 1964 1964 1965 1965 
\ :
I :
I 
ol :
I ::\ 
51 :
I 90 1 ::1 
O 
I 10 I 35 1 10 I 20 I 10 I 50 I 10 I 50 l 20 I 20 
I 
I 
I 001 
I 
I 
I 001 001 
I 
 
I - I 25 1 10 I 10 I 25 1 - I zn l zn I 25\ 30 
I
I
\
I
I
I
I
I
I
I
 
I .001 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
 


U 
2.2 
1.2 
+ 
1.2 


1.2 
1.2 
+.2 


+.2 


+ 
+ 
. . 2.3 . 1.2 + . 
2.3 1.2 1.3 2.2 +2 +2 +2 +2 
(8,10).. Actcu!G apiCGta (6) MtlCelts muralU (1) Daphne 


2.2 
3.2 
3.2 
+ 


+ 
1.2 
+ 
1.2 
+ 
1.2 
+ 


+ 
1.2 
1.2 
+.2 
+ 
+,2 


+ 


+.2 
+ 


3.3 


1.1 
2.2 
1.2 
+ 
+'2 
2.2 
+ 


+ 
2.2 
+.2 
2.2 
3.3 
+ 
'+ 


1.1 


+ 


1.2 



- 
ł
"*... o:. ., 


Qatunki lipąradyczne: 
Sporadische Arten 


'Campanula trache
u
 (l, 2
 Vicla eilvatica 
mesereum 9. 10). Neotia nidus-avis (8) 


" Ił C 
P
scommunis 
 
Poa ttemoralis c 
Anemone ranunculoides 
Anemane nemorosa 
Pulinonarła obscura 
Moehringia trinervia 
Aegopodium PO
f17'aria 
Parb quadrifolia 
lIfelica nutam 
Thalictrum aquilegiifolium 
Geum urbanum 
Viola silvestris 
Viola mirabilis 
Ficarła vema 
Evonvmw europaea c 
I 
Gatu,nld sporadyczne: Primulo o/fiCitłaJN (r,8), Jtat&uacul.. Ionugłnosus (2, 10), 
SporacUlChe Arten noli-tangere (1; 10), CTotaegus monogl/f&a (3) 


;:'ł! 
J 

 


Gatunki charakterystyczne krasy Querco-Fagetea 
Chara1ćterarten der Klasse Querco-Fagetea 



.: 



ł

 


f;- :
 
:,-'t 
ł," , 
};ł . 
. 
.: 


Fraxinus excelsior 


al 
ił2 
b 


Ił " 


" " 



 ," 


" " 
Acer platanoides 
Acer platanoide. 
Sorbus tormtnalis 


c 
al 
c 
al 
iłl 
b 


.I'" 
..."'1 4 


I.
A. 
.... 
fr,', 


" " 


.. ,. 


" " 


c 
b 


C01"'UIUB avdlana 


,. 


,Gatunki towarzyszące 
;
r;".'
;"';'.t1,'
7"" ',
 -, - Ji3eaJ.fi'tW_ "'_7 0 -""''''-'-- ,,- 
.. . ;, 
_.'


'JoV";" 


, I 


+ 
2.2 


2.2 1.1 
1.1 . 
+ . 
+ + 


+ 


2.3 
+.2 


2.2 
+ 
+ 
1.2 
2.3 
+ 
...2 
+.2 


1.2 
+ 
2.2 
2.2 
+'2 
+'2 
+ 
1.2 
1.2 
+ 
+ 
1.2 
+.2 


+ 


Populus_t1'emula a1 
c 
al 
KI 
b 



.
 -
. -
. .

':,"1\ 

 -
 «

:/, ji 
, . 1.1 
+ 
3.2 
1.1 
1.2 
1.1 


.. 


Quercus sesBilia 


.. 


.. 


.. 


" 


c 


'I, .. 
QuercUB robur 81 
" " 1ł2 
" " c 
Betula ve'iTucosa 'al 
., " 82 
lIfa;anthemum btfolłum 
Convalearia mołali. 
Viola Rł'Vinłana 
CalclmaQroatis arundinacea 
S01"bu. a.ucuparła 
Luzula płlO$a 
Vrtica dioica 
Campanula rapunouloide. 
Allłat'ia of1tciwis 
VerOt&łca chamaedt'tls 

na cammunłB 
FragariQ. t7e.ca 
Polt1goRatum oJ/icłnale 
Pteridium aquilinum 


.J

';; 
.

:(.. 
:.
" 
.o,, , 



:
#,l
 - ./ 
J;;}l 


.


c. '" 
t:

 ;-: 



 ,
 
.
ir_ 
i 


-1',.;,.., 

 
:" Gatunki sporadyczne: 
'
h 
. ,,
,', -. . Sporadische Arten 
"o; - 
"",' .' 
.J;*-. , 
:
;- . 

'
;,:; 


". 
 / 


. . 
. . 
. 1.1 
. . 
U + 
+ + 
. t +2 
. +.2 
+ . 
. + 
( + . 
+ +. 
1.2 + 
+ . 
+ . 
+ . . 
. . 
. . 


/ 


. , 


;


. 


'
'.:i

- :
..ł,":j.' 
r.':'-:b, t. I- ",
... ol.......'. --7
ł'" "
,,;'\:
... :"

 
 '\
.-'7". ---ł - -- -- 
U 1.1 i.l . 1.1 . . } III 
'. . + + . . + . . 
3.2 3.2 3.2 2.2 . . . . I 
. . 1.1 . . . . . 
. . . . . . . . Ul 
+ + . + . . . . 
. . . 2.2 3.4 2.2 2.1 1.1 } 
. . . . 1.1 . . . III 
. rx . . + + + . . 
1.2 ' 1.1 .1.1 . 1.1. . . 1.2 } 
IV 
. . . . . . 1.1 . 
+ 1.2 + 1.2 1.2 1.1 + + V 
1.2 1.2 + 1.2 2.2 + "1.1 + V 
+ + 1.2 + + + +'2 . V 
+'2 +'2 + + + + . . IV 
+ . +. + . + + III 
. + . . + + .. . II 
+ . . . . + +.2 II 
. . . . . + . . II 
. + . . . ) . . II 
+ . . + . . . + II 
+ + . . . . . . II 
+ . . . . . . - + II 
+ . . . + + . II 
+ . . . . . + + II 


3.2 


1.2 
3.2 
+ 


3.2 


3:3 I 
1.1 
2.2 
} 
I 
} 


+ 


1.2 
1.1 
2.2 
1.1 
+.2 
1.2 
+ 
+ 


u 


... 
u 

 
'Ci! 
.... 
UJ 
 
ClI 

.w 
... III 
Co .... 
.si 
CI) CI) 


I 
I 


V 


IV 


2.2 


4.3 


V 
IV 
III 
III 
II 
II 
I 


III 
II 
I 
I 
I 
IV 
I 


\ 


v 
-u, 
V 
V 
V 
V 
IV 
IV, 
III 
II 
V 


1.1 
3.3 
2.l 
+ 


2.3 
3.2 
2.1 
+ 


1.1 
1.1 
+ 


2.1 


V 


V 


III 


II 
II 
V 
V 
V 
V 
IV 
IV 
IV 
IV 
III 
III 
II 
II 
II 
II 


, , 



 


;, 
. -.0.;, 


,. 1. " 
 


" 
; ,r
 


A
 



. 


