/Pomorze_002_04_03_216_0001.djvu

			1t:1I11i1 
 rOlew
SI\Ci 



 T. 0f1 /3 
1\ Tom III. 
--' 


Nr. 12. 


ZAPISKI 
TOWARZYSTWA NAUKOWEGO 
W T O R U N I U. 


Za IV. kwartał r. 1916. 


Od Zarządu. 


Na członków zapisali się w r. 1916 do 10. X.: Baniecki 
Teofil, Zdrada. - Lorkowski M., Mel'.lOwo. - Szwaba Stan., 
Iława. - Ks. dr. Łęgowski, prob., Hadowiska. - Dr. Lamparski, 
Lubawa. - Ks. Kaniecki, Ncwemiasto. - Ks. S. Frost, prob., 
Niewieścin. - Ks. Balzer, prob., Golub. - Ks. Jankowski, prob. 
Przysiersk. - Ks. Glowienke, Grudziądz. - Ks. Kownacki, Ka- 
mień. - Ks. Hevelke, Oliwa. - Ks. Olszewski, Górale. - Ks. 
Partyka, Malbork. - Dr. Parczewski, Bytom. - Ks. Baniecki, 
Byszewa. - Ks. Pape, prob., Nowemiasto. - Ks. L. Kozłowski, 
Złotowo. - Dr. Drążkowski, Lidzbark. - Ks. Drost, Żukowo. 
- Dr. Krzyżankiewicz, Toruń. - Kukowski, dyr. banku, Byd- 
goszcz. - Szuman Jerzy, Toruń. - Ks. Rolski M., prob., Góra, 
(Pozn.) - Kryzan J.. redaktor, Toruń. - Ks. Łabujewski, prob., 
Donaborow (Pozn.) - Baranowski E., aptek., Łasin. - Ks. Ma- 
kowski, Lipusz. - Dr. Odya Alfons, Czersk. - Ks. Pronobis, 
Brodnica. - Wawrowski Rom., Świecie. - Ks. Wierzchowski 
Fab., Strzepcz. - Sczaniecki Stan., Jaworowo (Pozn.) - Weso- 
łowski Fr., Chełmno. - Dr. Szuman Stan., Poznań. - Szuman 
Maryan, Orzeszkowo (Pozn.) - Dr. Szuman J. N., Grodzisk 
(Pozn.) - Szuman Antoni, Szczecin. - Ks. Ruciński, prob., Po- 
znań. - Ks. Radoński, preb., Poznań. - Eckert Jan, dyr. banku, 
Bytom. - Ks. Gołomski, Lisewo. - Ks. dr. Nowicki, Wabcz. - 
Ks. Sieg Jan, Stara Kiszewa. - Ks. dr. Lesiński Maryan, Sub- 
kowy. - Libelt Karol, Toruń. - Koźlikowski Jan, Nieszawka.- 
Betlejewski Jan, Piła. - Mossakowski, Toruń. -- Ciążyński Ign.,
		

/Pomorze_002_04_03_217_0001.djvu

			- 214 - 


Toruń. - Kubłiński Stef., Toruń. - Kuczyński BoI., Toruń. - 
MeIlin Ign., Zalesie. - Dr. Kędzierski, Toruń. - Woyka Ant. 
Kruświca. - Ks. Czarnowski Marc., Skórcz. - Ks. Zakrzewski 
Tad., Poznań. - K. Brownsford, red. Poznań. - Ks. Niesio- 
łowski, prob. Pleszew. - Ks. F. Bocian, Poznań. 
Nowi członkowie mogą każdego czasu przystąpić do T 0- 
warzystwa Naukowego przesyłając roczną składkę w ilości 6,05 
mk. na ręce kasyera pod adr.: Ks. prob. szuman, Trzebez p. 
Kleintrebis Wpr., Konto czekowe: Gdańsk 3764. 


Na fundacyę im. ks. Dr. Kujota złożyli dotąd: Na po- 
grzebie Ks. Kujota na ręce p. J. Sczanieckiego 60 mk. - Ks. Chmie- 
lecki, Wabcz, 5 mk. - Ks. radca Prengel, Chełmno, 10 mk. - 
Ks. Dembt:k, Nawra, 50 mk. - Hozakowski, Toruń, 10 mk. - 
Ks. Wróblewsh7, 
iedamowo, 10 mk. - Ks. Alfons Mańkowski, 
Złotowo, 100 mk. - Ks. Dr. Nelke, Lidzbark, 100 mk. - Ks. 
Batke, Radomno, 100 mk. t- Ks. kan. delegat Dąbrowski, Wej- 
herowo, 50 mk. - Ks. SzumalI. Trzebcz, 20 mk. (I. rata).- 
Ks. Łowicki, Oksywie, 10 mk. (I raLol). - M. Szczaniecki, Nawra, 
50 mk. - Dr. Szuman, Toruń, 50 mk. - Ks. kanonik Hoza- 
kowski, Poznań, 50 mk. - Ks. B. Rybicki, Kurnik, 20 mk. - 
Ks. P. Czaplewski, Szynych, 20 mk. - Ks. lic. Malecki, Nowa 
Cerkiew, 15 mk. - Ks. Bączkowski, Pelplin, 5 mk. - Ks. Go- 
łębiewski, Chełmno, 30 mk. - Dr. Bruski, Kartuzy, 10 mk. - 
Ks. L. Górski, Wielichowo, 100 mk. - Ks. delegat Połomski, 
Wąbrzeźno, 10 mk. - Ks. Szydzik, Wiele, 10 mk. - Ks. Mich- 
nowski, Kokoszkowy, 10 mk. - Ks. dziekan Włoszczyński, Lu- 
biewo, 20 mk. - Kazimierzostwo Skórzewscy, Komorze, 20 mk. 
- J. Szadowski, Gułtowy, 10 mk. - Ks. Witkowski, Mechowo, 
50 mk. - Ks. Heese, Szembruk, 20 mk. - Ks. Sołtysiński, Szu- 
bin, 10 mk. - Ks. Majka, Sam pława, 50 mk. - Moczyński, Gło- 
gowa, 5 mk,. - Ks. Dr. Czapla, Subkowy, 50 mk. - Ks. Świecz- 
kowski, Czarze, 8 mk. - Ks. Gulgowski, Kiełbasin, 25 mk. - 
Donimirski, Buchwałd, 20 mk. - St. Szwaba, Iława, 5 mk. - 
Jan Sczaniecki, Nawra, 40 mk. - Ks. Kopaczewski, Gruta, 20 
mk. - Ks. Firyn, Okonin, 10 mk. - Ks. Bukolt, Radzyn, 10 
mk. - Ks. radca Wojtaszewski, 20 mk. - Ks. Gorczyński, Świer- 
czynki, 25 mk. - Franc. Górski z pola walki 5 mk. - Ks. Brze- 
ziński, Wrocki, 10 mk. - Ks. Doering, Legbąd, 20 mk. - Ks. 
Reymann, Pruszcz, 15 mk. - Ks. Trętowski, Bisk. Papowo, 30
		

