/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600001_0001.djvu

			, Vf () 1 ;l 
 - (U I lO 1M. MĄ...(/.r Iv
 , 
( ( 


Opłata uiszczona ryczałtem. 


· ZYCIE 
WŁOCŁAWKA I OKOLICY 


r 

 


,......
 
j J 
J " .....
) 
-' - 
 
L\
/} R-
 
 
'\ I 

 
( ) ,... ,.... 

'\,?"''-o 
 

 j ! ,f 
___";"Y 

,.., 


-- 


,,- 
MIESIĘCZNIK POSWIĘCONY SPRA 
WOM REGlON ALNYM.WŁOCŁAWEK 
ROK V 19 30 


"
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600001a_0001.djvu

			Z . YCIE .. .. .. .. .. 
.. .. .. .. .. 
WLOCLA WKA 
I OKOLICY:: ::
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600002_0001.djvu

			. 
ZYCIE WŁOCŁAWKA 
I OKOLICY 


MIESIĘCZNIK POŚWIĘCONY SPRA\VOM REGJONALNY1Vl 
, 
KUJAW I ZIEMI DOBRZYNSKIEJ 


Nr. 6 


ROK V 


WRZESIEŃ - GR(JDZIE
 1930 R. 


. 


Muzeum Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej 


Kujawski Oddzial Polskiego Tmvarzy- 
stwa Krajoznawczego dzi€tki swej przeszlo 
dwudziestoletniej pracy posiada cenne zbiory 
archeologiczne, historyczne i etnograficzne. 
Zbiory te, powstale z umiłowania pa- 
miątek przeszlości przez ludzi wielkiej pra- 
cy i ofiarności, mają 
dziś wartość muzeal- 
ną i kulturalne zna- 
czenie pierwszorz€td- 
nej wagi. U mieszczone 
w a-ch salach wyna- 
j€ttego lokalu we Wlo- 
dawku przy ul. Ka- 
liskiej Nr. ) wskutek 
ciasnoty lokalu ule- 
gały stopniowemu zni- 
szczeniu i ni
 mogły 
być kons
rwowane 
należycie. Pozatem 
nie mogły spełniać 
swego kulturalnego 
znaczenia, gdyż zło- 
żone cz€tsto jedne na 
drugich, zbytnio sku- 
pione, byly niedost€t- 
pne dla zwiedzają- 
cyc h. 
Z takiego stanu rze- 
czy doskonale sobie 
zdawał spraw€t Za- 
rząd Kuj. Oddziału 
P. T. K. i oddawna 
jego troską było za- 
pewnienie zbiorom 
lepszego pomieszcze- 
nia; jednak brak lo- 
kali i skromne środki finansowe, jakiemi Za- 
rząd dysponował, nie pozwalały na zmian€t 
tego stanu rzeczy. 
Ci€tżkie warunki naszego życia społecz- 
nego przyzwyczaiły nas już do zwalczania 
dużych trudności, przyzwyczaiły do reć1.1i- 


zacji zamierzeń napozór zgoła niemożliwych. 
I w tym wypadku, jako jedynie racjonalne 
usuni€tcie braków lokalowych i umożliwie- 
nie silniejszego t€ttna kulturalnego życia 
Kujawskiego Oddzialu T-wa Krajozna- 
wczego, nasuwała si€t koncepcja budowy 
własnego gmachu. 
Idąc w kierunku 
t.ych zamierzeń grono 
osób, którvm nie obca 
byla troska wybudo- 
wania gmachu dla 
Muzeum Ziemi Ku- 
jawskiej, postanowiło 
gmach taki wybudo-. 
wać, mając tylko silną 
wol€t urzeczywistnie- 
nia swych zamierzeń, 
nie posiadając nato- 
miast ani placu pod 
budow€t, ani pieni€t- 
dzy na budow€t. 
Zawiązal si€t Komi- 
tet budowy Muzeum 
Ziemi Kujawskiej, bo 
tak nazwano ten 
gmach, który mial do- 
słownie z niczego po- 
wstać, i przystąpiono 
do pracy. Do KCJmi- 
tetu, który zawiązał 
si€t w końcu 1926 roku 
wchodzili: p. prez. A. 
Boye, prez. A. By- 
szewski, inż. C. Gaj- 
zler, inż. S. Nar€tbski, 
inż. A. Olszakowski, 
inż. A. Olszewski, prez. E. Ploski, ks. kan. 
Pruski, p. S. Rajca, inż. M. Sikorski, dyr. 
F. Szeliga i pos. F. Zieliński. 
Prezesem Komitetu wybrano p. pr
z. 
Ploskiego, sekretarzem inż. Sikorskiego, skar- 
bnikiem dyr. Szelig€t. 


- J 
>o
 
4 


"- 
-'. 


'. 


\. 


li.. 


..... 


WejAcie główne do gmachu Muzeum i Bibljoteki.
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600003_0001.djvu

			Pierwszym krokiem Komitetu do reali- 
za«;ji swych zamierzeń b)'ło uzyskanie placu 
pod budow€t gmac;:hu i w tym celu Komitet 
zwrócił si€t do Magistratu m. Włocławka 
o udzielenie pod budow€t placu. Dzi€tki du- 

ej pomocy ówczesnego prez)'denta inż. Gaj- 
zlera oraz obecnego prezydenta p. Pachno- 
wskiego Komitet znalazl całkowite zrozumie- 
nie swych zamierzeń. j\1.agistrat, uzyskawszy 
zgod€t Rady Miejskiej, oddał Towarzystwu 
Krajoznawczemu początkowo w formie dzier- 

awy a później (z uwagi na potrzeb€t zahipo- 
tekowania pożyczek) na wlasność plac w śród- 
mieściu przy ul. Słowackiego, zupelnie odpo- 
wiedni na cel powyższy. 
Pragnąc zainteresować budową jaknaj- 
szersze spoleczeńshvo, Komitet rozszerza za- 
kres celu, jakiemu ma slużyć muzeum i lą- 
czy go z drugą instytucją, która znajdzie po- 
mieszczanie w tym gmachu, mianowicie z miej- 
ską biblioteką publiczną. 
Posiadlsz)' plac, Komitet zająl się już 
projektem przyszłego gmachu i wykonanie 
tego projektu powierz)'l p. inż. Narębskiemu. 
Z wielkiem prze"k.
maniem do samego 
przedmiotu i dużą bezi=:teresownością odniósl 
si€t p. inż. 
ar€tbskj do powierzonego mu za- 
dania. Przedstawił szkice przyszlego gmachu, 
które po dyskusji na Komitecie przerodziły 
si€t nast€tpnie w definitywny plan budowy. 
Mając plac i projekt gmachu, Komitet 
zająl si€t energicznie gromadzeniem funduszów. 
Zwrócono si€t o pomoc do M.agistratu m. Wlo- 
dawka, do sejmików powiatów: włocławskie- 
go, lipnowskiego i nieszawskiego, rozwini€tto 
akcj€t zbiórkową wśród okolicznego ziemiań- 
stwa i najszersz)"ch ,varstw ludności, ceniąc 
nawet najdrobniejszą ofiar€t. 
Tą drogą uzyskano jednak kwot€t, która 
daleka byla jeszcze od tego, aby wybudo- 
'Wać gmach choćby najmniejszy, choćby naj- 
skromniejszy. 
Nie zniech€tciło to Komitetu; rozumiano 
bowiem, że jeśli rozpocząć budow€t i poka- 
zać społeczeństwu, że przyszly gmdch jest 
rzeczą realną, nie jakimś papierowym pro- 
jektem, to można si€t spodziewać, 
e i ofiar- 
ność społeczeństwa si€t powi€tkszy. 
I oto mając do dyspozycji znikomo małe 
sumy, Komitet przyst«tpuje do założenia fun- 
damentów gmachu, wyprowadza te funda- 
menty ponad poziom ulicy i przygotowuje si€t 
do poświ€tcenia kamienia w€tgielnego. 
W dniu 29 maja ]927 roku ś. p. J. E. 
ks. biskup Wladysław Krynicki poświ€tca 
kamień w€tgie1ny gmachu przy udziale du- 
chowieństwa, przedstawicieli władz państwo- 
wych i komunalnych, społeczeństwa miejsco- 
wego i okolicznego W fundamencie gmachu 
zostaje wmurowana puszka z aktem erekcyj- 


2 


nym gmachu, monetami oraz egzemplarzami 
prasy miejscowej, która była proszona o po- 
mieszczenie w tym dniu artykułów o gmachu 
muzeum. 
Treść aktu erekcyjnego jest nast€tpująca: 
"Działo si€t we \Vlocławku dnia 29 maja 
]927 roku, a 9-tego od zmartwychwstania 
Ojczyzny, za Prezydenta Rzeczypospolitej 
Ignacego Mościckiego, Prezesa Rady Mini- 
strów Marszalka Polski Józefa Piłsudskiego, 
Marszałka Sejmu 1'vlacieja Rataja, Senatu 
Wojciecha Trąmpczyńskiego, kiedy admini- 
stratorem Djecezji Wloclawskiej b)'ł Biskup 
Władysław Krynicki, Prezesem Sądu Okr€t- 
gowego Edmund Płoski, Starostą Włocła- 
wskim Adam Olszewski, Prezesem Rady 
l\liejskiej dr. \Vitold Piasecki a Prezyden- 
tem miasta Stefan Pachnowski. 
Ks. Biskup Krynicki dokonal poświ€tce- 
nia kamienia w€tgielnego pod budynek prze- 
znaczony na siedzib€t Oddziału Kujawskiego 
Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego oraz 
muzeum i biblioteki. 
Prezesem Rady Glównej Pol. Tow. Kra- 
joznawczego byl profesor Aleksand
r Ja- 
nowski, Prezesem Oddzialu Kujawskiego inż. 
Antoni Olszakowski, vice-prezesem i kusto- 
szem Szymon Rajca, członkami zarządu: W. 
Andrzejewski, ks. dr Sto BL
zuski-, ks. J. Bie- 
lowski, I. Czachorowska, I. Jankowski, P. Ko- 
walewski, L. Lidwin, S. Nar€tbski, L. Sta- 
rzvński i Fr. Zieliński. 

 Komitet Budowy stanowili: Edmund 
Ploski jako przewodniczący, Anna Boye 
z Sierzchowa, A. Byszewski z Borzymowic, 
S. N ar€tbski, A. Olszakowski, Starosta A. Ol- 
szewski, Prezydent S. Pachnowski, ks. kan, 
St. Pruski, Sz. Rajca, inż. M. Sikorski, dr. 
Fr. Szeliga i Fr. Zieliński z Chalina. 
Projekt budynku sporządził Stefan N a- 
r€t bski architekt. Budow€t powierzono przed- 
si€tbiorstwu budowlanemu p. f. "Poplawski 
i FUrstenwald II . 
Budynek ten ma być widocznym zna- 
kiem czci naszej dla dostojnej przeszłośc;:i 
Ojczyzny i tej prastarej dzielnicy Kuja w- 
skiej, gdzie przodkowie nasi kladli podwa- 
liny P aństwa P olskiego i bohatersko bronili 
kraju od najazdu zaborczych sąsiadów. 
Niech budynek t.en służy po wieczne 
czasy dzieciom tej Ziemi ku wzbogaceniu ich 
serc i umyslu na pożytek i chwał€t Najja- 
śniejszej Rieczypospolitej Polskiej". 
W szeregu przemówień jakie wygloszo- 
no podczas uroczystości poświ€tcenia, zgodnie 
przebijala si€t treść wartości kulturalnej, ja- 
ką dla Kujaw mieć b€tdzie gmach muzeum, 
a pozatem była jeszczc i solenna obietnica 
mówców, jako przed
tawicieli różnych odla-
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600004_0001.djvu

			111- 


... 


;1/1 
ł 




 
t. 


... 


, : , 


. 
.. 
:o, 


{ 
6. 
a \ 


...... 
- 


'. 


. 


.,. 


t. 


I 


. 

 
,.- 
. 


o 


.... 


( 


KOMITET BUDOWY MUZEUM 
SieJ%q oJ lewej: "reus OJJ%ialu Kujawskiego P. T. K. inż. A. O!J%akowski, ks. kan. PruJJli, "re%es Komitetu jE. PIOIkl. 
pre%!lJent m. Wloclawła St. Pachnowski. Stojq od lew.j: Jyr. Fr. S%eliga, S%. Rajca ku,toJ%. inż. M. Sikorski. 


mów społeczeństwa, że finansowo poprą za- 
mierzenia Komitetu. 
Rozpoczęla w ten sposó b budowa roz- 
rastala si€t z dnia na dzień, aż wyprowadzo- 
no mury w stanie surowym i nakryto je 
dachem. 
Skromna suma, z jaką Komitet rozpo- 
czął budow€t, była bardzo niewielką cZ€tścią 
tego, co kosztowalo wykonanie murów w sta- 
nie surowym. Z poważną pomocą finanso- 
wą przyszły Komitetowi: Magistrat m. Wło- 
dawka, sejmik włoclawski i nieszawski 
i w mniejszym stopniu sejmik lipnowski. Ma- 
gistrat m. Wlodawka przyznał narazie jedno- 
razowe subsydjum w wysokosci 10000 zł, sej- 
mik wloclawski 5000 zł., sejmik nieszawski 
5000 zł. i sejmik lipnowski 1000 zł. 
Koszty budowy budynku w surow.)Tm 
stanie wyniosły ponad 100000 zł., - zebrano 
jednak w cyfrach okrągłych jedynie około 
25000 zł., zbraklo wi€tc ok. 75000 zł. 
T
 Komitetowi z dużą pomocą przyszedł 
Bank Polski, który dzi€tki wstawiennichvu 
p. dyr. Szeligi podniósł znacznie kredyt fir- 


mie Popławski i FUrstenwald, wykonywują- 
cej te roboty, i umożliwił tej firmie sfinan- 
sowanie kosztów budowy. 
Po tej serji robót nast€tpuje długa, bo 
przeszlo dwuletnia, przerwa. Komitet wsz€t- 
dzie, gdzie może, zabiega o fundusze. splaca- 
jąc w miar€t możności uzyskanemi sumami 
zaciągni€tte zobowiązania. 
I oto nadchodzi 11 listopada 1928 roku, 
dziesi€tciolecie odrodzonej Polski. Roznosi 
sl€t hasło po całym kraju, aby społeczeństwo 
uwieczniało chwil€t t€t trwałemi pamiątkami. 
Komitet wtedy rzuca myśl, aby Kujawy 
uwieczniły t€t chwi1€t zbiórką funduszu na do- 
kończenie budynku muzeum. 
Najdobitniej reaguje na to Rada Miej- 
ska m. Wloclawka, która na uroczystem po- 
siedzeniu w dniu 10 listopaga 1928 roku 
przyj«tła uchwał€t tresci nast€tpującej: 
"Celem uczczenia rocznicy Niepodleglo- 
ści Państwa Polskiego Rada Miejska m. Wlo- 
dawka postanawia wstawiać corocznie do 
budżetu 1\lagistratu m. Włoclawka zł. 10.000 
na budow€t i utrzymanie l\luzeum Ziemi Ku- 
jawskiej". 


. 


3
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600005_0001.djvu

			Rozpocz
ta pod tym haslem zbiórka nie 
dala tych wyników, jakich oczekiwal Komi- 
tet, przynosząc tylko 8623 zł. 15 gr., nie li- 
cząc subsydjów miejskich i samorządowych. 
Komitet w dalszym ciągu rozporządzalne- 
mi kwotami reguluje swe zobowiązania, nie 
mo.1:e jednak dalej prowadzić budowy; zabezpie- 
czono wi€tc tylko budynek prowizorycznie od 
wpływów atmosferycznych i tak w stanie nie- 
wykończonym pozostawal aż do lata 1930 r. 
Przez cały ten czas Komitet czyni sta- 
rania o dlugoterminową POŻ)Tczk€t' za którą 
mógłby wykoń..:zyć gmach. Rozpoczynają 
si€t próby uzyskania pożyczki z różnych in- 
stytucyj, a wi
c z Banku Gospodarstwa 
Krajowego, Powszechnego Zakładu Ubez- 
pieczeń oraz Zakładu Ubezpieczeń Praco- 
wników Um.vsłow.ych. , 
Jeżdżą delegacje do tych instytucyj, o in- 
terwencj€t proszono Ministerstwo W.R. i O.P. 
oraz Ministerstwo Przemysłu i Handlu za 
pośrednictwem p. Vv T ojewody warsza wskiego. 
Wszystkie te zabiegi Komitetu nie mia.ly 
powodzenia; nie udało si€t nigdzie uzyskać 
pożyczki i gmach muzeum w surowym stanie 
przez II/Oj roku czeka na wykończenie. 
Kiedy wszystko zdawalo si€t zawodzić 
nadziej €t Komitetu uzyskania środków na 
budow€t, dzi€tki p. prez. Pachnowskiemu udalo 
si€t uzyskać na początku r. 1930 w. Polskim 
Banku Komunalnym zapewnienie udzielenia 
pożyc;zki na dokończenie budowy. 
Sprawa ta wymagala przeprowadzenia 
szeregu formalności, prawnych i hipotecznych, 


które Komitet pomyślnie załatwił i dopro- 
wadzil do tego, że w miesiącu czerwcu ro- 
ku bieżącego uzyskuje pożyczk€t za pośre- 
dnictwem miasta Włoclawka w obligacjach 
Polskiego Banku Komunalnego w nominalnej 
kwocie ] 50,000 zł. w złocie. Obligacje te 
udaje si€t dclagacji miasta (p.p. prez. Pach- 
nowski i prezes J. Bojanczyk) ulokować 
w Banku Polskim dzi€tki szczególnej przy- 
chylności Pana Dyr. Kozieła. Z pożyczki 
tej uzyskano w/g ówczesnego kursu obligacji 
sum€t zł. 126,553.-. 
Pożyczk€t t€t zasadniczo splaca miasto; 
Tow. Krajoznawcze dal o natomiast ze swej 
strony gwarancj€t na hipotece gmachu, jako 
zaś zwrot dla miasta wykladan.ych sum na 
splat€t rat i procentów przeznacza stale 
roczne subsydjum m. Wloclawek (10000 zł.) 
i rcszt€t doplaca z innych funduszów T owa- 
rzystwo wzg. Muzeum. 
Jest to punkt zwrotny w budowie gma- 
chu muzeum. Uzyskane środki finan<;owe po- 
zwalają na nat)Tchmiastowe dalsze rozpocz€tcie 
robót. Komitct na szeregu posiedzeń ustala 
ich zakres i tcrmin wykonania, określając go 
na koniec miesiąca września r. b. i powierza 
techniczne kierownictwo robót inż. A.Olsza- 
kowskiemu oraz inż. M. Sikorskiemu. 
Roboty budowlane i instalacyjne dzi€tki 
zrozumieniu ich ważności przez przedsi€tbior- 
ców są wykonane w terminie, co umożliwia 
również terminowe oddanie gmachu do użytku 
społeczeństwa. 
Taka była historja powstania gmachu. 


, 


,. 


. 


, 


\ 


I I 


ł 


.. 


" 
" .--. 
1 
 


-. 


.. 


4 


.,..
 


J :"I> 


, 


L 


ł 


ł ł 


'" 



 ! 
\-',..: f 
\' 1 
\ I . " 


--. 


I J
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600006_0001.djvu

			Sam gmach jak widać z fotografji jest 
2-U pi€ttrowy, podzielony z góry na dół na 
dwie zasadnicze cz€tści: wlaściwe muzeum 
i miejską bibljotek€t publiczną, zajmującą 
cale skrzydło od ul. Szkolnej. 
Na najwyższem pi€ttrze mieści si€t duża 
sala reprezentacyjna, która może być wyko- 
rzystana na odczyty , przedstawienia tea- 
tralne i t. d. 
Sala ta poza. użytkiem wJasnym może 
być wynajmowana na różne imprezy i uzy- 
skanemi za wynaj€tcie kwotami przyczyniać 
si€t do zwi€tkszenia dochodów muzeum. Urzą- 
dzenia techniczne są pomyślane w ten spo- 
sób, że łatwo t€t sal€t przystosować czy to 
do odczytu z przezroczami, czy do przedsta- 
wienia teatralnego. Po obu końc;ach sali są 
jeszcze dwa oddzielne pomocnicze pokoje. 
Do powyższej sali prowadzi monumen- 
talnie zaprojektowana klatka schodowa, 
która wprost z głównego wejścia przez par- 
ter i I-e pi€ttro idzie na drugie pi€ttro do 
powyższej sali. 
I-e pi€ttro stanowi 5 pokojów, które są 
całkowicie przeznaczone na muzeum. W szyst- 
kie te sale można obejść naokolo oglądając 
zgromadzone tam zbiory. 
Pozatem na tern pi€ttrze jest jeszcze] duży 
pokój przeznaczony na pracowni€t dla kustosza. 
Lewa strona parteru którą stanowią 
2 sale jest przeznaczona na lokal dla Wlo- 


cławskiego Oddziału Polskiego T-wa Krajo- 
znawczego. 
Prawa strona złożona z 2-ch sal i mniej- 
szego pokoju należy do biblioteki publicznej. 
Sale te przeznaczone b€tdą na czytelni€t 
czasopism i książek. Przez te pomieszczenia 
łącz)Tmy si€t ze skrzydłem gmachu od ulicy 
Szkolnej, w którym b€tdą ksi€tgozbiory. 
Właściwa ta biblioteka zajmuje specjal- 
ne sale idące przez 4 kondygnacje budyn- 
ku połączone oddzielną klatką schodową 
oraz jedną kondygancj€t piwniczną. 
Mieszkanie dla woźnego, kotlo'\vnia i urzą- 
dzenia higjeniczne są umieszczone w tylnej 
cZ€tści parteru. Całość budynku, zaprojekto- 
wana skromnie, ale celowo, uwzgl€tdnia po- 
trzeby muzeum i biblioteki publicznej. 
Budowa gmachu muzeum daje si€t wyra- 
źnie podzielić na dwa okresy: l-Y okres, to 
okres rozpocz€tcia budowy, wyprowadzenie 
go w stanie surowym pod dach, 2-gi- 
rok 1930, to wykończenie gmachu. 
\V okresie pierwszym Komitet budował 
za pieniądze, jakie uzyskał z zapomóg insty- 
tucji samorządowych, spolecznych i różnych 
ofiarodawców, w okresie drugim korzystal 
z fun?uszów uzyskanej pożyczki długotermi- 
no'\veJ. 
Stan rachunków na dzień 20 sierpnia 
19 30 roku przedstawia poniżej przedstawiony 
wykaz szczegółowy: 


ZESTAWIENIE RACHUNKÓW 
Komitetu budowy Muzeum Ziemi Kujawskiej we Włocławku po dz. 20.VlI1.1930 roku. 