, ',' 
 


I . J:
 


Geranium Robertianum (2,3), Rubu. saxatłlia (10), Vicia dumetcWum (2,10). Arctium nemarosum (10), Stellarła 
media (2,10). Deschapsła caespitosa (7,10), Lu.zulo multł.flora (1). llłeracłum.I4ba.Udvm (21, Chaeroph'Ullum te- 
mulum (1),Galłum aparine (Ił. Rubu. idaeu. (3). Boliclago virga-aurea (9). Geum rivołe (IQ), RanuftCUlu. 
rep8n' (Id), Htlpencum maculatum (10), lIfentha loru1łfolia (10), ctr.m ,cleraceum (IO),LłstImachła vu1ga.riB 
(10), EquiBetum poluBtre (10). 


.,1;::
.i 


.v:;o.. . 


3.3 
+ 
2.2 


1.2 
+ 


1.2 
+ 


+ 
3.3 
1.1 
+2 
+ 
+'2 
+ 


+ 
2.2 
+ 
+'2 
+ 
+ 


1.1 
+ 
3.2 


2.2 
+2 
+ 
2.2 
+ 


2.2 


+ 
3.2 
+ 
+2 


3.3 
1.1 


2.2 
1.1 
+,2 
+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


.. 


. 
+ 
+ 


+2 \ 
+ I 
+-2 
2.2 
+'2 
+.2 
+2 
2.3 


+ 


+ 


+.2 


+ 


+ 


+ 


1.2 


2.l 
1.1 
+ 
2.2 
1.2 
1.1 
2.2 
1.2 


3.2 


2.2 
+ 
+ 
1.2 
1.2 
1.1 
1.3 
+.2 
2.1 
+ 


1.2 
+ 
2.2 
1.2 
1.1 
2.3 


2.2 
2.2 
1.1 
1.2 
+ 
2.2 
1.2 


1.2 
1.2 
+.2 
+ 
1.2 
+ 
+ 
I:: 


+ 
1.2 
+'2 
1.1 
+.2 
+ 
1.2 


+ 
2.2 
1.2 
+ 
2.3 
+ 


+ 
2.2 
1.2 
1.2 
2.2 
+ 
+ 
+.2 
+ 


+ 
"+.2 
+ 


1.2 


1.1 
1.1 


2.2 


2.1 


+ 
1.1 


1.1 


1.1 


2.2 
1.1 
2.2 
1.1 


+ ,+ 


+ 


2.1 


1.1 
1.1 


+ 


+ 
2.2 
1.1 


1.1 


2.2 . 


1.1 


1.2 


1.1 
+ 
+ 


2.2 
2.l 
+'2 


.. 


+ 
1.1 
2.2 
1.1 
1.1 
+ 
+ 
+ 
+ 
+.2 


3.2 
2.2 
1.
 
1.2 
+.2 
+'2 
+ 
+ 
+'2 


2.2 
1.2 
+ 
+ 


1.1 
2.2 
+ 
1.2 
+ 


2.2 
2.2 
+ 
1.1 
+'2 


2.2 
1.1 
1.1 
+ 
+ 
+ 


2.2 
1.1 
+ 
+ 
+ 


+ 


+ 


+ 
+ 
+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 


+ 
+.2 
+ 


4 
1.1 


1-2 
t I: 
 I 
 
Scrophularia ł&odosa (9',10), lmpatłens 


1.1 
+ 
3.2 


+ 


:


 
, 
. Ą"., 



 . 
.-' L¥:. 

 :

 



. Al. 
. ' . 
, .:t 
" 



.

:.
>>>
Stosunki florystyczno-fitosocjolagiczne 


225 


Tabela 5 - Tabel1e 5 


Struktura systematyczna zespołu Galio-Carpinetum 
wykształcanego w rezerwacie Wąwelna 
Systematische Struktur der Galio-.Carpinetum 
Assoziation in N8!turschutzgebiete Wąwelno 


Grupa gatunków 
Artengruppe 


z 


g , G I S 


D 


Zw. Carpinion betu li 9 56 13,2 61,1 8,07 
Zw. L-llno-Ulmion 7 23 5,4 35,7 1,93 
Rz. Fagetalia 17 106 25,0 62,3 15,62 
KI. Querco-Fagetea 24 152 35,9 63,3 22,73 
Tawarzyszące 37 137 32,4 37,0 11,99 
Begleiter 


z = liczba: gatunków danej grupy (Artenzahl der betreffenden 
Gruppe) 
g = suma wystąpień w tabeli gatunków danej grupy (Artensum- 
me in der Tabelle betreffendergruppe) 
G - udział zbiorowy danej grupy (Gruppenanteil) 
S = przeciętna stałość grupy (druchschnittliche Gruppenstetig- 
keit) 
D = wartość systematyczna grupy (system"tischer Gruppenwert) 


R Zespół Melico-Fagetum K n a p p 1942 


W półnacna-zachadniej części rezerwatu Wąwelno wykształcił siię nie- 
wielki płat zbiorowiska, dającego. się identyfikować jaka zespół Melico- 
Fagetum. Skład florystyczny pawyższega płatu przedstawia zdjęcie 1 
tabeli 6. 
Zbiarawiska ta różni się wyraźnie ad zespału Galio-Carpinetum i in. 
nych asacjacji spatykanych na terenie rezerwatu. Szczególnie wyraźne 
różnice pamiędzy apisy\wanym fragmentem zespołu _ Melico-Fagetum 
a innymi zbiorawiskami rezerwatu Wąwelna zaznaczają się w budawie 
i w składzie flarystycznym runa. W przeciwieństwie da innych zbiarowisk 
razwiniętych na terenie,rezerwatu Wąwelno, w bujnym i zwartym runie 
apisywanego płatu panuje przede w:szystkim Melica uniflora - gatunek 
charakterystyczny dla zespołu Melico-Fagetum. Obak - niej nie brak tu 
również takich gatunków jak: Elymus europaeus, N eotia nidus-avis, i in- 
nych raślin związanych ze zbiorawiskami bukawymi. W przeciwieństwie 
da runa drzewastan tego zbiarowiska różni się wyraźnie ad dotychczas 
apisywanych typawych płatów zespału Melico-Fagetum z innych tere- 
nów Polski - (T ok ar z 1961, C e liń ski 1962, Kęp czy ń s ki 
1965), gdzie w warstwie drzew panuje buk. Przy;czynił się jednak da tego 
niewątpliwie czławiek. 