/Pomorze_002_04_03_218_0001.djvu

			- 215 - 


mk. - Ks. Cieszyński, Poznań, 5 mk. - Ks. C. Karczynski, 
Glaznoty, 20 mk. - Ks. prałat Dr. Chotkowski, Kraków, (100 kor.) 
66 mk. - Wł. Gajewski, Turmo, 50 mk. - Ks. Karnowski, 
Nowawieś, 15 mk. - Karol Mellin, Zalesie, 50 mk. - Ks. 
dziekan Klatt, Lidzbark, 20 mk. - Ks. Cichocki, Grabowo, 20 
mk. - Ks. biskup Klunder, Pelplin, 25 mk. - Dr. Brejski, Pel- 
plin, 20 mk. - Ks. Dr. Szwedowski, Kijewo, 50 mk. - Ks. Su- 
perior Majewski, Kopiec, 30 mk. - Ks. Piotrowski, Ryńsk, 15 
mk. - Ks. Kupczyński, Garc, 20 mk. - Ks. Grochowski, Głub- 
czyn, 20 mk. - Radca Dr. Katke, Oliwa, 20 mk. - Ks. Doering, 
Brodnica, 30 mk. - Ks. Wojciechowski, Brodnica, 10 mk. - 
Ks. Dorszyński, Brodnica, 5 mk. - Ks. Ruchniewicz, Grodziczno, 
20 mk. - Władysława Hulewiczowa, Warszewice, 50 mk. - 
Marya Hulewiczówna, Warszewice, 10 mk. - Dr. Steinborn, 
Toruń, 50 mk. (I rata). - Ks. B1och, Unisław, 40 mk. - Ks. 
Dr. Pobłocki, Niedźwiedź, 20 mk. - Ks. Męczykowski, Toruń, 
20 mk. - Dr. J. Jastroch, Zduny, 10 mk. - Ks. Drążkowski, 
CZYlite, 5 mk. - Prof. Dr. Herstowski, Oliwa, 30 mk. - Radca 
sprawiedliwości Węsierski, Poznań, 20 mk. - Sikorski, Leśno, 
20 mk. - Ks. Dr. Liss, Rumian, 20 mk. - Ks. Wilkans, Ło- 
patki, 10 mk. - Dr. Rzepnikowski, Lubawa, 50 mk. - Radca 
Kurzętkowski, Lubawa, 30 mk. - GIerna, Chełmża, 5 mk. - 
Ks. Mosiński, Lenck, 10 mk. - Ks. Sobiecki Lenck, 10 mk. - 
Marya Slaska, Trzebcz, 30 mk. - Dr. Witołd Slaski, Wabcz, 20 
mk. - Niewiemski, Siemoń, 5 mk. - Ks. Niklas, Janowo, 10 
mk. - Ks. Sentkowski, Bobrowo, 10 mk. - Ks. Pełka, Nibork, 
10 mk. - Ks. Dąbrowski, Rywałd, 20 mk. - Ks. Kamiński, 
Dźwierzchno, 30 mk. - Dr. Wybicki, Gdańsk, 20 mk. - Miecz- 
kowski, Nieciszewo, 20 mk. - Ks. Gryglewicz, Slesin, 5 mk. - 
Poseł Dr. Łaszewski, Grudziądz, 30 mk. - J. Reich, Toruń, 5 
mk. - Ks. Roehle, Kościerzyna, 5 mk. - Jan Wachowski, Nowe 
Miasto, 5 mk. - Ks. poseł Łosiński, Sierakowice, 30 mk. - Ks. 
Nowak, Skarlin, 5 mk. - Ks. Dr. Działowski, Turowo, 20 mk. 
- Ks. Lipski, Garczyn, 20 mk. - Ks. Ledochowski, Kiełpiny, 
20 mk. - Ks. dziekan Wiśniewski, Wielkałąka, 40 mk. - Ks. 
W. Pełka, Grabowo, 120 mk. - Prof. Dr. Łęgowski, Poznań, 
10 mk. - Ks. dziekan Łukowicz, Czarnowąsy (Śląsk), 100 mk.- 
Ks. Bona, Lembarg, 10 mk. - Ks. Kurowski, Lalkowy, 100 mk. 
- Ks. dziekan Włoszczyński, Lubiewo, (II rata) 50 mk. - Ks. 
Szuman, Trzebcz, (II rata) 20 mk. - Ks. Kiedrowski, Niem.
		