Rozchod)T I Dochody 
. 6.87 6 ,55 
. 35.9 00 ,- 
. . I 14. 000 ,- 
. . 5.000,- 
. . I 1.000, 
. . 8.623,15 
. . 4. 13 9,53 
. . 2.09 8 ,20 
. . 1.000, - 
. . 87 0 , - 
. 1.051,60 
. 400,- 
. . 500,- 
. . 263,7 0 
. . 3,32 
. . 80.815,- 
. 594,97 
. . 30 9,44 
Zł. 81.7 22 ,7 3 8\.7 22 ,7 3 
I 


Różni ofiaroda wcy . 
Magistrat m. Włocławka 
Wydział Powiatowy we Wlodawku 
" " nieszawski w Aleks. Kuj. 
" " w Lipnie 
Komitet Obchodu lo-lecia Niepodległości Polski 
Ofiary ze brane przez Prezesa E. Ploskiego . 
" " w Oddziale Banku Polskiego 
Ofiary p. Anny Boye . 
" p. Inż. Antoniego Olszakowskiego . 
" p. Antoniego B)Tszewskiego 
" p. Franciszka Zielińskicgo. 
" p. Edmunda PłoskieglJ . 
Procenty na rach. Banku Kujawskiego. 
Koszty i stemple 
Koszty budowy 
Różne wydatki 
Saldo 


5
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600007_0001.djvu

			Zebrane w/g powyższego zestawienia 
kwoty poszly calkowicie na koszty pierwsze- 
go okresu budowy, przyczem pozostał jeszcze 
dług ok. 45000 zł., który zostal pokryty z za- 
ciągni€ttej pożyczki. 
Pozostała z pożyczki miejskiej kwota 
około 81553 zł., została przeznaczona na 2-gi 
okres 
udowy, na wykończenie gmachu. Po- 
wyższy okres budowy obejmowal wykończe- 
nie robót budowlanych oraz instalacje ogrze- 
wania centralnego, wodociągów, kanalizacji 
i instalacji elektrycznej. 
Wykonanie dalszych robót budowlanych 
powierzono Firmie "Poplawski i FUrstenwald" 
za ogólną sum €t 47865 zł. 20 gr. po uzyskaniu 
od firmy tej dość znacznej zniżki cen w sto- 
sunku do złożonego kosztorysu. Za sum€t t€t 
mają być wykonane pozostałe roboty budo- 
wlane bez instalacji. 
Roboty instalacyjne zostały podzielone 
na dwie cz€tści: l) na roboty przy instalacji 
centralnego ogrzewania. wodociągu i kanali - 
zacji łącznie ze studnią i 2) na roboty insta- 
lacji elektr)'cznej. 
Ogrzewanie centralne jest systemu wo- 
dnego z dolnem rozprowadzeniem, zasilanem 
gorącą wodą z 2-ch kotłów wodnych syst. 
Strebla o powierzchni ogrzewalnej 8 m' każdy. 
Kanalizacja jest przyłączona do sieci ka- 
nalizacyjnej miejskiej przy ul. Brzeskiej za 
pośrednictwem specjalnie wybudowanej linji 
kanalizacyjnej wzdluż ul. Slowackiego. 
Woda do instalacji wodociągowej b€t- 
dzie czerpana za pomocą automatycznie dzia- 
łającej elektropompy ze specjalnie dla gmachu 
wybudowanej studni. 
Do powyższego zespolu robót, stanowią- 
cych poważną pozycj€t w kosztach budowy. 
zostały wezwane do konkurencji z Warsza- 
wy firmy: "Drzewiecki i Jeziorański", "T. Go- 
dlewski", oraz firma "Lącznik" z Włocławka. 
Najtańszą okazała si€t firma "Lącznik", 
która, poczyniwszy jeszcze dalsze ustępstwa, 
zobowiązała si€t wykonać wszystkie poprze- 
dnio wymienione roboty za ogólną sum€t 
45000 zł. 
Projekt instalacji elektrycznej obejmowal 
racjonalne oświetlenie budynku oraz instalacj€t 
światła bezpieczeństwa w gmachu, zabezpie- 
czającego orjentacyjne oświetlenie najniezb€t- 
dniej szych pomieszczeń, jak sala glówna i klat- 
ka schodowa, nawet w wypadku zupełnego 
przerwania prądu z elektrowni miejskiej. 
Instalacja ta ma glównie na celu zagwa- 
rantowanie bezpieczeństwa uczestnikom od- 
cz.ytów, czy ze brań towarzyskich, jakie cz€tsto 
w gmachu tym_ b€tdą si€t odbywały. 
Do konkurencji na powyższe instalacje 
zaproszono 3 firmy z \Vłocławka, a miano- 
wicie: firm€t "inż. L. Ciechanowski", firm€t 


6 


"s. Walczak" oraz firm€t "S. Oźmińkowski". 
Komitet powierz)"ł roboty elektrotechniczne 
tej ostatniej za SUffi€t 3532 zł. 
h gr. 
Dążąc do terminowego ukończenia robót 
Komitet zastrzegl sobie u powyższych firm 
pieni€tżną ich odpowiedzialność za niedotrzy- 
manie terminu wykonania robót, do czego 
jednak nie doszło, gdyż. co trzeba podkreślić, 
firmy te dobrze i punktualnie wykonały swe 
roboty W)' kazując, że doceniają znaczenie 
społeczne wznoszonego gmachu. 
Ogólny koszt gmachu przewyższy 200000 
zł., pozostanie zatem w chwili poświ€tcenia 
i otwarcia gmachu dlug okolo 30,000 zł. 
Wiele wi€tc ofiarności i wysiłków b€t dzie 
potrzeba, aby dług ten pokryć. Dokładne 
obliczenia są obecnie wykonywane i zostaną 
we właściwym czasie podane do publicznej 
wiadomości. 
Oddając gmach do użytku społeczeń- 
shva, Komitet budowy spełnił swe zadanie 
i misj€t swoją może uważać za skończoną. 
W trosce jednak o to, aby gmach ten ze 
zbiorami mógł odrazu spełniać swe kultural- 
ne poslannictwo, już zostala obmyślona przy- 
szla jego egzystencja. 
Zastanawiając si€t nad jak najlepszym 
sposobem zarządzania muzeum, Komitet usta- 
lił pewien sposób załatwienia tej sprawy, 
który pragnie poddać pod rozwag€t i decyzj€t 
społeczeństwa. Komitet wychodzi z założe- 
nia, że coroczny budżet muzeum winien mieć 
trwale podstawy, oparte na stałych docho- 
dach. W plywy z wynaj€tcia sali, jakichś 
imprez, zbiórek i t. d., winny być uważane 
jako dochody niestałe, które w różnych la- 
tach mogą być różne i powinny być obra- 
cane tylko na zakup sprz€ttów, renowacj€t 
i inne cele, lecz nie mogą być natomiast pod- 
stawą budżetu muzeum. 
Wydatki stałe, jak spłata pożyczki. admi- 
nistracja i t. d. muszą mieć zapewnione po- 
krycie ze stałych źródeł. Dlatego też Ko- 
mitet już zaprojektował utworzenie specjal- 
nej instytucji dla administrowania w muzeum, 
opartej na wlasnym statucie. 
Do instytucji tej należałoby obok T-wa 
Krajoznawczego i Magistratu m. \Vlocławka 
jeszcze sejmiki: włocławski, lipnowski i nie- 
szawski, jako należące do naszego regjonu. 
Zarówno Magistrat m. Włocla wka, któ- 
ry to już uczynił, jak i sejmiki, stałemi co- 
rocznemi dotacjami gwarantowalyby t€t stalą, 
niezmienną cz€tść budżetu. z której oplacane 
b)yłyby stał
 wydatki muzeum. Do zarządu 
tej instytucji wchodziliby przedstawiciele 
Towarzystwa Krajoznawczego, powyżej wy- 
mienionych jednostek samorządowych o:oaz 
zaproszone osoby, znane ze swej pracy w dzie- 
dzinie regjonalizmu.
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600008_0001.djvu

			Jest to narazi e szkicowe przedstawienie 
tych myśli, jakie Komitet budowy wysuwa 
celem zapewnienia racjonalnej gospodarki mu- 
zeum. Projekt ten posłuży za podstaw€t do 
ułożenia statutu w stosownej ostatecznej formie 
przyczem wierzymy, że cel, którym jest opar- 
cie administracji muzeum na trwałych podsta- 
wach, zostanie osiągni€tty. 


Dziś, oddając spoleczeństwu nowy gmach 
muzeum i bibljoteki, Komitet budowy uważa 
swe zadanie za spelnione. Dalszy rozwój 
muzeum zależy od nas samych i wierzyć 
należy, że znajdzie wlaściwy swój wyraz. 
Inż. M. Sikorski. 


Miejska Bibljoteka Publiczna we Włocławku 


Nie przesądzając kwestji charakteru, 
jaki ma posiadać organizująca się Bibljoteka 
Publiczna, stwierdzić należy, że myśl powo- 
lania tej inst)Ttucji do życia nasunąl dotkli- 
wie odczuwany w naszem mieście brak ksi€t- 
gozbioru naukowego i cZJTtelni czasopism 
naukowych. Myśl ta mianowicie zrodziła 
si€t wśród grona inteligencji wlocławskiej, 
która skupiła si€t w Sekcji Regjonalnej przy 
Kujawskim Oddziale P. T. K. \V marcu 
1929 r. na jednem z posiedzeń Sekcji obszer- 
ny referat o stanie bibljotek wlocławskich 
wygłosił prof. Stefan Brodzikowski. Wnio- 
ski referenta zmierzały do wszcz€tcia jaknaj- 
szybszych kroków w kierunku stworzenia 
p ublicznej naukowo-oświatowej bibljoteki 
miejskiej, która by, promi
niując na cały re- 
gjon. dala. możność pracy naukowej wielu 
jednostkom i ożywiła w ten sposób t€ttno 
życia umyslowego naszej pr0wincii. W nio- 
ski te, skonkretyzowane ostatecznie w po- 
wyższym referacie, znala"zły wcześniej wy- 
raz swój na lamach "Zycia \Vlocła wka 
i Qkolicy". 
Zrealizowanie tak powstalej inicjatywy 
ujął w swoje r€tce J.\1agistrat. Przyspiesze- 
nie budowy 1\1uzeum Ziemi Kujawskie; i Do- 
brzyńskiej popchn€tło naprzód także i spra- 
w€t Bibljoteki Publicznej. Otwarcie Muzeum 
i Bibljoteki trzeba uważać za fakt zrozumie- 
nia potrzeby takich ośrodków kultury Jest 
to zapowiedzią no-\'vych dróg rozwojowych, 
na które wkroczył kujawski ruch regjonalny. 
Inicjatorzy zalotenia Bibljoteki w zro- 
zumieniu, iż zubożala naogól inteligencja nie 
moglaby udzielić poza moralne m poparciem 
wydatniejszej pomocy materjalnej, zwrócili 
się do wladz miejskich, gdzie znaleźli nale- 
żyte poparcie. Umieszczenie w budżecie 
gminy odpowiednich sum na utrzymanie i roz- 
szerz.anie Bibljoteki zapt>wni trwałość jej 
rozwoju. Prócz t
go - jak to podkreślili 
inicjatorzy - Bibljoteka Publiczna, utrzymy-;' 
wana przez gmin€t miejską, b€tdzie budzić 
w społeczeństwie wi€tksze zaufanie, niż po- 
dobna placówka, powstała drogą wysiłków 
społecznych. Moment zaufania jest ważny, 


gdyż z chwilą powstania bibljoteki liczyć 
trzeba na dary i depozyty ksi€tgozbiorów, 
dawnych druków i t. p., które są tern ch€tt- 
niej składa..ne, im wi€tksze budzi zaufanie za- 
rząd tej instytucji (np. w Bydgoszczy w la- 
tach 1920/21 - 13.2 osoby ofiarowały na 
wlasność Bibljotece Miejskiej 1l.1l7 to- 
mów). 
Pierwsze kroki organizacYlne rozpocz€t
o 
od powołania Komisji Bibljotecznej. której 
zadaniem najbliższem. jest uruchomienie czy- 
telni czasopism i dokonanie prac technicz- 
nych z tem związanych oraz poczynienie za- 
sadniczych prac wst€tpnych w związku z gro- 
madzeniem ksi€tgozbioru, mającego służyć za 
podstaw€t bibljoteki. Przewiduje si€t tu da-. 
rowizny osób prywatnych i instytucyj, mo": 
żliwe przej€tcie istniejących we Włocławku 
ksi€tgozbiorów na pewnych-według umowy- 
warunkach oraz ksią;;ki przekazane Bibljo- 
. tece tytułem depozytów (tą drogą zwi€tkszyły' 
swój s!:an posiadania bibljoteki miejskie 
w Bydgoszczy i w Toruniu). Nabyty tak 
ksi€tgozbiór, skompletowany wedlug określo- 
nego planu dziełami podstawowemi i urzą- 
dzony według wskazówek fachowego i do- 
świadczonego bibljotekarza, oddany być już 
może do użytku publicznego. 
Przy bibljotece powstanie sala lektury 
z bibljoteką podr€tczną, przeznaczoną dla 
osób, pragnących korzystać na miejs<;u z ksi€t- 
gozbioru naukowego i pracować w sprzyja, 
j,.cej at?'l0sferze skupienia i ciszy. 
Obok tej pracowni naukowej urządzona" 
zostanie czytelnia czasopism naukowych i fa- 
chowych wydawnictw perjodycznych, z któ-. 
rych moglyby korzystać licznie dziś zgrupo- 
wane na prowincji jednostki o tendencjach 
naukowych, pracujące w różnych za wodach
 
które ze wzgl€tdu na swe zainteresowanie 
pragną trzymać r€tk€t na pulsie post«tPu w róż- 
nych dziedzinach umiej€ttności. Ostateczny'. 
dobór odpowiednich czasopism b€tdzie usta-. 
lony przez specjalnie powolaną ad hoc Rad€t 
Bibljoteczną, współpracującą, jako organ do- 
radczy z kierownikiem Bibljoteki. 


7
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600009_0001.djvu

			Postawienie sprawy organizacji Bibljo- 
teki na właściwym poziomie już od samych 
jej zaczątków jest warunkiem koniecznym. 
Z tego wzgl€tdu organizatorzy - jak to już 
nadmieniono - odwolywać si€t b€tdą w waż- 
fi
rch sprawach do wskazówek fachowców, 
jakoteż osób zainteresowan)Tch Bibljoteką, 
jej kierunkiem i prz)'szłym rozwojem. Na 
tern miejscu wyrazić należy pewność, że spo- 
łeczeństwo doloży ze swej strony starań, aby 


tak ważna placówka kultury rozwijaIa si€t 
jak najpo"11yślniej i poprze ją moralnie i ma- 
terjalnie. W kwestjach związanych z or- 
ganizacją Bibljoteki, w sprawach darów i de- 
pozytów książkowych można już obecnie za- 
si€tgać informacyj u członków Komisji Bibljo- 
tecznej: p. Jawn. Kossobudzkiego, p. ławn. 
Markowskiego, p. Winogrodzkiego, prof. Bro- 
dzikowskiego i p. Cza.rneckiego. 


BIBLJOTEKI 
, 


Przy klasyfikacji bibljotek, istniejących 
w mieście Włoclawku, bctdziemy wyróżniali 
bibljoteki publiczne. dost€tpne dla najszer- 
szego ogółu obywateli oraz bibljoteki zam- 
knięte t. j. istniejące przy urz€tdach, szko- 
łach, związkach. stowarz)Tszeniach i t. p., 
dost€tpne dla ograniczonej liczby osób. 
Bibljoteki public;zne - zależnie od ich 
charakteru - podzielimy na naukowe (w ści- 
slem tego slowa znaczeniu), b€tdące warszta- 
tem pracy dla jednostek. zajmujących si€t ba- 
daniami naukowemi, i oświatowe, które - 
podobnie jak szkoły - są placówkami przede- 
wszystkiem oświatowemi dla szerokiego ogółu. 
W mieście Włodawku istnieją bibljo- 
teki o różnolitym charakterze. Naukowej 
Publicznej Bibljoteki we Włoclawku do tej 
pory nie posiadamy, (znajduje si€t ona obe- 
cnie w stanie organizacji); natomiast mamy 
bibljoteki zamkni€tte, które posiadają chara- 
kter naukowych, j. np. 1) Bibljoteka Semi- 
narjum Duchownego, 2) nauczycielskie bi. 
bljoteki gimnazjalne, 3) dość zasobne bibljo- 
teki specjalne przy poszczególnych urzę- 
dach i inst)'tucjach np bibljoteka przy Są- 
dzie Okręgowym we \Vłocławku, bibljo- 
teka przy Magistracie m. Włocławk., bi- 
bljoteka Starostwa Włocławskiego. bibljo- 
teka Kujawskiego Oddziału P.T. K., bibljo- 
teka Towaszystwa Nauczycieli Szkół 
re. 
dnich i Wyższych, bibljoteka Zw. Spółdz. 
Spożywców Rz. P. we Włocławku l) 
Charakter bibljotek publicznych oświa- 
tow)Tch 2 ) mają we Włodawku bibljoteki na- 
st€tpujące: 
a) "Tow. Biblj. i Czytelni im. Adama 
Mic!<-iewicza"; b) "Książnica Wlocławska"; 
c) ..Zydowska Bibljoteka Społeczna"; d) ..Bi- 


WŁOCŁAWSKIE 


bljoteka im. Sienkiewicza" (ośw-popul.); e) 
..Bibljoteka 3-go Maja. 
Z bibljotek tych - prócz ostatniej - ko- 
rzystają sfery społeczne, czytające głównie 
książki beletrystyczne, z ostatniej zaś t. j. 
z "Bibljoteki 3-go Maja", b€tdącej pod wzgl€t- 
dem prawnym dzisiaj własnością gminy miej- 
skiej, korzysta dziatwa wloclawskich szkół 
powszechnych. 
Na wst€tpie trzeba zaznaczyć. że liczba 
książek w bibljotekach wlodawskich jest du- 
ża, gdyż ogółem (w przybliżeniu) posiadają 
one książek beletrystycznych i naukowych 
(prócz bibljoteki Seminarjum Duchownego): 
około 70 tysi€tcy tomów.
) 
Łącznie z ksi€tgozbiorem Bibljoteki Se- 
minarjum Duchownego, który posiada okolo 
100 tysi€tcy tomów, liczba książek w bibljo- 
tekach włodawskich dosi€tga liczby 170 t y- 
si€tcy tomów, z czego Bibljoteka Seminarjum 
Duchownego na 100 tysi€tcy posiada w chwili 
obecnej skatalogowanych okolo 16.000 ksią- 
żek. 
Poszczególne bibljoteki posiadają ilość 
tomów według nast€tpującego wykazu (licz€t 
tylko książki skatalogowane): 
Bibljoteka Seminarjum Du- 
chownego . 16.000 książek 
Bibljoteka im. Adama Mickie- 
wicza . 
"J5,:siążnica Wł0clawska" . 
.,Zydowska Bibljoteka Spo- 
łeczna" 
Biblioteki Szkól Średnich 
(łącznie). . .. . 23.218 
..Bibljoteka 3-go Maja" (dla 
dziatwy szkól powszech.). 
..Bibljoteka im. Sienkiewicza" 


9.9 26 
4. 8 7 6 


.. 


,. 


13.880 


" 


" 


3. 86 4 
1.99 2 


.. 


" 


l) Oprócz tych bibJjotek o charakterze ..zamkniętych", jednakże z księgozbiorem przeważnie beletrystycznym lub 
naukowo-popularnym, są jeszcze we Włocławku bibljoteki następujące: BibJjoteka Resursy Obywatelskiej, Bibljoteka 
T-wa Wioślarskiego, Bibljoteka Macierzy Szkolnej we Włocławku, Bibljoteka T-wa Uniwersyt. Robotnicz., BibJjoteka 
Straży Ogniowej. 
2) Księgozbiory tych bibljotek zawierają w więk8zej 8wej części książki cbarakte
u beletr'yst'ycznego, jec1nak 
posiadają również znaczną ilość książek naukowych i naukowo-popularn'ych. 
") W edług danych z odpowiedzi na kwestjonarjusz: 69543 tomów. 


8
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600010_0001.djvu

			Bibljoteka Naucz. Gimn. Zie- 
mi Kuj. . 
Bibljoteka Kuj. Oddz. P. T. 
Krajozn.. . . . . . . 
Bibljoteka Sądu Okr€tgowego 
we Włocławku (prócz 
książek po b. p. adw. Bocku) 
Bibljc,teka Resursy Obywa- 
telskiej . . . . . . . 
Bib\joteka Tow. Naucz. Szkół 
Srednich i \V yższych . 
Bibljoteka przy l\lagistracie 
m. Włocławka 
Bibljoteka przy Starostwie 
\Vlodawskiem 
Bibljoteki inne (np. Blbljoteka 
Macierzy Szkolnej, T. U. 
R., Z. S. Spoż.) . 1.409" 
Bibljoteki publiczne liczyly lącznie 31.898 
książek (w końcu r. 1928), a przy założeniu 
9.626 książek. , 
Bibljoteki Szkół Srednich i Powszech- 
nych liczą łącznie 27.082 książek (tomów) 4) 
Bibljoteki zamknięte (prócz szkolnych) 
liczą łącznie 106.800 książek (tomów), wraz 
z Bibljoteką Sem. Duchownego. 
Charakter ksi€tgozbiorów poszczególnych 
bibljotek zilustruje najlepiej nast€tpująca ta- 
blica: 


1.181 książek 
9 1 4 " 
4 8 7 .. 
586 .. 
380 " 
810 " 
320 " 


Bibljoteka im. A. Mickie- 


e ..c 
..c I) 
 u 
:; '" 
u .- .. ...lo! 
.- C :>, ., ...Io!;>' 
...lo! U ...lo! C ...lo! ...Io!- 

 I) " N .:: ..c " o ,,
 
;>..LJ .N U .N C. oN._ 
N o ". ;>. ". u .!' :I .!' ..c 
.. .- - .- ;>. 