15 - Biologia X
>>>
Tabela 6 - Tabele 6 
Zespół Melico-Fagetum K n a p p 1942 - MeHco-Fagetum Ass. K n a p p 1942 
Nr zdjęcia - Nr der Aufnahme 
Data - Datum 
Zwarcie warstwy at - Schichtdeckung at 
Zwarcie warstwy a2 - Schichtdeckung a2 
Zwarcie warstwy b - Schichtdeckung b 
Zwarcie warstwy c - Schichtdeckung c 


l 2 
23' VI 1965 15 vII 1965 
80% 90% 
45% - 
40% - 
100% 90% 
400 400 


Pawierzchnia zdjęcia w m 2 - Aufnahmenflache inm 2 


, Gatunki charakterystyczne zespołu 
Charakterarten der Assaziatian 
M etica uniflora 
Elymus europaeus 
Gatunki charakterystyczne związku Fagion 
C'harakterarten des Verbandes Fagion 
Fagus silvatica at 
"" a2 
,,
, c 
Acer pseudoplatanus c 
N eotia nidus-avis 
Asperula odorata 
Sanicula europaea 
Gatunki charakterystyczne rzędu Fagetalia 
Charakterarten der Ordnung Fagetalia 
Tilia cordata b 
Carpinus betulus b 
Daphne mezereum c 
Hepatica nobiHs 
MiHum effusum 
SteUaria holostea 
Dactylis Aschersoniana 
Polygonatum multiflolJ"um 
Galeobdolon luteum 
Equisetum pratense 
Adoxa moschateLlina 
Campanulatrachelium 
Carex digitata 
Dry.opteris fHix-mas 
Lathyrus niger 
Ranunculus auricomus 
Atrichuum undulatum d 


4.3 
+) 


1.1 
1.1 
+2 


+ 
1.2 
+ 


2.2 


+ 
2.2 
1.2 
1.2 
+ 
+ 


+ 


+ 
+ 
3.2 


G!IItunki charakterystyczne klasy Querco-Fagetea 
Charakterarten der Klasse Querco-Fagetea 
Fraxinus excelsior at 
" " a.2 


3.3 
1.1 


3.2 
+ 


5.5 


2.2 
+ 


2.2 


,1.1 
+ 
2.2 
1.2 
1.1 
2.2 
+ 
1.1 
1.1 
+ 


+2 
+2 


1.1
>>>
Nr zdjęcia - Nr der Aufn.ahme 
Data - Datum 
Zwarcie warstwy al - Schichtdeckung al 
Zwarcie warstwy a2 - Schichtdeckung a2 
Zwarcie warstwy b - Schichtdeckung b 
Zwarcie warstwy c - Schichtdeckung c 
Powie
chnia zdjęcia w m 2 - Aufnahmenflii:che in mI 


c. d. tab. 6 
1 2 
23 VI 1965 15 VII 1965 
80% 90% 
45% - 
40% - 
100% 90% 
-- 
4CO 400 


3.3 
2.1 
2.1 
+ 
2.2 
2.1 
1.2 + 
, 1.2 + 
+ + 
1.2 
+ 


Fraxinus excelsior b 


1.1 
2.2 
1.1 
+ 
+ 
1.2 
1.2 
+ 
2.2 
3.2 
2.2 
1.2 
1.1 
1.2 
I + 
+ 
+ 
+ 
1.2 
+-2 
+ 


" " C 
Pirus communis a 
Acer platanoides c 
Ulmus scabra c 
Ulmus campestris c 
Corylus avellana b 
Crataegus oxyacantha b 
Anemone nemorosa 
Poa nemoralis 
Pulmonaria abscura 
Aegopodium podagraria 
Geurn urbanurn 
Stachys silvatica 
Anemone ranunculoides 
Violasilvestris 
Scrophularia nodosa 
Paris quadrifolia 
Festuca gigantea 
Ranunculus lanuginosus 
Viola mirabilis 
Bromus Benekeni 
Ficaria verna 
Melica nutans 
Moehringia trinervia 


Gatunki towarzyszące 
Begleiter 


Quercus sessilis 


al 
a2 
b 


" " 


,) " 


"robur c 
Betula verrucosa al 
" " a2 
Majanthemum bifoli'um 
Viola Riviniana 
Urtica dioica 
Canvallaria majalis 
Alliaria officinalis 


+ 
+' 
+ 
1.1 


2.2 
1.2 
1.1 
1.1 
1.1 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
1.2 
1.2 


+ 


+-2
>>>
228 


K. Kępczyński, M. BOiński, M. Ceynowa 


c. d. tab. 6 


Nr zdjęcia 
 Nr der Aufnahme 1 2 
Data - Datum 23 VI 1966 15 VII 1965 
80% ' ._u._ 
Zwarcie warstwy al - Schichtdeckung al 90% 
Zwarcie warstwY,a2 - Schichtdeckung a2 46% - 
Zwarcie WM'stwy b - Schichtdeckung b 40% - 
Zwarcie warstwy c - Schichtdeckung c 100% 90% 
,- 
Powierzchnia zdjęcia w m 2 - AufnahmenfHic'he in m21 400 400 
Arctium nemorosum + 
Fragaria vesca + 
Galebpsis pubescens + 
Galium aparine + 
Geranium RO'bertianum + 
Hypericum maculatum + 
Veronica chamaedrys + 
Vicia dumetorum + 
-, 


Miejsca starych, uschniętych okazów buka zajmuje tu dziś głównie 
Fraxinus excels.ior i Quercus sessilis. Buk natomiast tworzy jedynie nie- 
wielką domieszkę drzewostanu. Niemniej jednak stos:unkowo duża ilość 
siewek wskazuje na dobre warunki odnawiania się buka w tym zbioro- 
wisku. 
W podszyciu obok buka występują również dość częstO': Quercus ses- 
silis, Tilia cordata i Fraxinus excelsior, ponadto pojawia się: Corylus avel- 
lana i Crataegus oxyacantha. 
Należy przypuszczać, iż gdyby nie daleko idący wpływ gospodarki 
człowieka, opis\ywany płat zespołu zbliżałby, się mewątpliwie w dużym 
stopniu do charakteru gdzieniegdzie jeszcze spoItykanych w okolicach 
W ąwelna, dobrze zachowanych drzewostanów bukowych. 
Zdjęcie 2 tab. 6 reprezentuje jeden z nielicznych płatów stosunkowo 
dobrze zachowanych drzewostanów bukowych w najbliższym otoczeniu 
rezerwatu. 


C. Zespół Fraxi,!"o-Ulmetum (T x. apud. L o h m 1952) O b e r d. 1953 


Zespół Fraxino- Ulinetum wykształcił się na terenie opisywanego re-' 
zerwatu jedynie w północnej i południowo-zachodniej części rezerwatu. 
Skład ilorYSityczny niniejszego zbiorowiska przedstawiony został w m- 
żej przytoczonym zdjęciu fitosocjologicznym, pochodzącyp1 z północno- 
-zachodniej części rezerwatu.
>>>
Stosunki flarystyczna-fitosocjolagiczne 


229 


Zwarcie warstwy drzew al = 80%, a2 = 45 10 /01. Wysokość al = 25 m; 
a2 = 15 m. Zwarcie warstwy krzewów - 351()/0I. Pokrycie roślinnościziel,.. 
nej - 90°/01. Mchów brak. Powierzchnia zdjęcia 300 m 2 . 