/Pomorze_002_04_03_219_0001.djvu

			- 216 - 


Brzozie, 10 mk. - Ks. Sobiecki, Żołędowo, 10 mk. - Ks. Bro- 
dowski, Mogilno, 10 mk. - Ks. Łaszewski, Toruń, 30 mk. - 
Dr. Kobyliński, Brusy, 10 mk. - Ks. Prądzyński, Ugoszcz, 10 mk. 
- Dr. Karasiewicz, Tuchola, 20 mk. - Ks. St. Hoffmann, Pi n- 
czyn, (I rata) 10 mk. - Ks. Mar. Włoszczyński, Przysiersk, 10 
mk. - Ks. Mar. Karczyński, Dąbrówka, 5 mk. - Ks. dziekan 
Larisch, Pinczyn, 20 mk. - Ks. Karpiński, Osiek, 50 mk. - 
Szamb. Sikorski, Chełmy, 10 mk. - Radca Dr. Żynda, Skórcz, 
6 mk. - Ks. Przybyszewski, Kiszewa, 10 mk. - Ks. Rutkowski, 
Karsin, 10 mk. - Ks. Misyonarz Świetlik, Bergen (Norwegia), 
20 mk. - Nierzwicki, Chełmno, 10 mk. - J. Mełłer, Folgowo, 
10 mk. - Ks. poseł Dunajski, Lipusz, 30 mk. - Ks. Łowicki, 
Oksywie, (II rata) 14 mk. - Ks. R. z G. 10 mk. - Ks. Bącz- 
kowski, Tczew, 10 mk. - Radca Dr. Tempski, Skarszewy, 20 
mk. - Ks. Gosk, Czarnowo, 20 mk. - Ks. Siudziński, Niestron- 
no, 10 mk. - Ks. Kensbock, Alt Schoneberg, 10 mk. - Poseł 
Dr. Mizerski, Poznań, 20 mk. - Ks. Dr. Kantak, Poznań, 50 
mk. - Ks. Marchlewski, Toruń, 5 mk. - Dr. Krzyżankiewicz, 
Toruń, 10 mk. - Ks. Dr. Rogala, Chełmno. 10 mk. - Dr. 
Steinborn, Toruń, (II rata) 50 mk. - Ks. Dylewski, Gowidlino, 
10 mk. - Ks. dyrekt. Czarnowski, Pelplin, 15 mk. - Ks. Biel- 
ski, Lipin ki, 30 mk. - Ks. Świeczkowski, Czarze, 15 mk. - Ar- 
tył. Ryszard Bronisz - Wieniawa, z pod Ypres, 10 mk. - 
Kasprowicz, Gniezno, 20 mk. - Ks. Sychowski, Boleszyn, 30 mk. 
- N. z N. 4 mk. - Roman Janta Połczyński, Żabiczyn, 20 mk. 
- Ks. Dyakon Chmielecki, Wilno, 6 mk. - Ks. Krause, Luto- 
wo, 10 mk. - Ks. Kaniecki, Nowemiasto, 10 mk. - Ks. Sy- 
chowski, Boleszyn, (II rata) 20 mk. - Z. Pińska, Pączewo, 10 
mk. - Działowski, Działowo, 50 mk. - J. Dzięgielewski, 
Gdańsk, 30 mk. - Hrabina M. Sierakowska, Waplewo, 100 mk. 
- A. Siudowski, Toruń, 10 mk. - Ks. Lipski, Starogród, 30 
mk. - Ks. radca Kręcki, Stara Kiszewa, 20 mk. - Prof. Sieniaw- 
ski, Polwica, 10 mk. - Ks. Paszotta, Tuchola, 2 mk. - Ks. lic 
Malecki, Nowa Cerkiew, (11 rata) 15 mk. - Ks. Weilandt, Więc- 
kowy, 4 mk. - Dr. Drzycimski, Osie, 20 mk. - Ks. Drapiewski, 
Swornygace, 10 mk. - Dr. Michał Kamiński, Rakoniewice, 50 
mk. - Prof. Dr. Perlbach, Berlin, 10 mk. - Ks. Lipiński, Pą- 
czewo, 20 mk. - Ks. Lesiński, Bydgoszcz, 5 mk. - L. Zmu- 
dziński, Świecie, 3 mk. - Prof. Dr. Wojciech Kętrzyński, Lwów, 
20 mk. - Ks. Felski, Gór a, 25 mk. - Wł. Wolszlegier, Szenfeld
		

/Pomorze_002_04_03_220_0001.djvu

			- 217 - 


20 mk. - Ks. Łangowski, Wudzyn, 15 mk. - Ks. subreg. Do- 
minik, Pelplin, 20 mk. - Helena Janta Połczyńska, Komorza, 
100 mk. - Ks. Bałłach, W. Kaczki, 10 mk. - Ks. Paszota, Ka- 
szczorek, 10 mk. H. Donimirska, Chełmno, 100 mk. - Ks. Wry- 
cza, Śliwice, 10 mk. - Ign. Domachowski, Toruń, 3 mk. - Je- 
rzy SI as ki, Orłowo, 20 mk. - Ks. Lenga, Gruczno, 20 mk. - 
Ks. Potrykus, Rogoźno, 10 mk. - Ks. Kowalski, Kazanice, 100 
mk. - Ks. Chudziński, Pelplin, 10 mk. - Ks. Hoffmann, 
Chmielno, 20 mk. - Ks. Kujawa, Mędromierz, 5 mk. - Ks. Sa- 
dowski, Wygoda, 10 mk. - Dr. P. Spandowski, Poznań, 9 mk. 
- Teodora Mellinowa, Kuczwały, 10 mk. - Leon Załęski, Bo- 
żepole, 20 mk. - Ks. Alf. Schulz, Konarzyny, 20 mk. - Prof. 
Dr. Nitsch, Kraków, 10 mk. - Ks. Muchowski, Tyłowo, 30 mk. 
- Ks. Filarski, Dzierzążno, 10 mk. - Dr. Tarnowski, Toruń, 
10 mk. - Cichowski, Biskupice, 1 mk. - Ks. Jankowski, Dą- 
brówka, 10 mk. - Ks. Kuczyński, Radoszki, 10 mk. - Ks. Nie- 
siołowski, Pleszew, 20 mk. - Ks. Marchlewski, Grzybno, 15 
mk. - Ks. Makowski, Gdańsk, 10 mk. - Dr. Redmer, Gdańsk, 
10 mk. - Razem dotąd 4871 marek. Suma ta złożona w Banku 
Ludowym w Siemoniu. 
T r z e b c z, p. Kleintrebis Wpr. dnia 26. września 1916. 
Ks. Henrvk Szuman, kasyer. 
Konto czekowe: Gdańsk 3764. 


Spis deponentów w roku 1916. 
t. P. K. Buszczyński, Kraków, pracę swoją: Wrażenie z 
Ameryki. 
2. Ks. prob. Czaplewski, Szynych, a) pracę swoją: Tytularny 
episkopat w Polsce średniowiecznej, - b) monetę rzymską ce- 
sarza Hadryana. 
3. P. W. Fiałek, Chełmno: stós aktów różnej treści, głów- 
nie dotyczących kosztorysu kościoła w Niborku. 
4. Ks. prob. Heese, Szembruk: a) kilka starych książek, po- 
mi
dzy niemi: Cnapii thesaurus latino-polono-germanicus... wy- 
danie Kollacza z r. 1780. - b) 15 różnych monet. 
5. Ks. kan. prof. Dr. Hozakowski, Poznań: kilka starych 
książek dotyczących Prus Zachodnich. 
6. P. B. Hozakowski, Toruń: odpis testamentu Karola 
Marcinkowskiego.
		