...Io! .. .. .. 
 .....lo! .. U 
...lo! ;>. ...lo! " ...III >. ....;>. 
I) lo .... N .u a 
.u oN .... - ....-" 
.., ". .. 
 .., :I 
.
 -11).- 
o 0;; o I) o '" 

 
=...Io! =.LJ = C = 
 
9.926 4.521/3.573 9.158' 768 
I 
4.876 1 2.5801 - 4.036 1 840 
1.992 911/ 397 1 1.992: - 
I 184' I 
13.880, I 0.97] 2.
09 - - 
I I 
1.181 przeważnie naukowe 
9]41 I I I 
487 przeważnie naukowe 
380, 301 350
 I 
10 1 przeważnie naukowe 
320 I 95 1 226 
586 575 11 569 17 
23.218 
3.864 3.864 - 3.864 - 


,"-PIcza. . . . . . 
Bibljoteka p. n. ..Książni- 
ca Włoclawska 
Bibljoteka im. Sienkie- 
'\\.rlcza o . . . . . 
ŻydowsIca B i b lj ot eka 
Społeczna . . . . 
Bibljoteka NauczJ'cielska 
G. Z. K. .... 
Bibljoteka Kuj. Od dz. P. 
T. Kraj. . . . . . 
Bibljoteka Sądu Okręgo- 
wego we \Vłoclawku 
Bibljoteka T. N. S. W. 
we WIoclawku 
Bib,ljoteka Magistratu m. 
Włoclawka. . . . 
Bibljoteka S t a r o s t w a 
Wloclawskiego 
Bibljoteka Resursy Oby- 
. watelskiej we \\ ło- 
cławku . . . . . 
Bibljoteki S z kół Śre- 
dnich . . . . . 
Bibljoteka 3-go Maja . 


4) Ponadto w szkolach zawodcwych było książek: 37 6 3. 


Na pierwsze miejsce W)Tsu\va Sl€t: 
Bibljoteka Seminarjum Duchowne&,o 
we Włocławku. Bibljoteka Seminarjum Du- 
chownego we Włodawku, po.;iadająca cha- 
rakter bibljoteki zamkni€ttej, z ksi€tgozbiorem 
naukowym, liczącym okolo 100 tysi€tcy to- 
mów, w czem skatalogowanych - jak mó- 
wiłem poprzednio - pJnad 16 tysi€tcy. Ksi€t- 
gozbiór bibljoteki S,e
in
rjum Du.cho\
ne
o 
zawiera dzida tresCl rożnorodneJ, głowme 
jednak treści teologicznej i prawnej. Z bi- 
bljoteki korz
rstają przeważnie profesorowie 
i alumni Seminarjum. Ksiądz Prof. Stani- 
slaw Chodvński, kanonik wlodaw-ki, wybi- 
tny znawc
 historji djecezji wloclawskiej, 
autor wielu prac w tej dziedzinie, któ.'y za- 
sluŁvl na otrzymanie godności członka - ko- 
respondenta Akademji U miej€ttnoki, tak pi- 
sze o bibljotece Seminarjum Duchownego 
w pracy swej p. t. "Seminarjum Wloclaw- 
skie": ..Zawiązek bibljoteki seminaryjskiej 
powstal w r. 1660, gdyż w tym cza..ie pra- 
łat Teodor Zaporski te,tamentem przekazal 
dla Seminarjum (patrz. str. 280, ks. S. Cho- 
dyński "Seminarjum \Vloclawskie") różne dzie- 
ła". Pod koniec wieku XVIII bibljoteka po- 
mnaża swoje zbiory. Tak np. w w'ydatkach 
z r. 1782 zapisane są sumy na kupno czte- 
rech tomów Historji Polskiej Narusze\vicza, 
z r. 1791 - na kupno Bossuet'a ,.Uwagi nad 
historją powszechną". Dalej - cytuj€t za ks. 
kan. Chodyńskim:"w r. 1815 biskup l\lal- 
c;zewski polecił z dochodów Seminarjum obra- 
cać rocznie zł. 200 na powi€tkszenie bibljo- 
teki" (str. 282). Bibljoteka miala wówczas 
posiadać 1600 książek. Na str. 285 ks. Cho- 
dyński pisze: "Najważniejszy jednak. i pr€tdki 
zasiłek o t r z y m a ł a bibljoteka Seminarjum 
z klasztorów zniesionych r. 186.4". "Dosta- 
ły si€t do Seminarjum książki po Reforma- 
tach z Chodcza, Konina i \Vielunia; po ber- 
nardynach z Kalisza, Zloczewa (357 ksią- 
żek),v od św. Anny pod Przyrowem (2511 ksią- 
żek), po franciszkana.ch z Pyzdr (726 książek), 
po kapucynach z Lądu (3576 książek) oraz 
po pijarach z Piotrkowa i Wjelunia: liczby 
tych książek nie wskazano" (str. 286). Na 
str. 287 ks. prof. S. Chodyński dodaje: "Oprócz 
dopiero co wymienionych nabytków dosta- 
ły si€t jeszcze Bibljotece Seminarjum Du- 
chownego książki: l) po ks. Józefie Pawli- 
ckim (r. 1868), 2) po ks. A. Zagórowskim 
(znaczna bibljoteka. prawna), 3) po ś. p. ks. 
biskupie Aleksandrze Bereśniewiczu (z dzie- 
dziny teologji), 4) po ś. p. biskupie Henryku 
Kossowskim (według ks. prof. Chodyńskiego 
"ksi€tgozbiór ten zawierał naj nowszą litera- 
tur€t teologiczną wszystkich narodów, wiele 


9
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600011_0001.djvu

			dziel klasycznych i pis -n perjodycznych"), 
5) po ks. ks. braciach Chodyńskich, 6) po ks. 
biskupie Zdzitowieckim, 7) po ks. rektorze 
. Czapli, 8) po ks. biskupie Krynickim i wie- 
lu innych. 
J.l\1ówiąc o bibljotece Wlodawskiego Se- 
minarjum Duchownego - jako całości - ks. 
Chodyński zaznacza, że "bibljotekcł. Seminar- 
jum Włocławskiego nale1:y niezawodnie do 
liczniejszych, zasobniejszych i cenniejszyc h 
w kraju", "posiada dzieła dawniejsze i no- 
wsze we wszystkich prawie gał€tziach wie- 
dzy i nauki" (str. 228). 
Winnem zn6w miejscu pracy ks. Cho- 
dyńskiego (str. 290) znajdujemy: "bibljoteka 
posiada nieco rzadkich książek, wiele map 
geograficznych, czasopism, broszur oraz kil- 
ka dawniejszych r€tkopis6w, tych jednak nie- 
wiele"... A dalej: "Bibljoteka S. D., posia- 
dając głównie dzieła treści teologicznej i pra- 
wnej, posiada również dzialy inne dość obfi- 
te, a mianowicie: dzieła treści filozoficznej, 
matematycznej, przyrodniczej, różne miscel- 
lanea oraz wydawnictwa perjodyczne, nawet 
liczne, dotąd jednak niecalkowicie spisane". 
Widzimy, że ksi€tgozhiór Seminarjum Du- 
chownego jest obfity, posiada rzeczy cenne, 
zasobny jest w r€tkopisy stare, domaga si€t 
jednak zinwentaryzowania gruntownego i zba- 
dania istotnej jego wartości. Prace w tym 
kierunku posuwają si€t naprzód. 
Według wiadomości, które posiadam, jest 
w zamiarze czynników kierujących djecezją 
pobudowanie w przyszłości nowego specjal- 
nego gmachu dla muzeum djecezjalnego i bi- 
bljoteki seminaryjskiej. Również projekto- 
wane jest przedewszystkiem skatalogowanie 
całości ksi€tgozbioru fi) 
t Jbocznie dodaj€t jeszcze, mówiąc o bi- 
bljotece Włocławskiego Seminarjum Ducho- 
wnego, że - według książki prof. Losia "Po- 
czątki piśmiennictwa polskiego" - Bibljote- 
ka Seminarjum Włodawskiego posiada r€t- 
kopisy interesujące np. w r€tkopisach Semi- 
narjum Duchownego odnalazł Lopaciński ,za- 
pisaną po polsku reguł €t III Zakonu Sw. 
Francisz
a czyli tercjarską, oprawioną ra- 
zem z drukiem z r. 1501, zawierającym 14 
traktat6w teologicznych Mikołaja de Lyra, 
w j€tzyku łacińskim, r6wnież r€tkopis, obej- 
mujący 17 kartek tekstu polskiego i 18 tek- 
stu łacińskiego tejże reguly, napisany na pa- 
pierze ze znakami wodnemi, wskazującemi 


na pochodzenie z końca wieku XV (Łoś, 
str. 225). 
Pozatem są jeszcze inne r€tkopisy, które 
przytacza prof. Loś we wspomnianej książce, 
dotyczące również początków piśmiennictwa 
polskiego. 
"Towarzystwo Bibljoteki i Czytelni im. 
Adama Mickiewicza we Włocławku". Bi- 
bljoteka, znana pod nazwą "Bibljoteka im. 
Adama Mickiewicza", która oficjalnie nosi 
naz"\v€t: "Bibljoteki i Czytelni im. Adama lVli- 
ckiewicza", powstala w roku 1906, w dobie 
ruchu wolnościowego, który powołał do ży- 
cia szereg placówek oświatowo-kulturalnych, 
mając na celu szerzenie oświaty przez książ- 
ki naukowe i beletrystyczne Dążeniem za- 
łożycieli, kt6rymi byli: Jadwiga Langiewiczo- 
wa, Helena Bojańczykowa, Jerzy Bojańczyk, 
Ewelina Beczkowicz, Kazimierz Beczkowicz, 
Adela Koch 1.Dowicz, Józef Kochanowicz, Ko- 
walewska Zofja, Kowalewski Bohdan, By- 
stydzieński Bolesław, Lipczewski Adolf, Ko- 
cent Bronisław, Dr. Wadaw Kraszewski,- 
b
yło, aby "instytucja ta służyła wyłącznie 
potrzebom naukowo-kulturalnym z pomini€t- 
ciem cel6w politycznych i partyjnych". 
Zawiązkiem ksi
gozbioru bibljoteki był 
ksi€tgozbiór, ofiarowany przez zalożycieli 
(1300 tomów), potem dopełniony darem Bi- 
bljoteki Kolejowej w Pruszkowie (1200 to- 
mów) i darem ksi€tgarni M. Arcta w War- 
szawie (500 popularnych książek naukowych). 
Obecnie bibljoteka stale powi€tksza swój 
ksi€tgozbiór, nabywając nowe książki z sum 
uzyskanych ze skladek czlonków założycieli 
i z opIat abonentów. W r. 1928 Pl,z.ybylo 
412 tomów, a za okres dziesi€tciolecia (1918 
-1929) - 2141 tomów. 
Poważniejszy zasiłek przy zakładaniu 
bibljoteki ofiarowali: p. bar. L. Kronenberg, 
który w r. )907 dał 600 rubli na nabycie 
książek i p. senat. Faifertowa, która w cią- 
gu 10 lat subsydjowała bibljotek€t, skladając 
1:l0 rubli rocznie. 
Ksi€tgozbiór bibljoteki podzielono na 7 
działów, a mianowicie: z działu książek na- 
ukowych 3573 tomów, beletrystycznych 4521, 
dla młodzieży 694, wydawanych tylko do 
czytania na miejscu 120. Razem książek w j€t- 
zyku polskim 9168 tom6w. 
Z działu książek zapasowych 250 to- 
mów, w j€tzyku francuskim 340, w j€tzyku 
niemieckim 210, w j€tzyku rosyjskim 2 1 8. Ra- 
zem książek w j€tzykach obcych 768 tomów. 
Ogółem bibljoteka liczy 9926 tom6w i .) 


5) Dobrzeby bylo, aby choć pewna drobna część książek z tej bibljoteki - po uzgodnicDiu stanowisk odpowie- 
dnich czynników - mogla być przekazaną Publicznej Bibljotece Miejskiej. 
6) W r. 1926 bylo ksiątek: naukowych 3387, beletr'ystycz. 4059, dla mlodzieź.Y 560, w'yd. na miejscu 120 - 
w języku polskim; w językach obcych: w języku fruncuskim 325, w języku niemieckim 210, W języku rosyjskim 218. 
Ogólem było 8879 tomów. 


10
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600012_0001.djvu

			W ciągu roku 1925 przeczytano dzieł 
24542, co wyniosło 26764 tomy (książki), sta- 
łych abonentów w r. 1925 było 403, w czem 
280 wśród osób starszych, a 123 osoby z mło- 
dzieży szkolnej. Obecnie (r. 1928) liczba abo- 
nentów stałych wynosi 450 osób. a ilość: wy- 
pożyczonych tomów wynosi: od 27.000 do 
30.000 (w przybliżeniu). 
W roku 1928 przybyło ogółem tomów 
412, a mianowicie: z naukowych książek 92, 
z beletrystyki 241, z książek dla młodzieży 
84, z książek w j€tzyku franc. 15. 
"\V ciągu ostatnich lo-ciu lat przyrost 
ks!ążek w bibljotece wyniósł 2141 tomy. 
Co do ogólnej charaktery!'tyki ..Bibljo- 
teki i Czytelni im. Adama l\'lickiewicza" to 
dodamy jeszcze, :2:e placówka ta utrzymuje 
si€t z wlasnych funduszów, posiada charakter 
bibljoteki publicznej z ksi€tgozbiorem beletry- 
styczno-naukowym (głównie popularno-nauko- 
wym); z katalogów widać, :2:e ksi«tgozbiór jest 
obfity w książki L. wielu specjalności, jednak 
- prawdopodobnie z braku wi€tkszych fun- 
duszów - brak wielokrotnie dzieł podsta- 
wowych z tych umiej€ttności. 
BibIjoteka p. n. "Książnica Włocław- 
ska". Bibljoteka ta powstała w r. 1911 dzi€t- 
ki1inicjatywie jednostek, widzących potrzeb€t 
stworzenia placówki kulturalnej dla "podnie. 
sienia uczuć narodowych i wzbudzenie miło- 
ści Ojczyzny przez wskazanie przeszłości naro- 
du w dzielach naszych znakomitych pisarzy'" 
- według słów, wyj€ttych z odpowiedzi na ro- 
zeslany kwestjonarjusz. Zalożycielami" Ksią- 
żnicy" byli: s€tdzia Aleksander Górski, Apa- 
nowicz Marja, Górska Marja. Kossobudzka 
Marja, Laszkiewicz Klotylda, Jan Moczar- 
ski, Henryk Wińcza. 
Za zebrane przez Zarząd bibljoteki fun- 
dusze nabyto ksi€tgozbiór p. Nowackiej, po- 
zatem zakupiono nowych książek, w ten spo- 
sób stworzono ksi€tgozbiór "Książnicy", liczą- 
cy okolo 4000 tomów. W końcu 1928 roku 
bibljoteka liczyla około 4876 tomów, w czem: 
książek naukowych bylo 1380, treści beletry- 
stycznej 2580, dla młodzieży 300, w j€tzykach 
obcych 800 tomów. 
Bibljoteka p. n. "Ksią:2:nica" jest bibljo- 
teką publiczną, utrzymującą si€t - podobnie 
jak Bibljoteka im. Mickiewicza we Wło- 
cławku - z własnych funduszów. Ksi€tgo- 
zbiór stanowią głównie książki treści beletry- 
stycznej, spot.ykamy jednak też pokaźną liczb€t 
książek naukowych (na 2580 książek z bele- 
tryst.yki jest książek naukowych 1380). 
Bibljoteka posiada spcrą ilość książek 
wartościowych, jak: Słownik Lindego, Ro- 
cznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk z lat 
1802, 1804, 1807, 1808, dzieła Długosza, Na- 


ruszewicza, Lelewela, dzieła Jana Śniade- 
ckiego, dzieła Montesquieu (z r. 1767), ro- 
czniki pism: "Wszechświat" (z lat 1848- 
1897), "Bibljoteka Warszawska" (z lat 1843- 
1859, 1861-1865, 1869, 1870, 1873, 1874), 
"Ateneum" (1841- 1850) i t. d. 
"Bibljoteka Katolicka im. Sienkiewi- 
cza" we Włocławku. powstała w r. 19 05 
z inicjatywy duchowieństwa katolickiego przy 
poparciu Ks. Biskupa Zdzitowieckiego, pro- 
fesorów Seminarjum Duchownego we Wło- 
cławku i paraf jan włodawskich. Ilość wszyst- 
kich tomów wynosi 1992, w czem: książek 
treści religijnej jest 684, treści naukowej 397, 
treści beletrystycznej Q II tomów. W szyst- 
kie książki w j€tzyku polskim. 
Czytelników w ciągu roku 1928 bylo 
330, a liczba wypożyczonych tomów wyno- 
siła 1550. 
"Zydowska Bibljoteka Społeczna" we 
Włocławku jest bibljoteką publiczną liczącą 
obecnie w ksi€tgozbiorze swym 13.880 tomów, 
przeważnie treści beletrystycznej w j€tzyku 
polskim, hebrajskim, żydowskim, francuskim, 
niemieckim: rosyjskim, angielskim. Powst"'1.ła 
w roku 1912. Założycielami biblot
ki byli: 
Ersler Dawid, Goldman Izaak, S. Zvchliń- 
ski, lVI. Ernstejn, Mojżesz W ajcman, 
 Jakób 
Piwko, 1\1. Baum, H. Kino, S. J"vlalowańczyk, 
Ch. Breitstein. Liczba książek przy otwarciu 
bibljoteki wynosiła 1250, ilość czytelników 
295, ilość przeczytanych tomów w r. 1912: 
16.115. \V roku lQ
5 liczba abonentów wy- 
nosiła 645 osób, w czem: a) inteligencji pra- 
cującej 98 osób, b) przemyslowców 11 osób, 
c) kupców 56 osób, d) rzemieślników i ro- 
botników: 172 osoby, e) młodzieży szkolnej 
223 osoby, f) bez określonego zaj€tcia: 85 
osób. 
Bibljoteka Rescrsy Obywatelskiej we 
Włocławku. Z bibljotek zamkni€ttych (prócz 
Bibljoteki 3-go 1\laja dla dziatwy szkół po- 
wszechnych) najwi€tkszą ilość tomów z bele- 
trystyki posiada bibljoteka Resursy Obywa- 
telskiej. Ogólna ilość tomów w bibljotece 
wynosi: 586 tomów, w czem jest 575 tomÓw 
z beletrystyki, a z książek naukowych jest 
tomów 11. 
Bibljoteka Nauczycielska Gimnazjum 
Ziemi Kujawskiej we Włocławku. Bibljo- 
teka Nauczycielska Gimnazjum Ziemi Kujaw- 
skiej posiada ogółem 1181 tomów skatalogo- 
wanych. Są to dzieła przeważnie treści na- 
ukowej, albo też mniej dost€tpne utwory na- 
szych wybitnych pisarzy, jak np.: Drużba- 
ckiej (2 tomy), Reja, Klonowicza (2 tomy), 
Kochanowskiego (2 tomy), Krasickiego (6 to- 
mów), Trembeckiego (3 tomy), W €tgierskiego, 
Zimorowicza, oraz Karpińskiego (4 tomy), 


11
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600013_0001.djvu

			Kniaźnina (6 tomów), Brodzińskiego, Mickie- 
WIcza, Słowackiego, Krasińskiego, Korzeniow- 
skiego i wielu innych. Z innjch dzieł war- 
tościowych spotykamy: Bibljogrctfj€t Estrei- 
chera, V olumina Legum, Beckera (Historj€t 
Powszechną, 12 tomów), Dzieje Anglji (5 to- 
mów), Macaulaya, dzieła Szajnochy (10 to- 
mó'\v), dzieła Kołłątaja, Naruszewicza (3 to- 
my), C:tntu "Histoire universclle" (]9 to- 
mów), Slownik geograficzny pod redakcją 
Chlebowskiego (kl'Jnplet), Enc.yklopedj€t po- 
'\vszechną Olgelbranda (16 tomów), a nast€t- 
pnie: Springera ("Sztuk.l Starożytna"), dzie- 
la Schlossera (7 tomów), Thiersa ,.Histoire 
du consulat et de I'empire" (4 tomy). Ogiń- 
skiego "Memoire sur, la Pologne" (4 tomy), 
pozatem dzi
ła: Jana Sniadeckiego (6 tomów) 
i J€tdrzeja Sniadeckiego ("Teorja jestestw 
organicznych"). 
Są również nowsze dzieła z zakresu fi- 
lozofji, pedagogiki i innych dziedzin umiej€t- 
tności ludzkich. 
Bibljoteka Magistratu m. Włocławka. 
Bibljoteka ta istnieje przy Wydziale Głó- 
wnym ł"lagistratu i jest przeznaczona do 
użytku wszystkich wvdziałów. 
. Za cza
ów zabor
zych rządów rosyjskich 
i okupacji niemieckiej Biblioteka lVlagistratu 
miasta Wlocławka skladała. si€t z dzieł pra- 
wodawstwa rosyjskiego i rozporządzeń władz 
niemieckich. O becnie w bibljotece znaleźć 
można - oprócz ustaw współćzesnych Pań- 
stwa Polskiego - również dziela z dziedzi- 
ny administracji. prawa, ekonomji, geografji, 
skarbowości, polityki komunalnej i t. d. 
BibJjoteka Starostwa Włocławskiego. 
BiblJoteka Starostwa \Vlocławskiego zawie- 
ra ogółem 320 tomów: w jsiada 290 ksią- 
żek i broszur. 
Bibljoteka Kujawskiego Oddziału Pol- 
skiego T owarz. Krajoznawczego. Bibljo- 
teka T-wa Krajoznawczego (we Włocławku) 
zawiera ogółem 914 tomów, w tern 350 to- 
mÓw dzieł naukowych przeważnie w j:tzyku 
polskim, nabywanych stopniowo przez To- 
warzystwo Krajoznawcze i dość starannie 
dobranych pod wzgl€tdem treści z uwzgl€t- 
dnieniem prac o charakterze rcgjonalnym - 
kujawskim, pozatem 53 tomy książek bele- 
trystycznych: ofiarowanych T -wu Krajozna- 
wczemu przez T wo Ubezpieczeń W za jem- 
nych i 51 l książek beletrystycznych i nauko- 
wych w j€tzyku polskim, francuskim, niemiec- 
kim i włoskim, ofiarowanych T -wu Krajo- 
znawczemu przez p. Feliksa Mikorskiego. 
Ksi€tgozbiór T -wa zasługuje na uwagtt ze 
wzgl€tdu na tendencj€t grupowania prac, do- 
tyczących Kujaw i Włocławka.. Z prac ta-
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600014_0001.djvu

			.. 


kich wyr6żniają si€t Pawińskiego ..Dzieje 
Ziemi Kujawskiej" oraz prace ś. p. Ks. Ka- 
nonika Górzyńskiego, ś. p. Ks. Kal10nika St. 
Chodyńskiego, Wawrzenieckiego (,,sIady kul- 
tury i osadnictwa przedhistorycznego Ziemi 
Kujawskiej"). 
Pozatem spotykamy roczniki z przed 
wojny (lata 1910, 1911, Ig12) dzienników 
wlodawskich. 
Podstawowych dzieł naukowych bibljo- 
teka posiada stosunkowo niewiele, natomiast 
zaopatrzona jest w caly szereg klasycznych 
utworów literatury powszechnej, jak dzieła 
Corneille'a, Montaigne'a, V oltaire'a, Ariosta, 
Petrarki, Tassa, Goethego, Schiilera, Ibsena, 
Byrona - wi€tkszość 'v oryginale. Niezależnie 
od książek wartość zbiorów T-wa Krajozna- 
wczego podnoszą dawne druki, dokumenty 
nadania - choć tych zbior6w jest niewiele. 
Bibljoteki Gimnazjalne ogólem liczą 
23218 {o:nów, wtem: 


Bibljoteka 


Gimn. Ziemi Kujawskiej. . 4 516 
" im. 1\1. Konopnickiej. 5618 
" Władysławy Aspis . 1120 
.. Janiny Steibokówny. 4 815 
" im. Dlugosza 3000 
Scmin..trjum im. Piusa X. . 18 7 0 
Gimn. Gminy Żydowskiej 227 0 


" 


II 


" 


,. 