Gatunki charakterystyczne związku Alno-Ulmion i rzędu Populetalia 
(Charakterarten des Verbandes Alno- Ulmion und der Ordnung 
Populetalia) 


Ulmus campestris 


" 


al 
a2 


2.1 Ulmus campestris 
3.3 Gagea lutea 


c 


3.2 


Gatunki charakterystyczne klasy Querco-Fagetea 
Charakterarten der Klasse Querco-Fagetea 


Fraxinus excelsior al 4.4 Paris quadrifolia 1.1 
" a2 1.2 SteHaria holostea 1.1 
" " c + Acer platanoides + 
Carpinus bet'lJ;lus b + Aegopodium podagr aria + 
Corylus aveUana b 3.2 Campanula trachelium + 
Evonymus europaea b 1.2 Carex digitata + 
H epatica nobilis 2.2 Dactylis Aschersoniana + 
Anemona nemorosa 2.2 Ficaria verna + 
" ranuncu.loides 1.1 Galeobdolon luteum + 
Cornus sanguinea 1.2 Polygonatum multiflorum + 
Geum urbanum 1.1 Ranunculus auricomus + 
Milium effusum 1.2 Ranunculus lanuginosus + 
M elica nutans 1.2 Viola mirabHis + 
Moehr:ingia trinervia 1.2 Viola Riviniana + 


Ga,tunki towarzyszące - Begleiter 


Convallaria maialis 
Filipendula ulmaria 
Majanthemum bifolium 
Galium aparine 
Arctium nemorosum 
Carex acutiformis 
Chaerophyllum temulum 
Galeopsis pubescens . 
Galium boreale 


+ Geranium Robertianum 
+ Irys pseudoacorus 
1.2 Lysimachia vulgaris 
1.2, Phragmites communis 
+ Quercus robur 
+ Silene inflata 
+ SteHaria media 
+ Vicia dumetorum 
+ 


+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 
+ 


Lista ta wskazuje wyrazme na przeJsclowy charakter opisywanego 
fragmentu zespołu Fraxino- Ulmetum. 
Drzewostan tego zespołu wykształca się tu dwuwarstwowo, przy czym 
w górnej warstwie drzew dominuje najczęściej Fraxinus excelsior, w niż-
>>>
230 


K. Kępczyński, M. Boiński,M. Ceynawa 


szej zaś Ulmus campestris. Warstwę krzewów stanowi Evonyrnus euro- 
paea. 
Do dość bujnie rozwiniętego runa wkraczają częstO' liczne gatunki 
z sąsiedniego ze.społu Galio-Carpinetum, np. Hepatica nobilis, Melica 
nutans i Stellaria holostea. Obok nich rozwijają się jednak również ga- 
tunki łęgowe tego typu, co Gagea lutea i Ficaria verna. 


D. Zespół Circaeo-Alnetum O b er d. 1953 


Zespół Circaeo-Alnetum wykształcił się w otulinie rezerwatu, po pół- 
nocnej jego stronie, na wilgotnych i żyznych glebach typu czarnych gleb 
leśnych. Poziom wody gruntowej wy/stępuje tu na niewielkiej głębokości. 
Niekiedy, zwłaszcza w okresie wiosennym, woda stagpuje na powierzchm 
gleb'y. 
Wyżej wspomniana żyzność glęb wpłynęła na szczególnie bujne wy- 
kształcenie runa opisywanego zespołu. Runo to wykazuje we wszystkich 
płatach budowę wielowarstwową i osiąga prawie zawsze 100'0/0, pokrycia. 
NajwyżSlzą warstwę runa buduje głównie pokrzywa zwyczajna (Urtica 
dioica), niecierpek pospolity (Impatiensnoli-tangere), perz psi (Agropyron 
caninum), trzcina PQspolita (Phragmites communis) i trzcinniklanceto- 
waty (Calamagrostis canescens). W skład niższej, najbogatse:ej gatunkowo 
warstwy wchodzą: turzyca błotna (Carex acutiformis), śmiałek darniowy 
(Deschampsia caespitosa), kuklik zwisły (Geum rivale), bodziszek cuch- 
nący (Geranium Robertianum), tojeść pospolita (Lysimachia vulgaris), 
karbieniec pospO'lity (Lycopus europaeus) i inne. W najniższej trafiają się 
najczęściej: śledzienica skrętolistna (Chrysosplenium alternifolium), to- 
jeść rozesłana (Lysimachia nummularia), ziarnopłon wiosenny, konwaBj- 
ka dwulistna i piżmaczek wiosenny (Adoxa moschatellina). 
Bogata razwiniętą warstwę mchÓw tworzy głównie Mnium undulatum 
i Eurhynchium Swartzii. 
W skład warstwy krzewów, osiągającej dość duże pokrycie (30-40%), 
wchodzi tu najczęściej podrost drzew: Fraxinus excelsior, Alnu,s glutinosa, 
A. incana. W niewielkich ilościach można spotkać krzewy: Frangula alnus 
i Cornus sanguinea. 
Drzewostan zespołu Circaeo-Alnetum jest przeważnie jednowarstwo- 
wy. Budują go głównie: Fraxinus excelsior, Alnus glutinosa, A. incana. 
Pełny skład flarystyczny zespołu Circaeo-Alnetum przed!stawia tab. 7.
>>>
Tabela 7 - Tabelle 7. 
Zespół Circaea-Alnetum O b e r d. 195:3 - Circaeo- Alnetum A s s. O b e r d. 1953 


Nr zdjęcia - Nr der Aufnahme 
Data - Datum 
Zwarcie warstwy a - Schichtdeckung a 
Żwarcie warstwy b - Schichtdeckung b 
Zwarcie warstwy c - Schichtdeckung c 
Zwarcie warstwy d - Schichtdeckung d 
Powierzchnia zdjęcia w m 2 - Aufnahmeflache in. m 2 


Gatunki charakterystyczne zespołu, związku Alno-Ulmion 
i rzędu Populetalia 
Charakterar:ten der Assaziation, des Verbandes Alno- 
-Ulmion und der Ordnung PopuletaHa 


Alnus incana 


a 
b 


.. 


"" c 
Ulm'us campestris b 
Viburn.um opulus 
Impatiens noli-tangere 
Agropyron caninum 
Chrysosplenium alternifolium 
Chaerop'hyllum, hirsutum 
Rubus caesius . 
$tellaria nemorum 
Mnium undulat1lm d 
Eurhynchium Swartzii 


Gatunki charak:terystyczne klasy Qucrco-Fagetea 
Charakterartender Klasse Querco-Fagetea 


Fraxinus excelsior 


a 
b 


" 


" 


c 


Cornus sanguinea b 
Fica-ria verna 
Anemone ranunculoides 
Geum urbanum 
Paris quadrifolia ' 
Ranunculus auricom'us 
SteUaria holostea 
Aegopodium podagr aria 
H epatica nobilis , 
Moehringia trinervia. 
Adoxa moschateHinii" 
Daphne mezereum 
Polygonatum muUiflor-um 
Viola mirabHis 


I l I 2 
I 23 VI 1965 I 23 VI 1965 
I 65 % I 80 % 
I 40 % I 30 % 
I 100 % I 100 % 
I 80 % I 60 % 
I 300 I 300 


3.3 1.1 
.1.2 
+ 
+ 
+ 
4,3 1.1 
+2 1.2 
1.2 +2 
1.1 
+ 
+ 
5.5 2.3 
+2 


2.3 
3.2 
+ 


4.4 
2.2 
1.1 
1.2 
1.2 
1.1 
+ 
+ 
+ 
2.2 
1.2 
1.2 
1.2 


2..
 