/Pomorze_002_04_03_221_0001.djvu

			- 218 - 


7. P. A Kawczyński, Poznań: Nr. 98 "Gazety korrespon- 
denta warszawskiego" z r. 1800. 
8. P. W. Kawczyński, Poznań: Biblię... dla pożytku zbo- 
rów polskich protestańskich, Berlin, 1810. 
9. P. Łyczywek, Toruń: 2 stare książki treści teoI. z r. 
1604 i 1769. 
10. Ks. M. Ponczek, Toruń: No. 103. "Gazety korespon- 
denta z Warszawy" z r. 1815. 
11. P. J. Stobbe, Subkowy: 11 różnych monet. 
12. P. tajny radca Węsierski, Poznań, książkę: Zielewicz, 
żywot Karola Marcinkowskiego. 
12. Na zakupno "Bibliografii polskiej Estreichera" złożyli 
panowie: A. Brejski, Toruń, 5 mk. - S. Buszczyński, Toruń, 20 
mk. - A. Czarliński, Zakrzewko, 10 mk. - J. Donimirski, Ły- 
somice, 10 mk. - M. Goetz, Toruń, 50 mk. - Ks. prob. Gołę- 
biewski, Chełmno, 50 mk. - W. Kawczyński, Poznań, 10 mk. 
Ks. biskup Dr. Klunder, Pelplin, 10 mk. - J. Piskorski, Toruń, 
10 mk. - J. Rosenbaum, Toruń, 5 mk. - M. Sczaniecki, Nawra, 
40 mk. - Dr. E. Swinarski, Toruń, 50 mk. - Dr. L. Szuman, 
Toruń, 40 mk. - Ks. prob. Żuławski, Grzywna, 10 mk. - 
Razem 320 marek. 
Szanownym ofiarodawcom i deponentom składa Zarząd 
szczere podziękowanie. 


W myśl odezwy Zarządu pomieszczonej w poprzednim 
num. Zapisków prosimy życzliwych i zasobnych członków o ła- 
skawe przekazanie legatów zarówno ciepłą ręką jako też w 
testamentach. 



roniczka kongregacyi dekanalnych nowskich 
od r.1743-1767. 
Podał Konstanty Kościński I) 


W archiwum kościelnem nowskiem znajduje się 
zniszczona już bardzo książka, zawierająca łacińskie 


l) Według rękopisu pośmiertnego podała do druku Redakcya. 


A 


---
		

/Pomorze_002_04_03_222_0001.djvu

			- 219 - 


zapiski z zgromadzeń dekanalnych nowskich od roku 
1743 aż do 1767 r. Zapiski te niejeden ciekawy za- 
wierają szczegół. 
Na pierwszą w tej książce opisaną kongregacyę, 
która się dnia 18-go maja 1743 r. w Skórczu odbyła, 
stanęli wszyscy proboszczowie i wikaryusze dekanatu, 
z wyjątkiem proboszcza z Lubienia, który powodu swe- 
go niestawienia się dziekanowi nie podał. Udział brali 
także organiści, których napominano, by chłopców i 
dziewczęta w wiadomościach, a mianowicie w prze- 
dniejszych artykułach wiary nauczali. (Moniti orga- 
narii. ut pueros et puellas in Iitteris, et praecipue in 
misteriis fidei principalioribus instruerent). 
Druga kongregacya odbyła się w Barłóżnie dnia 
21-go października 1743 r. Nakazano organistom, aby 
nowo ułożonych pieśni publicznie w kościele nie śpie- 
wali, lecz tylko książek dawniej drukowanych używali. 
Trzecią urządzono w Lalkowach, dnia 12-go paź- 
dziernika 1744 r. Na niej obrano wicedziekanem 
franciszka Uzdowskiego, proboszcza lalkowskiego i 
jańskiego, a sekretarzem (notaryuszem) Grzegorza Szu- 
walskiego, proboszcza płochockiego. Przytem posta- 
nowiono, aby kongregacye odbywały się raz na rok 
w październiku i aby na nie wszyscy proboszczowie, 
komendarze, wikaryusze i organiści uczęszczali. Po- 
nieważ zaś proboszcz z Lubienia, Jan Miller, na kon- 
gregacye nie przybywał , miał być przed konsystorz 
zapozwany. 
Czwarta kongregacya odbyła się w Pieniążkowi e, 
dnia 25-go października 1746 r., w której brali udział 
wszyscy proboszczowie, wikaryusze i organiści deka- 
natu. Powitano nowego brata Jana Millera, probo- 
szcza lubieńskiego, który po kilkakrotnem zmudzeniu
		

/Pomorze_002_04_03_223_0001.djvu

			-220- 


pierwszy raz przybył na kongregacyę; zagrożono mu 
karą i relacyą do konsystorza gdańskiego, gdyby w 
przyszłości na kongregacye nie miał uczęszczać. 
Piąta kongregacya odbyła się w kościele dekanal- 
nym i prepozytalnym nowskim dnia 16-go paździer- 
nika 1747 r., na której nałożono proboszczowi lubień- 
skiemu złotych 3 kary za niestawienie się. 
Szósta odbyła się w kościele w Lubieniu dnia 
14-go października 1748 r., siódma w Komorsku dnia 
22 października 1750 r. 
Roku 1751 nie było kongregacyi, ponieważ w tym 
roku z rozporządzenia konsystorza gdańskiego doko- 
nano wizytacyi całego dekanatu. 
Ósma kongregacya odbyła się 26-go października 
1752 r. w parafialnym kościele płochockim. 
Dziewiąta w Jani dnia 15-go października 1753 
r. Na tę kongregacyę zgromadzili się wszyscy pro- 
boszczowie i wikaryusze z dekanatu z wyjątkiem Jó- 
zefa Muradowicza, kustosza kruświckiego, proboszcza 
komorskiego i bzowskiego, jego wikaryusza, obydwóch 
uniewinionych, i proboszcza lubieńskiego, niczem nie 
usprawiedliwionego, któremu za to nałożono 3 złote 
kary. 
Dziesiąta kongregacya odbyła się dnia 17-go paź- 
dziernika 1754 r. w Skórczu. 
Potem następuje nowy cykl kongregacyi. 
Piewsza odbyła się za rządów Antoniego Seba- 
styana z Dębowej Góry Dębowskiego, biskupa włoc- 
ławskiego i pomorskiego, w r. 1755, dnia 13-go listo- 
pada, w Barłóżnie pod przewodnictwem Wojciecha 
Stanisława zWiesiołowic Wiesiołowskiego 1 ), pro- 


t) Raczej Niesiołowic Niesiołowskiego, - pomyłka wskutek 
nieczytelnego pisma.
		