" 


" 


.,Bibljoteka 3-go Maja". .,Bibljoteka 
3-go Maja" założona została staraniem Sto- 
warzyszenia Nauczycielstwa Polskicgo. Po- 
świ€tcenie i otwarcie jej odbylo si€t 23 sty- 
cznia ]916 roku. - Książek liczyła wtedy 
blisko 1000. Cz€tść książek była kupiona, 
cz€tść zaś ofiarowaną przez różne instytucje 
oraz osoby prywatne. Fundusze stanowily: 
dar Komitetu Obchodu Uroczystości 3-go 
Maja we Wlodawku r. 1915, ofiary zebra- 
ne przez nauczycielstwo wlodawskie i kwo- 
ty pieni€tżne, zebrane przez administracje 
miejscowych pism, tudzież składek dzieci. 
W ciągu 3-ch pierwszych lat swego 
istnienia Bibljoteka po::łwoila ilość ksią
ek 
(2200 książek). W r. 1919 Zarzą;d Stowa- 
rzyszenia Nauczycielstwa Polskiego (Oddz. 
Włocławek) postanowił przekazać Bibljote- 
k€t 3-go 1\'laja (dla dziatwy szkól p nvszech- 
nych) Magistratowi m Wlodawka. Obecnie 
ilość książek w bibljotece wynosi 386..{ tomy. 
Dane powyższe do opracowania stanu 
bil.,Ijotek włoclawskich czerpano z pracy ks. 
prof. St. Chodyńskiego p. t. "Seminarjum 
Wlod." oraz z odpowiedzi na ankiet€t, ro- 
zeslaną w r. 1928 29 przez Sekcj€t Regjonal- 
ną przy Kuj. Oddziale P. T. K. 
Stefan Brodzikowski. 


/ / 
MATERJAŁY ZRODŁOWE 


DO DZIEJÓ\V "\VLOCLĄ.\VKA W ARCHI\VU1\l KAPITUŁY KATEDRALNEJ 
WLOCLA "VSKlEJ 


Archiwum Kapitulne we Włocławku 
kryje w sobie wielc cennych materjałów 
źródlowych do dziejów ni et y lko diecezji 
Włocławskiej, ale również i samcgo miasta 
Włodawka, który w czasie dawnej Polski 
od XII aż do końca XVIII w. by! miastcm 
biskupiem. Najwi€tcej jednak, ze wzgl€tdów 
zrozumialych, można tam znaleźć wiadomości, 
odnoszących si€t do spraw czysto k05cielnych, 
a przedewszystkiem życia i dzialalności bi- 
skupow, prałatów, kanoników i wogóle t.vch 
wszystkich spl'aw, którc pozo,tają w jakim- 
kolwiek związku z dziejami Kapituly i Ka- 
tedry wloclawskiej, czy też innych kOścio- 
lów i instytucyj znajdujących si€t w s:łmem 
mieście Włocławku oraz w granicach całej 
diecezji wl
clawskiej, w ciągu jej historycz- 
nego roz,voJU. 
Materjal.:r te czy to w formie monogra- 
ficznych opracowań czy też wydawnictw 
źródłowych 'zostaly w przeważnej cz€tści wy- 
korzystane i drukiem ogłoszone' przez zaslu- 
żonych pracowników na niwie historji Ko- 


ściola w Polsce ś. p. XX. Zenona i Stani- 
slawa Chodyńskich, oraz przez wielu uczo- 
nych historyków, korzystając.,'ch ze zbior6w 
tegoż Archiwum przy opracowywaniu swoich 
dziel. Pozatcm jednak żr6dla i materjaly 
historyczne wiążące si't bezpośrednio z dzie- 
jami Włoclawka, a kryjące się 1V temże 
archiwum, są prawi
 wcale niewykorzystane 
dotąd i czekają na opracowanie ze strony 
przyszlego historyka i autora monografji 
\Vlocła wka. 
Poza wydanem przez X. St. Chodyń- 
skiego w 1913 r. we Wloclawku nakl. Neu- 
man<:l, dzielkiem p. t. ..Rozrządzenie Komisji 
Dobrego Porządku w mieście Włocławku 
.roku 1787 uc
ynione", niema nic więcej 
w tej dziedzinie ogloszonego drukiem; co 
wi€tcej, nawet paraf ja św. Jana, najpierwsza. 
i od niepamiętnych czasów instniejąca, a za- 
lożona jeszcze w Starym Włoclawku, niema 
swojej monografji. 
Autor przyszIej monografji Włocławka 
b€t dzie musial wiele czynić poszukiwań za 


13 


(
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600015_0001.djvu

			źródłami i materjałami historycznemi do 
swojego tematu, tern bardziej, że, jak stwier- 
dza sprawozdawca - archiwista Magiaotratu 
m. Włoclawka w artykule "Sprawa Archi- 
wum Miejskiego m. \Vłoclawka" ("Praca 
Kujaw i Ziemi Dobrz)'ńskiej" 7. 16 i 18 lu- 
tego 1930 r.), wiele cennych dokumentów 
i ksiąg miejskich zagin€t1o, archiwum zaś 
miejskie nie posiada żadnych starych doku- 
mentów i ksiąg i lI'imo czynionych starań, 
niema widoków na przyszłość najbliższą re- 
windykowania czegoś dla miasta; a co gor- 
sza, archiwum m. Włocławka nie jest na- 
wet razem zgrupowane i nie figuruje pod 
oddzielną rubryką w katalogu w Archiwach 
Akt Dawnych w Warszawie, gdzie tymcza- 
sem inne miasta i miasteczka dawnego Kró- 
lestwa Polskiego, nawet i Kujaw, mają swoje 
archiwa zgromadzone i wymienione w od- 
dzielnych grupach. Są tylko tu i owdzie 
luźne dokumenty i materjały źródłowe do- 
tyczące Wlocla wka rozrzucone po całem 
tem wielkiem Archiwum Akt Dawnych oraz 
innych archiwach państwowych. W)'szuki- 
waniem tych materjałów w Archiwach War- 
szawskich zajmuje si€t już od dłuższego czasu 
p. Paweł Czarnecki, który też ogłaszał już 
wyniki tych swoich poszukiwań na łam
ch 
włoclawskiego miesi€tcznika regjonalnego "Zy- 
cie Włoclawka i Okolicy". Autor niniej- 
szego artykułu także od dłuższego już cżasu 
pracuje nad w)'szukiwaniem materjałów do- 
tyczących bezpośrednio dziejów \Vłoclawka 
a kryjących si€t w Archiwum Kapituły Ka- 
tedralnej Włocławskiej. 
Wynikami tych poszukiwań narazi e tyl- 
ko krótko, w formie suchego wyliczania 
spisu chc€t si€t podzielić z Czytelnikami tego 
pisma regjonalnego, pozostawiając szczegó- 
łowe i wi€tcej wyczerpujące omówienie ich, 
w opracowaniu nast€tpnem, późniejszem. 
l\'lat
rjały odnośne przeważnie są to 
kopje dokumentów lub zapiski i wzmian- 
ki historyczne rozrzucone po różnych kodek- 
sach r€tkopiśmiennych, a tylko bardzo zni- 
koma cz€tść tych materjałów zachowała si€t 
jeszcze w postaci oryginalnych dokumentów- 
dyplomów. 
Przyst€tpuj€t teraz do wyliczania t)Tch 
materjalów ). 


I. Nadania i przywileje m. Włocławka. 
l. "Donatio civitatis Władislavicnsis 
1255" (oryg. dyplomu pergam., druk. COP. 
I1,56, oraz kopje w vol. 2, f. 155; v. 37 i 
v. 4 f. 84). 


Nadanie w 1255 r. miasta Włocławka 
biskupom kujawskim przez Kazimierza ksi€t- 
cia ł€tczyckiego i Kujawskiego. 
2. "Privilegium advocatiae civitatis 
Wladisl." (1339) (odpis z r. 1501. XVII no- 
vembcis vol. 107 f. ]94 - 5; vol. 21 f. 260). 
Przeniesienie miasta Starego Włoclawka 
na prawa niemieckie, magdeburskie na wzór 
miasta Chełmna. w 1339 r. 
3. ,.Litterae Vincentii (Przerembski) 
epI Vład. datae feria 5 infra Od. Ephiph. 
1510 ano quibus approbat contubernium su- 
torum, iam per privilegium Joannis (Grusz- 
czyński) epi Vlad. feria 6 post fes. 00, SS. 
(d. 3 Nov.) 1452 a. in Civitate Wladisla- 
viensi eredum" (oryg. dypl. perg. ale miej- 
scami uszkodzony). 
Potwierdzenie przez biskupa Winc. Prze- 
rembskit:go w 1510 r. przywileju cechu szew- 
ców erygowanego w m. Wlodawku 1452 r. 
przywilejem biskupa Jana Gruszczyńskiego. 
Przywilej był potwierdzony w 1660 r. przez 
bpa Kazim. Florjana Czartoryskiego oraz 
w 1690 r. przez bpa Bonawentur€t Madaliń- 
skiego; obydwa potwierdzenia in extenso są 
spisane na grzbiecie niniejszego dypl. 1510 r. 
4. "Libertas a Theloco Wladislaviensi 
et W olboriensi Civibus per olim Serenissi- 
mum Poloniae Regem Sigismundum data" 
(1532). (vol. 135 f. 15 - 16. 
Przywilej nadany przez Zygm. I w 1532 r. 
a potwierdzony przez Stefana Batorego 1576 r., 
zwalniający mieszczan włocławskich i wol- 
borskich od pewnych ci€tżarów dowych, 
podatkowych. . 
5. "Lucae Episcopi Libertatio a sol- 
vendis foralibus pro Castro Episcopali in 
civitale Wladislaviensi Anno Domini 1542". 
(oryg. dypl. perg. oraz vol. 21 f. 
68). 
Przywilej biskupa Górki z 1542 r. zwal- 
niający wszystkieh sprzedających swoje to- 
wary w micście Włocławku, od opłaty tar- 
gowego. 
6. "A pprobatio Privilegii super non 
solvendis Theloncis pro parte ClVlUm Vla- 
dislaviensium per ssmum Sigismundum Au- 
gustum Poloniae Regem Petricoviae in Con- 
ventione Generali Feria Tertia postridie Festi 
Sandae Aquetis Millesimo Quingentisimo 
quadragesimo nono annno" (o r.'yg. dypl. perg. 
ale cały prawie nieczytelny). 
Potwicrdzenie przywileju, zwalniającego 
mieszczan włoclawskich od opłat clowych, 
wydane przez Z,rgm. Aug. w 1549 r. 
7. "Privilegium Advocati Wladislavien- 
sjs" (1555 r.). (vol. 218 f. 402-4) 


.. 


J) Przy w'yliczeniach cudzyslowy 'wiadczą. że t.Ytul jest wzięty ze źr6dla. Skróty vo1. i f. oznaczają, volumen 
i foljum. 


14
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600016_0001.djvu

			Przywilej biskupa Jana Drohojowskiego 
z 1555 r. na posiadał:lie wójtostwa Wlocla- 
w
kiego przez małżonków Wojciecha. i Ann€t 
Jarczewskich oraz ich syna Florjana. 
8. "Privilegium piscatorum WIad." 
(1577 r.) (vol. 135 f. 105 - 6, 113 - 114, 
vol. 3 f. 414-415). 
Przywilej biskupa Stan. Karnkowskiego 
z 1577 r. dla cechu rybaków w mieście 
Włodawku. 
9. "JncorpQratio Civitati WIad. subur- 
bium dictum nove miasto tum concessio arbo- 
rum pro aquae ductibus itum Donatio Eidem 
Civitati Horti Kokoszka per Reverendissimum 
olim Karnkowski" 1577 r. (vol. 96 f. 18-20; 
vol, 135 f. 101-3). 
Włączenie do miasta Włocła wka przed- 
mieścia t. zw. nowe miasto oraz udzielenie 
drzewa z lasów biskupich na wodociągi 
jak również nadanie temuź miastu drogą da- 
rowizny ogrodu Kokoszka przez biskupa St. 
Karnkowskiego 1577 r. 
10. "Privilegium Civitatis Wiad. sup
r 
rnedictate Advocatiae eiusde1l1 Civitatis" 
(1591) (v ol. 235 f. 103-&). 
Przywilej biskupa Hieronima Rozdra- 
żewskiego z 1591 r. oddający połow€t docho- 
dów wójtostwa Włocla\vskiego samorządowi 
miasta Włocławka, w celu podniesienia te- 
goż z ruiny. 
J l. "Paulus W ołucki Epis. Vlad. Pri- 
vilegium pro Contubernio "Bractwo Szynko- 
we czyli Cech" nuncupato in civitate Wło- 
cławek" (.627) (oryg. dypl. perg.). 
Przywilej biskupa Pawła W oluckiego 
z 1627 r. erygujący bractwo, albo cech 
Szynkowy czyli Rzemieślników w m. Wło- 
cła wku. 
12. "Confirmatio Articulorum in causa 
Confraternitatis mercatorum Vladislavien- 
sium" (1645). (vol, 38 a f. 8). 
Potwierdzenie przez biskupa Wojciecha 
Gniewosza w 1645 r. pewnych artykułów 
przedstawionych przez bl'actwo (cech) kup- 
ców włocławskich. 
.3. Potwierdzenie z pewnemi zmianami 
przywileju cechu szewców z 1510 r., przez 
Biskupa Kazimierza Florjana Czartoryskicgo 
w 1660 r. (zob. na grzbiecie oryg. dypl. perg. 
z 1510 r., O którym mowa wyżej pod n. 3). 
14. Potwierdzenie tego samego przywi- 
leju przez biskupa Bonawentur€t z Niedziel- 
ska Madalińskiego w 1690 r. (tamże): 
15. Privilegium Civium Vladislavien- 
siu m super iaculatione ad scopum" ( 160 9 0 ). 
(vol. 224 f. 234). 
Prz.ywilej biskupa Bonawentury z Nie- 
dzielska Madalińskiego z 1690 r. przywraca- 
jący i reformujący bractwo strzeleckic, ery- 


gowane we Włocławku przywilejem biskupa 
Stan. Karnkowskiego z 1577 r. 
16. Potwierdzenie w 1727 r. przez 
Kapitul€t włocł. przywileju Rzemicślników 
Włod. czyli cechu Rzemiosla Szynkownego, 
wydanego niegdyś (1627 r,) przez bpa. Pa- 
wła W ołuckiego za zgodą kapituły. (vol. 232 
f. 95 -6). 
17. Potwierdzenie przez biskupa Józefa 
Rybickiego w 1777 r. przywilejów cechów: 
krawców, piekarzy i szewców miasta Wlo- 
clawka. (v ol. 60, f. 82). 


II. Mandaty i ordynacje 
dla m. Włocła wka. 
18. "Interdicitur civibus Vladislavien- 
sibus indiscreta sectio lignorum in boreis. 
Admonitio ad cives Vladislavienses" (1591). 
(vol. 29 f. 369). 
Biskup Hieronim Rozdrażewski w 1591 r. 
zakazuje mieszczanom m. Włocławka samo- 
wolnego wyr€tbu drzewa, bez pozwolenia 
biskupa, jednocześnie grozi mieszczanom ka- 
rami za lichw€t oraz sprzedawanie swoich 
domostw i gruntów szlachcie ze szkodą dia 
całoki dóbr kościelnych i juryzdykcji bi- 
skupiej. 
19 "Edictum Illmi Dni Epi (Rozdra- 
żewski) contra oppignorationes bonorum Vla- 
dislaviae" (1597 r.). (vol. 32 f. 109). 
Edykt biskupa Hier. Rozdrażewskiego 
z 1597 r przeciwko za.stawianiu dóbr miesz- 
czan włocławskich u wierzycieli wzamian 
za w:ypożyczonł pewną su.n€t pieni€tżną.! 
20. "Hieronimus Comes a Rozrażew 
Wladisl. et Pomer. Episcopus congregatis in 
sui praesentia Proconsule et Consulibus Ci- 
vitatis suae Wladislav. infra scriptas ordi- 
nationes et decreta poenis'atiam roborata 
fecit sanxitet publicavit toti communitati Ci- 
vitatis Vladisl. ne quidpiam ignorantia pre- 
tendit sedulo demandavit, quorum tenor sequi- 
tur" (1597, X Ap..ilis). (vol. 32 f. 111). 
Ordynacje bpa Hier. Rozdrażewskiego 
z 1597 r. dla całego miasta Włocławka oglo- 
szone publicznie za obowiązujące wszy
tKich 
mieszczan i obostrzone sankcjami. 
21. "Admonitio civium Vlad." (1631). 
(vol. 64 f. 2) (str. odwr.). 
Administrator diecezji włocł. Krzysztof 
Charbicki dn. 17.11.1631 r. oznajmił miesz- 
czanom Włoclawka iż wladza nad miastem 
i dobrami biskupiemi sede vacante należy 
do niego i Kapitnły, którzy też mie
zczanie 
odtąd podlegają i winni wierność i posłu- 
szeństwo. 
22. "Admonitio civium Vladislav." ( 16 74). 
(vo1. 64 f. 99). 


15
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600017_0001.djvu

			T o samo co wyżej oznajmia mieszczanom 
1674 r. administrator Stan. Dąmbski (nomi- 
nat chelmskj). 
23. "Commissio pro Civitate Vladisla- 
viensi" (17 22 ). (vol. 44 f. 44). 
Biskup Krzysztof Antoni Szembek de- 
kretem z dn. 22.VIII.1722 r. powolujc do 
życia Komisj€t dla usuni€tcia nadużyć oraz 
""'JTdania nowych ordynacyj potrzebnych dla 
podniesienia stanu miasta Włocławka. 
24. "Commissio ad faciendas ordinatio- 
nes pl'O Civitate Vladislawiensi" (1729). 
(vol. 45 f. 117-118). 
Biskup Krzysztof Szem bek dekretem 
z ]8.VIII.1729 r. udziela pełnomocnictw człon- 
kom Komisji powołanej do sporządzenia or- 
dynacyj dla miasta Włocławka. 
25. ,.Mandat Radzie miejskiej Wło- 
cławskiej o zniesienie pisarza" (1755) (vol. 
55 f. 20). 
Biskup Antoni Sebastjan Dembowski 
mandatem z RIII. 1755 r. przywraca na urząd 
pisarza miejskiego Antoniego W tekleyskiego, 
który bez wiedzy biskupa za wolą tylko 
burmistrza byl usunięty. Biskup poza.tem 
grozi sądem nad burmistrzem, radą miejską 
i magistratem włocIawskim za t€t samowol€t 
i naruszenie praw biskupich. 
26. "Commissio ad perficiendam ordi- 
nationem in civitate Vladislaviensi". (1784) 
(vol. 58 f. 160). 
Biskup Antoni Kazimierz Ostrowski pi- 
smem z dn. 15.YI. 1774 r. powoluje do ży- 
cia Komisj€t dla przcprowadzenia reformy 
i uporządkowania stanu prawnego i gospo- 
spodarki m. "\Vłoclowka. 
27. "Mandat Mieszczanom Włocław- 
skim o niezaciąfanie dlugów" (1782) (vol. 
60 f. 37. 9). . 
W zast€tpstwie biskupa Józefa Rybiń- 
skiego upelnomocniony jego administrator 
\V ojciech Skarszewski pod groźbą kar zaka- 
zuje mieszczanom wlodawskim mandatem 
z dn. 28.11. 1782 r. zaciągania dlugów u szla- 
chty, wynajmowania lub sprzedawania szla- 
chcie domów czy placów w mieście Wło- 
cławku. 
28. "Instrument ustanawiający Komisa- 
rza do sprawowania Jurysdykcji Zamkowej 
we Włodawku" (1786) ,vol. 61 f. 286-9). 
Na miejsce dobrowolnie ust€tpującego X, 
J.l\1arcina Chyczewskiego, oficjała generalne- 
go i archidjakona pomorskiego, biskup Józef 
Rybiński pismem z dnia 22.XI. 1786 roku. 
naznacza komisarzem z władzą sądowni- 
czą Komisarsko-zamkową w sprawach miasta, 
jurysdykcji biskupiej podlegajacych w Wło- 
flawku. X. Feliksa Lewińskiego, kanonika 
katedralnego. 
16 


29. "Except z Kommisyi Dobrego Po- 
rządku ad passum coącernentum wypisany" 
(1787) (vol. 61 f. 78). 
Komisja Dobrego Porządku w myśl swo- 
ich pełnomocnictw poleca mieszkańcom m. 
Włocławka i Magistratowi złożyć i dostar- 
czyć natychmiast do uri:€tdu Komisarskiego 
wszystkie dokumenty, przywileje, księgi i t. 
p., pod jakimkolwiek nazwiskiem w.ydanych. 
30. "Akt drugi z Limity przypadający" 
(]788) (vol. 61 f. 78). 
Komisja Dobrego Porządku dekretem 
z dn. 24 l. 1788 r. unieważnia darowizn€t 
pewnych posiadłości na rzecz kościoła parafj. 
św. Jana we Wlodawku, przysądzając je 
miastu. 
31. "Approbatio Commissionis boni 01'- 
dinis in Civitate Vladislaviensi" (1788) (vol. 
236 f. 97-8). 
Biskup Józef Rybiński pismem z dn. 29. 
VII. 1788 r. potwierdza zarządzenia i wszy- 
stkie dekrety Komisji Dobrego Porządku 
miasta Włocławka, upełnomocnionej delega- 
cją Kurji Biskupiej z dn. 2.VIII 1787 r. 
32. "Fabrica communitatis Vladislavien- 
sis" (1744) (vol. 237 f. 5). 
Na budynek magistratu wlocławskiego 
z procentów Toruńskich od sumy b-pa Szem- 
beka 20.000 tynfów, zostalo wyplacone 600 
tynfów do rąk archidjakona wloclawskiego 
Dunina. 
33. "Pontes et scamna in publica via 
circa Vladislaviam" (1744) (vol. 237 f. 10). 
Kapitula upoważnia kan. Kosa do zmu- 
szenia gospodarzy, zamieszkujących kurje ka- 
nonickie, do zwożenia drzewa i matcrjalów 
potrzebnych do naprawy mostów i ławek na 
drodze glównej, prowadzącej do \Vlocławka. 
34. "Taberna circa pontem Vladisla- 
viensem tl (1751) (vol. 237 f. 153). 
Karczma należąca do dóbr biskupich 
przy moście Wlocławskim spalona roku ub. 
(1750) ma być zpowrotem odbudowana przez 
tenutarjusza klucza wlodawskiego, schola- 
styka. . 
35. "Consensus erigendi Pontis ad ar- 
cem Vlad. tI (1752) (vol. 237 f. ]64). 
Ekonom Kujawski uzyskuje pozwolenie 
na wybudowanie nowego mostu prz\. zamku 
wlocławskim, na. co otrzymał 1000 tynfów pi e- 
ni€tdzy oraz ludzi do pracy z dóbr biskupich. 
36. "Expurgatio plateae C y g a n k a', 
(1767) (vol. 239 f. 376) 
Nakaz do Kanoników oraz innych bene- 
ficjatów posiadających kurje swoje i place 
przy ul. Cyganka, by troszczyli si€t O czy- 
stość tej ulicy, by nawóz ze stajen wyrzu- 
cony nie pozostawał na nich ponad miesiąc. 
[({j. dr. Jlfichal Ll!orawJki. 