+ 
+ 
+ 
+ 


+ 


+ 
+ 
+
>>>
c. d. tab. 7 


_Nr zdjęcia - Nr der Aufnahme 
Data - Datum 
Zwarcie warstwy a - Schichtdeckung a 
Zwarcie warstwy b - Schichtdeckung b 
Zwarcie watl'stWy c - Schichtdeckung c 
Zwarcie warstwy d - Schichtdeckung d 
POWIierzchnia zdjęcia w m 2 - Aufnahmeflliche in mil 


Galtunki charakterystyczne rzędu Molinietalia 
Charakterarten der Ordnung Molinietalia 
Geum rivale 
Deschampsia caespitosa 
Lysimachia vulgaris 
Cirsium olerCzceum 
Cirsium palustre 
Equisetum palustre 
Filipendula ulmaria 


Gatunki tawarzyszące 
Begleiter 


Alnus glutinosa a 
b 
Betula pubescens a 
Frangula alnus b 
Urtica ,dioica 
Geranium Rohertianum 
Galium -aparine 
Irys pseudoacorus 
Calamagrostis canescens 
Carex acutiformis 
Dryopteris spinulosa 
Lycopus europaeus 
Ranunculus repens 
Scutellaria galerieulata 
SteUaria media 
Majanthemum bifolium 
Poa trivialis 
Phragmites cammunis 
AHiaria officinalis 
Carex elongata 
ConvaUaria maialis 
Hypericum maculatum 
Lysimachia nummularia 
Veronica chamaedrys 
Vicia dumetorum 
Mnium sp d 


I -1 I 2 
l 23 VI 1965123 VI 1965 
I 65 % I 80 % ' 
I 40 % 1 30 % 
I 100 % I 100 % 
I 8u % I 60 % 
I 300 I 300 


1.1 
+2 
+ 


2,2 
1.2 
1.1 
+ 
+ 
+ 
+ 


1.1 2.2 
1.1 2.2 
1.1 
+ + 
3.3 2.2 
1.2 3.2 
+ .1.1 
+ 1.1 
+-2 +'2 
+ + 
+-2 +'2 
+ + 
c + +, 
+ + 
+ + 
+ + 
1.2 
1.1 
+ 
+.2 
+ 
+ 
+'2 
+ 
+ 
3.3
>>>
Stosunki f1orystyczno-fitosacjalogiczne 


233 


V. BREKINIA - JEJ ROZMIESZCZENIE I UDZIAŁ W LASACH LEŚNICTWA 
WĄWELNO ZE SZCZEGOLNYM uWZGLĘDNIENIEM REZERWATU 
Brekinia qSliąga w Polsce północno-wschodnią granicę zasięgu. Sta- 
nowiska jej skupiają się głównie nad dołną Wisłą, w dolinie Noteci 
i Warty, w Borach Tucholskich oraz na Śląsku (C o nw e n z t 1895, P a- 
w ł o w s k i 1920, G o e t z 1929, C z u b i ń s k i 1950, S t e c ki 1950, ' 
Sz a f e r 1959, B r o w i c z i G o s t Y ń S k a-J a k u s z e w s k a 1966). 
Według B r o w i c z a i G o Si t Y ń s k i e j-J a k u s z e w s k i e j posiada 
ona w Polsce około 166 stanowisk, przy czym ilość jej na poszczególnych 
stanowiskach jest na ogół niewielka, średnio wynosi 40-60 okazów. Naj- 
częściej spotykamy ją w -terenach pagórkowatych, na żyznych, gliniasto- 
-piaszczystych glebach o dobrej aeracji. W chodzi zwykle w skład miesza- 
nych lasów liściastych. Rzadziej trafia się w zaroślach i na nasłonecznio- 
'n.ych zboczach. . 
. Na terenie opisywanego rezerwatu przywiązuje slię wyraźnie do naj- 
bardziej wyniesionych miejsc, zajętych przez zespół Galio-Carpinetum. 
W czasie badań przeprowadzonych w 1965 r. na terenie rezerwatu Wą- 
welno stwierdzono obecność: 
23 - żywych brekinii o wysokości 5-15 m, 
4 - martwe drzewa brekinii, 
13 - żywych krzewów brekinii (o' wysokości 50 cm - 5 m), w tym 
6 zasychających, 
3 - martwe krzewy, 
4258 - odrośli brekinii o wysokości nie przekraczającej 50 cm. 
Średnica pnia poszczególnych okazów drzew i krzewów brekinii na 
wysokości pierśnicy (1,50 m) przedstawia się następująco: 


u żywych drzew 


nr koL średnica nr koL średnica 
1 35,0 cm 13 10,5 cm 
2 28,5 cm 14 10,0 cm 
3 28,5 cm 15 10,0 cm 
4 28,5 cm 16 9,0 cm 
5 27,0 cm 17 8,5 cm 
6 26,5 cm 18 8,0 cm' 
7 22,0 cm 19 6,0 cm 
8 17,0 cm 20 5,0 cm 
9 16,0 cm 21 5,0 cm 
10 12,0 cm 22 ,5,0 cm 
11 12,0 cm 23 4,0 cm 
12 10,5 cm
>>>
234 


K. KęPCZY11Ski, M. Bah1ski, M. Ceynawa 


u martwych drzew 


nr kol. 
1 
2 


średnica 
14,0 cm 
12,0 cm 


nr k9L 
3 
4 


średnica 
9,0 cm 
3,5 cm 


u żywych krzewów. 


1 
2 
3 
4 
5 
6 
7 


2,5 cm 8 
2,5 cm 9 
2,0 cm 10 
2,0 cm 11 
1;5 cm 12 
1,5 cm 13 
1,5 cm 
u martwych krzewów 
2,5 cm 3 
1,5 cm 


1,5 cm 
1,5 cm 
1,0 cm 
1,0 cm 
1,0 cm 
1,0 cm 


1 
2 


1,5 cm 


i.-

-' 



at. 4. Brekinia (w ogrodzeniu) we wschadniej cz.ęści rezerwatu 
Fat. 4. Elsbeere (umzaumt) im astlichen Teił des Naturschutzgebietes
>>>
Stosunki florystyczno-fitosocjolagiczne 


235 


Podczas badań na terenie rezerwatu nie udało się nam odnaleźć żad- 
nych siewek brekinii. Gatunek ten rozmnaża się tu zatem tylko wege- 
tatywnie. Nie zaobserwowano również okazów owocujących. Według re- 
lacji miejscowego leśniczego jedyny owocujący okaz brekinii w okolicach 
Wąwelna znajduje się na miejrscu odsłoniętym poza rezerwatem. 
Rozmieszczenie brekinii na terenie tego rezerwatu jeslt nierównomier- 
ne. Tworzy ona tu głównie cztery większe skupienia - dwa we wschod- 
niej części rezerwatu (fot. 4) i dwa w środkowej p'artii. 