/Pomorze_002_04_03_224_0001.djvu

			......: 221 - 


boszcza i kuratusa barłowskiego (tak dotąd jeszcze się 
na miejscu wymawia), dziekana nowskiego. Na kon- 
gregacyi tej postanowiono, aby organiści w każdym 
kościele dzwonili na "Anioł Pański" rano, w południe 
i w wieczór. Był naówczas Jan fankidy 1) wika- 
ryuszem skórzeckim. Pismem dnia 12-go kwietnia 
1756 r. w Ciechocinie 2 ) wystawionym mianuje Antoni 
Sebastyan Dębowski, biskup włocławski i pomorski, 
franciszka Uzdowskiego, kuratusa lalkowskiego, dzie- 
kanem nowskim. 
Roku 1756 byli duchownymi w dekanacie now- 
skim: 
1. franciszek Juda Ksawery Uzdowski, kuratus lal- 
kowski, instytuowany 1723 r., 64 lat liczący, dzie- 
kan nowski. 
2. Grzegorz Szuwalski, kuratus płochocki, 66 lat li- 
czący, instytuowany 1724 r. 
3. Paweł Kamrowski, kuratus pieniążkowski. 
4. Jan Miller, kuratus lubieński. 
5. Andrzej Kuchtowski, kuratus jaft-ski. 
6. Józef Muradowicz, kuratus komorski i bzowski. 
7. Jan Łabiński, kuratus skórzecki i grabowski, ka- 
nonik kruświcki. 
8. Andrzej Cha\iński, prepozyt nowski, 26 lat "liczący, 
instytuowany 1755 r. 


l) Rodzina dziś jeszcze w Prusach Zachodnich pod nazwi- 
skiem Fankidejskich zachodząca może tu ma łączność. 
2) Ciechocin nad Drwęcą, w teraźniejszym powiecie lip- l 
nowskim. Mieli tam biskupi włocławsko-pomorscy swoją rezy- 
dencyę. Dwór zachował się do tej pory. W czasach porozbio- 
rowych, po zaborze tychże dóbr, byli posiadaczami Ciechocina 
Blumbergowie, po nich Ingerslebenowie, a w końcu rodzina 
(polska) Ramlau'ów. Obecnie dobra ciechocińskie są rozparce- 
lowane. Pałac niegdyś biskupi zajmuje włościanin. 


-
		

/Pomorze_002_04_03_225_0001.djvu

			-222- 


9. Andrzej Dobrowolski, kanonik kolegiaty krakow- 
skiej św. Jerzego na zamku, 26 lat liczący, pro- 
boszcz barłowski, 1750 r. instytuowany. 
10. Angustyn Chylicki, wikary nowski (komendarz). 
11. Mateusz Tarkowski, wikary (komendarz) komorski. 
Następna kongregacya odbyła się 8-go lipca 1756 
r. w Lalkowach. R. 1756 odnowionem zostało arcy- 
bractwo Philadelphia wspólnie z dekanatami starogar- 
dzkim i gniewskim. R. 1757 z powodu wielkiego 
głodu i drogości czasów jak niemniej najazdów nie- 
prżyjacielskich nie odbyła się kongregacya (ob ma- 
gnam penuriam et caristiam 1 ) temporum ac hostiles 
incursiones). R. 1759 odbyć się kongregacya dla roz- 
maitych trudności nie mogła. Roku tego, dnia ID-go 
października, zmarł Paweł Kamrowski, proboszcz pie- 
niążkowski, pozostawiwszy testament. R. 1760 odbyć 
się kongl egacya dla dalszych najazdów moskiewskich 
również nie mogła. Tego roku zmarli: Jan Miller, 
prob. z Lubienia, dnia 3-go stycznia, uczyniwszy testa- 
ment, Andrzej Kuchtowski, proboszcz jański, dnia tO. 
kwietnia, tak samo uczyniwszy testament, Mateusz Tur- 
kowski, proboszcz płochocki, dnia 22. marca u Oj- 
ców Reformatów w Grudziądzu, nie uczyniwszy testa- 
mentu. 
R. 1761 nastąpiła ordynacya Antoniego z Ostro- 
wa Ostrowskiego, biskupa inflantskiego, jako koad- 
jutora biskupstwa włocławsko-pomorskiego. 
Dnia 13-go kwietnia 1761 r. odbyła się nareszcie 
kongregacya w Pieniążkowie. Piszący kroniczkę dzię- 
kuje Bogu za tę łaskę. Na kongregacyę zgromadzili 
się wszyscy z wyjątkiem prepozyta nowskiego Cha- 


l) Czytać pew11Ie należy: caritiam czyli caritatem, t. j. dro- 
żyzna. 


..
		

/Pomorze_002_04_03_226_0001.djvu

			- 223 - 


lińskiego i Michała Pięczkowskiego, proboszcza pło-- 
chockiego. 
1761 r., 25 września zmarł Baltazar Karczewski, 
wikaryusz starogardzki, a 26-go grudnia 1761 r. Ja- 
kób Deduński, uziekan starogardzki, prepozyt kiszew- 
ski. R. 1762 zmarł Józef Gręca, proboszcz bobowski, 
dnia 20-go maja. 
R. 1762 odbyło się z polecenia biskupiego na- 
bożetlstwo za dus.lę Jana Małachowskiego, kanclerza 
Królestwa Polskiego. 
Spis kuratusów r. 1762: 
franciszek Ksawery Uzdowski, dziekan nowski, 
prohoszcz lalkowski, 70 lat liczący. 
Jan Łabińskl, dziekan starogardzki, proboszcz skó- 
rzecki i grabowski. 
Andrzej Chaliński, prepozyt nowski. 
Andrzej Dobrowolski, kanonik kolegiaty krakow- 
skiej św. Jerzego na zamku, proboszcz barłowski. 
Szymon Niklas, proboszcz pieniążkowski. 
Wawrzyniec Małecki, proboszcz jański. 
Antoni Raba, proboszcz lubień ski. 
Michał Pięczkowski, proboszcz płochocki. 
Komendarze: 
Józef Pączkowski, komendarz komorski. Józef 
JagieIski, wikary nowski. 
Następna kongrcgacya odbyła się w Nowem dnia 
26 października 1762 r. Na kongregacyę tę stawili 
się wszyscy z wyjątkiem dziekana Łabińskiego, który 
nadesłał list uniewinniający. Wicedziekanem ohrano 
kanonika Dobrowolskiego, a sekretarzem Antoniego 
Rabę. R. 1763, dnia 4-go lutego, umarł Szymon Niklas, 
proboszcz pieniążkowski. Tegoż roku dla rozmaitych 
trudności kongregacyi nie było. Odbyło się nabo- 