(Dok. nast.)
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600018_0001.djvu

			z DZIEJÓW DAWNEJ SZKOŁY REALNEJ 
WE WŁOCŁAWKU 


(A,tykuł napi
any z powodu zjazdu bylych wychowanków dawne) Wlocław
kiej Szkoły Realnej, odbytego Ul Włocławku w dniu 
/4 wrze3nia /930 roku). 
Początki Szkoły Realnej we Włoclawku mieszkańcy Włoclawka, liczącego gooo lu- 
należałoby odnieść do roku ]821-g0, kiedy dzi, wystosowali prośb€t o założenie tu gim- 
w zamku biskupim, oddanym przez Ks. bi- nazjum lub chućby ogólnej szkoły powiato- 
skupa Malczewskiego na potrzeby szkolni- wej. Ofiarowywali nawct swą gotowość do 
ctwa, założoną została czteroklasowa szkoła wystawienia gmachu szkolnego. Odpowiedź 
wydziałowa prowadzona wówczas przez XX. Komisji Rządowej brzmi odmownie z tego 
Pijarów, sprowadzonych z Radziejowa. Sam wzgl€tdu, że gimnazja powstają tylko na miej- 
biskup rezydował wówczas w Kaliszu. scu da\vnych szkół wojewódzkich, a takiej 
Reforma szkolna, przeprowadzona na za- we Włocławku nigdy nie bylo i że gimna- 
sadzie wydanej w roku 1833 przez cara Mi- zjum znajduje si€t w Płocku, odległym tylko 
kołaja I-go .,Ustawy Szkolnej" wyj€tła szko- o g mil. 
ł€t włocławską z pod kierownictwa XX. Pi- Widocznie jednak zabiegi obywateli nie 
jarów i oddala ją w r€tce nowoutworzonej były bezowocne i w roku 1862, t. j. w rok 
"Rady Wychowania Publicznego", któca po obj€tciu kierownictwa Rządowej Komisli 
szkol €t włocławską w myśl klasyfikacji przy- W. R. i O. P. przez Wielopolskiego i wy- 
j€ttej przez "Radę' przemianowała na tak daniu przezeń ustawy o wychowaniu publi- 
zw. "obwodową" 4-0 klasową szkol€t, której cznem w Królestwie Polskiem, zamiast Po- 
zadaniem mialo być dawanie wychowankom wiatowej Szkoły Realnej powstaje Szkoła 
ni:2:szego, raczej praktycznego wykształcenia. Realna Handlowa. W prowadzono do niej 
W roku 1830 istniała w Sk€tpem, w po- nauk€t j€tzyka niemieckiego i francuskiego, co- 
wiecie lipnowskim, t. zw. szkoła podwydzia- prawda za specjalną dopłatą. Reiswitza prze- 
lowa, składająca si€t z 2-ch, potem 3-ch klas niesiono do Lodzi, a rektorem nowej uczel- 
i jednej przygotowawczej. V\7 roku 183 4 ni został Karpiński. Zgodnie z reformą Wie- 
szkol €t t€t przeniesiono ze Sk€tpego do Lipna, lopolskiego szkola liczyła cztery klasy, od- 
i w myśl ogólnej reformy zamieniono ją w ro- powiadające programowi gimnazjalnemu i u- 
ku 1845 na powiatową. W roku 18 4 5 szko- możliwiające absolwentom klasy czwartej 
l€t t€t przeniesiono do Włocławka i umie- dalszą nauk€t w piątej gimnazjalnej. Nowy 
szczono w zamku pobiskupim, gdzie uprze- rektor Karpiński, przejąwszy z rąk Reiswi- 
dnio mieściła si€t szkoła wydzialowa której tza majątek szkoły, zajął si€t energicznie uzu- 
caly majątek przekazano nowoprzeniesionej pełnieniem pomocy szkolnych i bibljoteki
 
szkole. Majątek szkoły powiatowej lipnow- Szkoła rozwija si€t pomyślnie i w sierpniu 
skiej przekazano jednej ze szkół w Lodzi. 1863 roku otwarto klas€t piątą gimnazjalną, 
Na przyj€t cie nowej szkoly, nazwanej już choć bez łaciny. Szkoła Liczyła już 230 
"Włocławską Szkołą Realnąu odremontowa- uczniów i otrzymala gabinet zoologiczny po 
no stary zamek biskupi. Inspektorem szko- zamkni€ttej wówczas Szkole Głównej w v../ ar- 
Iy został mianowany Szaffer, przeniesiony szawIe. 
W roku 1866 szkoła włocławska zosta- 
wkrótce na stanowisko d
yrektora gimnazjum 
do Piotrkowa. Szkoła liczyla wówczas 113 la przemianowana na Gimnazjum Realne. 
uczniów w czterech klasach. Po inspekto- VI roku 186 9, po upadku Wielopolskiego 
rze Szafferze został mianowany na to stano- i po zniesieniu jego organizacji szkolnej ogło- 
wisko Beithel, który niebawe
 przeniesiony szono nową ustaw€t dla szkól średnich, wpro- 
do Kalisza ustąpił miejsca w roku 1850 trze- wadzającą całkowicie wykład rosyjski. Za- 
ciemu inspektorowi Teofilowi bar. Reiswitzo- cZ€tły si€t dla Szkoły włocławskiej najci€tższe 
wio Szkoła liczyła już wówczas 16 9 uczniów dni W roku 18 7 2 kierownictwo Gimna- 
i posiadala gabinet fizyczny i mineralogi- zjum Realnego po rektorze Karpińskim objąl 
czny jak również dość zasobną bibljotek€t nowomianowany inspektor Wasili Lebiediew, 
dziel polskich i rosyjskich. awansowany wkrótce na dyrektora. Gim- 
W roku ] R58 na skutek starań ducho- nazjum liczyło wówczas 256 uczniów, z cze- 
wieństwa połowa gmachu została odstąpio- go 206 w czterech niższych klasach. 
na na mieszkanie dla biskupa kujawskiego W roku 1874 gimnazjum zostalo pono- 
i gmach szkolny został przebudowany i od- wnie przemianowane na Szkoł€t Realną, zgo- 
remontowany. Szkoła realna specjalna nie dnie z programem władz szkolnych rosyj- 
zaspakajala potrzeb miasta i w roku 1860 skich, redukujących ilość szkól przygowują- 


17
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600019_0001.djvu

			cych młodzież do wyższych zakladów nau- 
kowych. Szkola posiadala wówczas nast €t- 
pujący skład nauczycielski: dyrektor Lebie- 
diew, inspektor - Sladkopiewcow, prefekt 
- Ks. Chodyński, jezyk niemiecki - Kahl, 
francuski i łacina - Szyperski, kaligraf ja 
-- Kwiatkowski, rysunki - Buszard, kreśle- 
nie, matematyka i kosmograf ja - Kossow- 
ski i Wilczkowski, historja naturalna, fizyka 
i chemja - Matuszewski, j€tzyk polski- 
Chrupczalowski, j€tzyk rosyjski - Rżanicyn. 
Pomocnikami wychowawców (pedlami) byli 
Dziedzicki i Ossowski. Inspektora Sładko- 
piewcowa, przeniesionego do Pskowa, wktl,t- 
ce zastąpił Aleksander Brailowski, przenie- 
siony z gimnazjum chersońskiego 
W r. ]875 została skasowana siódma 
klasa, wbrew prośbom obywateli m. Wło- 
dawka, którzy dodatkowy koszt utrzymania 
klasy chcieli wziąć na siebie. Odmow€t ku- 
rator warszawski motywowal istnieniem siód- 
mej klasy w Lowiczu i w Warszawie. 
W ciągu dziesi€tciu lat istnienia Gimnazju'll, 
ukończyło siódmą klas€t 80 uczniów. Liczba 
mlodzieży chcącej korzystać z nauki w szkole 
włoclawskiej, była wówczas bardzo znaczna 
i dużą ilość podań (239 podań w ciągu czte- 
rech lat) Rada Pedagogiczna musiała odrzu- 
cić z powodu braku miejsca. W 1878 roku 
do szkoly przybył nowy nauczyciel rosyj- 
skiego Rybałow, po Wilczkowskim zaanga- 
żowani zostali jako nadetatowi nauczyciele 
Luszczewsk i i So bolewski 
W 1884 roku ust€tpuje dyrektor Lebie- 
djew a miejsce jego zajmuje Stefanowicz. 
T en z kolei ustąpił miejsca Aleksandrowi 
Gołowaczewskiemu, który w lipcu 1875 ro- 
ku został zamieniony przez Michała Lew- 
szina. W roku 1886 powstał projekt prze- 
niesienia szkoły do innego miasta z powodu 
nieodpowiedniego i zupełnie zrujnowanego 


budynku w którym si€t szkola mieściła, pro- 
jekt ten narazie zarzucono na skutek próśb 
obvwate]i Włocła wka. VV roku 1885 wy- 
kł;d j€tzyka polskiego objął Kinel, wykł
d 
religji ks. Krynicki (późniejszy bi
kup ku- 
jawski). W roku 1888 ustępuje dyrektor 
Lewszin, a jego miejsce zajmuje dyrektor 
l\1.ikolaj Agapitow, który pozostal już do 
końca i przeniósł si€t razem ze szkołą do Ka- 
lisza. Inspektorem został mianowany Maziu- 
kiewicz, lekcje niemieckiego objął Kopystyń- 
ski, matematyki-Liszke i Epifanow. W ro- 
ku 1889 obywatele ponownie zabiegają 
o otwarcie klasy siódmej ale bezskutecznie 
"\Vładze szkolne natomiast zezwalają na 
otwarcie klasy przygotowawczej, której kie- 
rownictwo objął Grigorjew. Sklad nauczy- 
cieli pozostal bez zmian.. dodano tylko lekcje 
gimnastyki, którą prowadził Azbukin i tańca, 
które prowadził eks - baletmistrz Buliński. 
Pomocnikami wychowawców zostdi Siemio- 
now i Zawadzki. Dziedzicki został miano- 
wany sekretarzem szkoły. W roku 1891 pre- 
fektem zostal ks. Fu]man (obecny biskup lu- 
belski). 
Tymczasem dojrzewa projekt przeniesie- 
nia szkoły dCl Kalisza, który zgłosił gotowość 
płacenia po 3400 rubli rocznie na wynajem 
domu po zamkni€ttej szkole prywatnej Iży- 
kowskiego i obowiązało si€t po kilku latach 
wybudować nowy gmach szkolny. Z dnia 
l-gO czerwca 1893 roku mamy ostatni pro- 
tokół Rady P edagogicznej Włocławskiej 
Szkoły Realnej. w tymże roku szkol€t prze- 
niesiono do Kalisza, gdzie istniała do 1905 
roku jako "Kaliska Szkoła Realna". 
Odbyty w Włocławku w dniu 14 wrze- 
śnia 1930 roku Zjazd wszystkieh byłych wy- 
chowanków dawnej Włocławskiej 
zkoły 
Realnej zgromadził 65 osób. Oto ich na- 
zwiska, lata pobytu w szkole i adresy: 


LISTA 


ohecllJch na zjeździe kołeżeńskim we Wloclawku 28 września 1930 roku b. w,ychowanków b. Gimnazjum Realnego, 
a potem Szkol,y Realnej we WJoclawku od 1864 do 1892 r. t. j. do czasu przeniesienia szkol,y do Kalisza. 


L. p.1 


Nazwisko i imi'i 


A d r e s 


Lata pobytu 
w szkole 


2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
18 
11 
12 
13 
14 


Dzierzbicki Kazimierz 
Lewiński Józef 
Bibersztein Herman 
Sikorski Jan 
Raabe Zdzislaw 
Ploski BolesJaw 
Kowalewski Przem.Yslaw 
Sulimierski .Bronislaw 
Kretkowski Ignacy 
Krz,yżanowski Józef 
Ochlewski Józef 
Godlewski Jan 
Lubotynowicz LeoD 
Karpibski Jerzy 


186 4 - 18 7 1 
18 7 0 - 18 77 
1870 - 18 7 8 
18 7 1 - 18 79 
1873 - 1880 
18 74 - 18 79 
1874 - 1880 
1875 - 1880 
1875 - 1882 
1875 - 1883 
1875 - 1883 
18 7 5 - 18 79 
1876 - 1883 
1876 - 188"1 


Jaranowo pow. Nieszawski p. Żabieniec 
Wloclawek, Stary R,ynek 12 
ul. Kościuszki 14 
II ul. Przedmiejska 4 
Warszawa, ul. Wilcza 45 m. 11 
Bocheniec, poczta Golub 
\Vloclawek, Karnkowskiego 4 
Straszewo, pow. Nieszawski p. SJużewo 
Grodno, pow. Wlocławski p. Kowal 
Wa
sz:ł'wa. W!:pólna 60 
Brwlnow 
Warszawa, Bagatela 15 
Lódź, Przejazd 36 
Kotków, poczta Krośniewice 


18
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600020_0001.djvu

			L. p.1 


NazwisJ:o 


l m l ę 


Lata pobytu 
w szkole 


A d r e s 


15 
16 
17 
18 
19 
20 
21 
22 
23 
24 
25 
26 
27 
28 
29 
30 
31 
32 
33 
34 
35 
36 
37 
38 
39 
4 0 
4 1 
4 2 
4 3 
44 
4 5 
4 6 
47 
4 8 
49 
50 
51 
52 
53 
54 
55 
56 
57 
58 
59 
60 
61 
62 
63 
64 
65 


Ks. Kozłowski Mikołaj 
Godlewski Teodor 
Waliński Czesław 
Godlewski Feliks 
Ks. Rospendowski Pawel 
Nowakowski Bolesław 
T-yski Ignac-y 
Lissowski Boleslaw 
Piwnic ki Ignaey 
Tabaczyński Tadeusz 
Kossowski 
lichał 
Mosz{kowski Stanislaw 
Neuman Z.}gn:.unt 
Telakowski Edmund 
Brzeski Stefan 
Peretz Sewer-yn 
Lissowski Leon 
Korcz-yński Antoni 
Ostaszewski Stanisław 
Kob-yliński WladJ.sła-w 
Karpiński Stanisław 
Godlewski Zygmunt 
Nell Edmund 
Sturgólewski Romuald 
Mańkiewicz Franciszek 
Ciechanowski Wincent-y 
Jeziorański Józef 
Zalewski Paweł 
Tajchfeld Arnold 
Lutoborski Michal 
Kopczyrtski Jan 
Micirtski Antoni 
Wencel Józef 
Marz-yński Leopold 
Raabe Eugenjusz 
Gutmejer l\liecz-yslaw 
Siewierski K wir-yn 
Ks. Mańkiewicz Józef 
Racinowski Konstant-y 
Krajewski Wład-yslaw 
Martkowski Ludwik 
Policzkowski Antoni 
Neuman Iz-ydor 
BojartczJ" k Jerz-y 
Ruszkowski Feliks 
Wesołowski Bernard 
Ciechanowski Leon 
Borowski Wacław 
Ks. Grabowski Mateusz 
Apanowicz Kazimierz 
Kozłowski 'Nłodzimierz 


18 7 6 
18 77 
18 77 
18 77 
1977 
18 77 
1877 
18 77 
18 77 
18 7 8 
18 79 
18 79 
18 79 
18 79 
1880 
1880 
1880 
1880 
1880 
1881 
1881 
1881 
1883 
1883 
1883 
1883 
1883 
1883 
1883 
1883 
1883 
1883 
1883 
1883 
1883 
1885 
1885 
1885 
1885 
1885 
1886 
1886 
188 7 
188 9 
1
89 
188 9 
188 9 
188 9 
188 9 
18 9 0 
18 9 1 


Uroczystość rozpocz€tło nabożeństwo w ko- 
ściele katedralnym przed tumskim ołtarzem, 
gdzie msz€t św. odprawił ks. Mikołaj Kozło- 
wski, dawny wychowanek szkoly, okolicz- 
nościowe kazanie wygłosił ks. Wojsa, pre- 
fekt szkół miejscowych. Po nabożeństwie 
uczestnicy udali si€t do siedziby Towarzystwa 
Wioślarskiego, gdzie zebranych powitał pre- 
zes T -wa i również dawny wychowanek 
szkoły p. Jerzy Bojanczyk, proponując ze- 
branym wybór prezydjum Zjazdu w osobach 
Pp. Stanisława Karpillskiego (dawnego Pre- 
zesa Banku Polskiego) jako przewodnil
zą- 
cego, Józefa Krzyżanowskiego (naczelnego 


1881 
1883 
1883 
188 4 
1880 
188 4 
188 4 
1885 
1885 
188 4 
1882 
1883 
1885 
1886 
1883 
188 4 
1886 
188 7 
188 7 
1888 
1888 
1885 
1886 
1888 
1888 
1888 
188 9 
1888 
1886 
18 9 1 
18 99 
1888 
18 9 0 
18 9 1 
18 9 0 
18 9 1 
18 9 2 
18 9 2 
188 9 
18 9 2 
18 9 0 
18 9 0 
18 9 2 
18 9 2 
18 9 0 
18 9 0 
18 9 2 
18 9 2 
18 9 5 
18 9 2 
18 9 2 


Tulisków 
v"r arszawa, Żelazna 63 
Sokola Góra, poczta Przedbórz 
Poznań 
Andrzejewo Lomż-yńskie 
Kutno, Senatorska 163 
Warszawa 
Smarzew, p. Tuliszków 
Sosnowo, poczta Rypin 
Redecz Wielki, p. Lubraniec 
v,,' arszawa, Hipoteczna 3 
Poznart, ..Blask" Sp. Akc. 
\Vloclawek, 3-ego .Maja 8 
v"r arszawa, Nowowiejska 21 m. 8 
Radomsko, 3-go Maja 6 
Wlocławek, C-yganka 
Kijaszkowo, p. Czernikowo 
Warszawa, Żórawia 43 m. 9 
v,,'loclawek, ul. Karnkowskiego 
Warszawa, Opaczewska 54 m. 8 
.. Grójecka 40 
Klokock, p. Lipno 
Włocla wek, Królewiecka 36 
Kościuszki 6 
Kowalska 4 
Wars7.awa, Marjensztad 4 
Osendowice, p. Kutno 
Warszawa, Dw. \Vileński 
.. Mokotowska 7 
Wloclawek, .Kilińskiego 14 
Warszawa, Zórawia 43 m. 8 
Włoclawek, Karnkowskiego 10 
Warszawa, Polna 72 m. 16 
Warszawa-Wola, Bema 70 
Warszawa, Kopernika 14 m. 5 
Senatorska 29 
Lwowska 3 
Kramsk, pow. Konin 
WLcławek, Litewska 7 
Starodębska 12 
Brzeska 16 
Brzeska 27 
.. C-yg anka 
" L
gska 32 
Dzianków, p. Lubień 
Warsza-wa, Jasna l 
Wloclawek 


Karnkowskiego 29 


,. 
Sompolno 
Dziankówek, p. 
Wlocławek, pl. 


Lubiert 
Wolności 


dyrektora fabryki w Chodakowi e) i ks. kan. 
Rospendowskiego jako vice - przewodniczą- 
cych, Kazimierza Dzierzbickiego i Bolesława 
N owakowskiego jako assesorów i Izydora 
Neumana jako sekretarza. Po wst€tpnem 
przemówieniu p. Karpińskiego uczczono pa- 
mi€tć zmarłych profesorów i kolegów przez 
powstanie poczem kolejno zabiorali głos obecni 
poświ€tcając swe przemówienia wspomnieniom 
życia szkolnego. Dłuższy rys historyczny 
szkoły odczytał p. Jan Godlewski. Szkic ten 
zostal ułożony przez pann€t Godlewską. na 
podstawie dawnych akt szkoły wynalezio- 
nych w archiwach przez p. Bolesława Lisso. 