VI. STRUKTURA BIOLOGICZNA DRZEWOSTANU 


W celu poznania struktury drzewostanu i jego naturalnych tendencji 
rozwojowych wyznaczono w rezerwacie trzy trwałe kwadraty o .po- 
wierzchni 625m 2 (25 X 25 m), w których pomierzono wszystkie drzewa 
i krzewy (od 1 cm średnicy). Wyniki pomiarów średnicy drzew zestawiono 
w klasy (co 5 cm). 
Pierwszy kwadrat obejmuje płat lasu z bogatYIm skupieniem brekinii 
we wschodniej części rezerwatu, drugi, w środkowej części, również 
z udziałem brekinii, trzeci bez brekinii, w pobliżu zachodniej granicy 
rezerwatu. 
Strukturę drzewolstanu kwadratu pierwszego ilustruje ryc. 2 oraz 
tab. 8. 
Kwadrat ten obejmuje, jak widać. z załączonej tabeli i wykresu 
(ryc. 2), stosunkowo młody drzewostan, reprezentowany głównie przez 
niewielkie klasy grubości (10-25 cm). Pojedyncze okazy starych drzew 
wskazują; iż dawniej był ta prawdopodobnie las dębowo
lipowy. Quercus 
sessilis reprezentowany jest tu obecnie najliczniej w klasach 10-15 cm, 
natomiast w klasach 35-40 cm występuje tow. pole śmierci, wskazujące 
na to, że pierwotny lars dębowo-lipowy uległ w badanym kwadracie wy- 
cięciu. PozQstawione zostały jedynie pojedyncze stare okazy drzew, po- 
między którymi posadzono później młode siewki dębów: Quercus sessilis 
i Q. robur. Naturalnego odnawiania się dębów w opisywanym pIacie nie 
ob,serwujemy. Lipa natomiast, stanowiąca rownież jeden z głównych 
składników drzewostanu, odnawiała się tu zaws.ze bardzo dobrze. Nieźle 
też odnawia się, dość licznie reprezentowana w niższych klasach grubości, 
brekinia. 
W drzewostanie drugiego kwadratu (rys. 3, tab. 9) największą rolę 
odgrywa dąb bez1s\zypułkowy z klasy 15-30 cm średniCy. Z przebiegu 
jego krzywej sądzić należy, iż gatunek ten został tu również, podobnie 
jak w pierwszym kwadracie, sztucznie wprowadzony przez człowieka. 
Swiadczy o tym zupełny brak odnawiania się dębu. W przeciwieństwie 
do dębu, w płacie tym bardzo dobrze odnawia się lipa. Betula verrucosa,
>>>
. 
. 
. 
. 
, 
. 
. 
, 
. 
. 
. 
. 
. -łł 
. 

 I 
\ , 
\ I 
. 

 I 

 I 
\ I 
. I 
\ I 
000.. \........ 
I .............. ........a..
1. 
.,......... ..._._;....-
...... 


iltliii 
..l1li 


ts 


10 


-15 


10 


5 


5 


10 


15 


20 


000000 lice., plcdanDidef 
...-...- Covpinuo!I betulu, 
.......... Populu
 trem'U/tIl. 
SovlJu.s t(J,,,,in
/i$ 
Tib."Ol CO f'da 1 C4. 
XCOC.. Queu:us 7obu?'- 
Quercus s#ssilis. 


".... 
,.....
 


25 


30 


35 


'tO 


'tS 


50 cm 


Ryc. 2. Slta:uktura biologiczna kwadratu 1 
Abb. 2. Bw,lagische Struktur des ersten Quadrates
>>>
", ", 
Stosunki flarystycznO'-fito.socjol'ogiczne 237 
Tabel'a 8 - Tabelle 8 
Wyniki pomiarów średnicy drzew kwadratu pierwszego 
Messergebnisse des Durchmessers der Baume im ersten Quadrat 
TiHa cordata I Klasy grubaści w cm 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Dickenklassen in cm 
28 7 7 3 1 1 1 O O 1 , l Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 
Quercus sessiHs 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Klasy grubaści w cm 
Dickenklassen in cm 
O l 7 4 3 O O O l 2 Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 
Quercus robur 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Klasy grubaści w cm 
Dickenklassen in cm 
O O 2 4 1 O O O O O Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 
Sorbus torminaUs 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Klasy grubości wcm 
Dickenklas'sen in cm 
11 2 1 1 O O O O O O Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 
Carpinus betulus 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Klasy grubości w cm 
Dickenklassen in cm 
1 O 1 O O O O O O O Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 
Populus tremula 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Klasy grubości w cm 
Dickenklassen in cm 
O O O 1 1 O O O O O Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 
Acer "platanoides 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Klasy grubaści w cm 
Dickenklassen in cm 
O O O O O O O O O O Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse
>>>
tloić 
d,z/pw 


!fi. 


-15 


40 


5 


1', 
I , 
I , , 
" 
\ 
\ 
\ 
\ 
\ , 
" 
........ ..L..L. ",,,:;. '(, 
"P 
""..,. .,..,....,.",..
." , 
. ,. 
. -- 
"w.... 


+++ 


..,.,.... 


o 


5 iO, 


.,5 


... ......... Befu/a ue?ruCOSC8 
............ Fagus .silvatica 
+... +... Fvcocinu$ e)(celsi(J
 
.lo ......... PQpulus 'b-emu/a 
S(J'1'6u$ T07miruJlIi,g 
. TiUa cordDffOl 
quercuS sesKi'" 


JO 


cm 


.25 


JG 


35 


'/0 . 


Ryc. 3. Struktura biologiczna kwadratu 2 
Abb. 3. Biailagische Struktur des zweiten Quadrates
>>>
Stasunki florystyczl1o-fitosocjalogiczne 


239 


Tabela 9 -'- Tabelle 9 


Wyniki pamiarów średnicy drzew kwadratu drugiego 
Messergebnisse des Durchmessers der Baume im zweiten Quadrat 


Tilia cordata 
I Klasy grubaści w cm 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 Dickimklassen in cm 
I Liczba drzew w klasie 
33 15 10 4 O O O O O O l Baumzahl in der Klasse 
Quercus sessiHs I 
Klasy grubości w cm 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Dickenklassen in cm 
I Liczba drzew w klasie 
O O 3 8 6 l O O O O Baumzahl in der Klasse 
Sorbus torminalis I 
Klasy grubości w cm 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Dickenklassen in cm 
-- I 
Liczba drzew w klasie 
O O 2 O 3 O O O O Baumzahl in der Klasse 
Betula verrucosa I 
Klasy grubaści w cm 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Dickenklassen in cm 
I Liczba drzew w klasie 
O O l 1 l 2 O O O O Baumzahl in der Klasse 
Populus tremula I 
Klasy grubaści w cm 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 Dickenklassen in cm 
I Liczba drzew w klasie. 
O O O 2 O O O O Baumzahl in der Klasse 
Fraxinus excelsior I 
Klasy grubaści W 1 cm 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 Dickenklassen in cm 
I Liczba drzew w klasie 
O 2 O O O O O O Baumzahl in der Klasse 
Fagus silvatica I 
Klasy grubaści w cm 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 Dickenklassen in cm 
I Liczba drzew w klasie 
O l O O O O O O Baumzahl in der Klasse
>>>
ilośc 
dZ1'zeiV 


1/0 


15 


10 


5 


,\ 


Ree.. pltlftllłoides 
Belu/q ve,."I.4COSct 
Ca:rpillu5 betulus 
FCl.tlU$ siluałrca 
F'raxinus exCelSfOY 
Qt.lf?rc:u
 'Tohur 
Queuus sessilt3 
Tilia ('oydelfa 


O''V'P'O' 


... +.+ 


"':M'
_ 


-- 


.0. 