 



 


-'
		

/Pomorze_002_04_03_227_0001.djvu

			-224- 


żeństwo za duszę ordynaryusza dyecezyi ks. biskupa 
Antoniego z Dębowej Góry Dębowskiego, który w 
święto św. Mateusza, dnia 21-go września 1763 r. 
przeniósł się do wieczności. 
Roku 1764 nadeszło uwiadomienie o śmierci Sta- 
nisława Ćwiklińskiego. dziekana i prepozyta tczew- 
skiego, byłego notarynsza konsystorza gdańskiego, a 
następnie sędziego surogata. Tegoż roku nadeszła 
wiadomość o obraniu Najjaśniejszego króla Stanisława 
Augusta razem z rozporządzeniem, aby za szczęśliwe 
obranie przy odgłosie dzwonów śpiewano na mszy 
"Te Deum laudamus" i o przyszły pokój się modlono. 
Następna kong-regacya odbyła się w Komorsku, 
1774 r. w październiku. franciszek Uzdowski, dzie- 
kan nowski i proboszcz lalkowski, składa urząd dzie- 
kaństwa z powodu podeszłego wieku. 
Ostatnia kongregacya, o jakiej wspomina kronicz- 
ka odbyła się dnia 22 października 1767 r. w kościele 
jańskim pod przewodnictwem ks. Wawrzyńca Anto- 
niego Małeckiego, kanonika łaski ego, dziekana now- 
skiego, kuratusa jańskiego *). 


W Sprawie Kongregacyi Dekanalnych. 


O Kongregacyach dekanalnych w dawnej Polsce 
posiadamy dwie monografie: Kongregacye deka- 
nalne, artykuł ks. Z. Chodyńskiego w En cykl. 
kośc. t. X, str. 623-635 i ks. Dr. Stan. Wysockie- 
go, O kongregacyach dekanalnych w dawnej 
Polsce, Lwów 1906, m. 80, str. 120. Obaj autorzy 


*) Reszta kart wydarta.
		

/Pomorze_002_04_03_228_0001.djvu

			-225- 


czerpali wyłącznie z ustaw synodów polskich, z listów 
pasterskich, edyktów i ordynacyi biskupich, zestawia- 
jąc odnośne przepisy w jedną całość. Wyjaśnili zatem 
właściwie tylko kwestyę prawodawczą Kościoła pol- 
skiego względem kongregacyi dekanalnych i, nawiasem 
mówiąc, polecało się prace wspomniane odpowiednio 
zatytułować. Nie znając wcale kronik kongregacyj- 
nych zwykliśmy na podstawie materyałów synodal- 
nych urabiać nasze pojęcia o istotnym stanie sa- 
mej instytucyi, odnosząc przytem wrażenie pewnego 
zakłopotania, czy czasem kombinacye nasze z prawdą 
się nie mijają. Otóż powyżej ogłoszona kroniczka kon- 
gregacyi dekanatu nowskiego jest, o ile wiadomo, 
pierwszym tego rodzaju przyczynkiem prawniczym, 
który nam pozwala wglądnąć poza kulisy ustawo- 
dawstwa do samego przybytku narad kongregacyj- 
nych. Oprócz objaśnień w kwestyach zasadniczych 
co do czasu i miejsca zebrań kondekanałów, co do 
kompetencyi dziekana i wicedziekana, nakładania i 
wysokości kar za niestawianie się zawiera ona szcze- 
gół znamienny, mianowicie, że na kongregacye now- 
skie uczęszczali również organiści, choć z ustawą ta- 
ką spotykamy się jedynie w znanym liście pasterskim 
arcybiskupa Maciejowskiego, w synodykonie przemy- 
skim z r. 1723 i chełmińskim z r. 1745, a znane 
odnośne ustawy innych dyecezyi, nie wyjmując wło- 
cławsko-pomorskiej, jej nie zawierają. Znaczy to, że 
zwody synodów naszych, a więcej jeszcze odnośne 
przepisy biskupie bywają niekompletne i że skutkiem 
tego tu i owdzie zachodzące milczenie o obowiązkach 
gdzieindziej potwierdzonych bynajmniej nie uprawnia 
do wniosków negatywnych, raczej ustalamy się w 
przekonaniu, że przepisy organizacyjne i zwolna za 


-
		

/Pomorze_002_04_03_229_0001.djvu

			- 226 - 


nimi przyjmujące się praktyki w poszczególnych dye- 
cezyach polskich wchodziły na ogół dość wiernie w 
tory naznaczone osobiście przez metropolitów lub po- 
lecone na synodach prowincyonalnych. 
Ks. P. Czaplewski. 


Biskupa Andrzeja Baiera kłopoty z dziertaweami gutlińskimi. 
(1763-1765 r.) 


. 