19
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600021_0001.djvu

			wskiego. (Skrócony i uzupelnion
' slużyl ja- 
ko źródło do wst€tPu niniejszego sprawozda- 
nia). Nast€tpnie uczestnicy zebrali si€t wogród- 
ku przed siedzibą dla wspólnej fotografji-. Po 
śniadaniu, spożytem w bufecie Towarzystwa, 
o becni udali si€t do pomnika Poległych w r. 1920 
Obrońców Wlocławka, gdzie złożono wieniec 
i wysłuchano pi€tknych słów ks. Kozłowskie- 
go poświ€tcon.vch pami€tci poległych bohate- 
rów. Stamtąd udano si€t na zwiedzenie mia- 
sta obejrzano nową Kuj. Elektr. Okr€tgową, 
gmachy nowych szkól, stadjon sportowy i no- 
wootworzony park miejski. Wieczorem te- 
goż dnia odbyl si€t bankiet w hotelu Vic- 


toria, na którym wygłoszono wiele serdecz- 
nych mów i toastów. Na pamiątk€t zjazdu 
uczestnicy zlożyli na r€tce p. Bojanczyka su- 
m€t zł. 1000 z poleceniem zakupienia dla Mu- 
zeum Ziemi Kujawskiej jednej z prac pro£. 
Stanisława Noakowskiego, dawnego wycho- 
wanka szkoly. Zjazd powołal delegacj€t ce- 
lem wr€tczenia kwiatów wdowie po ś.p. Lud- 
wiku Bu,>zardzie. nauczycielu Szkoły Realnej. 
Na zakończenie postanowiono nast€tpny zjazd 
odb;yć w roku 1933 i organizacj€t tegoż po- 
wierzyć mieszkającym w Włocławku ko- 
legom. 


Jerzy Bojanczyk, 


WŁOCŁA WEK- WODZOWI NARODU 


Zdohylem Królediwo Ducha! 
Szlandary, dzlandary w holdzie! 
(WYdpiańdki "Legionu). 


W dniu 11 listopada b. r. świ€tcit Wło- 
cławek 010-tą rocznic€t odparcia najazdu bol- 
szewickiego, 12-1ecia odzyskania Niepodle- 
głości i stulecie powstania Jistopadowego. 
Byl to zarazem dzień hołdu stolic)' Kujaw 
dla Wodza Narodu, jako tego, który w pa- 
mi€ttnych dniach listopadowych 1918 roku 
objął ster rządów, aby zcalić rozczlonkowa- 
ne ziemie Rzeczypospolitej, i potem na czele 
armji naszej bronił zagrożonych granic Pań- 
stwa. 
N azwisko Jego zrosło si€t nierozerwalnie 
z każdym ważnym faktem dziejów odzyska- 
nej Polski Niepodległej, na każdej ich kar- 
cie zapisało si€t trwalemi zgłoskami. 
Urokiem swej wielkości i genjuszu ocza- 
rował dusze współrodaków: "zdobyl Króle- 
stwo Ducha!" 
Rozliczne miasta i wsie polskie starają 
si€t uczcić Jego wielkie imi€t. 
Imi€t to uczcił Wloclawek nazwaniem 
bulwarów nad Wi<;lą "Bulwarami im. Mar- 
szalka Piłsudskiego", co uchwaliła Rada 
Miejska w dn. 30.XI. b. r. jednogłośnie i bez 
dyskusji na wniosek Komitetu Obchodu po- 
lączonych uroczystości. 
Wyrazem hołdu dla Marszalka bylo 
również odsłoni€tcie po nabożeństwie uroczy- 
stem w Katedrze na pi€tknym skwerze, po- 
łożonym przy Bulwarach, pomnika z nast€t- 
pującym napisem: 


20 


WODZOWI NARODU 
MARSZAŁKOWI 
JÓZEFOWI PIŁSUDSKIEMU 
ORAZ 
POLEGŁYM W WALKACH O NIEPO- 
DLEGŁOŚĆ MIESZKAŃCOM M. WŁO- 
CŁA WKA W DZIESIĄTĄ ROCZNICĘ 
ZWYCIĘSKIEGO ODPARCIA NAJAZDU 
ROSJI SOWIECKIEJ 
1920- ]g30. 
W uroczystości odsloni
cia pomnika wzi€t- 
ly udzial liczne delegacje ze sztandarami, od- 
dzialy wojska i przysposobienia wojskowe- 
go oraz liczme zebrana publiczność. Prezy- 
dent miasta p. Pachnowski w przemówieniu 
uczcił poległych Wlocławian i zwyci€tskiego 
Wodza Armji, poczem odsloni€tcia pomnika 
dokonał przy dźwi€tkach fanfar p. W oj ewo- 
da Długodzki w zast€tpstwit: p. Wojewody 
Twardo. Rozbrzmiały dźwi€tki hymnu naro- 
dowego, odkryły si€t głowy, wojsko sprezen- 
towalo broń: 
"Sztandary, sztandary w hołdzie!" 


* 


* 


* 


W dn. 15 sierpnia b. r. przypadala ro- 
cznica bitwy z bolszewikami pod Wloclaw- 
kiem Stosownie do przyj€ttej tradycji spo- 
łeczeństwo m. Włocławka, pragnąc uczcić 
bohaterskich obrońców naszego grodu, po- 
wolało na mi€tdzystowarzyszeniowem zebra- 
niu wszystkich stowarzyszeń i organizacyj,
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600022_0001.djvu

			istniejących na tercnie miasta, Komitet ob- 
chodu desygnując na wniosek p. inż. Olszew- 
skiego na przewodniczącego p. Prezydenta 
Pachnowskiego. Na członków Komitetu po- 
wołano pp: Dyr. Promisa, inż. Olszewskie- 
go, Fr. Konwickiego, Zygmunta W iśniew- 
skiego, Racinowskiego i Lawn. Sztolcmana. 
Komitet powi«;kszyl si€t zgodnie z uchwałą 
Zebrania ogólnego przez dokooptowanie pp. 
pulko Misiąga, Karola Zabłockiego, Antonie- 
go Postoiskiego i Walerego Nowickiego. 
Zebranie ogólne u- 
dzieliło Komitetowi 
nast€tpujących In- 
strukcyj: zorganizo- 
wać obchód odparcia 
najazdu w terminie, 
przyj€ttym w całem 
Państwie, a obchód 
zakres lokalnego 
świ€tta sierpniowego 
pozostawić d ecyzj i 
Komitetu. 
Z uwagi na to, iż 
dzień 15 sierpnia jest 
dniem w którym od- 
parto nawał€t bolsze- 
wicka od murów mia- 
<- 
sta, i że w ciągu lat 
10-ciu zawsze obcho- 
dzony był uroczyście 
przez Włocławek, 
Komitet ustalił pro- 
gram lokalnego świ€t- 
ta z tern, że gros uro. 
czystości postanowio- 
no odłożyć do czasu 
ogólno państwowego 
obchodu. 
Dn. 15.VIIIodbyły 
si€t uroczyste nabo- 
1;eństwa w świ ą t y- 
niach wszystkich wyznab, poczem zlożono 
wieńce na pomniku Poleglych w roku 1920 
Obrońców Wisły. 
Zgodnie z instrukcjami Centralnego Ko- 
mitetu Obchodu uroczystości ogólno-pabstwo- 
wej w dn. 11 listopada, ustalono program 
tej urc czystości we Włocławku, która mia- 
la być zarazem obchodem Ioo-Iecia powsta- 
nia listopadowego. 
Zwołany w dn. 17.X. b. r. Komitet za- 
akceptował w całości przedłożony program 
oraz zwi€tkszyl liczb€t swych członków przez 
kooptacj€t do ogólnej liczby 33 osób. Na 
zebraniu tern powołano również 4' komisje: 
ogólno
organizacyjną pod przewodnictwem 
Prezydenta Pachnowskiego, artystyczno-te- 
chniczną pod przewodnictwem p. La wn. 
Sztolcmana i architekta W ondrausza, finan- 


oł 


sową pod przewodnictwem p. Dyr. Szeligi 
oraz propagandowo-odczytową pod przewo- 
dnictwem p. Krzewskieco. 
Na posiedzeniu Komitetu w dn. 2I.X. 
b. r. w którym wzi€tły udzial wszystkie oso- 
by w liczbie 33-ch (przedstawiciele miejsco- 
wych organizacyj i stowarzyszeb spolecznych 
oraz władz i instytucyj państwowych), uchwa- 
lono wystąpić do Rady .M.iejskiej o przemia- 
nowanie ul. Bulwarowej na Bulwary im. 
Mar5iz. Piłsudskiego i ufundowanie pamiątko- 
wej tablicy w for.r.ie 
pomnika na. pi€tknym 
skwerze nad Wisłą. 
Rada Miejska na po- 
siedzeniu w dniu 30 
października wniosek 
powyższy przyj€tła je- 
dnogłośnie i bez dy- 
skusji. Obchód połą- 
czonych uroczystości 
rozpoczął si€t zbiórką 
uliczną w dniu 9 Xl. 
na rzecz budowy po- 
mnika. Wieczorem d. 
10.XI. na pl. Wo] no- 
ści odbyl si€t m.oczy- 
sty capstrzyk z udzia- 
łem władz państwo- 
'wvch, sam orz a do- 

 <- 
wych i wojska. 
Balkony gmachów 
Magistratu i Staro- 
stwa jak i innych in- 
stytucji publicznych 

 udekorowano i rz€t- 
siście iluminowano, 
nadto na Pl. W olno- 
ści zawieszone zosta- 
ło godlo Pabstwa, u- 
pi€tkszone zielenią i 
laTpkami. Pi€tknie 
iluminowano również skwer nad Wisla oraz 
<- 
pomnik. 
"V dn. l I-stym listopada miasto przy- 
brało w)'gląd odświ€ttny. W katedrze od- 
prawione zostalo nabożebshvo, na którem 
obecny był p. Wojewoda Długodzki, Staro- 
sta Gajzler, Prezydent miasta Pachllowski, 
przedstawiciele wojskowości, urz€tdów pań- 
stwowych i delegacje stowarzyszeń "połe- 
czn)'ch ze sztandarami. 
W świątyniach innych wyznań również 
odprawione zostały uroczyste nabożebstwa. 
Po nabożeństwie nastąpiło odsłoni€tcie 
pomnika (pisaliśmy o tem we wst€tpie), po 
którem przemówił p. pułk. Misiąg, dzi€tkując 
Komitetowi i Społeczeństwu Włocławskie- 
mu za cześć okazaną Wodzowi Armji i po- 
leglym w walkac h o niepodległość żo\nierzom. 


, 


, I 


I 
I 
I 
, - >. 


- 
"'" 

 


t- 
" 


- ....... 

 .. 
. " 
. 


ł 


. "'-, 


..... I 
V 
.'f'. 
....\,"';t 


Ił 
'f 


. . tt IW 


. ).. 


. 
>- 


.." 
 


.... 


.. 
¥
 


\ 


. 
.... 


. 


.... 


.... 


.. 


" 


, . 


21
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600023_0001.djvu

			Skromny, lecz bardzo estetyczny pom- 
nik, w.ykonany został z piasko'\vca według 
projektu architekta miejskiego p. \V ondrau- 
scha. Przed pomnikiem odpowiednio prze- 
robiono rozplanowanie skweru. 
Po zakończeniu uroczvstości, zwiazanvch 

 "ol 
z odsloni€tciem pomnika, odbyła si€t defilada 
wojska i odd7.iałów P. W. :Nad porząd- 
kiem Czuwa l z wlaściwem sobie oddaniem 
p. Antoni PostoIski. \V ieczorem pomnik 
i skw.:r zostały iluminowane lampkami clek- 
tr)'cznemi. 
\V ciągu całego dnia, aż do godz. lo-tej 
wiecz., odbywały si€t w 3-ch punktach mia- 
sta radjokoncerty przez specjalnie zainsta- 
lowane megafony. 
W ieczorem o godz. lo-tej w siedzibie 
Tow. \Vioślarskiego rozpoczął si€t Koncert- 


raut. Na program złożyły si
 wyst€tPy arty- 
stki-śpiewaczki Teatru Toruńskiego p. Rut- 
kowskiej (arja z opery "Madame Buterffy" 
i "l\lanon Lescaut"), orkiestry s)Tmfonicznej 
14 p. p. (uwert. z op. "Bajka" i "Piosnka 
żołnierska" Moniuszki), chóru Wioślarskiego 
"Echo" ("Gande lVlater Polonia", "Sztanda- 
ry na Kremlu" i "Chlopca me
o mi zabrali u 
W allek- \Valewskiego) oraz Zyd. Chórów 
Ludowych ("Sonety Krymskie" i "Przylecieli 
Sokołowi e" .l\'ioniuszki). W dn. 12 paździer- 
nika zespół Teatru Miejskiego (filja Tea- 
tru Toruńskiego) odegrał sztuk
 Zapolskiej 
"Tamten", którą poprzedziło przemówienie 
Prezydenta miasta. 
Całość uroczystości wypadła imponują- 
co i pozostanie długo w pami€tci mieszkań. 
ców naszego miasta. 


ZADRZEWIENIE M.WŁOCŁA WKA 


Urz{dzenie skwerów, parków i zieleń- 
ców oraz zadrzewienie ulic mil dla osiedli 
miejskich pod'\vójne znaczenie: zdrowotne 
i estetyczne. Stan zdrowotności i wygląd 
zewn€ttrzny miast świadczy o post€tpie kul- 
tury i cywilizacji. l\liasta polskie zaniedba- 
ne gospodarczo w okresie niewoli, nie mogly 
spra wiać ..T:rażenia kulturalnych osiedli na 
przybyszach z Zachodu, gdzie zdawna już 
poświ€tcono wiele uwagi zadrze'\vieniu ulic, 
tworzeniu pasów zieleni i ogrodów publicz- 
nych. U nas zagadnienie to, b€tdąc jedne m 
z naczelnych postulatów urbanistyki, wkro- 
czyło w sfer€t realizacji dopiero w Polsce 
Odrodzonej po powołaniu do życia samorzą- 
du miejskiego. Odtąd mianowicie pocz€tto 
należycie je oceniać i już bez przeszkód ze 
strony obcych rządów zapełniać luki w tej 
dziedzinie urządzeń uż.yteczności publicznej. 
Pilność odpowiedniego rozwiązania tego za- 
gadnienia pot€tguje jeszcze rozrost ludnościo- 
wy osiedli miejskich z'\vłaszcza w ośrodkach 
przemysłowych, których stan sanitarny po- 
zostawia wiele do życzenia. - 
Potrzeba zazielenienia miast naszych 
znalazła wyraz w uchwale, powzi€ttej na 
IX ogólnem zebraniu Związku Miast Polskich 
w dn, 22-2.:{ li
topada 1928 r. w Poznaniu. 
Zjazd delegatów wezwał Zarządy miast: 
,,1) do zakładania i rozszerzania zadrze- 
wień w miastach Rzeczypospolitej według 
norm. wskazanych wymaganiami wspólcze- 
snej urbanisty ki i pr2'yj€ttych w miastach 
zachodnich (1/3 całego obszaru miasta lub 
30 m 2 na jednego mieszkańca). 
2) do powołania przez Z:1rządy miast 
specjalnych komitetów plantacyjnych z udzia- 


22 


lem ob.ywateli (o ile możności fachowców), 
które działalyby, jako organy opinjodawcze 
i doradcze, w celu rozciągni€£cia nad zadrze- 
wieniami miej
kiemi stałej opieki". 


Zadrzewienie Włocławka do roku 1914. 
DJa całokształtu przedmiotu podajemy 
nieco wiadomości z historji ogrodów publicz- 
nych we 'Vłodawku (wedlug książki Z. Aren- 
towicza "Z dawnego Włoclawka"). t 
Pierwszy, o którym wiadomo, ogród pu- 
bliczny założony zostal w r. 1824 mi€tdzy: 
klasztorem 0.0. Reformatów, a kościolem . 
św. Wojciecha (na miejscu jego stoi dziś 
10ściół ewangielicki). Je::1nocześnie na obec- 
nym narożniku przy ul. Zabiej i 3-go Maja, 
gdzie znajduje si€t gmach Starostwa zalożono 
drugi ogród oraz szkólk€t (około 4.000 drzew). 
Z różnych przyczyn nie utrzymały si€t one 
jednak długo, gdyż już w 1830 r. przystą- 
piono do ich likwidacji. Dopiero po latach 
II-stu, t. j. w r. 1841 rozplantowano teren 
dzisiejszego pl. Wolności i założono ogród, 
który przez szereg lat przysparzał miastu 
wiele kłopotów z. powodu trudności utrzy- 
mania go w jakim takim p3rządku i wydat- 
ków, jakie utrzymanie go pociągało. Cz€tść 
tegJ ogrodu \V r. 1905 zaj€tto pod cerkiew. 
O dalszych jego losach b€tdzie mowa dalej. 
Tak wi€tc, jak i wszystkie niemal gminy 
miejskie b. zaboru rosyjskiego, Włocławek 
nie rozwijal si€t prawidiowo: brak systema- 
tycznej zabudowy, kanalizacji, wodociągów, 
wreszcie parków i sk'\verów obniżał poziom 
jego zdrowotności. W ostatniej dziedzinie 
poza niewielkim ogrodem na Zazamczu, za-
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600024_0001.djvu

			mkni€tt)'m ogródkiem na Pl. Kopernika, wą- 
skim, również oparkanionym, ogródkiem 
wzdłuż muru klasztornego przy ul. Słowa- 
ckiego i maleńki.}) t. zw. ogrodem Saskim, 
polożonym na obecn
 m pl. Wolności - nie 
posiadal Włocławek żadnych urządzeń tego 
rodzaju. Notabene i te, które istnialy, 
w szczególności Ogród Saski, nie byly od- 
powiednio urządzone i utrzymane. 


Praca Iłamorządu m. Włocławka w zakre- 
sie zadrzewienia. 
Wspomniany stan rzeczy stwarzal dla 
Zarzadu miasta konieczność U p orzadkowania 
" " 
ulic i ich zadrzewienia, urządzenia pasów 
zieleni i skwerów oraz poszerzenia szczupłe- 
go terenu p3.rku im. SienkiewJcza, który sta- 
nowczu nie odpowiadał potrzebom zgórą 


śmieconego ..Saskiego Ogt'odu" - pi€tkny, 
otwarty skwer z barwnemi mozajkami klo'n- 
bów i wygodnym dookoła chodnikiem Na 
niezabrukowanym "Końskim Rynku", gJzie 
dawniej odbywaly si€t targi na konie, bydło 
i trzod€t, pawstal - po przeniesieniu ich na 
nowy plac Targowiska przy ul Toruńskiej- 
skwer, który wraz z nowJ'm gmachem Szko- 
ly Powszechnej, zabrukowaniem, urządzeniem 
szerokich chodników i skanalizowaniem na- 
dal placowi (dziś zwanemu Pl. Staszica) 
charakter, zgula nieprzypominający "Koń- 
skiego Rynku". Na dawnych piaskach i roz- 
kopach, nieopodal cmentarza, urządzono lVliej- 
ski Stadjon Sportmvy l\liejsce dawnego 
śmietniska na Bulwarach im. Marszalka Pił. 
sudskiego mi€tdzy ul. Targową i ul. Bechiego 
zajął pi€t1my skwer wraz z pomnikiem ku 
cz
i poległych Wlocławian i Marszalka Pił- 


I, 'Ii .
 . ł 
'Ił ' . ;ł 
. .. 
1
 

ł '" 
 
.,- 
y .. 
. . , .. .. 
'1 
! . 
..,. 
 
'. 
.'1. ... 
.. 
I . .... ,
, .. .. ... .. ... \ 
\: 
 .. .. 

...... Ą '. 
 
... 
 ł. 
 . .
\ li ..... 
.-t · \ -.; 
- I 
..'- 4 .t; +ob 'f
 ,. 
 .- 
... '-tt>" . . 

 .. 
" .... " 
. 
.. 
'''. . .. '.. 
,j 
. ... 
' 

 
 
......r- . ł 
f' .. '\. ...' 
.- .. " 
 
\ ... (- J 
 , 
, 
lo. , 
-' 
r.. 
ł .
 
III fA 
. 
-\ 
ł l I . 
.. 
- 
ę-..-: .... 
.. 
 
, . ... -.:- 
Moment otwarcia nowego t.renu parku Im. Sienkiewicza. Prezea Rady Mie}lJlele} p. Dr. Picueck, prucina wlJlęgę. 


50-tysi€tcznego miasta. Potrzeby jego w tej 
dziedzinie zakreślono dokładnie planem re- 
gulacyjnym i wysiłki Zarządu miasta kon- 
sekwentnie zmierzają do wykonania tych za- 
mierzeń. Efekt tych wysiłków jest znaczny, 
zwlaszcza w latach ostatnich. Stwierdzają 
to jednomyślnie ci, którzy po dłuższej nie- 
obecności wracając do Włocławka, znajdują 
w śródmieściu samem, na Pl. Wolności, za- 
miast bizantyjskich bań cerkiewnych i za- 


sudskiego, postawionym z okazji lo-lecia od- 
parcia najazdu Rosji Sowieckiej. Tu wspo- 
mnieć trzeba o przedłużeniu Bulwarów do 
ul. Rolińskiego, gdy dawniej nie dochodziły 
one nawet do ul. Targowej, końl;ząc si€t 
w miejscu, gdzie stoi stary śpichrz. Jeśli 
dodać do tego zrealizowanie w znacznej cz€t- 
ści rozszerzenia parku im. Sienkiewicza we- 
dlug projektu inż. Marcińca, dyrektora Plan- 
tacyj Miejskich w Poznaniu, to już te inwe- 


23
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600025_0001.djvu

			stycje - jakkolwiek niewszystkie wyszcze- 
gólniono - wymownie dowodzą, iż Wło- 
clawek poczynił znaczny krok w interesującej 
nas tutaj dziedzinie urządzeń użyteczności 
publicznej. 
Nie można pominąc uwagi, że te post€tPy 
zwi€tkszające stan posiadania mia
ta w za- 
kresie plantacyj, dokonywały si€t w okresie 
ogólnopaństwowego k ryz,)'su gospodarczego. 