5S 


;JC"aoc
n( 
 
 


5 


'15 - so 


Ryc. 4. Struktura biologiczna kwadra,tu 3 
Abb. 4. Białagische Struktur des dritten Quadrates 


....-v 


60 


65 TD 
cm
>>>
stosunki florystyczna-fitosocjol:giczne 


241 


Tabela 10-T a b e 11 e 10 


Wyniki pamiarów średnicy drzew w kwadracie trzecim 
Messergebnisse des Durchmessers der Baume im drit:ten Quadrat 


Tw'a cordata 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 
20 8 l O l l O 2 3 O 
Carpinus betulus 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 
O O l O 1 l l O O O 
Fagus silvatica 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 
O 1 1 O O O O O O O 1 O O 1 
Quercus sessilis 
l 5 10 15 20 2 ('i 30 . 35 40 45 50 
O O O O O O 1 2 O O 
Fraxinus excelsior 
l 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 
O O O O 2 O O l 2 O 
Betula verrucosa 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 
O O O O 1 O O O O O 
Quercus robur 
1 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 
O O O O O O O O O 


Klasy grubości w cm 
Dickenklassen in cm 


Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 


Klasy grubaści w cm 
Dickenklassen in. cm 


Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 


Klasy grubaści w cm 
Dickenklassen in cm 


Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 


Klasy grubaści w cm 
Dickenklassen in cm 


Licżba drzew w klasie 
Baumzahl in deT Klasse 


Klasy grubaści w cm 
Dickenklassen in cm 


Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 


Klasy grubaści w cm 
Dickenklassen in cm 


Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 


Klasy grubaści w cm 
Dickenklassen in cm 


Liczba drzew w klasie 
Baumzahl in der Klasse 


16 --- Biologia X
>>>
242 


K. KęPCZYliski; M. Boiński, M. Ceynowa 


Populus trernula i Fagus silvatica wniknęły tu, jak wynika z krzywych 
(ryc. 3), prawdopodobnie po dokonaniu przecinki. 
Sorbus t01'minalis reprezentowany jest w drugim kwadracie jedynie 
w klasach 10-30 cm. Na jego słabe odnawianie się wpłynął tu niewąt- 
pliwie dobrze rozwijający się podrost lipy. 
Płat trzeciego kwadratu przedstawiał, jak wskazuje ryc. 4 i tab. 10, 
mieszany drzewostan. Występował w nim przede wszystkim buk, rzadziej 
dąb, jesion i lipa. Drzewostan ten zmienił się jednak na skutek przecinek 
drzewo określonych klasach wieku. Dobrze zaczęła się rozwijać lipa 
oraz grab. 


VII. ZESTAWIENIE WYNIKÓW BADAŃ 


1. Rezerwat Wąwelno obęjmuje dobrze wykształcony drzewostan lasu 
liściastego. 
2. Na terenie rezerwatu i w jego otulinie wyróżniono i opisano cztery 
zespoły leśne 
a) Galio-Carpinetum T r a c z y k 1962 
b) Melico-Fagetum K n a p 1942 
c) Fraxino- Ulmetum (T x. apud L o h m. .1952) O b e r d o r f e r 1953 
d) Circaeo-Alnetum O b e r d o r f e r 1953 
3. Brzęk(Sorbu
 tor"?'tinalis) przywiązany jest tu wyłącznie do grądu 
typowego (Galio-Carpinetum typicum). 
4. Podczas inwentaryzacji brekinii w rezerwacie W ąwelno stwierdzono 
obecność 23 żywych drzew brekinii, 4 martwych drzew, 13 żywych krze- 
ków (w tym 6 zasychających), 3 martwych krzewów oraz 4258 odrośli 
hrekinii o wysokości nie przekraczającej 50 cm. 
5. Dane z literatury oraz, ostatnie obserwacje wskazują, iż brekinia 
rośnie tu na naturalnych stanowiskach. 
6.Wszy1S1;kie młode okazy oraz zapewne również większość starych 
drzew brekinii rozwinęła się tu z odrośli. 
7. Podczas badań na terenie rezerwatu nie stwierdzono siewek oraz 
owqcujących okazów brzęka. 
8. Jedną z prżyczyn utrudniających należyty rozwój brzęka na terenie 
opisanego rezerwatu jest prawdopodobnie zbyt duże ocienienie. Argument 
ten nie wy;starcza jednak na pełne wytłumaczenie tego zagadnienia, stąd 
też konieczne są tu ściślejsze badania ekologiczne. 
9. Na podstawie struktury biologicznej przebadanych kwadratów przy- 
puszcza się, iż dąb, który jest obecnie na terenie rezerwatu jednym 
z głównych ąkładników drzewostanu, został tu wprowadzony w dużej 
mierze przez człowieka, natomiast lipa, odgrywająca w obecnym drzewo- 
stanie również poważną rolę, pochodzi z samosiewu i odrośli.
>>>
Stosunki ilarystyczna-fitasocjolagiczne 


243 


10. Szereg starych okazów buka oraz jego stosunkowo dobre odnawia- 
nie się i runo w niektórych płatach wskazuje, iż gatunek ten rośnie tu 
na naturalnych stanowiskach i na właściwym siedlisku. Niegdyś drzewo 
to odgrywało na tym terenie niewątpliwie większą rolę niż obecnie. 
11. Podczas badań florystyczno-fitosocjologicznych na .terenie rezer- 
watu Wąwelnozaobserwowano 138 gatunków roślin wyżs
ych. 
12. Z rzadszych gatunków rośnie. tu między innymi Aquilegia vulga
 
ris, Bromwf Benekeni, Daphne meżereum," Festuca heterop1iylla
' Melica 
uniflorai' N eotia nidus-avis. 
13. Utworzenie rezerwatu brekinii w Wąwelnie było jak najbardziej 
uzasadnione. 


LITERA TURA, 


1. B ro w i c z K, G oS t y ń s:k a-Ja ku s z e w s k a lVI, 1966.Sql/'b'j),storm,inalis (L) 
C r a n t z 
 Jarząb brekinia (brzęk). Atlas razmieszczenia drzew i krzewĆlvv 
w Polsce pad redakcją S. Białoboka i Z. Czubińskięg:a Zeszytp:1= 
-13. Poznań. 
2. C e 1 i ń s k l F., 1962 Zespały leśne puszczy bukowej pod Szcz.ecinem. Monogr. 
Bat. VOl1. 13. Sup.pl. 1-207. 
3. C o n wen t z H., 1895 Pirus tormi.nalis E h rb., Elsbeere. Abhandlungen zur 
Landeskunde der Provinz Westpreussen. Heft 9.: 1-78. Gdańsk. 
4. C z u b i ń s k i Z., 1950. Zagadnienia geabotaniczne Pamarza. Badania Fizjogr. 
nad Polską Zachodnią 2/4 : 439-658. 
5. G a l a n R, 1953. Formy paladowcowe akalic Więcbarka. Studia Societatis 
Scientiarum Tarunensis Vol. L Nr 5. Sectio C. . 
6. G a e t z J., 1929. Rozmieszczenie brekinii Sorbus torminalis C r a n t z w Pal- 
sce Zachodniej. Kasmos, Seria A. R 53 : 71'-101 Lwów. 
7. Kęp c z y fi s k i K., 1965. Szata roślinna Wysoczyzny Dobrzyńskiej, Toruń. 
8. P a c z o s k i J., 1930. Lasy Białawieży. Poznań. 
9. P a w ł o w s k i B., 1920, Brekinia (Sorbus torminalis C r a n t z) w Polsce. Ochro 
Przyr. 1 : 27 - 39. 
10. R Ol m e rE., 1954 Klimat - Atlas Polski. Warszawa. 
11. S m o s a r s k i Wł., 1947. Klimat województwa pomorskiegO'. Roczniki Nauk 
Rolniczych i Leśnych. 49 : 1-9Paznań. 
12. S t e C k i K., 1950. Brekinia, ginące drzewo naszych lasów. Chrońmy Przyr. 
Ojcz. 1/2 : 1-11. 
l3. S z a f e r Wł., K u l c z. y ń s k i S t., P a w ł a w s k i B., 1953. Rośliny palskie 
Warszawa. 
14. S z a fe. r Wł., 1959. Szata raślinna Pal ski. Warszawa. 
15. T r a c z. y k T., 1962. Materiały do geograficznegO' razmieszczenia grandów 
w Palsce. Acta Sac. Bat. Polan. VÓol. 31, 2 : 275-304 
16, T a kar z H., 1961. Zespały'leśne Wysoczyzny Elbląskiej. Acta Bial. et Medic. 
Sac. Sc. Ged. 5 : 121-244.
>>>
244 