Sprawa poniżej opisana nie byłaby sama w so- 
bie tyle ważną i ciekawą, aby jej przebieg podać w 
niniejszem piśmie, gdyż rozterki między właścicielami 
i użytkownikami a dzierżawcami także w dawniejszych 
wiekach nie należały do zdarzeń nadzwyczajnych. Do- 
nioślejszego znaczenia nabiera dopiero przez tło 
prawnopolityczne, na którem się rozegrała. 
Przywilejem z r. 1730 biskup chełmiński Kret- 
kowski nadał folwark czterowłókowy Gutliny w obrę- 
bie wsi Różnowa pod Chełmnem położony Maciejowi 
i Eleonorze małżonkom Gerethom 1 ) na prawie emfiteu- 
tycznem do lat czterdziestu. Czynsz roczny z tej 
włości, do której wspomniany biskup dołączył jeszcze 
jednę włókę w Watorowie, wynosił 201 zł. pr. pła- 
tnych w dwóch ratach na św. filip i św. Marcin, 


l) W latach 1721 i 1724 byli Maciej i Eufrozyna Geretho- 
wie' dzierżawcami włók proboszczowskich w Czarnowie (Lib. 
Bapt. tamże). Ponieważ Eleonora była drugą żoną Macieja G., 
przeto tożsamość osoby dzierżawcy zdaje się nie ulegać wątpliwości. 
Czy był członkiem rodziny G., którą w drugiej połowie 18. wieku 
wsławił Samuel G., rezydent m. Torunia w Warszawie, następ- 
nie radca wojenny i burmistrz toruński (t 1797), nie wiadomo. 


, 
..
		

/Pomorze_002_04_03_230_0001.djvu

			- 227 - 


oprócz małej daniny (4 szynek) w naturze 1). Jeszcze 
przed upływem czasu kontraktem określonego, miano- 
wicie 1759 r., przedali Gerethowie za pozwoleniem 
biskupa Baiera dobra te wraz z pozostałością dziesię- 
ciu lat (bona sua residuitatemque decem annorum 
vendiderunt) synowi swemu za cenę 10000 zł. pr. 
Młody Marcin fryderyk dwojga imion Gereth, Czło- 
wiek lekkomyślny, ale sprytny aferzysta, zdążył w 
ciągu trzech lat obciążyć majętność swą długiem 
12000 zł. pr. Widząc, że przez siedm lat do ekspi- 
racyi kontraktu nie będzie mógł zaspokoić wierzycieli 
ani folwarku w dobrym stanie oddać, zdobył się na 
pomysł, który miał go od długów uwolnić i nadto 
przynieść mu niemały zysk. Przyjął więc poddaństwo 
pruskie, udał się pod protekcyę wojska pruskiego cią- 
gnącego po ukończeniu wojny siedmioletniej (1763) 
ze Śląska przez Prusy Polskie zapewne do Prus Ksią- 
żęcych, i zapewniwszy sobie jego pomoc i poparcie, 
zagroził biskupowi i władzy zamkowej starogrodzkiej 
egzekucyą czyli poprostu najazdem, jeżeli w zamian 
za natychmiastowe zrzeczenie się z kontraktu za resztę 
siedmiu lat nie otrzyma sumy 15000 zł. pr.2). Biskup 
lękając się o los swych dóbr stołowych, przyciśnięty 
koniecznością, rozesłał obwieszczenie do gburów wsi 


.... 


I) Słowo Geogr. II, 916. 
2) "... sibi consulendo sese in subditum Ser-mi Regis 
Borussorum tradidit et tempore eo, quo exercitus regis Borusso- 
rum 1763 a.... per terras Prussiae Polonae transiret, accepta 
ejusmodi exercitus protectione ad eximenda praedicta bona, 
nos arcemque nostram Starogrodensem cogere nitebatur, sum- 
namque pro iisdem annis septelłl restantibus 15000 fI. pr. prae- 
tendebat eoque fine intuitu faciendae executionis... copias m iIi- 
tares assumpsit...". 


.' 


-
		

/Pomorze_002_04_03_231_0001.djvu

			- 228 - 


swoich nizinnych z zapytaniem, czy który z nich go- 
tów objąć spadek po Gerecie. Zgłosił się "uczciwy 
Jan Mentz" z żoną swoją Maryanną, oboje z Kokocka 
i nabyli dobra płacąc 14000 zł. pr. poprzednikowi 
swemu, wszelako pod warunkiem przedłużenia emfi- 
teuzy o lat 13, tak iż otrzymali ją na la t 20. 
Na tem sprawa jeszcze się nie skończyła, bo nie- 
spodziewanie zjawił się teraz z różnemi pretensyami 
Gereth ojciec. Czy był ze synem w zmowie, czy też 
drogi ich życia tylko przypadkiem teraz się zbiegły, 
nie wiedzieć; dosyć, że ich sposoby dochodzenia 
swych mniemanych praw okazują dziwne podobień- 
stwo. Otóż Maciej Gereth po śmierci drugiej swej 
żony Eleonory był się w Prusiech ("in ditionibus 
Brandenburgicis") znowu ożenił, tamże przyjął pod- 
daństwo i umiał w Berlinie u króla fryderyka wyje- 
dnać list do biskupa Baiera domagający się zadość- 
uczynienia pewnym żądaniom wierzyciela petenta. Ma- 
jąc w ręku to pismo nie uprawniające zresztą ani zachę- 
cające do stosowania zdrożnych środków, Gereth do- 
póty używał groźb wobec Mentzów, dopóki nie wymógł 
na nich wypłacenia sobie sumy 2000 zł. pr. i wyda- 
nia krowy i jałówki. 1). Musiał przy tej transakcyi 
znowu ustąpić biskup, gdyż chcąc przyczynić się do 
ostatecznego zakończenia draźliwej sprawy z obcym 
poddanym powołującym się na tak możną opiekę, 
zniewolony był znowu przedłużyć emfiteuzę o 20 lat, 
czyli razem ustanowić ją na lat 40. 


l) "... litteras a rege Borussorum Berolini anno currenti ad 
nos datas satisfactionem hon. Mathiae Gereth in adinventis 
quibusdam praetensionibus praestandam requirentes procuravit, 
sub quarum literarum asylo a memoratis Mentze summam nota- 
bilem praetenderat ac tandem incusso metu... extorsit".
		

/Pomorze_002_04_03_232_0001.djvu

			-229- 


o tych targach i zatargach dowiadujemy się 
z przywileju biskupa Baiera wystawionego dla Men- 
tzów r. 1765 1 ). Rzucają one, jak tyle innych spraw, 
jaskrawe światło na smutny stan wewnętrzny Rzeczy- 
pospolitej w przeddzień jej upadku. 
Ks. A. Mańkowski. 