Obecny stan zadrzewienia miasta. 
Lasy. Stan miasta pod ,vzgl€tdem za- 
drzewienia, jak to z POW)'ższych uwag wy- 
nika, przedstawia się w chwili obecnej znacznie 
lepiej niż przed wojną. Wloclawek ponadto 
jest wtem szcz€tsliwem położeniu, iż otaczają 
go wokól lasy, które tworzą rezerwuar zdro- 
wego powietrza i przeciwdziałają szkodli- 
wemu dzia.łaniu dymów fabrycznych, czego 
np. nie posiada Lódź. 
W granicach miasta znajduje si€t ogółem 
937,79 ha lasów, wtem 383,09 ha jest wła- 
śnością gminy m. Wlodawka, 19],18 ha - 
własnością państwową, a reszta t. j. 363,56 
ha - własnością prywatną p. Rutkowskiego, 
wlaściciela dóbr Szpetala Górnego. 
Lasy te są celem wycieczek Włoclawian. 
Leżące od strony szo
y Kowalskiej u granic 
miasta jezioro Czarne (gdzie znajdują się 
prz)'szle tereny i rezerwaty wodociągów) 
jest obok jeziora Luby (od strony szosy Brze- 
skiej) bardzo ucz€tszczanem miejscem wypo- 
<;:zynkowem w pqrze letniej. Przez pobudo- 
wanie szosy do "Zródeł Wienieckich" tworzy 
si€t na czwartym kilometrze wśród pi€tknych 
lasów letnia rezydencja Wlocławian. Wresz- 
cie przez dokonywujące się już obecnie roz- 
plantowanie góry Szpetalskiej o terenie piasz- 
czystym 
 porosłym lasem zyskuje si€t możli- 
wość utworzenia nowej dzielnicy w korzyst- 
nJ'ch warunkach zdrowotnych. 
Wody. Obok lasów niemale znaczenie 
dla miasta posiadają obszary wodne, miano- 
wicie: Wisła z doplywem Zglowiączką i je- 
zioro Grz)'wno o łącznej powiel.zchni 965 ha- 
w granicach miasta oraz przytoczone wyżej 
jeziora: Czarne i Luba, położone tuż poza 
grani<;:ą Włocławka. 
Ogrody prywa tne wynoszą 96,23 ha 
obszaru, trudno jednak ściślej wnioskować 
o ilości drzew na ich terenach, gdyż cyfra 
ta obejmuje również ogrody warzywne. 
Plantacje miejskie zajmują obsz3.r 
94,02] m', z czego na park im. SienkIewi- 
cza przypada 60,585 mi i na skwery oraz 
. zieleńce 33,436 m
 obszaru, przeznaczonego 
no powi€tkszenie parku Sienkiewicza, co b€t- 
dzie uskutecznione w najbliższej przyszłości. 
O innych terenach, przeznaczonych pod plan- 


24 


tacje miejskie b€tdzie mowa w dalszym ciągu. 
Tu przechodzimy do wyszczególnienia i opi- 
su wszystkich terenów, jako też potrzeb 
miasta z zakresu zadrzewienia. 
Park im. Sienkiewicza przy ul. T oruń- 
skiej obejmował początkowo niewielki teren 
po lewej stronie Zgłowiączki, a za czasów 
okupacji niemieckiej powi€tkszony został do 
23,446 m:! przez przyłączenie terenu po pra- 
wej stronie rzeki. W r. 1924 postawiono 
w tej nowej cz€tści pomnik pulkownika po- 
wstańca z r. 1863, Stanisława Bechiego, 
który jak wielu innych Garibaldczyków 
(Nullo, Rochebrun) przybyl do Polski, aby 
walczyć w jej obronie. Schwytany w oko- 
licach Włocławka, rozstrzelan.y został pod 
Cmentarzem przy Al. Szopena. Moment roz- 
strzelania bohatera przedstawia kopja płasko- 
rzeźby, wykonanej przez rzeźbiarza i poetę 
Teofila Lenartowicza i umieszczonej w jed- 
nym z kościołów w l\'ledjolanie. Kopja ta 
przesłana zostala Włocławkowi przez Za- 
rząd m. Medjolanu z okazji ufundowania po- 
mnika. 
W r. 1923 tereny po obu stronach rze- 
ki polączono mostkiem co ożywiło frekwencj€t 
publiczności. Bardziej jeszcze przyczyniło 
si€t do tego ustawienic w r. 1925 estrady 
koncertowej (muszli). Odtąd rokro
znie od- 
bywaly si€t w parku koncerty publiczne, or- 
ganizowane staraniem i kosztem Magistratu 
oraz z prywatnej inicjatywy. Ostatnio za- 
instalowany został radjo-aparat oraz 4 me- 
gafony Philipsa, skutkiem czego codziennie 
ściągały d3 parku tak liczne rzcsze publicz- 
ności, że dawało si€t odczuć pewne przecią- 
żenie. 
Dal,ze powi€tkszenie parku pozwoliło na 
usuni€tcie przytoczonych niedogodności. \V dn. 
6 wrzcśnia 1930 r. obszal' 24,446 m 2 powi€tk- 
szony został o dalsze 23,183 m", mianowicie 
o 12,360 m 2 , wykupionych od Zarządu Fa- 
bryki ..Ferd Bohm" oraz o 10,823 m 2 , wy- 
kupionych wzgl. wydzierżawionych od małż. 
Przybyłowskich, Urbańskich i Karpińskiego. 
Na pierwszym t
renie urządzono ogród kwia- 
towy (różanki), na reszcie zaś park angielski 
o stosownem zadrzewieniu. Nadto w jesieni 
b. l' urządzono tereny, wykupione od Cohna 
o obszarze 13,
56 m 2 , położone od strony 
ul. Kilińskiego. Łączna przestrzeń urządzo- 
nego już parku Sienkiewicza wynosi 60585 mI. 
Mostek, który b€tdzie urządzony w zimie 
tego roku obok mostu betonowego, umożliwi 
komunikacj€t mi€tdzy temi terenami, a tere- 
nami lewobrzeżnemi. 
Powi€tkszenie parku w dół rzeki Zglo- 
wiączki wymagało uregulowania jej brzegów 
kosztem dużego nakladu pracy. Należało 
bowiem je odpowiednio ująć, oczyścić i spi€t-
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600026_0001.djvu

			trzyć poziom wody w rzece. Spi€ttrzenie to 
wykonano obok mostu przy ul Toruńskiej 
za pomocą stosownej tamy; dzi€tki temu 
z wiosną możliwe b€tdzie urządzenie przy- 
stani dla dzieci i publiczności, która nie ma 
możności zażywania sportu wioślarskiego na 
Wiśle. Pozatem spi€ttrzenie ma duże zna- 
czenie z puntu widzenia podniesienia este- 
tycznego wyglądu rzeki. Projektowane za- 
rybienie Zglowiączki oraz umieszczenie ła- 
b€tdzi wymaga uprzedniego zwalczenia zatru- 
wania wody przez niektóre zakłady prze- 
mysIowe. Tutaj także wspomnieć należy, 
że istnieje projekt urządzenia sadzawki dła 
dzieci ('. zw. pluskarni), pobudowania. cu- 


Cały zaś park im: .Sienkiewicza wraz 
z parkiem botanicznym (teren po obu stro- 
nach Zgłowiączki mi€tdzy \Visłą a mostem 
kolejowym) zajmować b€tdzie przestrzeń ok. 
124,000 m
. 
Park dziki. Jakkolwiek przez calko- 
wite zrealizowanie projektu powi€tkszenia 
parku im. Sienkiewicza na Zazamczu uzyska 
si€t niemały obszar, to jednak nie b€tdzie on 
mógł zadośćuczynić potrzebom ludności. Cho- 
dziłoby zatem o urządzenie w innym punkcie 
Wlodawka parku, który slużyłby mieszkań- 
com wschodniej cz€tści miasta, Takim naj- 
odpowiedniejszym punktem jest l ha obecnej 
szkółki przy Al. Szopena. Ze szkółki tej 


« " 


:
, 
I \ 10 .. 
\. .
 
:a' 
1i.'_ 
i . 
... 
..J.. . 
tirii;, . 
, 


. 
ł 


.. 


- ....., 
,:I\L_ "-'- 


.
 


.. - 


, ..
 
.. 


<.... 



 
. 	
			

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600027_0001.djvu

			. 


r 
Parki ludowe. Poza wyżej wymienio- 
nemi terenami, które już urządzono całko- 
wicie bądź cZ€tściowo, należy wspomnieć 
o potrzebie przeznaczenia wi€tksz)'ch terenów 
leśnych pod t. zw. parki ludowe, gdzieby, 
szczególniej w czasie skwarnych miesi€tcy 
letnich, mogli mieszkańcy udawać si€t jako 
do miejsc wypoczynkowych (z odpowiednie. 
mi urządzeniami zabawowemi). 
Za najbardziej wskazany na ten cel te- 
ren należy uznać teren lasów państwowych, 
przeznaczony na rezerwat wodociągowy 
(stacje pomp i studnie) mi€tdzy szosą Kowal- 
ską a torem kolejowym i jeziorem Czarnem. 
Powierzchnia tego terenu wynosi 290,800 m 2 . 
Również zapewne znaczne przestrzenie 
zostaną przewidziane pod Park Ludowy przy 
rozplanowaniu zalesionej góry szpetalskiej. 
Trzeciem miejscem o charakterze' omawianych 
parków 
ą lasy wienieckie przy rozwij aj ą- 
cem si€t pomyślnie Zdrojowisku Siarczano- 
Wapiennem "Wieniec". 
Park dziki dla celów dydaktycznych. 
Nie 
ożna pominąć projektu, jaki zostaJ 
wysuni€tty przez inż. Tyszkiewicza. który, 
opra.cowując drzewostan lasów szpetalskich, 
tereny położone mi€tdzy. 
zosą do Lipna 
a Wisłą, przeznacza n3. dziki park dla ce- 
lów doświadczalnictwa leśnego, przedewszyst- 
kiem zaś dla celów dydaktycznych, miano- 
wicie na wycieczki botaniczne uczącej si€t 
młodzieży ("Lasy szpetalskie" 1930 wydawn. 
Związku Leśników Rzczp.). Lasy te o obfi- 
tym drzewostanie (około 50 gatunków drzew) 
należą do Dóbr Szpetala Górnego. U trzy- 
manie tych lasów jest nadto niezb€tdne ze 
wzgl€tdów zarówno estetycznych jak i zdro- 
wotnych. , 
Park kolejowy. W ogólnym rejestrze 
ogrodów publicznych w mieście nie pomija- 
my parków kolejowych przy dworcu, z któ- 
rych jeden stale jest otwarty dla u'
ytku 
publicznego, drugi zaś otwierany w ;::.omen- 
cie urządzenia imprez zabawowych. Pierw- 
szy z nich liczy około 3,65<,. m 2 , drugi ok. 
7,200 m 2 obszaru. 
Ogródki działkowe. Na skutek inicja- 
tywy Zarządu Kujawskiego Stowarzyszenia 
Techników (inż. Kossowski "Ogródki dział- 
k	
			

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600028_0001.djvu

			wierzchni 5,010 m 2 , jest mIejSCem bardzo 
ucz€tszczanem, stąd bowiem otwiera si€t wi- 
dok na lesiste wzgórza Szpetala i na Wisł€t. 
Do tego miejsca w ostatnich czasach prze- 
dlużono Bulwary i ułożono chodniki. Skarp€t 
nasypano już do ul. Rolińskiego. N a zie- 
leńcu tym stanął w bieżącym roku skromny 
lecz pi€tknie przez arch. miejskiego W ondra- 
usza zaprojektowan
r, pomnik z okazji lO-lecia 
odparcia najazdu bolszewickiego. Koszty 
budowy pokryto z do browolnych skladek. 
6) Zieleniec nad Wislą przy moście 
(ul. Gdańska), liczący 1,0
9 m 2 powierzchni, 
założony w r. 1927, w bieżącym roku przy- 
ozdobiono klombem. Po drugiej stronie mo- 
stu znajduje si€t pałac i ogród, rezydencja 
Biskupa Kujawskiego. 


cofni€tcie parkanów, przez co stworzono do- 
godne rozjazdy komunikacyjne. 
8) W r. 1929 zaprowadzono zieleniec 
przy zbiegu ulic Botanicznej i Al. Szopena 
o charakterze tymczasowym na powierzchni 
2.229 m . 
9) \V tymże roku zaprowadzono rów- 
nież tymczasowy zieleniec przy zbiegu ulic: 
Cichej i Al. SZClpena o powierzchni 674 m2 . 
lO) W r. 1930 obok nowowybudowa- 
nego gmachu Muzeum Ziemi Kujawskiej 
i Miejskiej Bibljoteki Publicznej urządzono 
wzdluż muru klasztornego zieleniec o po- 
wierzchni 551 m 
 . 
II) Po zlikwidowaniu starego cmenta- 
rza na pl. Dąbrow..kiego w latach 19 2 9 /30 
teren ten kosztem miasta uporządkowano, 


WŁ C Cł. R W EJ( 



.Jśł",.vqce la6'y ,ł6
,.f'.'.I:,i!/8n'u. 


_ :;P,.:;ł-e-łr.",."", "6.,,,.,+, ',. 
'e/.';e. 


7) Również w r. 1928 urządzono maly 
trawnik z klombem kwiatowym przy zbiegu 
ulic: Brzeskiej i Arcybiskupa Karnkowskiego 
i powierzchni 152 m 2 . J.ednocześnie usuni€tto 
oparkanienie kościoła Sw. Witalisa, zasla- 
niające ten cenny zabytek architektoniczny, 
obchodzący w tym roku 600-lecie swego 
istnienia. Kościołek otoczono betonowemi 
slupkami i żelaznym łańcuchem. Przy tej 
okazji poszerzona została ul. Brzeska przez 


położono wokół chodnik i zaprowadzono ulice, 
pOC..lem obsiano trawą i obsadzono krzewami. 
Teren ten o powierzchni 12,360 m 2 , upi€t k - 
szony trzema klombami i rabatami kwiato- 
wemi, stanowi miejsce wypoczynkowe dla 
mieszkańców pl. Dąbrowskiego i sąsiednich 
ulic. 
12) W bieżącym roku przed Stadjo- 
nem Miejskim od strony Al. Szopena urzą- 
dzony zostal mały zieleniec o powierzchni 



7
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600029_0001.djvu

			300 m'. Stosowne zadrzewienie Stadjonu 
Miejskiego b€tdzie w granicach możliwości 
uskuteczniane w najbliższej przyszłości. Sam 
Stadjon, liczący 47,585 m 2 , oddano do użytku 
. w roku bieżącym, co ma wielkie znaczenie 
dla rozwoju sportu wśród rzesz młodzieży 
miejskiej. Zapuszczony teren zamiemono na 
nowoczesne boisko o równie nowoczesnym 
frontonie, przez co zyskała pod wzgl€tdem 
estety ki ta cz€tść miasta. 
13) Również w bieżącym roku kończy 
si€t niwelacj€t prawego brzegu ujścia Zgło- 
wiączki. Na terenie tym b€tdzie urządzony 
na wiosn€t nowy skwer i położone zostaną 
schody od ul. Toruńskiej celem uzyskania wy- 
godnej komunikacji pieszej z Bulwarami. 


Zadrzewienie ulic. Zagospodarowanie 
miasta w dziedzinie zadrzewienia ulic jest 
ciągle niedostateczne. Stan ten pogorszyła 
ostra zima 1927 r., wskutek której wymarło 
okolo 60% drzew. Obecnie jedno drzewo 
przypada na mniejwi€tcej 25 mieszkańców, 
gdy statystyka Warszawskiego Towarzystwa 
Ogrodniczego z r. 1895 wykazywała na jedno 
drzewo 9 mieszkańców w Płocku 1 4 miesz- 
kańców w Nieszawie. Stan zadrzewienia 
28 ulic '!la l marca 1930 r. przedstawia} si€t 
nast€tpuJąco: 


Ogólna W tem 110ś
 W tem: 
dlugoś
 drze- I 
ulic zadrzewia- wek c I 

 <'S 
'W mieście n'y ch N ....... . biJ d 
zasa- N 
 U C <'S .
 
dzo- '" 
 o: o o o. 
<'S ...>: - - 
 '" 
m. b. m. b. n'y ch :::e: < ::::: e,:) ł) 
-- 


74,500 I 12,094 I 2,7 31 112201478!390118511531115190 


Aby uzupełnić straty, poczynione przez 
mrozy w jesieni 1930 r., posadzone b€tdzie 
na ulicach około 1500 sztuk drzew różnych 
gatunków. Zadrzewione mają być mianowi- 
cie ulice: Bulwary im. Marszałka Piłsudskie- 
go (lipami), ul. Bechiego i pl. Wolności. 
Dokonano już zadrzewienia nast€tpujacych 
ulic: 3-go Maja, Al. Szopena, pl. Sta;zica, 
nie w;ymieniając już krzeW\"ów ozdobnych, 
wysadzonych na skwerach i zieleńcach. 


Zakład Ogrodnictwa miejskiego (o ran- 
żerja, szkólki, potrzebne zabudowania). 
Celem podołania zadaniom w dziedzinie 
zadrzewienia, w szczególności obecnie, kiedy 
liczba parków i skwerów znakomicie wzrosła 
i wzrasta w dalszym ciągu, konieczne jest 
posiadanie przez miasto stosownego własnego 
warsztatu. Warsztat taki urządzono przy 
ul. Polnej Nr. 96. Nadto przejściowo, głów- 
nie pod szkółki, wykorzystuje si€t teren przy- 
szłego Parku Dzikiego obok Stadjonu. Pod- 
28 


r€tczne inspekta urządzono również obok Par- 
ku Sienkiewicza na terenie przylegającym 
do koszar (Zazamcze). 
Dla produkowania roślin dekoracyjnych, 
potrzebnych przy okazji różnych urocz.ystości 
jak i kwiatów potrzebnych do dekoracji par- 
ków i skwerów pobudowano w roku 1926/7 
oranżerję miejską. Oranżerja ta dzieli si€t 
na trzy oddziały (cieply, temperowany i zim- 
ny) i zajmuje powierzchni€t 125 m 2 . Służy 
ona glównie do produkcji pelargonij, begonij. 
dracen, fuksyj. palm i t. p. Wkrótce po 
jej wybudowaniu (co zresztą było przedmio- 
tem dlugich dyskusyj na terenie ówczesnej 
Rady Miejskiej) okazała si€t niewystarcza- 
jącą, wobec czego kierownik plantacyj zmu- 
szony był do poczynienia szeregu dobudówek. 
W b. r. jest konieczną dalsza rozbudowa. 
Obok oranżcrji urządzono inspekta o 110 
oknach, "łużące również do produkcji dek07 
racyjnych roślin kwiatowych. Dalsze po- 
wi€tkszenie okien iI1spekto-wych wobec wiel- 
kiego zapotrzebowania materjału kwiatowe- 
go przedewszystkiem na nową cz€tść ParKu 
Sienkiewicza jest niemniej pilne, jak roz- 
budowa oranżerji. Rozbudow€t t€( wykony- 
wuje stale kierownik plantacyj we wlasnym 
zakresie w niezmiernie oszcz€tdny i praktyczny 
sposób. 
Materjał do zadrzewienia ulic i placów 
miejskich czerpie Magistrat z wlasI1)"ch szkó- 
łek, których obszar wynosi okolo 2.5 ha, 
a mianowicie: 


l) przy ul. Polnej Nr. 96 na terenie 
Zakładu Ogrodnictwa Miejskiego szkólki zaj- 
mują 15,000 m 2 gruntu, na którym hoduje 
si€t drzewka alejowe, krzewy ozdobne oraz 
materjal kwiatowy (poza oranżerią i in- 
spektami). 
2) przy ul. Szopena obok Stadjonu l\'liej- 
skiego posadzono szkółki na l ha gruntu 
(teren przyszlego parku dzikiego). Tutaj ho- 
duje si€t drzewka do zadrzewiama ułi-c, prze- 
widzianych w planie regulacyjnym, oraz przy- 
szlych Plantów na Laniewszczyźnie, a mia- 
nowicie: jesiony, klony, akacje, jarz€tbin€t, 
wierzb€t, . topol€t oraz brzoz€t, t. j. gatunki 
najbardziej odpowiednie na grunty wło- 
cławskie. 
Prowadzenie szkółek ma duże znaczenie 
ekonomiczne, gdyż nabywanie wi€tkszej ilości 
drzewek ze źródeł prJTwatn.fch pociągn€t1oby 
za sobą znaczne koszty. Obecnie szkółki 
przedstawiają si€t nader imponująco pod 
wzgl€tdem drzew, krzewów, a zwłaszcza róż. 
Na terenie Zakładu Ogrodnictwa miesz- 
czą si€t potrzebne zabudowania: dC'mek dla 
ogrodnika, stajnia, szopy. W r. b. po budo-
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600030_0001.djvu

			wano tamże sposobem gospodarczym dom 
administracyjny o estetycznym wyglądzie, 
w którym mieści si€t mieszkanie kierownika 
plantacyj miejskich (4 pokoje z kuchnią) 
i kancelarja. Obszerne piwnice tego domu 
służą do przechowywania materjalu ogro- 
dnidtego. 
Naogół stwierdzić należy, iż rozwój za- 
kładu plantacyj miej!'kich nadąża za rozwo. 
jem rozbudowy zadrzewienia miasta i obec- 
nie przedstawia si€t już dość imponująco. 
Dekoracja balkonów i otoczenia do- 
mów. Poza akcją w kierunku zadrzewienia 
we własnym zarządzie ulic i placów Magi- 
strat zach€tca również wlaścicieli domów, 
mieszkań, a w szczególności balkonów do 
stosownego dekorowania zielenią i kwiata- 
mi otoczenia tych domów i mieszkań jak 
i dekorowania balkonów. W tym celu Ma- 
gistrat postanowił urządzać konkursy i wy- 
znaczać nagrody za najpi€tkniej udekorowa- 
ne balkony wzgl. otoczenia domów i mie- 
szkań. Konkursy te, odbywane za pośre- 
dnictwem Miejskiego Komitetu Upi€tkszania 
miasta, są nie bez wpływu na podniesienie 
estetyki domów i ulic. Pierwszy taki kon- 
kurs, polączony z rozdaniem szeregu nagród, 
był urządzony w b. r. w dniu otwarcia 
dalszej cz€tści parku im. Sienkiewicza. 
Wydatki na cele plal\tacyj miejskich. 
Przechodząc do wydatków na cele plantacyj 
miejskich, należy zauważyć, iż wydatki te 
w ciągu ostatniego trzechlecia były zwi€tk- 
szane w m
ar€t możności. U widacznia to na- 
st€tpujące zestawienie: 


Rok sprawo- lQ 2 7 /28 19 28/2 9 19 2 9;30 1930/31 
zcawczj' 
'\\
.),datki Stan na 
4 2 ,620,35 60,093. 1 2 54, 01 7.- 19.Xl.h30r 
zWj'czaJne 4 2 ,87 1 . 1 { 
W J"c1atki - 31,062.9 0 61,557. 5 9 177,69 1 . 82 
nac1zwyczajne 


Rezultaty pracy Samorządu na polu 
zadrzewienia miasta przedstawiają si€t na- 
st€tpująco: 


W yszczególnieoie 


W r. 19181 


W r. 1930 


Park im. Sienkiewicza. 
Skwery i zieleńce . 
Szkółki i Zakłady Ogr. 
Hiejsk.. . . . . . 