K. Kępczyński, I\-1. Boiński, M. Ceynowa 


ZU SAM ME l'fF ASSUNG 


Das Waldnaturschutzgebiet Wąwelno ligt im Kreise Wyrzysk, etwa 16 km nord- 
west1ich von Więcbork. Es bildet einen Teil des Waldkornplexes der Forsterei 
Wąwelno (Jagen 162) am Wege van Saśno nach Wierzchucin Królewski (Abb. 1). 
Im Naturschutzgebiet sawie in den angrenzende Waldteilen wurde vier P.flanzen
 
geselschaften beschrieben: a) Galio-Carpinetum T r a c z y k 1962, b) M elicol-Fagetum 
K n a p p 1942, c) Fraxino-Ulmetum (T x. apud L Q! h m 1952) O b e r d D r f e r 1953, 
d) Circaeo-Alnetum O b e r d o r f er 1953. In der Galio
Carpinetum ASSOiZiation 
wurden zwei Einheiten niederer Ordnung unterschieden: a) Galio,-Carpinetum typi- 
cum, b) Galio--Carpinetum stachyetosum. 
Die Elsbeere (Sorbus torminalis) trittausschliesslich in Galio-Carpinetum t y- 
picum. Samtliche jungen Exemplare sowie die Mehrzahl der alten Elsbeerbaume sin d 
aus Wurzelsstecklingen entstanden. 
Den Hauptanteil des Baumbestandes bilden im Naturschutzgebiet Eiche und 
Linde, wabei die letztere sowahl aus Wurzelstecklingen wie auch aus Samen 
stammt. 
Im Naturschutzgebiete hat. man 138 Arten von Gefasspflanzen festgestellt, dar- 
unter auch s,elten vorkommende wie: Aquilegia vulgaris, Bromus Benekeni, Daphne 
mezereum, Festuca heterophylla, Melica unij,lora und Neotia nidus-avis.
>>>
SPIS TREŚCI 


str. 


Anna A w g u l, Krystyna K a t l e w s k a, Grażyna P e r s k a, Grażyna 
U r b a n i a k- W rób l e w s:k a' - Badania antrO'pologiczne młodzieży 
woj. bydgO'skiego w wieku 13,5 do 15,5 lat - AnthropO'lO'gical Investiga- 
tiO'ns O'f Youths 13.5-11).5 years of age in 
he voivO'deship BydgO'szcz . 3 
Jerzy B e r n d t - Wstępne badania anatomiczne nad drzewem korzeniowym 
brzozy brodawkowatej (Betula verrucosa E h r h.) - Einleitende anato- 
mische Untersuchungen iiber das Wurzelholtz der Hange-Birke (Betula 
verTUcosa E h r h.) 17 
Ryszard B o h r _ Zbiorowiska glonów perifitonowych jeziO'r Polski północ- 
nej _ Communities O'f the periphyton algae of some lakes in North 
Poland 33 
Sławomira C i e s te l s k a Budowa anatO'miczna drewna krajowych ga- 
tunków rodzaju Quercus L. (Q. robur L., Q. sessiHs E h r h., Q. pubescens 
W i 11 d.) _ The anatomical structure of the wood of horne species of 
the genus Quercus L. (Q. robur L., Q. sessilis E h r h., Q. pubescens 
Wi 11 d.) 105 
Mirasława C e y n a w a - Ostnica Jana (Stipa Joannis C e 1.) i inne gatunki 
stepO'we w akalicy Gajtowa - Federgras (Stipa Joannis C e 1.) und ;:mdere 
Steppenpf1anzen bei GajtO'wa . 155 
Heliodor C z a r n a l e w s k i - Wpływ kwasu giberelinowegO' i chlorku 
2-chlO'roetylatrójmetylaaminiowegO' (CCC) nazawartaść chlorafilu i wzrost 
liści siewek marwy białej (Morus alba L.) - The influence af gibberellic 
acid and 2-chloroethyl-trimethylammoniumchloride an the chloraphyll 
cantent and grawth af leaves af mulberry seedlings (Morus alba L.) . 161 
Klemens Kęp c z y ń s k i - Rzadsze rośliny na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej. 
Część IV. _ Seltenere P.flanzen des Di!uvialplateau von Dobrzyń. Tei! IV 175 
Klemens Kęp c zy ń s k i, Jadwiga W il k ań-M i ch a l s k a - RO'ślinność 
rezerwatu Ostrów Panieński koło Chełmna VegetatiO'n af the fO'rest 
reserve Ostrów Panieński near Chełmna . 187 


Klemens Kępczyński, Marian Boiński, Mirasława CeynO'wa - Stosunki flory- 
stycznd-fitosocjolagiczne rezerwatu leśnego z brekinią (Sorbus torminalis 
(L.) C r.) w Wąwelnie na terenie Borów Tucholskich - Floristisch-P.flan- 
zensoziolO'gische Verhaltnisse des Waldnaturschutzgebietes mit Elsbeere 
(Sorbus torminalis (L.) G r.) in Wąwelno auf dem Gebiet der TuchO'la-Heide 207 


/" \
>>>
ERRATA 


strona I Wiersz 
5 główka tab. 
9 15 od dołu 
10 główka tab. 6 
rubr. 4 i 5 
35 11 od góry 
75 20 od góry 
85 17 od dołu 
99 23 od dołu 
113 16 od góry 
114 6 od góry 
132 Tab. 3 w. 3 
od góry 
139 Tab. 7 w. 2 
,od góry 
139 Tab. 7 rub. 8 
w. 2 od dołu 
141 7 od góry 
142 14--15 od góry 
145 22 od góry 
146 16 od dołu 
195 22-23 od góry 
221 16 od dołu 
223 Tab. 3 w główce 
ostatniej rubr. 
225 19 od góry 
229 18 od góry 


Jest 


6 
1939 


girls 
określano 
tła 
periofitonie 
presen 
całek 
obiektu 


wessels 


tanatomical 


448 80 
średniej 
drevin Slowensku 
1-1000. 
wessels 
Alno-Union 
wyrażną 


Gliihverlus 
druchschnittliche 
A'nemona 


, Zeszyty Naukowe UMK - Biologia X 


Powinno być 


a 
1930 


boys 
c kreślone 
pła 
periIitonie 
present 
całego 
obiektywu 


vessels 


anatomical 


448,80 
średnicy 
drevin na Slovensku 
1-100. 
vessels 
AlnG-UZmion 
wy,raźną 


Gliihver] ust 
durchschnittliche 
Anemone
>>>