Adres Redakcyi: Ks. prob. Czaplewski, SzVnvch 
(Schoneich Wpr J. 
Pod tym adresem uprasza się nadsyłać przezna- 
czone dla Redakcyi rękopisy i listy. - Szan. autorów 
i wydawców uprasza się o nadsyłanie egzemplarzy 
recenzyjnych. Redakcva. 


l) Odpis z oryginału pelplińskiego dokonany przez śp. pro- 
fesora Stan. Marońskiego jest w bib I. Tow. Nauk. Toruńskiego, 
zeszyt XXXVIII. 


-
		

/Pomorze_002_04_03_233_0001.djvu

			SPIS RZECZY TOMU III. 


Rozprawy i materyały. 
BuszczJ'ński, B. Dr., Globus ziemski toruński. 
BJ'stroń, Jan Stan., Kwestjonarjusz w sprawie zbierania 
zwyczajów żniwiarskich ludu polskiego.............. 
Ks. Czaplewski P., Ś. p. Ks. Stanisław Kujot (nekrolog) 
Bibliografia śp. ks. Kujota.......... 
Biskupa Rozrażewskiego Itineraria 
czyli rozkład podróży wizytacyjnych 
po Pomorzu................106- 122, 144-162 
Rusocin czy Różęcin?................ 122-126 
W sprawie przedaży pomorskich 
majątków biskupich 1564 r. ........ 190-201 
W sprawie kongregacyi dekanalnych 224-226 
Kościński K., Pamiętniki Jana Kantego Ludwika Grodz- 
kiego. Przyczynek do historyi miasta 
Chełmna i oświaty.". ..............1-10, 17-23 
Kroniczka kongregacyi dekanalnych now- 
skich od r. 1743-1767............ 218-224 
Ks, Kujot, O "Czasach przedhistorycznych" z Rocznika 
XX, z powodu krytyki I. Kostrzewskiego. 
Ks. Mańkowski A, Niedola wojenna w Niemieckiem 
Brzoziu od r. 1807-1812.......... 81 88 
Pokłosie bibliograficzne prac śp. 
ks. Kujota.............................. 94-95 
Król Stanisław Leszczyński w Lu- 
biszewie pod Tczewem......... 


Slrona*). 


131 -143 


39-41 
49 -67 
67 72 


10-16 


" 


95-96 


l) Przypominamy, że przez omyłkę rozpoczęto w Zapiskach 
nr. 9. paginacyę nową, że zatem strony 1 -36 zamienić tam na- 
leży na str. 129-164.
		

/Pomorze_002_04_03_234_0001.djvu

			- 


- 231 - 


Ks. Mańkowski A, Ś. p. Konstanty Kościński .......... 98-106 
Wyproszenie od kary śmierci przez 
małżeństwo w Niedźwiedziu pod 
Wąbrzeźnem 1698 r. ................. 165-174 
Jak długo obchodzono w dyecezyi 
chełmińskiej święta zniesione?..... 205-207 
Biskupa Andrzeja Baiera kłopoty 
z dzierżawcami gutlińskimi - 
(1763-1765) ..................... ...... 226-229 
Nitsch K., Prof. Dr., Trzecia serya kwestyonaryusza 
gwarowego ........... ............... ..... . ............. 201-204 
Ślaski B., Przywilej założenia miasta Kościerzyny...... 42-44 
Gdańsk w przysłowiach i w języku technicz- 
nym.. ... ..... ............ .... ............ 47-48 
Akt zbycia dóbr biskupich w Pomorsce.... 187-189 
IKs. Wróblewski], Z Kosobud Piechowscy, zapiski 
genealogiczne nieznajomego........ 33-38 


Recenzye i referaty. 
Ks. Czaplewski P.: 
Paul Simson, Geschichte der Stadt Danzig, Bd. L 23-26 
Ks. Sta n. Chodyński, Konsystorze w dyecezyi 
kujawsko-pomcrskiej............................... 27-30 
Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecyi dokona- 
nych z ramienia Akad. Um. przez Eug. Ber- 
wińskiego, Ludw. Birkenmajera i Jana Łosia.. 126-128 
Dr. Adam Kleczkowski, Rejestr budowy gale- 
ony, zabytek z r. 1572.............................. 164 
Stanislai Rescii Diarium 1583-1589 ed. Joan. 
Czubek. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . .. . . . . . . . . 174 -176 
Regestra thelonei aquatici Wladislaviensis saeculi 
XVI. Wydali St. Kutrzeba i Fr. Duda..... 178-181 
Ks. Kantak: 
A. Warschau er, Geschichte der Provinz Posen 
in polnischer Zeit.................................... 88-94 
Karbowiak A, Prof. Dr: 
Waschinski Emil: Das Thorner Stadł- und 
Landschulwesen vom Beginn der Reformation 
bis zum Ende d. poln. Herrschaft. 207-210 


-
		

/Pomorze_002_04_03_235_0001.djvu

			- 232 - 


Ks. Kujot: 
Adam Kleczkowski, Wpływ języka polskiego 
na dyalekty prusko-niemieckie..... 46 -47 
Ks. Mańkowski A.: 
Dr. Rom. Frydrychowicz, Westpreussische Sa- 
gen...... ...... ...... 30 31 
Ks. P. Czaplewski, Polacy na studyach w Ingol- 
sztacie . .. . . .... ........ . .. ...... ............ __. 45 -46 
Ks. Ant. J ezierski, Klasztor Benedyktyński w Lu- 
biniu 162-164 
B. Ślaski, Spław i spławnicy na Wiśle ........ .. 176 177 
A. Warschauer, Das Wappen und das Bannervon 
Danzig.__. .. 211-212 


Od Zarządu. 
Ks. Kujot, W osobistej sprawie:...... 
Dr. Steinborn, Sprawozdanie bibliotekarza........ 
Spis członków w roku 1914. ........ ... -- --... --.. 
Liczba członków i stan kasy w lat. 1913-1914 . 
Odezwa w sprawie legatów.... ........... 
Ks. Szuman, Sprawozdanie kasowe za rok 1915. 
Adres Redakcyi ....... 
Nowi członkowie __...... . 
Na fundacyę im. ks. Dr. Kujota złożyli....... 
Spis deponentów..... ........... 
Prośba o legaty........ 


31-32 
32, 184 
73-79 
79-80 
129- -131 
.. 181-184 
212, 226 
213-214 
714-217 
217-218 
218 


Czcionkami drukarni S. Buszczyńskiego w Toruniu. 


t 


Is-o