23,446 m2 
11,000 m 2 


60,585 m 2 
45,796 m2 


29,000 m 2 


3,54t1 m 2 
37 ,994 m 2 


135,381 m 2 


Razem . 


Lącznie z terenami, wykupionemi pod 
Planty (108, 20 7 m 2 ), terenami wykupionemi 


lub przydzielonemi z nieruchomości miejskich 
na powi€tkszenie parku im. Sienkiewicza (od 
Luboradzkiego, po starej Elektrowni, wy- 
dzielonemi z Laźni i Domu Sierot "Opa- 
trzność" o ogólnej powierzchni 18,718 mi), 
oraz Stadjonem Miejskim (47,585 m:/), caly 
obszar terenów, przeznaczonych pod plantacje 
miejskie wynosi w chwili obecnej 309,891 m 2 , 
co w porównaniu ze stanem z r. Ig18 sta- 
nowi zgórą osmiokrotne p:>wi€tkszenie. 


Dane przytoczone świadczą o poważnym 
dorobku w dziedzinie zadrzewienia, zwłaszcza 
w ostatnicm trzechleciu, oraz o zasługach 
Zarządu miasta. W szczególności należy 
podkreślić wielką umiej€ttność i pracowitość 
Kierownika Plantacyj Miejskich, p. Dal- 
kowskiego, jako fachowca i organizatora 
pracy. 
Nie od rzeczy też b€tdzie stwierdzić, żc 
Rada Miejska zawsze si€t ustosunkowywała 
przychylnie do pocz;ynań Magistratu w kie- 
runku polepszenia stanu zadrzewienia miasta. 
W jednym tylko wypadku. mianOWiCie 
w związku z kupnem placu od małżonków 
Przybyłowskich, wylonila si€t W r. ubieglym 
ostra krytyka niewielkiej grupy opozycyjnej 
odnośnie celowości i potrzeby kupna tego 
placu. Raąa Miejska jednak i w tym wy- 
pJ.dku powzi€tła pozytywną uchwal€t, dzi€tki 
czemu Zarząd miasta mógł już we wrześniu 
b. r. otworzyć i na tym terenie nową cZ€tść 
parku im. Sienkiewicza. Fakt otwarcia tej 
cZ€tści parku byl potraktowany z wielkiem 
uznamem przez cale społeczeństwo naszego 
miasta. 


. 


PRACE ST. NOAKOWSKIEO W 1\1U- 
ZEUM ZIEl\lI KUJ A WSKlEJ 


Dowiadujemy si€t w ostatniej chwili, 
iż Prezes P. T. K. p. Alek. Janowski oraz 
p. Prezes inż.Olszakowski otrzymali od 
Dyrektora Funduszu Kultury Narodowej P. 
Michalskiego obietnic€t darowania Muzeum 
Ziemi Kuj. 100 obrazów i rycin Stan. Noa- 
kowskiego. Pertraktacje ze spadkobiercami 
ś. p. Noakowskiego są już na ukończeniu. 
W ten sposób Muzeum nasze pozyskałoby 
cenny zabytek, któryby ze czcią przecho- 
wywało. 


29
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600031_0001.djvu

			POŻYCZKA SZWEDZKA DLA KUJAWSKIEJ 
ELEKTROWNI OKRĘGOWEJ 


W dniu 2Ą.X. 1930 r. zostala podpisa- 
na mi€tdzy przedstawicielami naszego Magi- 
stratu z jednej strony. a dyrektorem Norr- 
manem jako przedstawicielem szwcdzkiej fir- 
my Electro-Inyest-Vasteras, z drugiej strony 
umowa w sprawie pożyczki na cele z elek- 
tryfikacją Kujaw związane. Jednocześnie 
z chwilą podpisania umowy miasto otrz ,.- 
malo gotówką 8.500.000 zł. 
Z chwilą otrzymania tej pożyczki. a wła- 
ściwie podpisania umowy wymienionej, na- 
stal dla elektryfikacji Wlocławka i sąsie- 
dnich powiatów nowy etap rozwojowy. 
Jak to wszyscy pami€ttamy, K. E. O. zo- 
stala uruchomiona przed dwoma laty dzi€tki 
niepomiernym wysiłkom w ł a d z m i e j s k i ch. 
Z chwilą uruchomienia tej nawskroś no\vo- 
czesnej i pi€tknie zbudowanej stacji miasto 
nasze zmieniło wygląd: ulice, bulwary - 
pi	
			

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600032_0001.djvu

			'Stem dopomogla miastu do splacenia powa- 

nej cz€tści długów niedogodnych, a wtem 
5.000.000 zł. B. G. Kl'. i wszystkich wekslo- 
wych zobowiązań. Nadto zo;tala podpisana 
umowa przedwst€tpna o drugą pożyczk€t - 
3.000.000 zł. z tejże . firmy na budow€t wo- 
dociągu. 
U JPowa o pożyczk€t 8.500.000 zł. dla K. 
E. O. jest dość skompikowana i uj€tta zosta- 
la na nast€tpujących zasadach: 
1) okres amortyzacyjny - 35 lat, 
2) stopa amortyzacyjna (amortyzacja 
wraz z oprocentowaniem) 8%; 
3) kurs - ] 00. 
Celem zabezpieczenia amortyzacji tej po- 
życzki, został ustalony specjalny zarząd mie- 
szany (dyrektora mianuje Electro-Invest), któ- 
ry imieniem i na r-k miasta prowadzi eks- 
ploatacj€t K. E. O. Wplywy przeznacza si€t 
l) na amortyzacje pożyczki, 2) na amortyza- 
cje wszelkich dalszych nakladów z tytułu 
rozbudowy K. E. O., 3) na pokrycie 2% ro- 
cznie od początkowej sumy kosztów budo- 
wy na miejski fundusz renowacyjny, 4) na 


pokrycie 2% od brutta wpływów za sprze- 
daż energji elektrycznej ---= na rzecz miasta, 
5) rent€t ew. nadwyżki pobiera Electro-In- 
vest tytulem wynagrodzenia za ryzyko. 
Electro-Invest zobowiązał si€t tą umową 
do pokrywania wszelkich dalszych wydat- 
ków z rozbudową K. E. O. związanych. Su- 
my te, jak i początkowa pożyczka, są amor- 
tyzowane, na ryzyko Electro-Invesh1, litylko 
z dochodów K. E. O. Dzi€tki temu K. E. O. 
zdobyla możliwości rozwoju, a miasto nie 
obawia si€t przeciążenia dlugami z tego ty- 
tulu Fundusz renowacyjny (okolo 130.000 zł. 
rocznie) gwarantuje sprawność i moderniza- 
cj€t zakladu z chwilą uplywu okresu amor- 
tyzacyjnego. 
Nie od rzeczy b€tdzie podkreślić, iż mia- 
sto Włoclawek uzyskalo wymienioną poży- 
czk€t 8.500.000 zł. i zapewnienie otrzymania 
drugiej pożyczki 3.000.000 zł. na budow€t 
wodociągów w okresie wyjątkowo ci€tżkiego 
kryzysu gospodarczego i braku kredytu Z3.- 
granicznego. Jest to niewątpliwie wielki su- 
kces Zarządu l\liasta. 


. 
 
Z ZYCIA TECHNIKOW KUJAWSKICH 


KRONIKA 
Odczyty. Sezon odczytowy r. 19 30 / 31 
zacząl si€t w Stowarzyszeniu dn. 30.X. Pro- 
gram I serj; Qdczytów ustalono nast	
			

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600033_0001.djvu

			Szanowni Goście nasi i Sz.lnowni Ko- 
ledzv' 
""Przedewszystkiem niech mi wolno brego ze- 
brano 172 zł. na lódź podwodną "Odpowiedź 
Treviranusowi" . 
Wieczorem w sali Domu Ludowego od- 
była si€t akademja, na której p. Mec. Pe- 
rzyński wygłosił odczyt na tem.: "Marsz. 
Piłsudski, jako Bohater narodowy". 


33
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600035_0001.djvu

			Przedszkole im. Prezydentowej Mo- 
ścickiej we Włocławku. Włocławskie Ko- 
lo Związku Pracy Ob.ywatelskiej Kobiet, 
którego prezeską jest p. Star. Gajzlerowa 
otworzyło dn. 19.X. przedszkole im. Prezyd. 
Mościckicj przy ul. Nowomiejskiej 23. Uro- 
czystość poświ
cenia, którego dokonał ks. 
prob. Straszewski, zaszczycił swą obecnością 
p. l\1.inister Prystor, p. Wojewoda Twardo 
z l\lałżonką, p. Kurator Zawadzki i inni. 
Po poświ€tceniu przemówiła p. Star. Gajzle- 
rowa, wyratając podzi€tkowanie P. Ministro- 
wi za okazane zainteresowanie dla nowej 
placówki oraz tym. którzy dali swą- prac€t 
i ofiary i w ten sposób przyczynili si€t do 
zrealizowania budowy przedszkola. P. Sta- 
nisława Dąbrowska, referentka Wydziału 
Opieki nad i\latką i Dzieckiem, przedstawi- 
la prac€t Kola w tej dziedzinie. 
P. W ojewodzina Twardo w imieniu Pre- 
zeski Zarządu Głównego oraz zarządu W 0- 
jewódzkiego Z. P. O. K. w serdecznych sło- 
wach gratulowała Kołu V/łoclawskiemu za 
wykonanie pi€tknej myśli budowy przedszkola. 
P. P
ezydent Pachnowski wyraził uzna- 
nie członkiniom Koła oraz zakomunikował, 
iż Magistrat jedno.ryślnie przJj
tą uchwałą 
anulował dlug Kola, zaciągni€tt)T od miasta 
na budow€t przedszkola, co zostało przez obe- 
cnych przyj€tte gorącym aplauzem. 
Przemawiali jeszcze: p. St. Krzewski oraz 
p. Paulina Kleszczyńska, która odczytała akt 
erekcyjny. Na akcie tym P. l\linister i wsz.)'- 
scy obecni położyli swe podpisy, poczem p. 
Minister zwiedził przedszkole. 
Budyn k o kilku salach może dać opie- 
kt; 60 dzieciom. 
Szpital Żydows1ci we Włocławku. Dn. 
12 października otwarto nowy szpital, k
6- 
ry powstanie swe za wdzi€tcza gronu cfiar- 
ny<;h społeczników z p. Józefem Grunlandem 
na czele. U rządzony jest nowocześnie i wzo- 
rowo. szczególnie sala opcracyjna. Prócz li- 
cznie zgromadzonej publiczności w uroczy- 
stości otwarcia szpitala wzi€tli udział przed- 
stawiciele wladz rządowych i miejskich, świa- 
ta lekarskiego i instytucyj filantropijnych. 


Wystawa Zrzeszenia Kuj"wlJkich Arty- 
stów Plastyków we Włocławku. W e Wlo- 
dawku powstalo Zrzeszenie Kujawskich 
Artystów Plastyków. l\lyśl założenia Zrze- 
szenia powstała wśród artystów, biorących 
udział w Wystawie Regjonalnej w Ciecho- 
cinku. Założycielami Zrzeszenia są: Alek- 
sander Laszenko, przewodniczący, Tadeusz 
Kurpiński, zast. i sekretarz, Władysław 
Brech, Miecz.yslaw Pawełko, Leon Ploszaj. 


.34 


Antoni Smutny, Gerard Tenenbaum i Mie- 
cZJ"slaw Woźnicki. 
Najdonioślejszą z prac Zrzeszenia b€t dzie 
zorganizowanie Wystawy zbiorowej obra- 
zów, grafiki i ceramiki - której uroczyste 
otwarcie nastąpi w dn. 8 grudnia b. r. w no- 
wym Gm
\chu Muzeum Ziemi Kujawskiej. 
Dzień powyższy b€tdzie zarazem datą zalo- 
żenia Towarzystwa PrzyjaciółSztuk Pi€tknych. 
Wystawy w Muzeum odbywać si€t b€tdą 
perjodycznie. Po wystawie zbiorowej czlon- 
ków zrzeszenia .w
ystąpi z szeregiem płó- 
cien i ceramik Antoni Smutny - nast
pnie 
projektowana jest wystawa pośmiertna ś. p. 
Henryka Sokołowskiego, w projekcie jest 
również sprowadzenie do Włocławka wy- 
stawy Styków. 
Przygotowują si€t do vV ysta wy Aleksan- 
der Laszenko i Tadeusz Kurpiński. 
Słowem - Wlocławek b€tdzie posiadal 
małą "Zach€ttę'. 
W szyscy z członków Zrzeszenia w dniu 
otwarcia Wystawy składają zbiorom Nlu- 
ze um Ziemi Kujawskiej po jednej ze swych 
prac, najwi	
			

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600036_0001.djvu

			aktualnych, żywotnych spraw, wszystkie bo- 
lączki. kłopoty, śmiesznostki, ambicyjki, za- 
targi znalazły na wesolo swoje oświetlenie 
- co chyba i bez pożytku ni
 b€t dzie . 
Trzeba podkreślić z uznaniem duży takt 
autora, który odtwarzając wiernie różne 
znane osoby, potrafił nie ubliżyć niczyjej 
godności. Wszystko lagodził - złoty uśmiech 
autora. 
Reżyserj€t prowadził p. Fr. Koludzki. 
Rewja, pierwsza rzecz tego rodzaju 
w naszem mieście - zyskala sobie wielkie 
uznanie szerokiej publiczności (szereg osób 
odeszlo z żalem od kasy bez biletu) i b€tdzie 
zapewne nieraz jeszcze powtarżana w calo- 
ści lub wyjątkach. 


l kslqtek I czasopism 


Wielki Pieśniarz z nad Gopła. Stan. 
Waszak.a. Inowrocław 1930. Treść obejmu- 
je: ]) Zycie i dzieło Kasprowicza, 2) Ku- 
jawy w jego twórczości, 3) wycinki z pism 
Przybyszewskiego o K. W tekście 14 ilu- 
stracyj. Rzecz, napisana w sposób ciekawy 
i przyst€tpny, skupia dużo materjalu, zwła- 
szcza biograficznego. Zastrzec si€t należy co 
do zbyt latwego wyrażania si€t entuzjazmu 
autora dla K. W wyda wnichvach naszego 
regjonu (autor jest gorącym regjonalistą) 
książka ma trwałą pozycj€t. A propos: 
w r. ub. jeszcze Wybór poezji K. wydał 
w "Bibljotece Narodowej" Dr. Stef. Ko- 
laczkowski, autor poważnej pracy p. t. 
"Twórczość J. Kasprowicza". Dr. Kolacz- 
kowski znany lest na terenie Włocławka, 
gdzie przed .5 laty przebywal stale, z arty- 
kułów w ..Zvciu Włocławka" i odczvtów 
(ostatnio wyglosił odczyt o ojczyźnie Knuta 
Hamsuna, z której wiadomo powrócił). 
Dziennik Kujawski numer z dn. 7.XI 
b. r. poświ€tcił Kasprowiczowi z okazji od- 
słoni€tcia jego pomnika w Inowroclawiu. No- 
wy materjał biograficzny podal w tym nu- 
merze Z. Czapla wartyk. "Ród Kaspro- 
wiczów" . 


Pamiętnik Lubelski T-wa Przyjaciół 
w Lublinie, tom I za lata 1927-]930. Wy- 
dano zasiłkiem Kasy im. Mianowskiego, Lu- 
blin 1930, Gebethner i W olf. Zawiera nstp 
prace< L. Białkowskiego "Ze Wschodu i Za- 
chodu". J. Riabinina "Fragmenty z dziejów 
cenzury lubelskiej (1831-64)", Aleks. Kosso- 
wskiego "Arjanie polscy w Lublinie a spra- 
wa Jana Kokot
 mieszczanina lubelskiego", 
Z. Frohlichowej "Z dziejów organizacji 
władz miejskich m. Lublina do końca XVII w.", 


K. Sochaniewicza "Cech rzeźniczo-piekarski 
w Janowie Lubelskiem w XVIII w.", l\'lali- 
szew
kiej Haliuy "Ks. Stanisław Brzózka", 
H. Zyczyńskiego "Charakterystyka poezji 
Brodzińskiego", '\Tiktora Hahna "Ibsen 
w Polsce", Sto Dąbrowskiego "Teatr w LubI. 
i teatry w Lubelskiem 186o-1R80", J. Krzy- 
żanowskiego "Nieco o "Szachach" Kochano- 
wskiego" (Studjum z dziejów romansu staro- 
polskiego), Miecz. St. Poplawskiego "Wier- 
sze Horacego do przyjaciół", Ign. Czumy 
"Dzisiejsza filozof ja sowieckiego prawa a ro- 
mantyzm prawniczy", LucJw. Kamykowskiego 
"Ze studjów nad Janem. Sniadeckim". 
Zrąb kwartalnik, tom I, rok L War- 
5zawa 1930. Czasopismo poświ€tcone zaga- 
dnieniom wychowania obywatelskiego. VI sze- 
regu cennych artykułów (wspólczesne zaga- 
dnienie wychowawcze), "ob.ywatelskie" myśli 
Komisji Edukacyjnej, problem spoleczny wy- 
chowania, humanitaryzm i racjonalizm w nau- 
czaniu w Europie powojennej) zwraca uwa- 
g€t art.yk. B. Lepeckiego na temat "Urbani- 
zacji życia wspólczesnego". ,. W swoi m cza- 
sie - pisze autor - Żeromski, zdając sobie 
dokładnie spraw€t ze zgubnych skutków cen- 
tralizmu dla rozwoju kultury narodowej, 
do :nagal si€t popierania regjonalizmu. Od 
lat kilku czynnik i decydnjące o tem. . co s
€t 
dzieje w Polsce, umieściły postulą.ty Z. 
w swoim programie politycznym. Zyjemy 
pod znakiem regjonalizmu. Regjonalizm- 
jest jednym z najskuteczniejszych leków na 
urbanizacj€t Polski. Rozwijanie kultur lo- 
kalnych. ożywienie martwoty prowincjonal- 
nej umożliwi ludziom przebywanie na wsi 
i powstrzyma ich przed ucieczką do miast". 
Tak kończy p. B. L. swoje rozważania nad 
niebezpieczeństwem urbanizacji, przerostu 
ludnościowego miast przy niestosown,ych wa- 
r?n
ach higjenicznych i groźbą neomaltu- 
ZJanIzmu. 
Dziennik Kujawski w n-rze z dn. 23 
listopada zamieszcza art. p. St. Waszaka 
p. t. "Czyżby nas dzielił kordon graniczny?". 
Autor podkreśla dawną solidarność woje- 
wództw kujawskich. omawia przyczyny, 
które zróżniczkowaly życie gospodarcze i kul- 
turalne na Kujawach 
"schodnich i zacho- 
dnich i nawołuje do wzajemnego zbliżenia 
si€t obydwu połaci Kujaw. Najzupełniej zga- 
dzamy si€t z autorem, iż zbliżenie to nastąpić 
winno przedewszystkiem na polu pracy kra- 
joznawczej, kulturalnej i naukowej (o ile ta 
ostatnia przybierze właściwe formy). Do 
zagadnienia, poruszanego ostatnio przez p. 
Waszaka (żJTwe było ono już dawniej wśród 
pewnych sfer we Włocławku) zamierzamy 
powrócić w najbliższej prz,yszloki. 


35
		

/zycie_wloclawka_1930.09-12_R.5_nr600037_0001.djvu

			, , 
TRESC NUMERU: 


l. Muzeum Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej - inż. M. Sikorski. 


1 
7 
8 
Kate- 
13 
17 
20 
22 
30 
31 
33 
35 


2. Miejska Bibljoteka Publiczna i Czytelnia we Wlocławku. 
3. Bibljoteki Wlocławskie - prof. Stefan Brodzikowski 
4. Materjały źródłowe do dziejów m. Włocławka w Archiwum Kapituly 
dralnej Wloclawskiej - Ks. Dr. Prof. Michal Morawski. 
5. Z dziejów dawnej Szkoly Realnej we Wloclawku - Jerzy Bojanczyk 
6. Włoclawek - Wodzowi Narodu. 


7. Zadrzewienie m. Wloclawka. 


8. Pożyczka Szwedzka dla K. E. O. 
9. Z życia Techników Kujawskich. 
10. Kronika 


11. Z książek i czasopism 


Prenumerata półroczna wynosi zł. 5. Cena pojedyńczego numeru Zł. 2.50 
Ogłoszenia: Cala strona okładki - druga i trzecia wewnątrz zł. 50 -pól strony 30 zł., czwarta zewnątrz zł. 80- 
pól strony 40 zł. Konto P. K. O. Nr. 64.038. 
Rec1akcja i Administracj.. czynna codziennie OJK"ÓCZ niedziel i świąt w godzinach l - 3. 
Adres Redakcji Administracji: Wloclawek, Magistrat, pok. Nr. 38. 


Redaktor: PA WEL CZARNECKI. 


Wydawca: .MIEJSKI KOMITET REGJONALNY WE WLOCLA WKU. 


Drukiem Zakładów Graficznych p.f. ..B-cia Piotrowscy", Włocławek, ul. Przedmiejska 20. Telefon Nr. 100. 


.